Stel een Raad voor ICT Veiligheid in. Leren van fouten. persoonlijk Testen is improviseren. leveringsvoorwaarden Industrie moet nu echt garantie geven

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Stel een Raad voor ICT Veiligheid in. Leren van fouten. persoonlijk Testen is improviseren. leveringsvoorwaarden Industrie moet nu echt garantie geven"

Transcriptie

1 Het vakblad over ontwerpen, bouwen, testen en moderniseren van bedrijfsapplicaties Jaargang 2, september persoonlijk Testen is improviseren leveringsvoorwaarden Industrie moet nu echt garantie geven ontwikkelen Welkom in Cloud 2.0 Leren van fouten Stel een Raad voor ICT Veiligheid in

2 Actuele IT cursussen in 2010! Enterprise Application Integration (EAI) Enterprise Application Integration is zonder twijfel een van de belangrijkste IT-uitdagingen van dit moment. In deze professionele cursus - grotendeels geschreven door de werkgroep EAI van het NGI - leert u hoe u een integratiestrategie kunt opzetten, uit welke oplossingen u kunt kiezen en hoe u een integratieproject tot een succesvol einde kunt brengen Enterprise Architectuur (EA) Deze cursus geeft u inzicht in de ins en outs van EA. Wat is het? Wat kun je ermee? Hoe doe je het? Wat komt er bij kijken? Hoe voer je het in? Hoe verbeter je? Welke hulpmiddelen zijn er? Dit alles voorzien van vele praktijkcases! Projectmanagement De schriftelijke cursus Project Management is uitermate geschikt als u relatief weinig ervaring heeft met het werken in projecten en behoefte heeft aan basiskennis en -vaardigheden in dit vakgebied. De cursus is ook geschikt als een gedegen opfrisser van weggezakte kennis en kunde. Verandermanagement in (IT) organisaties Veranderen is in veel organisaties bijna een continu proces geworden. Informatiseren is veranderen en deze verandering heeft zijn weerslag op de hele organisatie. Wilt u ook inzicht krijgen in de complexe krachtenvelden en weerstanden binnen uw organisatie en hoe u hiermee effectief kunt omgaan, dan is deze cursus een absolute aanrader! Succesvol implementeren van IT Deze schriftelijke cursus is gebaseerd op Regatta, het denk- en werkmodel voor gestructureerd implementeren van Sogeti. De cursus is sterk op de praktijk gericht. U krijgt concrete handvatten voor het inrichten en professionaliseren van implementatietrajecten. Functioneel Beheer Modulaire leergang, mede gebaseerd op BiSL. Stel uw eigen leergang samen met tal van certificeringsmogelijkheden! certificeringsmogelijkheden! Deze leergang wordt alleen in-company aangeboden. SABSA Foundation SABSA is voor Security Management wat ITIL is voor Service Management en PRINCE2 voor Project Management. Het SABSA model sluit vrijwel naadloos aan op het Enterprise Architecture model van John A. Zachman. Laat u nu certificeren! Geachte AppWorks lezer, Op deze pagina treft u een overzicht aan van een aantal opleidingen op uw vakgebied. Een groot deel hiervan betreft schriftelijke cursussen. Een schriftelijke cursus heeft tal van voordelen, zoals: U studeert in uw eigen tempo, waar en wanneer ú dat wilt Geen out of pocket kosten: geen reistijd, geen reiskosten en belangrijker nog, u bent niet dagen van kantoor weg. U bespaart 40-60% op de kosten van een mondelinge cursus U kunt uw vragen rechtstreeks aan de auteurs stellen Na afloop van de cursus heeft u een gedegen en praktisch naslagwerk Wij nodigen u uit een kijkje te nemen op onze website Startdata De schriftelijke cursussen starten elke derde donderdag van de maand. Kijk voor meer informatie op onze website In-company Al vanaf 7 deelnemers kunnen wij deze cursussen tegen een zeer aantrekkelijke prijs in-company bij u organiseren. Neem contact met ons op voor de mogelijkheden via TOGAF 9 Foundation Deze certificeringscursus behandelt de hele inhoud van TOGAF 9 èn ArchiMate en bereidt u voor op het officiële TOGAF 9 Foundation (level 1) examen. Voor meer informatie en inschrijven:

3 redactioneel in dit nummer Korte berichten 5 Veranderingen met beleid doorvoeren 8 Legal look 9 Leren van fouten Standaardpakket eindelijk mét garantie 10 De humor van Grace Hopper 13 Omslagverhaal Raad voor de ICT Veiligheid 18 In dit nummer vieren we een paar jubilea. Zo bestaat Uniface in jaar, maar vierde het bedrijf zijn officiële zilveren jubileum. Linux on z gaat zijn tienerjaren in. Het besturingssysteem heeft sterk bijgedragen aan de revival van het mainframe. En we hebben een uitgebreid verhaal over enkele wetenswaardigheden uit de computergeschiedenis. Een blik in de geschiedenis dient niet louter ter verstrooiing, maar kan ook helpen herhaling van gemaakte fouten te voorkomen. Nu blinkt de mensheid niet uit in het vermogen te leren van fouten (het tegendeel lijkt vaak eerder waar), maar we kunnen toch ons best doen zaken die mis gingen in het verleden te analyseren om er lessen uit te trekken. Wij doen dat in Nederland bijvoorbeeld wel als een trein van de rails is geraakt of als een vliegtuig een vroegtijdige landing heeft gemaakt. Onder leiding van Pieter van Vollenhoven trekt dan de Onderzoeksraad voor Veiligheid gevraagd of ongevraagd erop uit om na te gaan wat er is gebeurd. De Raad brengt de leerpunten uit het onderzoek in kaart, doet aanbevelingen voor verbetering van de veiligheid aan verantwoordelijke partijen zoals overheden, bedrijfsleven en maatschappelijke organisaties en houdt de opvolging van aanbevelingen bij. Het orgaan is bij wet in het leven geroepen en heeft vergaande bevoegdheden om de onderste steen boven te krijgen. Opvallend is dat ICT niet bij de werkterreinen hoort van de Raad. Er valt veel te zeggen voor het initiatief van drie hoogleraren om ook ICT onderwerp van Raadsstudie te maken. Dat het ministerie van Binnenlandse Zaken meer dan twee weken nodig heeft om een reactie te formuleren op dit initiatief is hopelijk alleen te wijten aan de onbeholpen kabinetsformatie. Ten tijde van het schrijven van dit redactioneel was er nog steeds geen antwoord. Het is te hopen dat het initiatief in goede aarde valt en de pavlov-reactie van bedrijven en organisaties om softwarefouten onder het tapijt te vegen verdwijnt. Want het maatschappelijk belang van software neemt hand over hand toe. De lijst met voorbeelden van fouten is schier oneindig. Dat is niet erg, als er maar wordt geleerd van die fouten. Foto cover: een detail van de Maeslantkering Verbintenis 21 Persoonlijk 22 Wat is een goede RIA? 24 Sneller ontwikkelproces 28 Tien jaar Linux on z 29 Beveiliging in cloud beter geregeld 30 VMforce: welkom in Cloud 2.0! 35 Digitaal en duurzaam 38 Zilveren Uniface gaat met de tijd mee 42 Boeken en zo 44 Illegale software 46 Teus Molenaar Hoofdredacteur appworks september

4 Wie nu niet denkt in oplossingen, lost straks vanzelf op. Ga verder met ICT van Sogeti. Voor wie tijdens de crisis wil investeren in plaats van stagneren, is Sogeti de ideale partner. Want Sogeti is niet zuinig met ICT-oplossingen. Wij ontwerpen, bouwen, implementeren en beheren. En lopen voorop op het gebied van testen en architectuur. Opdrachtgevers in alle sectoren helpen wij verder met toepassingen van morgen. Vakmanschap en passie voor ICT, dat maakt ons uniek. sogeti.nl Staat voor resultaat

5 kort Behoefte aan ordening ICT-management De Nederlandse normcommissie Software and systems engineering werkt aan een praktische ordening van de verschillende categorieën ICT Management standaarden die kunnen helpen bij het beheersen van risico s, kosten en de aanpak van IT-vraagstukken. Dit onderwerp komt aan de orde op het ITSMF-jaarcongres op 25 en 26 oktober. Het programma van het jaarcongres is gericht op de evaluatie van de IT-visie en strategie van Nederland. Meer dan voorheen komt de vraag voor vernieuwing en verandering in het IT-landschap aan de orde. Wat betekent dit voor het vakgebied IT (Service) Management? Het is tijd de balans op te maken en meerdere en/of meer gespecificeerde en gestandaardiseerde strategische en tactische en management afspraken te maken in de keten voor informatievoorziening, zo vindt het norminstituut NEN. Bij deze standaarden valt te denken aan ASL/BiSL, Cobit, ISO/IEC JTC1/SC7/WG 6 IT Corporate Goverance, ISO/IEC JTC1/ SC7 (WG 7 Life cycle management, WG10 Process Assessment, WG25 IT Service Management ) en itsmf. Maar daar houdt het niet bij op. Er zijn zeker nog een kleine twintig standaarden die op dit werkterrein betrekking hebben. Informatiehuishouding op orde maken Het NEN is bezig een managementnorm te ontwikkelen voor de informatiehuishouding. Op 29 oktober 2010 houdt deze organisatie een seminar voor managers over het belang van een goede informatiehuishouding en de inrichting ervan. Voor zowel de overheid als voor private ondernemingen is een goede informatiehuishouding essentieel om de taken goed te kunnen uitvoeren en diensten snel en tijdig te kunnen leveren of om mogelijke aansprakelijkheidsclaims te kunnen afweren. Bovendien is zij een cruciale voorwaarde om verantwoording te kunnen afleggen over het handelen van de organisatie. Het seminar sluit aan op de internationale vergadering van de ISO Records Management Commitee waarvan dit jaar het NEN gastgheer is. Op deze bijeenkomst spreken onder anderen Martin Berendse, algemene rijksarchivaris, en Maarten Hillenaar, directeur informatisering Rijk van het ministerie BZK. Uitval IT kost jaarlijks 329 miljoen euro Organisaties in Nederland lopen elk jaar gezamenlijk meer dan 329 miljoen euro aan inkomsten mis door de tijd die het kost om uitgevallen IT-systemen te herstellen. Dit blijkt uit het rapport Avoidable Cost of Downtime 2010 van CA Technologies. Coleman Parkes heeft in opdracht van CA Technologies de kosten van downtime in kaart gebracht. De resultaten zijn te vinden op Ook tien andere Europese landen zijn onder de loep gelegd. Van de onderzochte landen lijden de bedrijven in Frankrijk met bijna 500 miljoen euro per jaar de hoogste gemiddelde inkomstenderving door systeemuitval. Met iets minder dan euro is het verlies in Italië het laagst. Frankrijk staat dus bovenaan; Nederland staat op de vijfde plaats, tussen Zweden en Finland in. Volgens Jasper Geraerts, Distribution Manager van CA Technologies, duren in veel organisaties de onderbreking van IT-systemen langer dan nodig. Organisaties concentreren zich vaak op het maken van betrouwbare back-ups van hun gegevens, maar gaan voorbij aan de vraag hoe snel ze die gegevens kunnen herstellen bij een storing. Met de juiste oplossing voor data recovery en het maken van back-ups besparen ze geld en verhogen ze hun concurrentiepositie. Zeventig procent van de ondervraagde organisaties gaf aan dat bij de storing bedrijfskritische IT-systemen en toepassingen betrokken waren. Bij uitval zijn vooral problemen te verwachten op de afdelingen Operations (73%), financiën (55%) en marketing (46%). appworks september

6 kort Foutbestendig OS Jorrit Herder heeft een foutbestendig besturingssysteem gebouwd. Hij is hier onlangs op gepromoveerd aan de Faculteit der Exacte Wetenschappen van de VU in Amsterdam. Minix3 is te downloaden via Een onderzoek onder Windowsgebruikers liet zien dat 77 procent van de klanten één tot vijf fatale fouten per maand ontdekt en dat de overige 23 procent van de klanten maandelijks zelfs meer dan vijf fatale fouten ervaart. Volgens Herder zijn de meeste fouten te herleiden tot stuurprogramma s voor randapparatuur die relatief foutgevoelig zijn. Voor hem aanleiding na te gaan of dit anders kan. Hij heeft bestaande ideeën en technieken om een slimme manier gecombineerd, waardoor een besturingssysteem ontstond dat fouten in stuurprogramma s kan weerstaan en automatisch herstellen (in de meeste gevallen). Hij heeft hiermee aangetoond dat de betrouwbaarheid van besturingssystemen is te verbeteren met behoud van het veelgebruikte Unix-programmeermodel. Alleen het binnenwerk van het besturingssysteem is vernieuwd, zodat compabiliteit met bestaande software behouden blijft en praktische toepassing stapsgewijs mogelijk is. Te veel kosten doorberekend aan mainframe Afgaande op klachten dat de mainframekosten zo erg hoog zijn, terwijl onderzoek uitwijst dat zulks niet het geval is, heeft Marcel den Hartog dit onderwerp uitgepluisd. Hem is gebleken dat veel IT-kosten, zoals energie, aan mainframes worden toegerekend waar dat niet terecht is. Den Hartog is mainframe expert van CA Technologies. In zijn blog stelt hij dat 55 procent van de bedrijfskritische workload op mainframes draait, terwijl de IT-kosten voor 23 procent voor rekening van het mainframe komt. Toch klagen veel CIO s dat het mainframe zo duur is geworden de laatste tijd. Toen hem dat ter ore kwam van een bedrijf dat hij goed kent, is hij de cijfers gaan napluizen. Hij ontdekte dat dertig procent van de kosten die aan het mainframe zijn toegerekend niets van doen hadden met Het IBM zenterprise System Mainframe. mainframe software. Zo bleek een groot deel van de IT-infrastructuur management op de schouders van het mainframe te rusten; terwijl voor het mainframe weinig tot geen management nodig is. Maar wat erger is, zo meldt Den Hartog, het mainframe kreeg vijftig procent van de totale energiekosten voor IT voor zijn kiezen, omdat immers vijftig procent van de kritieke workload op het mainframe draait. Den Hartog roept op dergelijke kronkelredeneringen te staken en de werkelijke kosten van het mainframe te berekenen. Foto: IBM ISO-richtlijn voor outsourcing Sinds kort is er een werkgroep actief die een wereldwijd erkende ISO-richtlijn voor outsourcing gaat uitwerken. Zij doet dit op basis van het Nederlandse voorstel. Frank Willems van Hanse University Groningen is voorzitter van de Nederlandse normcommissie. Klantorganisaties krijgen met deze richtlijn zicht op wat er moet worden geregeld om outsourcing goed te kunnen regisseren en op welke wijze het traject van outsourcing volgens best practices kan verlopen. Leveranciers krijgen door deze richtlijn duidelijkheid over wat zij moeten hebben geregeld om outsouring bij hun klanten te kunnen leveren, maar ook wat zij van hun klanten mogen verwachten. De richtlijn heeft betrekking op alle domeinen van outsourcing; dus zowel ICT, als Facility Management, HRM en andere vormen van dienstverlening. De internationale ISO-vergadering over dit onderwerp vindt 20 november plaats in Nederland. De ontwikkeling van de richtlijn is nog in de beginfase. De normcommissie staat nu nog open voor belanghebbenden om deel te nemen aan het schrijven van de richtlijn. 6 appworks september 2010

7 Softwaresector Nederland economisch belangrijk De softwaresector is een volwaardige en belangrijke economische sector in Nederland met een omzet van 25 miljard euro per jaar en een bruto toegevoegde waarde van 17,3 miljard euro. Daarbij komt dat veel activiteiten buiten de standaard statistieken vallen, waardoor het belang van de software-industrie nog veel groter is. In opdracht van brancheorganisatie ICT~Office heeft onderzoeks bureau Dialogic de softwareindustrie in Nederland in kaart gebracht. De officiële cijfers van het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) geven wel inzicht in de omvang van de Nederlandse ICT-branche, maar minder in de samenstelling ervan. ICT~Office wil graag weten hoeveel de software-industrie bijdraagt aan de Nederlandse economie en heeft daarom zelf onderzoek laten doen. Zo blijkt dat de softwaresector voor fte aan werkgelegenheid biedt, waarvan fte in de softwareontwikkeling en fte in onderzoek en ontwikkeling (O&O). Het aandeel van O&O ligt bij softwareproducenten het hoogst met 8 à 9 procent. Vaak wordt gedacht dat in Nederland vooral maatwerk wordt ontwikkeld. De omzet van maatwerksoftware ligt op 5,5 miljard euro per jaar; dat van productsoftware op 3,9 miljard euro. Een kwart van de bedrijven in de softwaresector heeft eindproducten of diensten (er is relatief veel SaaS in ons land) die geheel of gedeeltelijk open source zijn. Veel bedrijven die open source producten leveren, bieden daar maatwerkdiensten bij aan. De softwaresector in Nederland is sterk op de binnenlandse markt gericht. Het volgende nummer van AppWorks gaat uitgebreider in op dit rapport. Toepassing nieuwe technologie schamel Nederland blijft internationaal gezien achter als het gaat om het absorberen en toepassen van nieuwe technologieën door bedrijven. Niettemin is ons land gestegen van de tiende naar de achtste plaats op de Global Competitiveness Index Volgens professor Henk Volberda zijn de resultaten een stap in de goede richting. De index stelt jaarlijks vast hoe goed de concurrentiepositie is van een land op wereldschaal. Op nummer 1 staat Zwitserland, gevolgd door Zweden, Singapore, Verenigde Staten, Duitsland, Japan en Finland. Op nummer 8 dus Nederland, gevolgd door Denemarken en Canada. De stijging naar nummer 8 is volgens Volberda vooral te danken aan de infrastructuur (haven, luchthaven en spoor) en een redelijk efficiënte arbeidsmarkt. De Nederlandse economie scoort derde als het gaat om een hoge toepassing van moderne ICT-middelen. Toch loopt Nederland zeker niet voorop bij het toepassen van nieuwe technologieën in het bedrijfsleven. Ook blijft ons land achter bij Onderzoek & Ontwikkeling, terwijl de samenwerking tussen kennisinstituten en bedrijfsleven niet is verbeterd. Volgens Volberda moet Nederland de innovatiekloof overbruggen door vooral in te zetten op sociale innovatie: die moet kennistoepassing en passie voor innovatie binnen bedrijven bevorderen. appworks september

8 agile Veranderingen met beleid doorvoeren Rik de Groot. Er zijn grote hervormingen nodig om Griekenland voor een faillissement te behoeden. De Griekse bevolking is het niet eens met de plannen en een massale opstand is het gevolg. Veranderingen roepen bij de meeste mensen in eerste instantie vooral weerstand op, of het nu landelijk is of binnen een bedrijf. Veel bedrijven willen hun traditionele manier van werken veranderen naar een agile manier. Vergeleken bij de hervormingen in Griekenland zijn de wijzigingen binnen een bedrijf minder ingrijpend. Er zijn echter veel parallellen te trekken tussen de veranderingen binnen een organisatie en de plannen van de Griekse regering. Het lijkt een open deur, maar om een verandering goed te kunnen implementeren, is inhoudelijke kennis van de materie noodzakelijk. Alleen dan is goed toe te lichten en uit te leggen welke wijzigingen er komen, wat de con- Rik de Groot sequenties zijn en wat het de medewerkers in positieve zin gaat brengen. Dit helpt vooral om de weerstand die er van nature is tegen veranderingen, weg te nemen en eventuele problemen in te kunnen schatten. Voor de Griekse regering is het daarom uiterst belangrijk om de bevolking uit te leggen wat zij terug gaat krijgen in ruil voor de bezuinigingen. Nog beter zou het zijn ervoor te zorgen dat er medestanders komen die de veranderingen steunen en kunnen uitleggen waarom zij die steun geven. Kleine, haalbare stappen Als bedrijven willen veranderen naar een agile manier van werken, dan vraagt dat om een verandering van de bedrijfscultuur. Dit is voor de meeste medewerkers een ingrijpende aanpassing waaraan zij moeten wennen. Dat kost tijd. Bovendien moeten de medewerkers zich de nieuwe manier van werken eigen maken. Om hen daartoe in staat te stellen, is het raadzaam om dit soort metamorfosen op te delen in kleinere, haalbare stappen en deze in kleine teams te implementeren. Als de transformatie succesvol is, ontstaan er medestanders die kunnen helpen met het implementeren van de overige mutaties in de rest van de organisatie. Zo kan team voor team en stap voor stap de organisatie zich hervormen. De omwenteling in Griekenland is dermate ingrijpend dat het wellicht verstandig is om het totale pakket aan maatregelen op te splitsen. Door bijvoorbeeld eerst de belastingontduiking aan te pakken, kan de regering daarna in kleinere stappen de pensioenleeftijd aanpassen. Zo krijgen ambtenaren de tijd om te wennen aan het idee dat ze niet op hun drieënvijftigste al met pensioen kunnen gaan, maar nog ruim tien jaar moeten doorwerken. Belastingontduiking is in Griekenland verheven tot nationale sport. Als bij de bevolking niet duidelijk wordt wat het betalen van belasting voor voordeel kan opleveren, dan is de kans dat Grieken in de toekomst wel belasting gaan betalen zeer klein. Net als in het bedrijfsleven is het belangrijk om ervoor te zorgen dat er wel focus blijft op het oorspronkelijke doel: het terugdringen van de tekorten. Om het veranderproces te stimuleren is het voor bedrijven raadzaam om de effecten van een verandering zichtbaar te maken en de successen te vieren. Als het niet lukt om de positieve effecten zichtbaar te maken, dan zal een verandering alleen maar meer weerstand oproepen. Ook zo benieuwd of de Griekse regering in haar opzet slaagt? Rik de Groot is senior consultant bij Xebia. 8 appworks september 2010

9 legal look Rechtmatig werken met data? In ieder nummer van AppWorks beantwoordt mr. Victor de Pous juridische vragen. Wie iets wil vragen aan hem kan een sturen naar De redactie van AppWorks zorgt dan dat u antwoord krijgt. Victor de Pous > Mag iedereen zomaar persoonsgegevens verzamelen? Wie meer wil weten over de juridische aspecten van gegevens die een bedrijf of overheidorganisatie verwerkt, doet er goed aan data eerst te classificeren. Het meest omvangrijke wettelijke kader geldt voor persoonsgegevens. Dat betreft informatie die te herleiden is tot een identificeerbaar natuurlijk persoon. Dus letterlijk bij naam en toenaam. De crux van de Wet bescherming persoonsgegevens luidt dat de verwerking rechtmatig moet gebeuren. Daaronder valt ook het registreren en bewaren van persoonsgegevens. Rechtmatig wil zeggen: op een behoorlijke en zorgvuldige wijze en in overeenstemming met de wet. Zo moet de organisatie allereerst één of meer duidelijk bepaalde en gerechtvaardige doeleinden voor het verzamelen van persoonsgegevens hebben en deze helder omschrijven. Bovendien vereist het gehele verwerkingstraject van persoonsgegevens passende, technische en organisatorische beveiligingsmaatregelen tegen verlies of tegen enige vorm van nrechtmatige verwerking, zoals aantasting van de gegevens, onbevoegde kennisneming, wijziging, of verstrekking daarvan. > Kunnen we onder privacyvoorschriften uitkomen? Zeker. De vraag suggereert wetsontduiking, maar is niet zo bedoeld. Het kan namelijk uitermate nuttig zijn om persoonsgegevens bijvoorbeeld tijdelijk - te anonimiseren, dus in die zin dat de data niet langer een individu identificeert. Zo heeft deze modus operandi een praktisch voordeel wanneer we gegevens in de cloud laten verwerken en niet precies duidelijk is in welke landen of regio s dat gebeurt of wat het beveiligingsniveau ter plaatse is. Ook kan het gaan om een testomgeving, waar met echte data wordt gewerkt. Anonimisering beperkt grotendeels de kans op het schenden van privacy door het weglekken van vertrouwelijke informatie. Een van de mogelijkheden is datamasking, dat steeds meer in de belangstelling staat. Meer algemeen hebben we het over Privacy Enhanching Technologies of kortweg PET. Hierbij gaat het om een systeem van ICT-maatregelen dat de privacy beschermt, door de persoonlijke herleidbaarheid van databestanden te verwijderen, zonder dat de functionaliteit van het informatiesysteem verloren vergaat. > Waar gaat het verder om? Bedrijfsinformatie is een breed begrip. Dat de financiële administratie op grond van fiscale wetgeving zeven jaar lang bewaard moet blijven, is doorgaans wel bekend. Dit voorschrift betreft echter de bedrijfsinformatie in brede zin. Daaronder rekenen we onder meer externe persoons gegevens (prospects, klanten, business partners), interne persoonsgegevens (personeel), elektronische correspondentie, informatie over contracten en bijvoorbeeld telecommunicatieverkeers- en locatiegegevens. Daarnaast is er sprake van een periode van 20 jaar voordat een rechtsvordering uit contract verjaart. Besef dat zelfs wanneer de overeenkomst niet per is gesloten, de informatie uit elektronische correspondentie van invloed kan zijn op de rechtsverhouding tussen contractspartijen. Dus liever niet weggooien. Mr. V.A. de Pous is bedrijfsjurist en industrie-analist. Hij houdt zich sinds 1983 bezig met de juridische aspecten van digitale technologie en informatiemaatschappij en is medewerker van uitgeverij FenceWorks. appworks september

10 leveringsvoorwaarden Standaardpakket eindelijk mét garantie Gebruikers weten het wel: de garantie op een computerprogramma gaat zo ongeveer tot de deur en meestal zijn aanvullende onderhoudscontracten noodzakelijk om applicaties goed te laten draaien. Maar er is verandering op til, nu voor het eerst een Nederlandse rechter heeft bepaald dat op de levering van standaardsoftware de wettelijke regels van de koopovereenkomst uit het Burgerlijk Wetboek toepasselijk zijn. Victor de Pous Eurocommissaris Viviane Reding heeft, samen met ambtgenote Meglena Kuneva, in 2009 al gepleit voor toepassing van beginselen van consumentenbeschermingsregels op standaardsoftware. Zolang de Hoge Raad niet anders beslist, heeft wachtingen van de gebruiker, terwijl de leverancier fouten moeten herstellen. deze uitspraak grote gevolgen. Een softwarepakket moet nu namelijk voldoen aan de ver- Softwaregebruiker en softwareleverancier zijn goed beschouwd (contract)partners, maar tientegen-een dat in ieder geval gebruikers de relatie soms anders ervaren. In het licht van kwaliteit en garantie staan partijen immers niet gebroederlijk naast elkaar. Daar waar de gebruikersorganisatie graag zoveel mogelijk waarborgen en zekerheden wenst, biedt de softwareproducent per definitie geen of slechts marginale garanties. Hier luidt sinds mensenheugenis de motivering dat softwarecode van enige omvang nu eenmaal fouten bevat dat is inherent aan de technologie en dat daarom een computerprogramma niet foutloos is en het niet zonder onderbrekingen kan werken. Waarschijnlijk heeft IBM dit ooit bedacht. Om deze reden zijn producenten verre van scheutig met het geven van garanties, bijvoorbeeld dat de programmatuur blijft draaien volgens de gepubliceerde specificaties. Bovendien beperken zij contractueel hun aansprakelijkheid voor schade ontstaan door gebrekkige code of sluiten haar zelfs geheel uit. 10 appworks september 2010

11 Het Gerechtshof van Amsterdam heeft een unieke uitspraak gedaan over het gebruiksrecht van software. Algemene voorwaarden Die tegenstelling vinden we terug in twee actuele voorwaardensets; de nieuwe inkoopvoorwaarden van het rijk (ARBIT) en de jongste versie van de leveringsvoorwaarden van ICT~Office. Daarin staat onder meer dat wanneer partijen geen acceptatietest overeenkomen, de gebruiker de software as is aanvaardt, dus inclusief alle fouten. Standaardsoftware komt met een garantie op basis waarvan de leverancier zich zal inspannen fouten, die binnen een termijn van drie maanden na aankoop worden gemeld, binnen redelijke termijn te herstellen. ARBIT laat een ander beeld zien. Hierin staat de bepaling dat de leverancier voor de duur van twaalf maanden na acceptatie garandeert dat hij gebreken in de software voor zijn rekening herstelt. Ook verbindt de leverancier zich tot het plegen van onderhoud op de software voor een termijn van vijf jaar. Niet onbelangrijk, want software heeft natuurlijk een economische levensduur. Discussies Het garantierecht met betrekking tot de kwaliteit van computerprogramma s is volop in beweging. Meer rechten voor gebruikers zijn, mede gelet op de sleutelrol die technische code in de informatiemaatschappij speelt, onvermijdelijk. Is een wettelijk minimum garantierecht op softwarecode het juiste instrument of laten we het aan de markt over? In 2009 bepleitten de EurocommissarissenViviane Redding (destijds Informatiemaatschappij en media ) en Meglena Kuneva ( Consumentenbescherming ) voor nieuwe wetgeving. Zij willen de beginselen van consumentenbeschermingsregels ook van toepassing verklaren op licentieovereenkomsten voor producten zoals gedownloade antivirussoftware, games of andere inhoud die onder een licentie valt. Wanneer deze plannen doorgang vinden, zou McAfee op grond van de Europese Softwaregarantiewet door consumenten aansprakelijk gesteld worden, wanneer ze vergeet een update eerst te testen. Maar er speelt nog iets anders. Sinds begin jaren tachtig toen softwareproducenten pakketten voor IBM PC s gingen schrijven voeren juristen discussie over de vraag of de koop van het gebruiksrecht op een computerprogramma tevens een koop is in de zin van het burgerlijk recht. De heersende leer beantwoordt de rechtsvraag hoofdzakelijk negatief, omdat de wettelijke koopregeling bedoeld is voor fysieke producten, zoals een televisie of een auto en niet voor zoiets ongrijpbaars als software. Een computerprogramma kan immers niet worden aangemerkt als een voor menselijke beheersing vatbaar stoffelijk object. Arrest Op 1 juni 2010 wees het Gerechtshof Amsterdam echter voor de softwaresector in Nederland een uiterst belangrijk arrest in de zaak Hulskamp Group versus De Beeldbrigade en Bell Microproducts. Het geschil betrof het tekort schieten van de door De Beeldbrigade (leverancier) geleverde beeldbewerkingsoftware van Bell Microproducts (producent) aan gebruiker Hulskamp. In hoger beroep oordeelde de rechter, dat in het onderhavige geval de regels voor koop van toepassing zijn. Een novum. De uitspraak normeert nadrukkelijk standaardsoftware, waarvoor een langdurige licentie is verstrekt, waarschijnlijk een licentie voor onbepaalde tijd, waarvoor geen verlenging is vereist. Dit staat ook bekend als een perpetual license. Daardoor ontstaat het recht op vrij en duurzaam gebruik. Van groot belang zijn de gevolgen, omdat ineens en voor het eerst een stevige, wettelijke gegarandeerde en tevens open kwaliteitsnorm op een softwarepakket van toepassing wordt verklaard. Die schurkt nauw aan tegen het door de sector categorisch afgewezen beginsel fit for purpose. Kernpunten Volgens het Amsterdamse Gerechtshof valt de levering van pakketsoftware, waardoor het recht op vrij en duurzaam gebruik ontstaat, onder de regels van het kooprecht, zoals vastgelegd in het Burgerlijk Wetboek. De uitspraak normeert standaardsoftware, waarvoor een langdurige licentie is verstrekt; waarschijnlijk een licentie voor onbepaalde tijd. Daardoor ontstaat het recht op vrij en duurzaam gebruik. Hoewel het slechts om EEN uitspraak gaat, is zij in hoger beroep gewezen. Zolang de Hoge Raad deze lijn niet afwijst, kent het arrest verregaande gevolgen voor de markt, omdat voor het eerst een wettelijke vastgelegde kwaliteitsnorm op een softwarepakket van toepassing wordt verklaard. Het arrest laat vragen onbeantwoord. Interessant is op welke wijze rechters de open norm precies gaan invullen. Verder zijn onder meer de gevolgen voor de levering van maatwerksoftware en software-als-eendienst onduidelijk. Volgens het BW moet de afgeleverde zaak (in deze situatie: het gebruiksrecht op een softwarepakket) namelijk aan de overeenkomst beantwoorden, aldus Artikel 17, lid 1 BW. Het tweede lid bepaalt: Een zaak beantwoordt niet aan de overeenkomst indien zij, mede gelet op de aard van de zaak en de mededelingen die de verkoper over de zaak heeft gedaan, niet de eigenschappen bezit die de koper op grond van de overeenkomst mocht verwachten. De koper mag verwachten dat de zaak de eigenschappen bezit die voor een normaal gebruik daarvan nodig zijn en waarvan hij de aanwezigheid niet behoefde te betwijfelen, alsmede de eigenschappen die nodig zijn voor een bijzonder gebruik dat bij de overeenkomst is voorzien. Maar, zoals gezegd, het gaat wel om een open norm. Hoe deze in de praktijk precies ingevuld gaat worden, hangt van toekomstige rechtspraak af. Wel staat in ieder geval vast dat de gebruiker van standaardsoftware nu een wettelijk recht heeft op herstel van fouten. Mr. V.A. de Pous houdt zich al meer dan 25 jaar bezig met de juridische aspecten van digitale technologie en de informatiemaatschappij. Victor de Pous is juridisch medewerker van FenceWorks. appworks september

12

13 geschiedenis De humor van Grace Hopper De historische zoektocht naar softwarekwaliteit krijgt gewoonlijk weinig aandacht. Dat is jammer, want er zijn interessante verhalen te vertellen. Wat heeft de Navo te maken met Software Engineering en waarom is er eigenlijk zo weinig veranderd voor mensen die software maken? En welk geintje van Grace Hopper bezorgt softwarefouten de naam bugs? In dit artikel een korte blik op de computergeschiedenis. Robert Watkins Grace Hopper; ook wel bekend als Amazing Grace. Zij is grondlegster van Cobol. Maurice Vincent Wilkes was een van de pioniers in de computerindustrie en staat bekend als de maker van de eerste stored-program computer in Dit is een computer waarin zowel de applicatie als de gegevens worden opgeslagen. Aan hem wordt het volgende citaat toegeschreven toen hij de noodzaak voor debugging vaardigheden ontdekte: Zodra we begonnen te programmeren, ontdekten we tot onze verbazing dat het niet zo makkelijk is om programma s precies zo te krijgen als we ze hadden bedacht. Debugging moest nog worden ontdekt. Ik kan me het preciese moment herinneren waarop ik me realiseerde dat een groot deel van leven daarna zou opgaan aan het vinden van fouten in mijn eigen programma s. Crisis? Welke crisis? In zijn algemeenheid was 1968 wereldwijd een bewogen jaar. Dat jaar waren er tragische moorden (onder andere op Martin Luther King), woedden er verscheidene oorlogen, reisden de eerste bemande raketten naar de maan, waren er Olympische Spelen, en was er een wereldtentoonstelling (San Antonio, VS). Een kenschets van dat jaar is te vatten in de term dramatische verandering. De computerindustrie bleek hier niet immuun voor. In 1967 dacht de Navo Science Committee na over het houden van een computerconferentie en onderzocht de noodzaak voor een internationaal instituut voor computerwetenschappen. Deze discussie leidde tot de oprichting van de Study Group on Computer Science die uiteindelijk appworks september

14 een confentie hield in het Duitse Garmisch op 11 oktober 1968 met het thema Software Crisis. De crisis die onderwerp was van de conferentie richtte zich op de groeipijnen van deze nieuwe industrietak. Het gebruik van computers in kritische omgevingen (zoals militaire en overheidssystemen) ging sneller dan het vermogen van de industrie om te garanderen dat de kwaliteit van die systemen in orde zou zijn. Een blik op het conferentieprogramma laat zien welke onderwerpen destijds speelden: De relatie tussen software en hardware bij computers; Het ontwerp van software; Productie, of implementatie van software; Distributie van software; Service (ook bekend als onderhoud) van software. Dat neemt niet weg dat elk van de zestig conferentiegangers zijn eigen pijnpunten liefst besproken zag. Bekijk maar of die vertrouwd in de oren klinken: De moeilijkheid om voldoende betrouwbaarheid te bewerkstelligen in de datasystemen; Problemen om tijdschema s en specificaties te halen in grote softwareprojecten; De opleiding van software (of datassyteem) technici; De zeer controversiële vraag of software apart geprijsd zou moeten worden van de hardware; In het verslag van deze conferentie (http://homepages.cs.ncl.ac.uk/ brian.randell/nato/nato1968.pdf) staat een discussie over de voor- en nadelen van weinig, maar belangrijke releases en veel, maar minder belangrijke releases. Releasefrequentie Een voorbeeld van de paper tape waarmee computers instructies kregen ingevoerd. Enkele citaten uit het conferentieverslag: Babcock: Minder releases die belangrijke functionele verbeteringen (anders dan correcties) bevatten die goed werken, hebben de voorkeur boven meer releases die slechts kleine verbeteringen bevatten. Gilette: CTC heeft onlangs een uitvoerige opwaardering gedaan van zijn softwaresystemen om de prestaties te verbeteren. Gebruikers konden kiezen uit de mogelijkheid om te wachten tot de ontwikkelaars hun werk zouden hebben afgerond of om met zekere regelmaat incrementele updates die niet volledig geïntegreerd, noch getest zouden zijn. Alle gebruikers kozen ervoor maandelijks een systeemaanpassing te ontvangen. Volgens onze analisten kunnen eindgebruikers beter overweg met kleinere, elkaar opvolgende aanpassingen. Opler: De laatste uitgave van OS/360 zou 16 veranderingen (vaak complexe) krijgen en 1074 fouten herstellen. De huidige richtlijn is om elke 90 dagen een release te produceren. Dit betekent dat er elke dag meer dan elf correcties op versies moeten worden aangebracht. Het is duidelijk beter om verbeteringen aan een systeem als één blok af te handelen. Aan de andere kant is elke releasefrequentie te laag, omdat eindgebruikers de fouten zo snel mogelijk gecorrigeerd willen zien. Een keer per jaar zou veel te traag zijn. Een lezing tijdens de conferentie met de titel The testing of computer software verhaalt van een veelbetekende benadering van software testen in die tijd: Ik ben van mening dat software zou moeten worden onderworpen aan een testdiscipline zoals elk ander product...het testen heeft twee aspecten: de proef van de producent om na te gaan of de software klaar is voor gebruik; en de test die nodig is om eindgebruikers het vertrouwen te geven dat de software het geld waard is dat hij ervoor gaat betalen. De Mark 1 uit De kleren van de keizer Tijdens deze conferentie is de term Software Engineering voor het eerst gebruikt. Tegenwoordig zien we weinig controverse in deze term, maar dat was toen wel anders. Het was een radicale omschrijving. Ingenieurs zijn mensen die omringd zijn door formules en bijbehorende tabellen om na te gaan of een bepaald ontwerp geschikt is voor praktisch gebruik. Mensen waren bekend met dergelijke hulpmiddelen en ze waren een 14 appworks september 2010

15 integraal onderdeel van het (technische) onderwijs en bovendien aan certificering onderhevig. In de computerindustrie ging men anders te werk. Hier is een visie op softwareontwikkeling van een Air Force Decision Maker : De software guys lijken heel erg op de wevers uit het verhaal van De kleren van de keizer. Als ik langs kom om de voortgang van een ontwikkelproject te controleren, krijg ik antwoorden als: We zijn op een fantastische manier bezig deze magische kleren te weven. Wacht nog even en het resultaat doet je versteld staan. Maar er is niks dat ik kan zien of aanraken, geen getallen waar ik iets mee kan, geen signalen die erop duiden dat alles inderdaad boven verwachting loopt. En ik ken echt te veel mensen die na zo n project niets anders aan hun lijf droegen dan een stel vodden of helemaal niks. Meesterwerken Het gebruikelijke antwoord van degenen die software maakten, is weergegeven in een bijdrage die beschrijft hoe de (kunst)wereld eruit zou zien als een dergelijke conferentie honderd jaar geleden was gehouden over het aannemen van een ingenieurshouding bij het produceren van kunst. De bijdrage was aangeboden voor de tweede Navo-softwareconferentie in 1969, maar werd toen geweigerd. Uiteindelijk is zij anoniem in 1974 gepubliceerd. Klaarblijkelijk heeft de Conferentie besloten om een Instituut in het leven te roepen dat gedetailleerde aandacht moet hebben voor de productie- Howard Aiken heeft het delingsprobleem bij computers opgelost. Hij heeft meegebouwd aan de Mark 1, 2, 3 en 4 terwijl hij professor was aan Harvard. In 1947 voorspelde hij dat zes computers genoeg zouden zijn om te kunnen voldoen aan de computerbehoefte van de hele VS. problemen in het veld...dus hebben zij de producenten van meesterwerken toegerust met meer hulpmiddelen om efficiënter hun meesterwerken te maken...maar dit alles heeft tot klachten bij de onderwijzers: Al deze technieken maken de schilders lui....de productie kwam nog steeds niet op een bevredigend niveau...de natuurlijke, volgende stap was uiteraard om het aantal schilders te verdubbelen, maar voordat ze dit gingen doen, introduceerden ze eerst een interessant apparaat. Ze besloten om een toereikende meting van de productiviteit te doen...helaas Dat is ook het mooie van een computer: als er iets fout kan gaan, dan zal dat ook gebeuren. bleek geen enkele van deze kennisintensieve oplossingen enig positief effect te hebben op de productie van meesterwerken. Dus uiteindelijk besloot de groep dat het een managementprobleem was...ik wil jullie met één gedachte achterlaten: Over een paar honderd jaar ontcijfert iemand deze boodschappen en zal ons bijzonder belachelijk vinden. Vacuümbuizen Toen ik las dat de vacuümbuizen voor de eerste computers van een lagere kwaliteit moesten zijn dan gebruikelijk, wekte dat mijn nieuwsgierigheid. Hoewel dit niet in direct verband staat met softwarekwaliteit, laat dit wel zien dat terwijl software steeds complexer wordt, simplificatie een krachtig wapen kan zijn om de kernbehoeften te vervullen. John Mauchly was de zoon van een beroemde natuurkundige. Hij haalde zijn bul in de jaren dertig en gedurende de jaren veertig werkte hij aan verschillende projecten die heel wat rekenwerk vergden. In die tijd kon hij alleen beschikken over een pen, papier, rekenliniaal en vermenigvuldigers. Hoewel sommige elektrisch waren, bleken ze in beginsel traag of onnauwkeurig. Hij was voortdurend bezig om zijn berekeningen sneller te kunnen doen. Deze pogingen omvatten wiskundige analyses om ondoelmatigheden te vinden in de berekeningen met het doel met minder berekeningen hetzelfde resultaat te behalen. Hij wees de pogingen af om elektromechanische rekenmachines sneller te maken. Daarentegen dacht hij na over mogelijkheden om vacuümbuizen te gebruiken in plaats van relays omdat zij veel sneller zijn. Het probleem was dat niemand in die tijd werkte met vacuümbuizen op die manier. Destijds waren vacuümbuizen precisie-instrumenten die dienst deden als nauwkeurigheid een randvoorwaarde was. Als je een bepaald voltage erin stopte, wist je welk voltage eruit kwam. John evenwel wilde gewoon een betrouwbare manier om te achterhalen of de buis aan of uit was. Zelfs als hij niet helemaal aan of uit was. Door de aard van de vacuümbuis functioneren ze in de tijd gezien verschillend. appworks september

16 Maar ze kunnen erg snel werken: tot duizenden pulsen per seconde. Dit zou een enorme verbetering zijn in rekenkracht, als ze beheerst zouden kunnen worden. Met deze gedachte heeft hij samen met John Eckert de ENIAC ontworpen. Hun discussies met fabrikanten van vacuümbuizen verliep als volgt: Mauchly: We hebben enkele vacuümbuizen nodig om een elektronische computer te bouwen. Fabrikant: Geweldig. Wij maken de beste buizen die op de markt beschikbaar zijn. Hier zijn de productgegevens: kijk maar hoe accuraat ze zijn. Mauchly: Eigenlijk hoeven ze van mij niet zo precies te zijn. Het enige wat ik wil, is zeker te weten of ze aan of uit staan. Fabrikant: Daar begrijp ik niks van. Betekent dit dat u niet de kwaliteit wilt hebben die wij u bieden? Mauchly: Eigenlijk wel. Ik wil dat u even vergeet wat uw klanten gewoonlijk willen hebben en luistert naar wat ik belangrijk vind van uw producten. Man in de kelder John Mauchly bleek in staat belangstelling op te wekken voor zijn elektronische computer via een collega die een mechanische computer onderhield. Hij stelde voor bij de juiste persoon voor iets dergelijks langs te gaan. Mauchly herinnert zich deze ontmoeting als volgt: Dus wij gingen naar Joe Chapline...we hielpen hem zijn analyser in orde te houden. Hij was mijn man in de kelder op de Moore School.Terwijl hij in de kelder aan het werk was, probeerde hij bij iedereen die van Aberdeen kwam mijn oplossing onder de aandacht te brengen. Ja, zei hij dan, Dit ding geeft de resultaten niet zo snel als je zou willen, maar er is hier boven iemand die zegt dat als je dit elektronisch zou doen, dat het dan een heel stuk sneller gaat. Af en toe vroeg dan iemand wie die man was en met hem wilde spreken. Op die manier gebeurde het dat er in 1942 iemand naar mij toekwam en met me praatte. Het klinkt heel Foto: U.S. Naval Historical Center Online Library Photograph Een foto van de eerste computerbug. De mot was gevonden in de Mark 1. interessant, zei hij, maar ik denk niet dat het praktisch is. Het duurt wel een jaar om zoiets te bouwen en tegen die tijd is de oorlog voorbij. Maar toen kwam in 1943 kapitein Goldstine of misschien was hij toen nog luitenant en die had een andere benadering. Het maakt mij niet uit of het werkt. Dit is een kans die we moeten nemen. We besteden miljoenen dollars om nieuwe tanks te ontwikkelen, waarom kunnen we dat geld niet aan dit idee uitgeven? Als het lukt, dan is dat uitstekend. Als het niet lukt, dan weten we in elk geval dat het idee niet werkt. Hij was degene die zei: Laten we snel een voorstel indienen; en ik denk dat ik het er wel doorkrijg. En zo geschiedde. Het geluid van een computercrash Een papieren lint was in die tijd een van de methoden om de computer te voeden met instructies en data. De gaten in het papier waren voorgedefinieerd. De ECMA-standaard schreef hoe de gaten moesten worden aangebracht om via tandwieltjes het geponste lint in de machine te krijgen. Als je het het verkeerd aanbood, dan weigerde de machine het papier en wist je dat je het fout deed. Probleem was alleen dat de ponskaart wel werd geaccepteerd als je hem ondersteboven in de machine deed. In dat geval werden de data achterstevoren verwerkt. Pas in 1965 kwam er een goede standaard. Tot die tijd moest de operator er heel goed op letten De software guys lijken heel erg op de wevers uit het verhaal van De kleren van de keizer. dat de ponskaarten op de juiste manier in de machine werden gedaan. De vroegste implementaties van papierentapelezers lieten zich er weinig aan gelegen liggen of de data op de juiste manier werden ingevoerd. Grace Hopper herinnert zich in in een interview in 1968 het werkelijke geluid van een vastlopende computer en de gebeurtenissen die dit veroorzaakte: Toen kwam natuurlijk, onvermijdelijk, de dag dat een van de operators het papier er verkeerd in deed. Weet je, die linten waren eigenlijk een band die maar bleef ronddraaien. Hij had hem er ondersteboven in gedaan, waardoor de instructies op de linkerkant die de machine aanstuurde, rechts werden gelezen, en de data op de rechterkant links werden gelezen. Toen het mechanisme de codes las, probeerden de overbrengende onderdelen tegelijk naar voren en naar achteren te gaan, waardoor de tandwielen in de knel kwamen, de typemachines probeerden allemaal te printen en verschillende dingen tegelijk te doen, de kaartponsers probeerden ook van alles te doen, en het vastlopen van de computer klonk alsof een vliegtuig het gebouw was binnengevlogen. Ik had nooit zo n geluid 16 appworks september 2010

17 schema weergeven. Je weet hoe je kunt optellen en vermenigvuldigen en door met reciprocals te werken, kun je ook delen. Robert Watkins: Humor is altijd goed. eerder in mijn leven gehoord. Het duurde ongeveer twee weken voordat alles was hersteld. Dat is ook het mooie van een computer: als er iets fout kan gaan, dan zal dat ook gebeuren. De Wet van Murphy. Je hoeft zelfs niet eens zelf te bedenken; als het fysiek of mentaal mogelijk is, dan zal het gebeuren. Computer leren delen Howard Aiken beschrijft hoe een tijdgenoot, Comrie, wiskundige artikelen zou schrijven met bekende afrondingsfouten, deze fouten opsomde in een brief die hij aan zichzelf richtte en deze vervolgens ongeopend afleverde bij de Secretaris van de English Royal Society om het als bewijs achter de hand te hebben voor het geval anderen zijn gegevens zouden hergebruiken zonder zijn toestemming. Oh, hij was fantastisch. Hij was vaak chagrijnig, moet je weten, schrijft Aiken. Aiken heeft zich verdienstelijk gemaakt met het bedenken hoe je een computer deelsommen kunt laten maken. Bedenk wat er gebeurt als je een computer hebt die je alleen kunt instrueren hoe hij moet optellen en aftrekken. Het is dan vrij eenvoudig om de computer dan te laten vermenigvuldigen. Voordat er programmeertalen waren, werden alle instructies in machinetaal of assembler geschreven. Maar hoe doe je dat met deelsommen? Dat was een van de eerste problemen die moesten worden opgelost. Howard Aiken werkte bij IBM om een van die eerste computers te ontwerpen. Na een aantal besprekingen, ontdekte hij dat er geen manier was om delingen te instrueren. Toen ik dat besefte, ben ik de hele nacht opgebleven en heb ik de techniek uitgevonden om delingen mogelijk te maken via reciprocals. Dit zijn getallen waarvan het product 1 is, zoals 2/3 en 3/2. Je kunt dat in een Namaak insekten Het verhaal over de eerste bug is erg bekend. Dus ik zal het eerst even samenvatten. De Mark 1 was gebouwd met telefoonrelays. Destijds bleven de ramen van het gebouw waarin de computer stond gewoon open staan. Gedurende een debugging (bewuste woordspeling) sessie, was een mot gevonden in het relay en gekleefd aan het logboek. Maar er valt meer over te vertellen, zoals Grace Hopper twintig jaar na dato deed. Op die dag was ik toevallig in het centrum van de stad en ik zag in een etalage namaak bedwantsen. Ik kocht een doosje en stopte ze in de achterkant van de Mark 1 en dat veroorzaakte geweldige paniek. Ze probeerde te achterhalen waar ze leefden tussen al die draden in de machine en ik had niet het lef om te vertellen dat het om namaak insekten ging. Ik heb het nooit verteld, maar uiteindelijk kwam iemand erachter dat het om namaak insekten ging. Ik denk dat ze er nooit achter zijn gekomen wie ze daarin had gestopt. Het kostte wel twee dagen heibel terwijl ze probeerden de insekten (bugs) uit de computer te halen. Destijds kostte dit grapje waarschijnlijk tienduizend dollar (1949-dollars) aan verloren computertijd. Hopper was toen geen senior-lid van het team en het is niet onwaarschijnlijk dat haar carrière vroegtijdig zou zijn beëindigd als zij had opgebiecht dat ze de namaak insekten in de Mark 1 had gestopt. Lessen Nu u al deze verhalen heeft gelezen, probeer dan wat lessen te trekken die erin zijn verweven: Ontwikkelaars zijn altijd verbaasd over hoeveel tijd het kost om de fouten uit hun eigen code te halen; Een onderwerp benoemen, helpt de dialoog op gang om het op te lossen; Slechte ontwerpen kunnen rampzalige gevolgen hebben; Al het oude komt weer terug; We nemen veel te veel mogelijkheden van de computer voor lief; Humor is altijd goed, ook al is het soms een beetje krom en niet altijd gewaardeerd. Ik hoop dat jullie met even veel plezier deze verhaaltjes hebben gelezen als ik ze heb geschreven. Voel je vrij om mij jouw eigen geschiedenisverhalen over softwarekwaliteit te sturen (in het Engels). Robert Watkins is software engineer bij FIS, een bedrijf dat software en diensten maakt voor financiële instituten. Hij heeft diverse functies bekleed, van ontwikkelaar, via kwaliteitsbewaker en projectleider tot teamleider. Hijis medeoperichter van Red Earth QA; appworks september

18 kwaliteit Raad voor de ICT Veiligheid De drie professoren Inald Lagendijk, Boudewijn Haverkort en Peter Apers pleiten voor de instelling van een Raad voor de ICT Veiligheid om lessen die bij ICT-incidenten zijn te trekken algemeen beschikbaar te maken. Doel is hiermee te voorkomen dat soortgelijke fouten zich opnieuw voordoen en de maatschappelijk-economische impact van softwaremissers valt te beperken. Teus Molenaar Tijdens het congres ICT Delta in Rotterdam leidde Inald Lagendijk de lezing What s cooking: Betrouwbare ICT; wat is daarvoor nodig? ICT systemen zijn inmiddels onderdeel van allerlei bedrijfsmatige en maatschappelijke processen. Als systemen vastlopen, heeft dat steeds vaker enorme gevolgen. ICT zit verborgen in televisies en telefoons, ICT beheerst transport en logistiek, zorgt dat we kunnen communiceren, handelen, maar is ook onderdeel van de medische sector. In het Centre for Dependable ICT (Cedict) worden methoden en technieken ontwikkeld om betrouwbare ICT systemen te ontwikkelen. CeDICT ziet betrouwbaarheid als een zaak die het hele systeem betreft, en moet dan ook als zodanig worden bekeken. Uit de lezing kwam naar voren dat het razend lastig is om bijvoorbeeld de veilige werking van het softwaresysteem dat de hogesnelheidslijn regelt te garanderen. Dat dit lastig is, moge blijken uit het feit dat de ingebruikstelling van de hogesnelheidslijn (dus echt 300 km/u) in Nederland nog steeds is uitgesteld. De software om de veiligheid op het flitsspoor te garanderen, vertrouwt men niet helemaal. Op ICT Delta zei Lagendijk al dat het wenselijk zou zijn een Raad voor de ICT Veiligheid in het leven te roepen. Hij heeft twee medestanders gevonden die actief ijveren voor dit idee. Lagendijk is hoogleraar Informatie en Communicatietheorie aan de Faculteit Elektrotechniek, Wiskunde en Informatica van de TU Delft. Tevens is hij wetenschappelijk directeur 3TU.Cedict. Het Centre for Dependable ICT Systems (CEDICT, onderdeel van NIRICT) richt zich op de ontwikkeling en toepassing van methoden en technologieën die betrouwbare ICT-componenten en -systemen opleveren. Het is een initiatief van de drie technische universiteiten in Nederland. Boudewijn Haverkort is hoogleraar Ontwerp en Analyse van Communicatie Systemen aan de Faculteit Elektrotechniek, Wiskunde en Computerwetenschappen van de Universiteit Twente. Tevens is hij wetenschappelijk directeur van het Embedded Systems Instituut in Eindhoven. Peter Apers is hoogleraar Informatica aan de Universiteit Twente, tevens ook wetenschappelijk directeur 3TU.Nirict. 18 appworks september 2010

19 Vanwege mankementen aan het beveiligingssysteem is de indienstneming van de HSL in Nederland uitgesteld. Op de foto de Lérida hogesnelheidstrein in Spanje. Aantal incidenten Het drietal wijst erop dat de Nederlandse maatschappij en economie veel baat hebben bij het grootschalige gebruik van ICT (bestaande uit hardware, software en netwerken), ICTinfrastructuur en ICT-diensten. Volgens hen is ICT de stuwende kracht van de innovatie in vele, zo niet alle, economische sectoren. De keerzijde daarvan is de sterk toegenomen afhankelijkheid van ICT voor het feilloos laten draaien van tal van maatschappelijke en economische processen. Niet alleen de functionaliteit, maar vooral de betrouwbaarheid van ICT dat wil zeggen: beschikbaarheid, veiligheid en voorspelbaarheid is daarmee een essentiële voorwaarde voor verdere ontwikkeling en introductie van nieuwe toepassingen, aldus Lagendijk. Hij meldt dat in de afgelopen jaren zich een aantal incidenten en ongelukken heeft voorgedaan in Nederland dat (deels) is te wijten aan het falen van ICT-systemen en -diensten. Lagendijk somt een aantal incidenten op dat de aandacht van het publiek heeft getrokken: het niet-functioneren van het beveiligingssysteem van de HSL, de problematiek rond de beveiligingssystemen van de Roer-tunnel in de A73 bij Roermond en de Leidsche Rijn-tunnel in de A2 bij Utrecht, het soms niet beschikbaar zijn van betaalfuncties van banken (PIN-betalingen en internetbetalingsverkeer), de onzekerheid of het besturingssysteem van de Maeslantkering naar behoren functioneert, en foutjes bij de Belastingdienst. Hij wijst ook op een ongeval waarbij menselijke slachtoffers zijn gevallen: het recente ongeluk met Turkish Airlines. Al die ongevallen hebben een ontwrichtende werking op het functioneren van de maatschappij of de economie, maar ze tasten ook het vertrouwen van het publiek aan in de onderliggende ICT-systemen of zelfs ICT in zijn algemeenheid. Als systemen vastlopen, heeft dat steeds vaker enorme gevolgen. Onderzoeksraad voor Veiligheid De Onderzoeksraad Voor Veiligheid doet onafhankelijk onderzoek naar oorzaken of vermoedelijke oorzaken van voorvallen en categorieën voorvallen. Onder een voorval wordt niet alleen rampen en ongevallen verstaan, maar ook incidenten: voorvallen die een ongelukkige afloop hadden kunnen hebben. De Onderzoeks raad is een bij Rijkswet ingesteld zelfstandig bestuursorgaan en de Raad is bevoegd voorvallen te onderzoeken op alle denkbare terreinen. De Raad brengt de leerpunten uit het onderzoek in kaart, doet aanbevelingen voor verbetering van de veiligheid aan verantwoordelijke partijen zoals overheden, bedrijfsleven en maatschappelijke organisaties en houdt de opvolging van aanbevelingen bij. In de praktijk is de Raad nu actief binnen de sectoren: luchtvaart, scheepvaart, railverkeer, wegverkeer, defensie, gezondheid van mens en dier, industrie, buisleidingen en netwerken, bouw en dienstverlening, water en crisisbeheersing & hulpverlening. Wij rekenen ook de privacy en security van ICT-systemen onder de afhankelijkheid van systemen. Bijvoorbeeld het inbreken in ICTsystemen door actieve hackers, maar ook het per ongeluk vrijgeven van privacygevoelige appworks september

20 informatie, zoals medische gegevens, of het lekken van informatie via sociale netwerken, voegt Lagendijk eraan toe. Drie lijnen De drie hoogleraren zien drie lijnen waarlangs moet worden gewerkt om dergelijke ontwrichtende ICT-incidenten te voorkomen. Als eerste moeten ICT-leveranciers en grote ICT-afdelingen van bedrijven hun relevante kennis en ervaring niet meer gefragmenteerd toepassen, maar geïntegreerd; en ook niet meer als het te laat is, maar eerder in actie komen. ICT-onderzoeksgroepen binnen kennisinstellingen beschikken tegenwoordig vaak over nieuwe methoden om ICT-veiligheid te vergroten, maar zij richten hun aandacht vaak niet met maximale effectiviteit op de genoemde praktijkgevallen. Op deze twee punten zou meer aandacht gericht moeten zijn. Maar er komt nog een derde lijn bij: lessen trekken uit zaken die fout zijn gelopen, deze algemeen kenbaar maken en de resultaten toepassen bij vergelijkbare, nieuwe projecten. Geen geheugen Volgens het drietal is er geen sprake van een gezamenlijk voortschrijdend inzicht, dan wel geheugenwerking bij het voorkómen van ICT- Inald Lagendijk: We moeten voorkómen dat ICT-fouten zich opnieuw kunnen voordoen. Een Raad voor de ICT Veiligheid kan daarbij een belangrijke rol spelen. Interessant initiatief Michel van Schie, woordvoerder van de brancheorganisatie ICT~Office, noemt de oproep om te komen tot een Raad voor de ICT Veiligheid een interessant initiatief. Hij vraagt zich alleen af of een dergelijk orgaan wel de aangewezen figuur is om te komen tot verbetering van de ICT-praktijk. Er zijn wellicht al bepaalde organisaties waarbij je dit zou kunnen onderbrengen, suggereert Van Schie. In dit verband verwijst hij naar de Navi (Nationaal Adviescentrum Vitale Infrastructuur; Daarbinnen, zo vertelt Van Schie, is al sprake van strategisch overleg tussen overheid en bedrijfsleven om te leren van incidenten. De Navi is druk doende openbare kennisbanken in te richten. Overigens gaat het verhaal dat de Navi opgaat in Govcert.nl. Van Schie reageert op de suggestie dat incidenten mogelijk in de doofpot worden gestopt. Als dat al gebeurt, dan is dat op initiatief van de opdrachtgever. De ICT-industrie als opdrachtaannemer kan moeilijk iets in de doofpot stoppen. Daar gaat de opdrachtgever over; je kunt dit niet eenzijdig bij de ICT-industrie neerleggen. Hij is bijzonder te spreken over de betrokkenheid van de wetenschappers met dit onderwerp. ICT~Office vraagt zich alleen wel af of de oprichting van een dergelijke onderzoeksraad de gewenste route is om incidenten in de toekomsten helpen te voorkomen. Dan zou toch eerst wat meer duidelijkheid moeten komen over wat die Raad precies gaat doen. Er is geen sprake van een gezamenlijk voortschrijdend inzicht, dan wel geheugenwerking bij het voorkómen van ICT-falen. falen. Wanneer een ontwrichtend ICT-incident Om vervolgens tot de conclusie te komen dat zich heeft voorgedaan, is er eerder sprake van een Raad voor de ICT Veiligheid op dit vlak een een neiging tot marginaliseren van de effecten, centrale rol zou kunnen spelen. Hierbij refereren zij aan de Onderzoeksraad voor Veiligheid waardoor ze niet voldoende in de openbaarheid komen en er niet van valt te leren. Bovendien zijn de oorzaken- en impactanalyses van hoven. Het kan zijn dat het onderzoeksgebied onder voorzitterschap van Pieter van Vollen- een ICT-incident niet beschikbaar voor derden, ICT aan deze Raad wordt toegevoegd, of dat er legt Lagendijk uit. een apart orgaan in het leven wordt geroepen Hij meent dat de ICT-sector hiermee de verdenking op zich laadt niet te willen leren van zo willen de professoren duidelijk maken, dat naar analogie van de Onderzoeksraad. Punt is, fouten uit het verleden. Juist gedeelde (openbare) analyses van oorzaken en impact van worden gedaan naar ICT-incidenten om maat- er gevraagd en ongevraagd onderzoek moet een incident helpen ICT-leveranciers (hardware, regelen te kunnen treffen waardoor dergelijke software en diensten), ICT-afdelingen binnen incidenten niet meer kunnen gebeuren. grote bedrijven, en ICT-onderzoeksgroepen binnen kennisinstellingen hun aandacht maximaal effectief te richten op het vergroten van ICTveiligheid. De maatschappij en economie zullen Teus Molenaar is hoofdredacteur hier uiteindelijk beter mee gediend zijn, aldus van AppWorks. de hoogleraren. 20 appworks september 2010

De softwaresector in Nederland

De softwaresector in Nederland De softwaresector in Nederland Survey 2010 In opdracht van: ICT~Office Project: 2010.002 Publicatienummer: 2010.002-1018 Datum: Utrecht, 23 augustus 2010 Auteurs: Robbin te Velde Jaap Veldkamp Marijn Plomp

Nadere informatie

Naar de cloud: drie praktische scenario s. Zet een applicatiegerichte cloudinfrastructuur op. whitepaper

Naar de cloud: drie praktische scenario s. Zet een applicatiegerichte cloudinfrastructuur op. whitepaper Naar de cloud: drie praktische scenario s Zet een applicatiegerichte cloudinfrastructuur op whitepaper Naar de cloud: drie praktische scenario s Veel bedrijven maken of overwegen een transitie naar de

Nadere informatie

Software en continuïteit

Software en continuïteit Software en continuïteit Jaarvergadering Orde van Advocaten 25 september 2009 Presentatie van de Vereniging Informaticarecht Advocaten (VIRA) Polo G. van der Putt, voorzitter VIRA Agenda VIRA Wat is (de

Nadere informatie

Customer Case CED. Feiten in het kort:

Customer Case CED. Feiten in het kort: Feiten in het kort: Bedrijf: European Claim Experts Branche: Verzekeringen Werknemers: 1.150 Activiteiten: Internationale Claims management en Expertise Oplossing: Opbouw Mendix-platform voor het flexibel

Nadere informatie

Factsheet CONTINUOUS VALUE DELIVERY Mirabeau

Factsheet CONTINUOUS VALUE DELIVERY Mirabeau Factsheet CONTINUOUS VALUE DELIVERY Mirabeau CONTINUOUS VALUE DELIVERY We zorgen ervoor dat u in elke volwassenheidsfase van uw digitale platform snel en continu waarde kunt toevoegen voor eindgebruikers.

Nadere informatie

ad Matres Upgrade Functioneel Beheer Word in drie maanden functioneel beheerder Benut je werkervaring Leren in de praktijk Persoonlijke begeleiding

ad Matres Upgrade Functioneel Beheer Word in drie maanden functioneel beheerder Benut je werkervaring Leren in de praktijk Persoonlijke begeleiding Upgrade Functioneel Beheer Leren in de praktijk Benut je werkervaring Opleiding op maat Persoonlijke begeleiding Word in drie maanden functioneel beheerder Upgrade Functioneel Beheer Als je - optimaal

Nadere informatie

Van Samenhang naar Verbinding

Van Samenhang naar Verbinding Van Samenhang naar Verbinding Sogeti Page 2 VAN SAMENHANG NAAR VERBINDING Keuzes, keuzes, keuzes. Wie wordt niet horendol van alle technologische ontwikkelingen. Degene die het hoofd koel houdt is de winnaar.

Nadere informatie

Bedrijfssystemen vervangen door Slim Software Nabouwen

Bedrijfssystemen vervangen door Slim Software Nabouwen Bedrijfssystemen vervangen door Slim Software Nabouwen Codeless White Paper Roland Worms, Directeur Wouter van der Ven, Lead Software Architect Inhoudsopgave 1. Introductie 2. Het IT dilemma. Als standaard

Nadere informatie

BISL Business Information Services Library. Een introductie. Algemene informatie voor medewerkers van SYSQA B.V.

BISL Business Information Services Library. Een introductie. Algemene informatie voor medewerkers van SYSQA B.V. BISL Business Information Services Library Een introductie Algemene informatie voor medewerkers van SYSQA B.V. Organisatie SYSQA B.V. Pagina 2 van 9 Inhoudsopgave 1 INLEIDING... 3 1.1 ALGEMEEN... 3 1.2

Nadere informatie

Wie doet wat? 30-5-2013. Gebruik en beheer van applicaties. Een kader VHIC VHIC. Pagina 1. Pagina 2

Wie doet wat? 30-5-2013. Gebruik en beheer van applicaties. Een kader VHIC VHIC. Pagina 1. Pagina 2 Gebruik en beheer van applicaties Wie doet wat? Pagina 1 Een kader Pagina 2 Bron: daanrijsenbrij, Elementaire bedrijfsinformatica 1 Functioneel beheer Applicaties worden gebruikt door de gebruikersorganisatie.

Nadere informatie

INFORMATIEBEVEILIGING: WAAR STAAT U NU?

INFORMATIEBEVEILIGING: WAAR STAAT U NU? INFORMATIEBEVEILIGING: WAAR STAAT U NU? HANDIGE CHECKLISTS VOOR DE OVERHEIDSSECTOR In deze whitepaper bieden we u handvatten en checklists voor hoe u om kunt gaan met de nieuwe meldplicht datalekken. Steeds

Nadere informatie

Kritieke succesfactoren bij ERP-implementaties in het MKB

Kritieke succesfactoren bij ERP-implementaties in het MKB Kritieke succesfactoren bij ERP-implementaties in het MKB ERP nu ook geschikt voor midden- en kleinbedrijf Was Enterprise Resource Planning (ERP) tot aan het begin van het millennium vooral voor de grote

Nadere informatie

Medewerkers met schulden

Medewerkers met schulden Medewerkers met schulden oplossen en voorkomen Financieel inzicht met de digitale loonstrook We verkeren wereldwijd in een financiële crisis. Deze economische situatie heeft z n weerslag op ieder persoonlijk.

Nadere informatie

Relaties. HDYO heeft meer informatie beschikbaar over de Ziekte van Huntington voor jongeren, ouders en professionals op onze website: www.hdyo.

Relaties. HDYO heeft meer informatie beschikbaar over de Ziekte van Huntington voor jongeren, ouders en professionals op onze website: www.hdyo. Relaties HDYO heeft meer informatie beschikbaar over de Ziekte van Huntington voor jongeren, ouders en professionals op onze website: www.hdyo.org Relaties kunnen een belangrijke rol spelen bij het omgaan

Nadere informatie

BSA Tools Experts www.bsa.nl. SAM Blueprint. Een actieplan in vier stappen, die u vandaag nog kunt uitvoeren.

BSA Tools Experts www.bsa.nl. SAM Blueprint. Een actieplan in vier stappen, die u vandaag nog kunt uitvoeren. BSA Tools Experts www.bsa.nl SAM Blueprint Een actieplan in vier stappen, die u vandaag nog kunt uitvoeren. Elke onderneming draait op software. Van productiviteit op de werkvloer en HR-systemen tot point-of-sale,

Nadere informatie

Nieuwe exportmarkten voor software product bedrijven:

Nieuwe exportmarkten voor software product bedrijven: De Nederlandse software product sector Nieuwe exportmarkten voor software product bedrijven: het Midden-Oosten en Golfgebied Woerden, 20 februari 2013 Paul Tjia, GPI Consultancy Product software sector

Nadere informatie

E-resultaat aanpak. Meer aanvragen en verkopen door uw online klant centraal te stellen

E-resultaat aanpak. Meer aanvragen en verkopen door uw online klant centraal te stellen E-resultaat aanpak Meer aanvragen en verkopen door uw online klant centraal te stellen 2010 ContentForces Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie,

Nadere informatie

Artikel 1. Definities

Artikel 1. Definities EINDGEBRUIKER OVEREENKOMST FIORATO EINDGEBRUIKER OVEREENKOMST FIORATO VERSIE 1 OKTOBER 2013 Fiorato (de applicatie ) is een applicatie voor computers, iphone en Android en is bedoeld om jou te helpen jezelf

Nadere informatie

Incore Solutions Learning By Doing

Incore Solutions Learning By Doing Incore Solutions Learning By Doing Incore Solutions Gestart in November 2007 Consultants zijn ervaren met bedrijfsprocessen en met Business Intelligence Alle expertise onder 1 dak voor een succesvolle

Nadere informatie

Digital Independence. Plan Today to be ready for Tomorrow. Grip op uw continuïteit! Information Security and Continuity Services

Digital Independence. Plan Today to be ready for Tomorrow. Grip op uw continuïteit! Information Security and Continuity Services Digital Independence Grip op uw continuïteit! Plan Today to be ready for Tomorrow Information Security and Continuity Services Digital Independence Grip op uw continuïteit! Weet u welke risico s uw bedrijf

Nadere informatie

De kansen van online samenwerken

De kansen van online samenwerken De kansen van online samenwerken Independent Insurances Whitepaper 10/10 10-2015 De kansen van online samenwerken Independent Insurances Whitepaper 10/10 10-2015 INDEPENDENT INSURANCES Introductie De

Nadere informatie

Verkooporganisatie van Danica maakt verkoopkansen inzichtelijk met Microsoft Dynamics CRM 3.0

Verkooporganisatie van Danica maakt verkoopkansen inzichtelijk met Microsoft Dynamics CRM 3.0 Verkooporganisatie van Danica maakt verkoopkansen inzichtelijk met Microsoft Dynamics CRM 3.0 Om betere verkoopresultaten te behalen koos Danica voor Microsoft Dynamics CRM 3.0. Vanaf de invoering zijn

Nadere informatie

BUSINESS INNOVATION. BE TOMORROW, CHALLENGE TODAY > Waarom innoveren? > Innovation drivers > Succes- en faalfactoren

BUSINESS INNOVATION. BE TOMORROW, CHALLENGE TODAY > Waarom innoveren? > Innovation drivers > Succes- en faalfactoren BUSINESS INNOVATION BE TOMORROW, CHALLENGE TODAY > Waarom innoveren? > Innovation drivers > Succes- en faalfactoren EEN MASTERCLASS VAN MASTERCLASS INSTITUTE IN SAMENWERKING MET: BUSINESS INNOVATION Be

Nadere informatie

enterprise; development; operations; CA Technologies; DevOps; management; agility; software delivery life cycle; SDLC; CA

enterprise; development; operations; CA Technologies; DevOps; management; agility; software delivery life cycle; SDLC; CA Asset 1 van 7 De kloof dichten tussen Dev en Ops Gepubliceerd op 12 may 2014 Hoe verbetert u de software delivery life cycle? DevOps wordt gezien als de volgende stap in Agility. In deze paper leest u

Nadere informatie

14-9-2015. Je kunt de presentatie na afloop van elke les downloaden. Ga naar : www.gelsing.info Kies voor de map Systeemontwikkeling

14-9-2015. Je kunt de presentatie na afloop van elke les downloaden. Ga naar : www.gelsing.info Kies voor de map Systeemontwikkeling Les 1 Docent: Marcel Gelsing Je kunt de presentatie na afloop van elke les downloaden. Ga naar : www.gelsing.info Kies voor de map Systeemontwikkeling Je kunt hier (optioneel) ook een gratis tool downloaden

Nadere informatie

WELKOM BIJ BOMBERBOT! LES 1: WAT IS PROGRAMMEREN LES 1: WAT IS PROGRAMMEREN WAAR GAAT DEZE LES OVER? INTRODUCTIE

WELKOM BIJ BOMBERBOT! LES 1: WAT IS PROGRAMMEREN LES 1: WAT IS PROGRAMMEREN WAAR GAAT DEZE LES OVER? INTRODUCTIE WELKOM BIJ BOMBERBOT! Bij onze lessen horen ook nog een online game, waarin de leerlingen de concepten die ze geleerd krijgen direct moeten toepassen, en een online platform, waarin u de voortgang van

Nadere informatie

Geachte Mr., Informeert u zich tijdig wat het nieuwe dicteren kan betekenen voor u en uw organisatie. Maak vandaag nog gebruik van de aanbieding.

Geachte Mr., Informeert u zich tijdig wat het nieuwe dicteren kan betekenen voor u en uw organisatie. Maak vandaag nog gebruik van de aanbieding. Dicteerbrochure Ateq 08_190x277mm 01.indd 1 06-08-14 14:30 ONDERWERP: Oplossingen voor de moderne advocatuur OKTOBER 2014 Geachte Mr., Veel juridische professionals hebben vragen over het nieuwe werken,

Nadere informatie

Geeft richting in de wereld

Geeft richting in de wereld Geeft richting in de wereld werled van IT I T- m a k e l a a r IT-makelaar Hardware Software Wireless Cloud Virtualisatie Mobility Werkplek Data center Hardware Software Wireless Cloud Virtualisatie Mobility

Nadere informatie

Havelaar & van Stolk - van reactief naar proactief ITbeheer

Havelaar & van Stolk - van reactief naar proactief ITbeheer Havelaar & van Stolk - van reactief naar proactief ITbeheer in MKB Microsoft System Center Essentials 2007 en Microsoft System Center Operations Manager 2007 stabiliseren de IT-omgeving van verzekeringsmakelaar

Nadere informatie

PLANON APPS. Voor Facility - en Service Management op uw smartphone

PLANON APPS. Voor Facility - en Service Management op uw smartphone PLANON APPS Voor Facility - en Service Management op uw smartphone Een innovatieve specialist met dertig jaar ervaring in het IWMS-domein Een partner die door Gartner wordt erkend als marktleider Integraal

Nadere informatie

Socofi Algemene voorwaarden

Socofi Algemene voorwaarden Socofi Algemene voorwaarden Module 5: Application Service Provision / SAAS / Computerservice Socofi Weboplossingen 1. Toepasselijkheid 1.1 De ICT~Office Voorwaarden bestaan uit de module Algemeen aangevuld

Nadere informatie

Algemene Voorwaarden Elektronische Diensten C 03.2.30

Algemene Voorwaarden Elektronische Diensten C 03.2.30 Algemene Voorwaarden Elektronische Diensten C 03.2.30 Inleiding Voor u ziet u de algemene voorwaarden voor het gebruik van elektronische diensten bij Delta Lloyd Bank. Deze voorwaarden hebben wij zo duidelijk

Nadere informatie

Patiënt Intelligence Panel Limited ("wij", "ons" of "onze") is toegewijd aan het beschermen en respecteren van uw privacy.

Patiënt Intelligence Panel Limited (wij, ons of onze) is toegewijd aan het beschermen en respecteren van uw privacy. Patiënt Intelligence Panel Limited, Privacy Policy 1 Inleiding Patiënt Intelligence Panel Limited ("wij", "ons" of "onze") is toegewijd aan het beschermen en respecteren van uw privacy. Dit privacy-beleid

Nadere informatie

Business. IT in charge. Met resultaten CIO Survey en 9 CIO s aan het woord. Analytics

Business. IT in charge. Met resultaten CIO Survey en 9 CIO s aan het woord. Analytics Business Analytics IT in charge Met resultaten CIO Survey en 9 CIO s aan het woord Informatie is van en voor mensen CIO speelt belangrijke rol in nieuw spanningsveld Door Guus Pijpers Een van de eerste

Nadere informatie

Algemene Voorwaarden Mijn Delta Lloyd XY 15418-0915

Algemene Voorwaarden Mijn Delta Lloyd XY 15418-0915 Algemene Voorwaarden Mijn Delta Lloyd XY 15418-0915 Inleiding Voor u ziet u de algemene voorwaarden voor het gebruik van de elektronische diensten bij Delta Lloyd. Deze voorwaarden hebben wij voor u zo

Nadere informatie

HOE OMGAAN MET DE MELDPLICHT DATALEKKEN?

HOE OMGAAN MET DE MELDPLICHT DATALEKKEN? HOE OMGAAN MET DE MELDPLICHT DATALEKKEN? EEN HANDIGE CHECKLIST In deze whitepaper bieden we u handvatten die u kunnen helpen bij de implementatie van de meldplicht datalekken binnen uw organisatie. We

Nadere informatie

Exact Synergy Enterprise. Krachtiger Klantbeheer CRM

Exact Synergy Enterprise. Krachtiger Klantbeheer CRM Exact Synergy Enterprise Krachtiger Klantbeheer CRM 1 Inleiding Waar gaat het om? De klant komt op de eerste plaats. Maar geldt dat voor al uw klanten? En om hoeveel (potentiële) klanten gaat het; tientallen,

Nadere informatie

Voorwaarden en licentieovereenkomst voor gebruikers van Vodafone Contacts

Voorwaarden en licentieovereenkomst voor gebruikers van Vodafone Contacts Voorwaarden en licentieovereenkomst voor gebruikers van Vodafone Contacts Dit is een licentieovereenkomst tussen jou, de eindgebruiker van Vodafone Contacts, en Vodafone voor het gebruik van de Vodafone

Nadere informatie

Zelftest Informatica-terminologie

Zelftest Informatica-terminologie Zelftest Informatica-terminologie Document: n0947test.fm 01/07/2015 ABIS Training & Consulting P.O. Box 220 B-3000 Leuven Belgium TRAINING & CONSULTING INTRODUCTIE Deze test is een zelf-test, waarmee u

Nadere informatie

Case study. Verhoog je werkkapitaal: tips voor goed debiteurenbeheer

Case study. Verhoog je werkkapitaal: tips voor goed debiteurenbeheer Case study Verhoog je werkkapitaal: tips voor goed debiteurenbeheer Debiteurenbeheer is één van de grootste zorgen van managers in het bedrijfsleven. De moeilijke economische tijden van nu zien we terug

Nadere informatie

Mensink ICT Advocatuur Nieuwsbrief Oktober 2013

Mensink ICT Advocatuur Nieuwsbrief Oktober 2013 Escrow van SAAS en Cloud diensten. Marketingtechnisch niet meteen een lekkere zin om een nieuwsbrief mee te beginnen. Zeker drie woorden die nogal wat vragen oproepen. SAAS (software as a service) en Cloud

Nadere informatie

HOE EEN BEDRIJF 180 GRADEN DRAAIT

HOE EEN BEDRIJF 180 GRADEN DRAAIT Exact Online CASE STUDY HOE EEN BEDRIJF 180 GRADEN DRAAIT www.exactonline.nl 2 EXACT ONLINE CASE STUDY ACCOUNTANCY HOE TENSING BINNEN 1 JAAR 180 GRADEN DRAAIDE Tensing, een mobility en Geo- ICT software

Nadere informatie

SharePoint 2013 maakt Gemeente Halderberge in control

SharePoint 2013 maakt Gemeente Halderberge in control SharePoint 2013 maakt Gemeente Halderberge in control Case study Gemeente Halderberge Maart 2014 SharePoint 2013 maakt Gemeente Halderberge in control Pagina 2/6 SharePoint 2013 maakt Gemeente Halderberge

Nadere informatie

Olde Bijvank Advies Organisatieontwikkeling & Managementcontrol

Olde Bijvank Advies Organisatieontwikkeling & Managementcontrol SAMENVATTING ITIL ITIL is nog steeds dé standaard voor het inrichten van beheerspocessen binnen een IT-organisatie. En dekt zowel applicatie- als infrastructuur beheer af. Indien gewenst kan ITIL worden

Nadere informatie

GEBRUIKERSOVEREENKOMST Versie 2.0 1 december 2011

GEBRUIKERSOVEREENKOMST Versie 2.0 1 december 2011 GEBRUIKERSOVEREENKOMST Versie 2.0 1 december 2011 Door het downloaden, installeren en/of gebruik van de Reisplanner Xtra Software of een deel daarvan, gaat Gebruiker akkoord met alle onderstaande voorwaarden

Nadere informatie

Corporate Express Printing Systems Divisie ziet zijn internetomzet na overstap naar Microsoft Commerce Server 2007 groeien

Corporate Express Printing Systems Divisie ziet zijn internetomzet na overstap naar Microsoft Commerce Server 2007 groeien Corporate Express Printing Systems Divisie ziet zijn internetomzet na overstap naar Microsoft Commerce Server 2007 groeien Door een maatwerkprogramma te vervangen door Microsoft Commerce Server 2007 zag

Nadere informatie

Canon s visie op digitale transformatie van organisaties. you can

Canon s visie op digitale transformatie van organisaties. you can Canon s visie op digitale transformatie van organisaties you can Digitale transformatie van organisaties Als we kijken naar de belangrijkste ontwikkelingen op het gebied van communicatie in de afgelopen

Nadere informatie

Professioneel beheer. Altijd kunnen vertrouwen op uw (bedrijfskritische) informatiesystemen

Professioneel beheer. Altijd kunnen vertrouwen op uw (bedrijfskritische) informatiesystemen Professioneel beheer Altijd kunnen vertrouwen op uw (bedrijfskritische) informatiesystemen Onze visie op professioneel beheer Als een applicatie eenmaal ontwikkeld en in productie genomen is, dan draait

Nadere informatie

Voorwaarden Repper-account

Voorwaarden Repper-account Voorwaarden Repper-account Versie 1 3 2014 Toepasselijkheid 1. De bepalingen in deze overeenkomst zijn onlosmakelijk verbonden met de algemene voorwaarden van leverancier. Bij tegenstrijdigheid tussen

Nadere informatie

Rotor doet meer met minder mensen en met minder kopzorgen

Rotor doet meer met minder mensen en met minder kopzorgen Rotor doet meer met minder mensen en met minder kopzorgen Met de komst van een nieuw management nam Rotor een ingrijpende beslissing: ITmaatwerk vervangen door standaardsoftware. Onder het motto Follow

Nadere informatie

BEVEILIGINGSARCHITECTUUR

BEVEILIGINGSARCHITECTUUR BEVEILIGINGSARCHITECTUUR Risico s onder controle Versie 1.0 Door: drs. Ir. Maikel J. Mardjan MBM - Architect 2011 cc Organisatieontwerp.nl AGENDA Is een beveiligingsarchitectuur wel nodig? Oorzaken beveiligingsincidenten

Nadere informatie

Betere dienstverlening financiële organisaties met continuous delivery Flexibeler, efficiënter en in kort tijdsbestek software ontwikkelen

Betere dienstverlening financiële organisaties met continuous delivery Flexibeler, efficiënter en in kort tijdsbestek software ontwikkelen Betere dienstverlening financiële organisaties met continuous delivery Flexibeler, efficiënter en in kort tijdsbestek software ontwikkelen Sinds de kredietcrisis en door opkomende technologieën staan banken

Nadere informatie

Resultaten Onderzoek September 2014

Resultaten Onderzoek September 2014 Resultaten Onderzoek Initiatiefnemer: Kennispartners: September 2014 Resultaten van onderzoek naar veranderkunde in de logistiek Samenvatting Logistiek.nl heeft samen met BLMC en VAViA onderzoek gedaan

Nadere informatie

Canon s visie op digitale transformatie van organisaties. you can

Canon s visie op digitale transformatie van organisaties. you can Canon s visie op digitale transformatie van organisaties you can Digitale transformatie van organisaties Als we kijken naar de belangrijkste ontwikkelingen op het gebied van communicatie in de afgelopen

Nadere informatie

Dragon1 EA Tool. Business case webbased EA tool. Een webbased EA tool geschikt voor elke architectuurmethode!

Dragon1 EA Tool. Business case webbased EA tool. Een webbased EA tool geschikt voor elke architectuurmethode! Dragon1 EA Tool Business case webbased EA tool Een webbased EA tool geschikt voor elke architectuurmethode! uw organisatie, datum, versie #.#, documentstatus eigenaar/budgetverantwoordelijke: Kies op deze

Nadere informatie

B a s S m e e t s w w w. b s m e e t s. c o m p a g e 1

B a s S m e e t s w w w. b s m e e t s. c o m p a g e 1 B a s S m e e t s w w w. b s m e e t s. c o m p a g e 1 JE ONBEWUSTE PROGRAMMEREN VOOR EEN GEWELDIGE TOEKOMST De meeste mensen weten heel goed wat ze niet willen in hun leven, maar hebben vrijwel geen

Nadere informatie

PLANON E-LEARNINGSERVICE. Breid uw kennis van Planon uit met realtime toegang tot innovatieve e-learningcursussen

PLANON E-LEARNINGSERVICE. Breid uw kennis van Planon uit met realtime toegang tot innovatieve e-learningcursussen PLANON E-LEARNINGSERVICE Breid uw kennis van Planon uit met realtime toegang tot innovatieve e-learningcursussen De Planon e-learningservice biedt onder meer de volgende modules: Algemene e-learning Domeinspecifieke

Nadere informatie

Praktijkinstructie Beheer en installatie computersystemen/administratie 3 (CIN06.3/CREBO:50191)

Praktijkinstructie Beheer en installatie computersystemen/administratie 3 (CIN06.3/CREBO:50191) instructie Beheer en installatie computersystemen/administratie 3 (CIN06.3/CREBO:50191) pi.cin06.3.v1 ECABO, 1 augustus 1997 Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden vermenigvuldigd,

Nadere informatie

De beheerrisico s van architectuur

De beheerrisico s van architectuur De beheerrisico s van architectuur Een overzicht van de ArChimate Risico Extensie versie 0.2 Bert Dingemans Inleiding Het implementeren van een (enterprise) architectuur brengt altijd risico s met zich

Nadere informatie

HOE EEN ACCOUNTANT ZIJN DNA VERANDERT

HOE EEN ACCOUNTANT ZIJN DNA VERANDERT Exact Online CASE STUDY HOE EEN ACCOUNTANT ZIJN DNA VERANDERT www.exactonline.nl 2 EXACT ONLINE CASE STUDY ACCOUNTANCY HOE EEN ACCOUNTANT ZIJN DNA VERANDERT En daarna dat van ondernemers Onze branche staat

Nadere informatie

NAW assurantietussenpersoon :...

NAW assurantietussenpersoon :... Voor welke verzekering wenst u een offerte te ontvangen? Beroepsaansprakelijkheidsverzekering (BAV) Aansprakelijkheidsverzekering Bedrijven (AVB) NAW assurantietussenpersoon :...... S.v.p. meezenden: Kopie

Nadere informatie

Meer succes met je website

Meer succes met je website Meer succes met je website Hoeveel geld heb jij geïnvesteerd in je website? Misschien wel honderden of duizenden euro s in de hoop nieuwe klanten te krijgen. Toch levert je website (bijna) niets op Herkenbaar?

Nadere informatie

Utrecht Business School

Utrecht Business School Cursus Lean- & Proces Management De cursus Lean & Process Management duurt ongeveer 2 maanden en omvat 5 colleges van 3 uur. U volgt de cursus met ongeveer 10-15 studenten op een van onze opleidingslocaties

Nadere informatie

Hosting & support contract

Hosting & support contract Hosting & support contract FOCUSTOOL TRACK YOUR GOALS & BEHAVIORS 1. Inleiding FocusTool biedt online software voor het bijhouden van voortgang op doelen en gedrag voor teams.om meer grip te krijgen op

Nadere informatie

Je gedachten gestructureerd op papier

Je gedachten gestructureerd op papier Online training: Je gedachten gestructureerd op papier Start: 14 september 2015 Een online programma, mét coaching, voor ondernemers en werknemers Voor als je logisch opgebouwde teksten wil leren schrijven,

Nadere informatie

Waarom is de methode van ANWB Groene Energieveiling effectief en eenvoudig?

Waarom is de methode van ANWB Groene Energieveiling effectief en eenvoudig? Veelgestelde vragen De veilingmethode Waarom is de methode van ANWB Groene Energieveiling effectief en eenvoudig? Het is voor u heel erg weinig moeite om tot een besparing op uw kosten te komen. 1. U schrijft

Nadere informatie

IT security in de mobiele MKB-wereld

IT security in de mobiele MKB-wereld IT security in de mobiele MKB-wereld Onderzoek onder o.a. Nederlandse MKB-bedrijven 14 maart 2013 Martijn van Lom General Manager Kaspersky Lab Benelux and Nordic PAGE 1 Onderzoek onder MKB-bedrijven in

Nadere informatie

Enkele handige tips bij het beoordelen van clouddienstvoorwaarden. en Service Level Agreements

Enkele handige tips bij het beoordelen van clouddienstvoorwaarden. en Service Level Agreements Service Level Agreement tips Enkele handige tips bij het beoordelen van clouddienstvoorwaarden en Service Level Agreements Service Level Agreements SLA s komen onder meer voor als basis van veel clouddiensten.

Nadere informatie

Doe eens gek! Houd rekening met de mensen in uw organisatie bij het implementeren van ICT oplossingen.

Doe eens gek! Houd rekening met de mensen in uw organisatie bij het implementeren van ICT oplossingen. Doe eens gek! Houd rekening met de mensen in uw organisatie bij het implementeren van ICT oplossingen. ERP, CRM, workflowmanagement en documentmanagement systemen, ze hebben één ding gemeen: Veel van de

Nadere informatie

PRIVACYBELEID. Rob Meerwijk PSEUDONIMISEER B.V. Danzigerkade 19, 1013 AP Amsterdam

PRIVACYBELEID. Rob Meerwijk PSEUDONIMISEER B.V. Danzigerkade 19, 1013 AP Amsterdam PRIVACYBELEID Rob Meerwijk PSEUDONIMISEER B.V. Danzigerkade 19, 1013 AP Amsterdam Inhoudsopgave Inhoudsopgave... 1 1. Documentinformatie... 2 1.1. Documentgeschiedenis... 2 2. Privacybeleid Pseudonimiseer

Nadere informatie

10 Innovatielessen uit de praktijk 1

10 Innovatielessen uit de praktijk 1 10 Innovatielessen uit de praktijk 1 Geslaagde gastoudermeeting levert veel ideeën op voor innovatie! Wat versta ik onder innoveren? Innoveren is hot. Er zijn vele definities van in omloop. Goed om even

Nadere informatie

PRAKTISCH CONSUMENTENRECHT

PRAKTISCH CONSUMENTENRECHT PRAKTISCH CONSUMENTENRECHT l a n d e l i j k i n f o r m a t i e c e n t r u m g e z e l s c h a p s d i e r e n over houden van huisdieren Over het kopen en verkopen van dieren leven vele vragen. Die

Nadere informatie

Stichting leerkracht: elke dag samen een beetje beter

Stichting leerkracht: elke dag samen een beetje beter Stichting leerkracht: elke dag samen een beetje beter Wat is leerkracht? Stichting leerkracht is een organisatie van enthousiaste experts uit het onderwijs en bedrijfsleven die scholen helpt in het ontwikkelen

Nadere informatie

Handleiding voor de leerling

Handleiding voor de leerling Handleiding voor de leerling Inhoudopgave Inleiding blz. 3 Hoe pak je het aan? blz. 4 Taken blz. 5 t/m 9 Invulblad taak 1 blz. 10 Invulblad hoofd- en deelvragen blz. 11 Plan van aanpak blz. 12 Logboek

Nadere informatie

Rapportage Pizzasessie Functioneel-beheer.com Specialisten Managers Adviseurs Algemeen functioneel beheer applicatiebeheer informatiemanagement

Rapportage Pizzasessie Functioneel-beheer.com Specialisten Managers Adviseurs Algemeen functioneel beheer applicatiebeheer informatiemanagement Rapportage Pizzasessie Functioneel-beheer.com Alle deelnemers hebben hun functienaam opgegeven. De volgende functienamen zijn gemeld: Specialisten o Functioneel beheerder (9x) o Functioneel applicatiebeheerder

Nadere informatie

POCKET PCS WERELDWIJDE GARANTIEVERKLARING EN TECHNISCHE ONDERSTEUNING

POCKET PCS WERELDWIJDE GARANTIEVERKLARING EN TECHNISCHE ONDERSTEUNING POCKET PCS WERELDWIJDE GARANTIEVERKLARING EN TECHNISCHE ONDERSTEUNING Algemene voorwaarden BEHALVE VOORZOVER UITDRUKKELIJK VERMELD IN DEZE GARANTIEVERKLARING, VERLEENT HP GEEN ANDERE GARANTIES OF VOORWAARDEN,

Nadere informatie

Het doel ITTL is dat je je op diverse terreinen vaardigheden leert. Het gaat hier niet alleen om ICT- vaardigheden

Het doel ITTL is dat je je op diverse terreinen vaardigheden leert. Het gaat hier niet alleen om ICT- vaardigheden ITTL KLAS 4 EXAMENDOSSIER Individuele opdracht voor het School Praktisch Examen ITTL op de St-Jozefmavo WIE BEN JE, WAT WIL JE EN WAT KUN JE? Het einde van ITTL op de St-Jozefmavo is voor jou in zicht

Nadere informatie

Exact Synergy Enterprise. Krachtiger Financieel Management

Exact Synergy Enterprise. Krachtiger Financieel Management Exact Synergy Enterprise Krachtiger Financieel Management 1 Inleiding Waar gaat het om? Makkelijke vragen zijn vaak het moeilijkst te beantwoorden. Als het hectische tijden zijn, moet u soms veel beslissingen

Nadere informatie

Brochure ISO 27002 Foundation

Brochure ISO 27002 Foundation Brochure ISO 27002 Foundation Over Pink Elephant Bedrijfshistorie Pink Elephant is een Nederlandse IT onderneming die rond 1980 is ontstaan als bijverdienste van een drietal studenten aan de Technische

Nadere informatie

CMS Ronde Tafel. Cloud Continuity. Ir. Jurian Hermeler Principal Consultant

CMS Ronde Tafel. Cloud Continuity. Ir. Jurian Hermeler Principal Consultant CMS Ronde Tafel Cloud Continuity Ir. Jurian Hermeler Principal Consultant Introductie Quint Wellington Redwood Onafhankelijk Management Adviesbureau Opgericht in 1992 in Nederland Ruim 20 jaar ervaring

Nadere informatie

Welke gegevens we verzamelen en waarom we die verzamelen. Hoe we die gegevens gebruiken.

Welke gegevens we verzamelen en waarom we die verzamelen. Hoe we die gegevens gebruiken. Privacybeleid Gegevens die we ontvangen Duidelijkheid en keuzemogelijkheden Gegevens die we delen Toepassing Handhaving Wijzigingen Laatst aangepast: 10 juli 2013 Doccle hecht veel belang aan het onderhouden

Nadere informatie

Klaar voor de toekomst met het nieuwe dicteren. Oplossingen voor de moderne advocatuur

Klaar voor de toekomst met het nieuwe dicteren. Oplossingen voor de moderne advocatuur Klaar voor de toekomst met het nieuwe dicteren Oplossingen voor de moderne advocatuur Dicteren zoals u wilt werken De jurist van nu werkt sneller, flexibeler, mobieler en efficiënter dan ooit. Bij zo n

Nadere informatie

Veelgemaakte fouten bij de inzet van SharePoint

Veelgemaakte fouten bij de inzet van SharePoint Veelgemaakte fouten bij de inzet van SharePoint Vincent Somers Paul Keijzers Oprichter, directeur Orangehill Online- & IT-professional Oprichter, directeur KbWorks Online Business Consultant Intranet Publieksomgevingen

Nadere informatie

Checklist voor Succesvol Ondernemen

Checklist voor Succesvol Ondernemen Kruis aan wat voor jou van toepassing is om een overzicht te hebben van waar je mee aan de slag kunt om meer klanten te krijgen en meer geld te verdienen. SuccesHoek 1: Actiegerichte Focus Ik besteed meestal

Nadere informatie

Acceptatiemanagement meer dan gebruikerstesten. bridging it & users

Acceptatiemanagement meer dan gebruikerstesten. bridging it & users Acceptatiemanagement meer dan gebruikerstesten bridging it & users Consultancy Software Training & onderzoek Consultancy CEPO helpt al meer dan 15 jaar organisaties om integraal de kwaliteit van hun informatiesystemen

Nadere informatie

Nieuw: controllers van Syel Europe

Nieuw: controllers van Syel Europe INDUSTRIËLE ELEKTRONICA Nieuw: controllers van Syel Europe De compacte controller die intelligent én voordelig is. voor seriebouw en klantspecifieke toepassingen voor complexe berekeningen én eenvoudige

Nadere informatie

Factsheet Crowd Testen

Factsheet Crowd Testen Factsheet Crowd Testen www.testbats.com Uw klanten eisen tegenwoordig hoge kwaliteit van uw desktop applicatie, webapplicatie of mobile app. Onder alle omstandigheden en op elk apparaat. Daarom eist u

Nadere informatie

10 redenen om te virtualiseren. Met virtualisatie breek je de directe link tussen de fysieke infrastructuur en de applicaties die erop draaien.

10 redenen om te virtualiseren. Met virtualisatie breek je de directe link tussen de fysieke infrastructuur en de applicaties die erop draaien. 10 redenen om te virtualiseren Wat betekent virtualiseren? Met virtualisatie bij computers wordt over het algemeen bedoeld dat meerdere besturingssystemen tegelijkertijd op één computer kunnen draaien.

Nadere informatie

A. WhiteVision is gerechtigd onderhoud en support voor de software te leveren;

A. WhiteVision is gerechtigd onderhoud en support voor de software te leveren; ONDERHOUDS- EN SUPPORTOVEREENKOMST Overwegingen A. WhiteVision is gerechtigd onderhoud en support voor de software te leveren; en B. de klant wenst onderhoud en support van WhiteVision te verkrijgen ten

Nadere informatie

De ambtenaar als ambassadeur aan de slag met social business Door: Jochem Koole

De ambtenaar als ambassadeur aan de slag met social business Door: Jochem Koole De ambtenaar als ambassadeur aan de slag met social business Door: Jochem Koole Sociale media hebben individuen meer macht gegeven. De wereldwijde beschikbaarheid van gratis online netwerken, zoals Facebook,

Nadere informatie

Eenvoudig nieuwe klanten. Voor adviseurs, trainers en coaches

Eenvoudig nieuwe klanten. Voor adviseurs, trainers en coaches Eenvoudig nieuwe klanten Voor adviseurs, trainers en coaches Leer hoe ideale klanten naar je toe komen. Wiep de Jong Online Business Trainer Eenvoudig nieuwe klanten 2 Welkom bij mijn E-Book 'Eenvoudig

Nadere informatie

Application Services. Alles onder één dak: functioneel applicatiebeheer, applicatieontwikkeling en testdiensten

Application Services. Alles onder één dak: functioneel applicatiebeheer, applicatieontwikkeling en testdiensten Application Services Alles onder één dak: functioneel applicatiebeheer, applicatieontwikkeling en testdiensten Application Services van KPN Afdelingen smelten samen, markten verschuiven, klanten willen

Nadere informatie

Geef uw onderneming vleugels. Met de soepele werkprocessen

Geef uw onderneming vleugels. Met de soepele werkprocessen Geef uw onderneming vleugels Met de soepele werkprocessen van Dutchict Cloud Online functionaliteiten Managed Cloud Online functio U wilt uw documenten overal kunnen beheren en delen. Maar applicaties

Nadere informatie

Professionele softwareontwikkeling PRODUCTIVITEIT EN KWALITEIT MET FOCUS OP DE GEHELE LEVENSDUUR VAN APPLICATIES

Professionele softwareontwikkeling PRODUCTIVITEIT EN KWALITEIT MET FOCUS OP DE GEHELE LEVENSDUUR VAN APPLICATIES Professionele softwareontwikkeling PRODUCTIVITEIT EN KWALITEIT MET FOCUS OP DE GEHELE LEVENSDUUR VAN APPLICATIES ONZE VISIE OP PROFESSIONEEL SOFTWARE ONTWIKKELEN Bij succesvolle softwareontwikkeling draait

Nadere informatie

white paper 2 Selectie ehrm oplossing: Hoe kom ik tot de juiste keuze?

white paper 2 Selectie ehrm oplossing: Hoe kom ik tot de juiste keuze? white paper 2 Selectie ehrm oplossing: Hoe kom ik tot de juiste keuze? 1 Voorwoord 1. ehrm oplossing: impact van de keuze 2. Overzicht oplossingen 3. Project organisatie voor ehrm 4. Van ambitie tot keuze

Nadere informatie

Van ruwe data naar bruikbare informatie. Sales Insight van itradenetwork

Van ruwe data naar bruikbare informatie. Sales Insight van itradenetwork Van ruwe data naar bruikbare informatie. Sales Insight van itradenetwork Inzicht, kansen, groei Ziet u het niet meer? Het is kenmerkend voor de horeca-, hospitality- en voedingssector dat producenten en

Nadere informatie

SQL Plan Management in Oracle11g Harald van Breederode

SQL Plan Management in Oracle11g Harald van Breederode SQL Plan Management in Oracle11g Harald van Breederode Sinds de introductie van de Cost Based Optimizer (CBO) in Oracle7 hebben zowel database beheerders als database ontwikkelaars de wens om deze optimizer

Nadere informatie

Visie & Strategie. Aad van Schetsen. Vice President & General Manager Uniface Delft, 18 November 2009

Visie & Strategie. Aad van Schetsen. Vice President & General Manager Uniface Delft, 18 November 2009 Visie & Strategie Aad van Schetsen Vice President & General Manager Uniface Delft, 18 November 2009 Agenda Visie Strategie Technologie Kennis Marketing Organisatie Uniface in de Crisis Investeringen worden

Nadere informatie

CASE STUDY JOANKNECHT & VAN ZELST DENKT VOORUIT

CASE STUDY JOANKNECHT & VAN ZELST DENKT VOORUIT Exact Online CASE STUDY JOANKNECHT & VAN ZELST DENKT VOORUIT www.exactonline.nl 2 EXACT ONLINE CASE STUDY ACCOUNTANCY GROEI DOOR PROACTIEF ADVIES Het gaat goed bij Joanknecht & Van Zelst: dit Eindhovens

Nadere informatie