ACHTERGROND EN ONDERZOEK

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "ACHTERGROND EN ONDERZOEK"

Transcriptie

1 ACHTERGROND EN ONDERZOEK 1 ste editie januari 2013

2 Tanja Ivanovski edema / oncology physiotherapist Plezier tijdens oefenen motiveert! Augmented reality in de oefenzaal? ACHTERGROND EN ONDERZOEK Volgens de KNGF richtlijn beroerte heeft oefentherapie als doel het verbeteren van de zitbalans het reiken in zit, het gaan staan en het kunnen blijven staan een evidentie op het eerste niveau. Meerdere malen per dag oefenen wordt geadviseerd. Het is daarbij van belang om gebruik te kunnen maken van robottechnologie, exergaming, balanstraining en/of virtual reality vanwege de noodzakelijke kostenbesparing in de zorg. 1 ste editie januari 2013

3 SAMENVATTING 1 INHOUD SAMENVATTING 3 INTRODUCTIE 5 SERIOUS EXERGAMING 9 Therapeutic Motion Simulation (TMS) is een moderne tool voor fysiotherapeuten. TMS is inzetbaar voor neuro revalidatie en het verbeteren van de kwaliteit van leven van chronisch zieken met ernstige bewegingsstoornissen zonder dat het saai wordt voor de patiënt. TMS focust op zelfmanagement van de gebruikers. De TMS (robot)technologie is veelomvattend omdat het geïnspireerd is door een aantal bestaande behandelmethoden en -technieken zoals: HIPPOTHERAPIE 17 FYSIOTHERAPIE & NEURO REVALIDATIE 21 PROPRIOCEPTION 29 SPIEGELNEURONEN 33 serious (exer)gaming fysiotherapie en andere oefenmethoden hippotherapie muziektherapie whole body vibration snoezelen e-health MUZIEKTHERAPIE & PSYCHIATRIE 35 FELDENKRAIS & PILATES 37 WHOLE BODY VIBRATION 39 De multidisciplinaire aanpak waarbij uitsluitend gebruik wordt gemaakt van gevalideerde elementen uit bestaande behandelmethoden is uniek en kan alleen gerealiseerd worden dankzij de TMS mechatronica die geavanceerde audio-visuele technologie combineert met low cost robotics en e-health SNOEZELEN 45 E-HEALTH 47 In dit stuk wordt nader ingegaan op het ontstaan van TMS en de daaropvolgende ontwikkeling. Tevens wordt een aantal gevalideerde methoden waar TMS gebruik van maakt nader toegelicht. INDEX MEDISCHE PUBLICATIES 49 EPILOOG 52 TMS online wil de kwaliteit van leven en dus de zelfredzaamheid van de patiënten optimaal stimuleren en streeft er naar om deze technologie ook bij patiënten thuis te kunnen aanbieden. COLOFON 53 2 inhoud samenvatting 3

4 INTRODUCTIE Ko Blaas - partiële dwarsleasie Therapeutic Motion Simulation. De naam zegt het al; bij TMS gaat het om bewegingssimulatie door middel van robotfysio, die in een multisensorische - virtuele - omgeving wordt geplaatst om het realistisch te maken. In eerste instantie was het de bedoeling om een simulatie paard te bouwen teneinde Hippotherapie veiliger, goedkoper en dus toegankelijker te maken voor Ernstig Meervoudig Gehandicapten. Die opzet is geslaagd. De kwaliteit van de bewegingen van het Vita paard staat buiten kijf volgens ervaren ruiters en ook zonder de smell and touch van het echte paard wordt het Vita paard geassocieerd met paardrijden. De ritmische beweging van het bekken van de ruiter heeft net als op een echt paard een ontspannend effect op spasticiteit. Tevens wordt net als op een echt paard de balans proprioceptief gestimuleerd wat de sensomotoriek ten goede komt zoals blijkt uit onderzoeken naar Hippotherapie. Ik voel nu spieren waarvan ik het bestaan niet meer kende Door TMS: Betere houding en core stability Lopen met rolator verbetert Transfers verbetert Wervelkolom is soepeler Kan zelfstandig uit bed en de deur openen Slaapt beter Zelf management toegenomen Tijdens een proefperiode bij Stichting Philadelphia te Vierhouten bleek dat de doelgroep niet alleen goed reageerde op het Vita paard, maar ook op het Vita rolstoel podium en het Vita loungbed voor liggende patiënten. Er traden geen contra-indicaties op. Philadelphia schafte de proef opstelling aan en bestelde extra platforms voor een andere locatie. In totaal zijn ultimo 2012 >35 systemen in gebruik en blijkt dat TMS veilig en storingsvrij werkt. De volgende uitdaging die Vita op zich nam was om andere bewegingsbronnen dan paardrijden te bedenken waarbij men zowel ritmische als aritmische bewegingen zou kunnen gebruiken, die tenminste dezelfde effecten als het paardrijden zouden opleveren en bij voorkeur deze effecten zouden overtreffen. In deze opzet werd gebruik gemaakt van het gegeven dat de moderne fysiotherapie evidence based is, dat wil zeggen dat de therapeut protocollen gebruikt die wetenschappelijk zijn getoetst in clinical trials. Vita ontwikkelt dus op basis van gevalideerde oefeningen bewegings choreografieën voor de beweegplatforms die synchroon aan beeld en geluid deze bewegingen overbrengen op patiënten die deze bewegingen niet of met moeite zelfstandig kunnen uitvoeren. Ook deze opzet blijkt aan te slaan. Niet alleen bij EMG ers, maar ook bij NAH patiënten zoals bleek in een proef in een 1 ste lijn fysiopraktijk. 4 testimonial introductie 5

5 De redenen dat met TMS dikwijls snel resultaten worden geboekt en dat patiënten het als prettig ervaren zijn door Vita onderzocht. Uit een literatuuronderzoek blijkt dat TMS een aantal belangrijke gevalideerde inzichten en kennis toepast op neurologisch gebied die effect hebben op de functies, activiteiten en participatie van patiënten. TMS ontleent inspiratie aan en gebruikt feitelijk elementen uit de onderstaande wetenschappelijke inzichten en respectievelijke behandelmethoden: Serious gaming Hippotherapie Fysiotherapie & neuro revalidatie Propriocepsis Spiegelneuronen Psychiatrie/psychologie Muziektherapie Whole Body Vibration Feldenkrais & Pilates Snoezelen E-health Door de intensiteit en combinatie van deze elementen te variëren kunnen beweegprogramma s worden samengesteld voor bepaalde neurologische aandoeningen zoals CVA, dwarslaesie, Parkinson, MS, MD, Cerebrale Parese, autisme, postpolio en dementie. Afhankelijk van de aandoening zal het accent meer op ontspanning of op stimulatie liggen. Het verdient aanbeveling een fysio- of ergotherapeut de juiste programmering voor een patiënt te laten bepalen. Bij het bepalen van de beweegprogramma s moet ook de uitgangshouding van de patiënt worden betrokken, omdat er beweegplatforms zijn voor staande, zittende en liggende patiënten en bij een intake ook de mbbs of BBS kan worden bepaald. Therapeutic Motion Simulation is uniek en wordt gekenmerkt door: Beweging te bieden aan mensen die (gedeeltelijk) niet meer kunnen of willen bewegen en zo hun kwaliteit van leven te verbeteren De toepassing van lowcost en eenvoudig te bedienen robotfysio De synchronisatie van de robot met virtual reality Het gebruik van echte videobeelden en geen animaties waardoor men zich identificeert met de virtual reality De mogelijkheid om persoonlijke beweegprogramma s samen te stellen De combinatie van enerzijds mentale en fysieke ontspanning te bieden en anderzijds fysieke stimulatie op te roepen De therapietrouwheid te stimuleren door oefenen (weer) leuk te maken Er eindeloos veel mogelijkheden zijn om het oefenen ook leuk te houden door het aanbieden van nieuwe content De kwaliteit van leven door de patient dagelijks te laten bijhouden met behulp van een app en die informatie te linken aan de oefeningen die zijn gedaan De mogelijkheid om de huidige lage kostprijs van 5,- per ½ uur te reduceren. De betekenis van de voornoemde disciplines voor Therapeutic Motion Simulation worden hierna toegelicht aan de hand van medische publicaties op grond waarvan de behaalde resultaten met Therapeutic Motion Simulation verklaard kunnen worden. In het hoofdstuk over fysiotherapie en neuro revalidatie wordt ingegaan op het gebruik van tools door fysiotherapeuten en KNGF richtlijnen voor beroerte en Parkinson. Verder wordt de werkwijze van TMS met betrekking tot zelfmanagement en het meten van de kwaliteit van leven van de patiënten uiteengezet. 6 introductie introductie 7

6 1 SERIOUS EXERGAMING Lamoth CJ, Alingh R, Caljouw SR. Exergaming for elderly: effects of different types of game feedback on performance of a balance task. 1. Stud Health Technol Inform. 2012;181: University Medical Centre Groningen, University of Groningen, the Netherlands. Esmée probleemgedrag Esmée is nu opener en spontaner, alleen maar positief Door TMS: Stemming beter Opener en spontaner Loopt rechter op, betere houding Betere ademhaling Alleen maar positief volgens moeder en oma Balance training to improve postural control in elderly can contribute to the prevention of falls. Video games that require body movements have the potential to improve balance. However, research about the effects of type of visual feedback (i.e. the exergame) on the quality of movement and experienced workout intensity is scarce. In this study twelve healthy older and younger subjects performed anterior-posterior or mediolateral oscillations on a wobble board, in three conditions: no feedback, real-time visual feedback, and real-time visual feedback with a competitive game element. The Elderly moved slower, less accurately and more irregularly than younger people. Both feedback conditions ensured a more controlled movement technique on the wobble-board and increased experienced workout intensity. The participants enjoyed the attention demanding competitive game element, but this game did not improve balance performance more than interacting with a game that incorporated visual feedback. These results show the potential of exergames with visual feedback to enhance postural control. PMID: [PubMed - indexed for MEDLINE] 8 testimonial serious exergaming 9

7 Sveistrup; licensee BioMed Central Ltd. Motor rehabilitation using virtual reality Journal of NeuroEngineering and Rehabilitation 2004, 1:10 Maureen K. Holden, Ph.D. Virtual Environments for Motor Rehabilitation: Review Cyberpsychology & Behavior, volume 8, number 3, 2005 Virtual Reality (VR) provides a unique medium suited to the achievement of several requirements for effective rehabilitation intervention. Specifically, therapy can be provided within a functional, purposeful and motivating context. Many VR applications present opportunities for individuals to participate in experiences, which are engaging and rewarding. In addition to the value of the rehabilitation experience for the user, both therapists and users benefit from the ability to readily grade and document the therapeutic intervention using various systems. In VR, advanced technologies are used to produce simulated, interactive and multi-dimensional environments. Visual interfaces including desktop monitors and head-mounted displays (HMDs), haptic interfaces, and real-time motion tracking devices are used to create environments allowing users to interact with images and virtual objects in real-time through multiple sensory modalities. Opportunities for object manipulation and body movement through virtual space provide frameworks that, in varying degrees, are perceived as comparable to similar opportunities in the real world. This paper reviews current work on motor rehabilitation using virtual environments and virtual reality and where possible, compares outcomes with those achieved in real-world applications. In this paper, the current state of the art for virtual reality (VR) applications in the field of motor rehabilitation is reviewed. The paper begins with a brief overview of available equipment options. Next, a discussion of the scientific rationale for use of VR in motor rehabilitation is provided. Finally, the major portion of the paper describes the various VR systems that have been developed for use with patients, and the results of clinical studies reported to date in the literature. Areas covered include stroke rehabilitation (upper and lower extremity training, spatial and perceptual-motor training), acquired brain injury, Parkinson s disease, orthopedic rehabilitation, balance training, wheelchair mobility and functional activities of daily living training, and the newly developing field of tele rehabilitation. Four major findings emerge from these studies: (1) people with disabilities appear capable of motor learning within virtual environments; (2) movements learned by people with disabilities in VR transfer to real world equivalent motor tasks in most cases, and in some cases even generalize to other untrained tasks; (3) in the few studies (n= 5) that have compared motor learning in real versus virtual environments, some advantage for VR training has been found in all cases; and (4) no occurrences of cyber sickness in impaired populations have been reported to date in experiments where VR has been used to train motor abilities. 10 serious exergaming serious exergaming 11

8 Anat Mirelman, PT, PhD; Paolo Bonato, PhD; Judith E. Deutsch, PT, PhD Effects of Training With a Robot-Virtual Reality System Compared With a Robot Alone on the Gait of Individuals After Stroke Stroke. 2008; 40: E.D de Bruin, D. Schoene, G. Pichierri, S.T. Smith. Use of virtual reality technique for the training motor control in the elderly Z. Gerontol Geriat : BACKGROUND AND PURPOSE - Training of the lower extremity (LE) using a robot coupled with virtual environments has shown to transfer to improved overground locomotion. The purpose of this study was to determine whether the transfer of training of LE movements to locomotion was greater using a virtual environment coupled with a robot or with the robot alone. METHODS - A single, blind, randomized clinical trial was conducted. Eighteen individuals poststroke participated in a 4-week training protocol. One group trained with the robot virtual reality (VR) system and the other group trained with the robot alone. Outcome measures were temporal features of gait measured in a laboratory setting and the community. Results - Greater changes in velocity and distance walked were demonstrated for the group trained with the robotic device coupled with the VR than training with the robot alone. Similarly, significantly greater improvements in the distance walked and number of steps taken in the community were measured for the group that trained with robot coupled with the VR. These differences were maintained at 3 months follow-up. CONCLUSIONS - The study is the first to demonstrate that LE training of individuals with chronic hemiparesis using a robotic device coupled with VR improved walking ability in the laboratory and the community better than robot training alone. Virtual augmented exercise, an emerging technology that can help to promote physical activity and combine the strength of indoor exercise, has recently been proposed as having the potential to increase exercise behavior in older adults. By creating a strong presence in a virtual, interactive environment, distraction can be taken to greater levels while maintaining the benefits of indoor exercises which may result in a shift from negative to positive thoughts about exercise. Recent findings on young participants show that virtual reality training enhances mood, thus, increasing enjoyment and energy. For older adults virtual, interactive environment can influence postural control and fall events by stimulating the sensory cues that are responsible in maintaining balance and orientation. However, the potential of virtual reality training has yet to be explored for older adults. This manuscripot describes the potential of dance pad training protocols in the elederly and reports on the theoretical rationale of combining physical game-like exercise with sensory and cognitive challenges in a virtual environment. 12 serious exergaming serious exergaming 13

9 Dori Rosenberg, MPH, MS1, Colin A. Depp, PhD2,3, Ipsit V. Vahia, MD2,3, Jennifer Reichstadt, MS3, Barton W. Palmer, PhD2, Jacqueline Kerr, PhD4, Greg Norman, PhD4, and Dilip V. Jeste, MD2,3 1 Joint Doctoral Program in Clinical Psychology UCSD/SDSU 2 University of California, San Diego, Department of Psychiatry 3 Sam and Rose Stein Institute for Research on Aging, UCSD 4 University of California, San Diego, Department of Family and Preventive Medicine Exergames for Subsyndromal Depression in Older Adults: A Pilot Study of a Novel Intervention Am J Geriatr Psychiatry March ; 18(3): OBJECTIVES - Subsyndromal depression (SSD) is several times more common than major depression in older adults, and is associated with significant negative health outcomes. Physical activity can improve depression, yet adherence is often poor. We assessed the feasibility, acceptability, and short-term efficacy and safety of a novel intervention using exergames (entertaining video games that combine game play with exercise) for SSD in older adults. METHODS - Community-dwelling older adults (N = 19, age 63-94) with SSD participated in a 12- week pilot study (with follow-up at 20 to 24 weeks) of Nintendo s Wii Sports, with three 35-minute sessions a week. RESULTS - 86% of enrolled participants completed the 12-week intervention. There was a significant improvement in depressive symptoms, mental health-related quality of life, and cognitive performance, but not physical health-related quality of life. There were no major adverse events, and improvement in depression was maintained at follow-up. CONCLUSIONS - The findings provide preliminary indication of the benefits of exergames in seniors with SSD. Randomized controlled trials of exergames for late-life SSD are warranted. Jessica - verschoven ruggenwervel Mijn rug voelde direct beter aan! Door TMS: Kan weer paardrijden Rug voelt direct beter aan 14 serious exergaming testimonial 15

10 2 HIPPOTHERAPIE 2 HE Lechner*,1, S Feldhaus 2, L Gudmundsen2, D Hegemann2, D Michel 2, GA Zach 2 and H Knecht 1 1 Institute for Clinical Research, Swiss Paraplegic Centre, Nottwil, Switzerland; 2 Swiss Paraplegic Centre, Nottwil, Switzerland The short-term effect of hippotherapy on spasticity in patients with spinal cord injury Spinal Cord (2003) 41, Philadelphia Vierhouten Gert Wubs locatie manager Eindelijk iets voor deze doelgroep, waar zo weinig voor is Gert is launching customer en is overtuigd van de meerwaarde van TMS voor mensen met een Ernstig Meervoudige Beperking. Bezoekers zijn altijd welkom. STUDY DESIGN - Assessment of spasticity before and after hippotherapy treatment. OBJECTIVE - To evaluate the short-term effect of hippotherapy on spasticity of spinal cord injured patients (SCIs). SETTING - Swiss Paraplegic Centre, Nottwil. METHODS - 32 patients with spinal cord injury with various degrees of spasticity had repeated sessions (mean 11) of Hippotherapy-Ks. Spasticity of the lower extremities was scored according to the Ashworth Scale. RESULTS - In primary rehabilitation patients Ashworth values after hippotherapy were significantly lower than before (Wilcoxon s signed-rank test: Po0.001). Highest improvements were observed in SCIs with very high spasticity. No significant difference between short-termeffect in paraplegic and short-term effect in tetraplegic subjects was found. CONCLUSIONS - Hippotherapy significantly reduces spasticity of lower extremities in SCIs. 16 testimonial hippotherapie 17

11 Margareta Håkanson, PT, MSca, Margareta Möller, PT, PhDb, Ingalill Lindström, PT, PhDc, Bengt Mattsson, MD, PhDa The horse as the healer - A study of riding in patients with back pain. Journal of Bodywork and movement Therapies (2009) 13, SUMMARY A total of 24 patients, considerably disabled in daily activities by back pain, participated in an Equine Assisted Therapy (EAT) programme. The patients also had several health problems in addition to their current pain. The program emphasised the principles of body awareness. The study is aimed at investigating not only whether symptom reduction would be achieved, but also at identifying qualities of EAT that were particularly beneficial for the patients wellbeing. The study was performed according to action research principles. The treatment reduced the pain and lessened other symptoms. The EAT also had an influence on the patients self-image and a positive chain of effects was observed. The consequences were described according to four dimensions; the dimension of body awareness, competence, emotion and environment. The dimensions were interrelated having the simultaneous influence of a transition process and symptom reduction towards health. Pablo Herrero*1,2,3, Ángel Asensio 3, Elena García 2, Álvaro Marco 3, Barbara Oliván 1,2,4, Alejandro Ibarz 3, Eva M Gómez-Trullén 2,5 and Roberto Casas 3 Study of the therapeutic effects of an advanced hippotherapy simulator in children with cerebral palsy: a randomised controlled trial BMC Musculoskeletal Disorders 2010,11:71 BACKGROUND - Although hippotherapy treatment has been demonstrated to have therapeutic effects on children with cerebral palsy, the samples used in research studies have been very small. In the case of hippotherapy simulators, there are no studies that either recommend or advise against their use in the treatment of children with cerebral palsy. The aim of this randomised clinical study is to analyse the therapeutic effects or the contraindications of the use of a commercial hippotherapy simulator on several important factors relating to children with cerebral palsy such as their motor development, balance control in the sitting posture, hip abduction range of motion and electromyographic activity of adductor musculature. METHODS / DESIGN - The study is a randomised controlled trial. It will be carried out with a sample of 37 children with cerebral palsy divided into two treatment groups. Eligible participants will be randomly allocated to receive either (a) Treatment Group with hippotherapy simulator, maintaining sitting posture, with legs in abduction and rhythmic movement of the simulator or (b) Treatment Group maintaining sitting posture, with legs in abduction and without rhythmic movement of the simulator. DATA COLLECTION AND ANALYSIS - all measurements will be carried out by a specially trained blind assessor. To ensure standardization quality of the assessors, an inter-examiner agreement will be worked out at the start of the study. The trial is funded by the Department of Research, Innovation and Development of the Regional Government of Aragon (Official Bulletin of Aragon 23 July 2007), project number PM059/2007. DISCUSSION - Interest in this project is due to the following factors: Clinical originality (there are no previous studies analysing the effect of simulators on the population group of children with CP, nor any studies using as many variables as this project); Clinical impact (infantile cerebral palsy is a chronic multisystemic condition that affects not only the patient but also the patient s family and their close circle of friends); Practical benefits (the development of an effective treatment is very important for introducing this element into the rehabilitation of these children). 18 hippotherapie hippotherapie 19

12 3 FYSIOTHERAPIE & NEURO REVALIDATIE Hedendaagse fysiotherapie moet evidence-based zijn (Carr, Shepherd): de therapeut volgt de protocollen die met behulp van clinical trials wetenschappelijk zijn vastgesteld. Daarbij kan de fysiotherapeut gebruik maken van tools zoals bijvoorbeeld een oefentol - die niet gevalideerd is - of van Therapeutic Motion Simulation voor patiënten die niet op een oefentol kunnen en die ook neuro revalidatie nodig hebben en die met behulp van Therapeutic Motion Simulation zelfstandig kunnen oefenen wat hun zelfverzekerdheid vergroot. Als voorbeeld voor het gebruik van Therapeutic Motion Simulation dienen de KNGF richtlijnen beroerte en Parkinson. Jan Willem Bakker - spierdystrofie Ik kan nu tegelijk bewegen en ademen, fantastisch Door TMS: Kan bewegen en tegelijk ademhalen Helpt om recht op te zitten Geweldig om continue te bewegen In de richtlijn beroerte met evidence niveau 1 - de hoogste bewijslast - worden onder meer de interventies gericht op loopvaardigheid en mobiteitsgerelateerde vaardigheden met aantoonbare effectiviteit (hoofdstuk II.IV) genoemd: 1 De zitbalans 2 Het opstaan en gaan zitten 3 Houdingscontrole tijdens het staan al dan niet m.b.v. forceplates (tool) 4 Spierkracht en uithoudingsvermogen 5 Loopbandtraining Therapeutic Motion Simulation kan voor de punten 1 t.e.m. 4 worden gebruikt en kan het herstelproces versnellen en daarmee de voorwaarden voor punt 5 - om beter te kunnen lopen - schept. In de richtlijn voor Parkinson worden eveneens behandelstrategieën genoemd voor probleemgebieden (tabel 5, II.IV): 1 Balans 2 Transfers 3 Mobiliteit 4 Vallen 20 testimonial fysiotherapie & neuro revalidatie 21

13 Therapeutic Motion Simulation kan ook voor deze 4 punten gebruikt worden zelfmanagement te bevorderen en daarmee de kwaliteit van leven van patiënten te verbeteren. Om de kwaliteit van leven te kunnen meten maakt TMS gebruik van een app waarmee de patiënten bijvoorbeeld dagelijks een paar door henzelf gekozen persoonlijke doelstellingen kunnen bijhouden. Deze doelstellingen zijn direct gerelateerd aan de door het ICF protocol vastgestelde waarden betreffende de functies, activiteiten en participatie van patiënten. Voor de metingen wordt de PSK (patientspecifieke klachten) methode gebruikt. DISCUSSIE Moet Therapeutic Motion Simulation - een tool voor de fysiotherapeut - die gebruik maakt van gevalideerde bewegingen en oefeningen afzonderlijk gevalideerd worden of volstaat de PSK evaluatie? Carr JH, Shepherd RB School of Physiotherapy, Faculty of Health Science, University of Sydney, Lidcombe, Australia The changing face of neurological rehabilitation Revista Brasileira de Fisioterapia, Vol. 10, No. 2 (2006), BACKGROUND - Neurological rehabilitation and the contribution of physical therapy have changed considerably over the past decades as scientific and technological developments have enabled greater understanding of brain reorganization and the mechanisms of motor control, motor performance, impairments and adaptations. OBJECTIVE - This paper presents a historical perspective covering the last half-century. DISCUSSION - Current scientific research, and the subsequent reevaluation of the functional effects of impairments following an upper motor neuron lesion, is leading to a changing focus in clinical interventions, with emphasis on optimizing motor performance through task-oriented exercise and training, strength and fitness training. Findings in both animal and human models suggest that, for rehabilitation to be effective in optimizing neural reorganization and functional recovery, increased emphasis needs to be placed on challenging, engaging and meaningful task training, to promote learning. The issues of the intensity of task training and extent of cardiovascular stress during physical activity are also discussed. Although there is much to become excited about in the findings from clinical research, clinical practice in neurorehabilitation continues to vary widely and depends largely on the preferred approach of the individual therapist and on the continuing dominance of therapeutic methods developed half a century ago. Physiotherapists need to embrace the responsibility of using evidence-based, or at least scientifically acceptable, methods of intervention and objective measurements of outcome. 22 fysiotherapie & neuro revalidatie fysiotherapie & neuro revalidatie 23

14 Clarissa B. Oliveira, I,II Ítalo R. T. Medeiros, III Mario G. Greters, III Norberto A. F. Frota, IV Leandro Tavares Lucato, VI Milberto Scaff, II and Adriana B. Conforto IIV I AACD - Adult Physiotherapy, São Paulo/SP, Brazil. II Hospital das Clínicas da Faculdade de Medicina da Universidade de São Paulo, Neurology Department, São Paulo/SP, Brazil. III Hospital das Clínicas da Faculdade de Medicina da Universidade de São Paulo, Otorhinolaryngology Department, São Paulo/SP, Brazil. IV Fortaleza University - School of Medicine, Fortaleza/CE, Brazil. V Instituto Israelita de Ensino e Pesquisa Albert Einstein, São Paulo/SP, Brazil. VI Hospital das Clínicas da Faculdade de Medicina da Universidade de São Paulo, Radiology Department, São Paulo/SP, Brazil. Abnormal sensory integration affects balance control in hemiparetic patients within the first year after stroke Clinics (Sao Paulo) December; 66(12): OBJECTIVE - Impairments in balance can be a consequence of changes in the motor, sensory, and integrative aspects of motor control. Abnormal sensory reweighting, i.e., the ability to select the most appropriate sensory information to achieve postural stability, may contribute to balance impairment. The Sensory Organization Test is a component of Computerized Dynamic Posturography that evaluates the impact of visual, vestibular, and somatosensory inputs, as well as sensory reweighting, under conditions of sensory conflict. The aim of this study is to compare balance control in hemiparetic patients during the first year post-stroke and in age-matched neurologically normal subjects using the Berg Balance Scale and Computerized Dynamic Posturography. METHODS - We compared the Berg Balance Scale and Sensory Organization Test scores in 21 patients with hemiparesis after first-ever ischemic stroke and in 21 age-matched, neurologically normal subjects. An equilibrium score was defined for each Sensory Organization Test condition. RESULTS - Berg Balance Scale scores were significantly lower in the patients than in the neurologically normal subjects. Equilibrium scores were significantly lower in the patients than in the neurologically normal subjects for those Sensory Organization Test conditions that did not provide appropriate somatosensory information and under conditions of sensory conflict. A history of falls was more frequent in patients with lower equilibrium scores. CONCLUSION - During the first year after a stroke, defective sensory reweighting significantly impacts balance control in hemiparetic patients. These results are important for the planning of effective rehabilitation interventions. Shumway-Cook A, Hutchinson S, Kartin D, Price R, Woollacott M. Therapy, Department of Rehabilitation Medicine, School of Medicine, University of Washington, Seattle, WA , Effect of balance training on recovery of stability in children with cerebral palsy. Division of Physical PMID: [PubMed - indexed for MEDLINE] This study examined the effect of massed practice in balance recovery of stability in six children (four males, two females; mean age 9 years 2 months, SD 2 years, range 7 years 5 months to 12 years 11 months) with cerebral palsy (CP). Four children were diagnosed with spastic diplegia (Gross Motor Function Classification System [GMFCS] level II) and two with spastic hemiplegia (GMFCS level I). A single-subject, multiple-baseline experimental design involving three pairs of children matched for diagnosis was used. A moveable forceplate system was used to test and train reactive balance control. Area per second (i.e. area covered by the center of pressure over a one second period) and time to stabilization from center of pressure measures were calculated following perturbations. The intervention phase consisted of massed practice on the moving platform (100 perturbations/day for 5 days). Analysis included hierarchical linear modeling and a repeated measures ANOVA. All children demonstrated a significant improvement in their ability to recover stability as demonstrated by reduced center of pressure area and time to stabilization following training. These improvements were still present 30 days following completion of training. Results suggest that postural control mechanisms in school-age children (7 to 13 years) with CP are modifiable. 24 fysiotherapie & neuro revalidatie fysiotherapie & neuro revalidatie 25

15 Michelle J Johnson*1,2,3,4 1. Medical College of Wisconsin, Dept. of Physical Medicine & Rehabilitation 2. Marquette University, Dept. of Biomedical Engineering, Olin Engineering Center, Milwaukee, WI 3. Clement J. Zablocki VA, Dept. of Physical Medicine & Rehabilitation, Milwaukee, WI 4. The Rehabilitation Robotics Research and Design Lab Recent trends in robot-assisted therapy environments to improve real-life functional performance after stroke Journal of Neuro Engineering and Rehabilitation 2006, 3:29 Upper and lower limb robotic tools for neuro-rehabilitation are effective in reducing motor impairment but they are limited in their ability to improve real world function. There is a need to improve functional outcomes after robot-assisted therapy. Improvements in the effectiveness of these environments may be achieved by incorporating into their design and control strategies important elements key to inducing motor learning and cerebral plasticity such as mass-practice, feedback, task-engagement, and complex problem solving. This special issue presents nine articles. Novel strategies covered in this issue encourage more natural movements through the use of virtual reality and real objects and faster motor learning through the use of error feedback to guide acquisition of natural movements that are salient to real activities. In addition, several articles describe novel systems and techniques that use of custom and commercial games combined with new low-cost robot systems and a humanoid robot to embody the supervisory presence of the therapy as possible solutions to exercise compliance in under- supervised environments such as the home. A. Visker Scriptie begeleiding: Aly Waninge, Annemarie Dijkhuizen Balans verbeteren en plezier bevorderen bij mensen met een (zeer) ernstige verstandelijke en visuele beperking door training op de therapeutic movement simulator balancer Bachelor scriptie Hanzehogeschool Groningen 2012 SAMENVATTING INLEIDING - Bij mensen met een (zeer) ernstige verstandelijke en visuele beperking is balans onderdeelvan fysieke fitheid en dus van belang voor de gezondheid [1]. Uit onderzoek is gebleken dat de balans van de bewoners van de Brink is afgenomen in de afgelopenvier jaar [2]. Daarom is verbeteren van de balans een belangrijk aandachtspunt bij deze doelgroep. De doelstelling van dit onderzoek is het bepalen of de balans op een voor de deelnemer plezierige wijze verbeterd kan worden aan de hand van de TMS. METHODE - Het quasi experimenteel interventie onderzoek wordt bij de deelnemers (n = 4) uitgevoerd door middel van observatie en interventie. De interventie bestaat uit zes weken trainen op de TMS Balancer. Er worden voor- en nametingen gedaan van de mbbs, en de MIPQ vragenlijst op lange termijn. Tijdens elke trainingssessie wordt de korte MIPQ vragenlijst gescoord. Om verschillen voor en na de interventie te bepalen zijn de data van de mbbs geanalyseerd met de Wilcoxon rangorde toets, terwijl de data van de MIPQ op lange en korte termijn grafisch worden weergegeven. RESULTATEN - De resultaten van de voor- en nameting van de mbbs laten bij alle cliënten een toename van de mediaan van de score zien, deze is echter niet significant (p = 0.06). Bij de MIPQ op korte en lange termijn zijn er stijgende scores te zien, terwijl bij de lange MIPQ de scores per deelnemer een verschillend verloop laten zien. DISCUSSIE - De verschillen van de uitkomstmaat mbbs zijn waarschijnlijk niet significant omdat de onderzoeksgroep klein was. Bij de uitkomstmaten van de MIPQ vragenlijsten moet rekening gehouden worden met de lichamelijke en geestelijke gemoedstoestand per dag, (nieuwe) omgevingsfactoren en de invulling van de vragenlijsten van de begeleiding. CONCLUSIE - Er is een positieve trend te zien wat betreft de effecten van de TMS op de balans bij mensen met een (zeer) ernstige verstandelijke en visuele beperking door training op de TMS Balancer. De training wordt in het algemeen als plezierig ervaren door zowel deelnemers als begeleiders. 26 fysiotherapie & neuro revalidatie fysiotherapie & neuro revalidatie 27

16 4 PROPRIOCEPTION Peter Rusbach spasticiteit in de benen minder last van spasmen Awarded with the Nobel Prize in 1932 The term proprioception was coined by Sir Charles Sherrington in 1906 when he introduced the classification of the senses into exteroceptive (cutaneous), interoceptive (visceral) and proprioceptive (deep) fields and postulated proprioception as our secret sixth sense (McCloskey and Gandevia 1993:3, Paterson 2009:769, Smetacek and Mechsner 2004:21, Sherrington 1961: , 320, Wade 2009:66). 1 Sherrington s identification of proprioception is part of the scientific quest for inwardly oriented senses thought to constitute a world beneath the five senses. From the beginning of the nineteenth century onward, developments in physics, anatomy, and physiology allowed researchers to specify and distinguish between the senses by reference to such criteria as the quality of the experience, the nature of the stimulus, the anatomy of the receptor system, and the pathways to, and representation of the modeling on, the cortex. Empirical support was given to the division of touch into a panoply of senses such as the muscle sense, the movement sense and multiple dimensions of cutaneous sensitivity. The fractioning of the sense of touch involved the questioning and reassessment of the number of the senses (Howes 2009:22-23, Paterson 2009:768, Wade 2009:55-57, 60-63, 80). Door TMS: Betere houding Minder last van spasmen Anderen sporten, hij TMS t 28 testimonial proprioception 29

17 Bryan L. Riemann; Scott M. Lephart University of Pittsburgh, Pittsburgh, PA The Sensorimotor System, Part I: The Physiologic Basis of Functional Joint Stability Journal of Athletic Training 2002;37(1):71 79 OBJECTIVE - To define the nomenclature and physiologic mechanisms responsible for functional joint stability. DATA SOURCES - Information was drawn from an extensive MEDLINE search of the scientific literature conducted in the areas of proprioception, neuromuscular control, and mechanisms of functional joint stability for the years 1970 through An emphasis was placed on defining pertinent nomenclature based on the original references. DATA SYNTHESIS - Afferent proprioceptive input is conveyed to all levels of the central nervous system. They serve fundamental roles in optimal motor control and sensorimotor control over functional joint stability. CONCLUSIONS/APPLICATIONS: Sensorimotor control over the dynamic restraints is a complex process that involves components traditionally associated with motor control. Recognizing and understanding the complexities involved will facilitate the continued development and institution of management strategies based on scientific rationales. Bryan L. Riemann; Scott M. Lephart, University of Pittsburgh, Pittsburgh, PA The Sensorimotor System, Part II: The Role of Proprioception in Motor Control and Functional Joint Stability Journal of Athletic Training, 2002;37(1):80 84 OBJECTIVE - To discuss the role of proprioception in motor control and in activation of the dynamic restraints for functional joint stability. DATA SOURCES - IInformation was drawn from an extensive MEDLINE search of the scientific literature conducted in the areas of proprioception, motor control, neuromuscular control, and mechanisms of functional joint stability for the years DATA SYNTHESIS - Proprioception is conveyed to all levels of the central nervous system. It serves fundamental roles for op- timal motor control and sensorimotor control over the dynamic restraints. CONCLUSIONS/APPLICATIONS: Although controversy remains over the precise contributions of specific mechanoreceptors, proprioception as a whole is an essential component to con- trolling activation of the dynamic restraints and motor control. Enhanced muscle stiffness, of which muscle spindles are a crucial element, is argued to be an important characteristic for dynamic joint stability. Articular mechanoreceptors are attributed instrumental influence over gamma motor neuron activation, and therefore, serve to indirectly influence muscle stiffness. In addition, articular mechanoreceptors appear to influence higher motor center control over the dynamic restraints. Further research conducted in these areas will continue to assist in providing a scientific basis to the selection and development of clinical procedures. 30 proprioception proprioception 31

18 Phil Page, MS,PT,ATC,CSCS Sensorimotor training: A global approach for balance training Journal of Bodywork and Movement Therapies (2006) 10, SPIEGELNEURONEN SUMMARY Sensorimotor training was developed by Dr. Vladimir Janda as part of a treatment approach to chronic musculoskeletal pain syndromes. He noted that many of these syndromes exhibited characteristic patterns of muscle imbalance, which were manifested with changes to the central nervous system motor programming. Janda emphasized the importance of proprioception in the rehabilitation process. In order to restore normal muscle firing patterns and reflexive stabilization, he developed a specific proprioceptive exercise progression for patients with chronic musculoskeletal pain. Sensorimotor training emphasizes postural control and progressive challenges to the sensorimotor system to restore normal motor programs in patients with chronic musculoskeletal pain. Patients progress through static, dynamic, and functional phases using simple rehabilitation tools such as balance boards, foam pads, and elastic bands. This paper will describe the scientific rationale for the program and describe the clinical progression of sensorimotor training. De ontdekking van spiegelneuronen in 1996 door Rizzolatti en Gallese heeft een stroom van neuropsychologisch onderzoek op gang gebracht dat in toenemende mate aantoont dat verbeelden nieuwe neurologische verbindingen in het brein baant en dat verbeelden daarmee een belangrijke rol vervult in leerprocessen (Iacoboni, M. 2008: Koch & Fried, 2000, Markman e.a. 2009, Taal 2011). Voor TMS zijn spiegelneuronen van belang omdat zij de patiënten stimuleren om zich te vereenzelvigen met de filmbeelden die vanuit het perspectief van de beweging zijn gemaakt. Nature Neuroscience van 27 mei 2007 Spiegelneuronen zijn neuronen die actief worden wanneer je waarneemt wat iemand anders doet, op dezelfde plek in de hersenen als bij degene die de actie uitvoert. Onderzoekers van het Nijmegen Institute for Cognition and Information en het FC Donders Centre for Cognitive Neuroimaging van de Radboud Universiteit hebben nu ontdekt dat spiegelneuronen niet alleen actief worden wanneer een waarnemer de waargenomen actie wil imiteren; ze worden nog veel actiever als het de bedoeling is om de actie op een andere manier aan te vullen. Biological Psychiatry, Vol. 69 (9). Onderzoekers van het Universitair Medisch Centrum Groningen (UMCG) en het Nederlands Instituut voor Neurowetenschappen van de KNAW (NIN-KNAW) hebben ontdekt dat het spiegelsysteem in het brein van mensen met de hersenaandoening autisme wel functioneert, maar zich langzamer ontwikkelt dan bij anderen. 32 proprioception spiegelneuronen 33

19 Vittorio Gallese, Lucia Fadiga, Leonardo Fogassi and Giacomo Rizzolatti (Instituto di Fisiologia Umana, Universita di Parma, Italy) Action recognition in the premotor cortex Brain (1996) 119, MUZIEKTHERAPIE & PSYCHIATRIE SUMMARY We recorded electrical activity from 532 neurons in the rostral part of inferior area (area F5) of two macaque monkeys. Previous data had shown that neurons of this area discharge during goal-directed hand and mouth movements. We describe here the properties of a newly discovered set of F5 neurons ( mirror neurons, n=92) all of which became active both when the monkey performed a given action and when it observed a similar action performed by the experimenter. Mirror neurons, in order to be visually triggered, required an interaction between the agent of the action and the object of it. The sight of the agent alone or the object alone (three-dimensional objects, food) were ineffective. Hand and mouth were by far the most effective agents. The actions most represented among those activating mirror neurons were grasping, manipulating and placing. In most mirror neurons (92%) there was a clear relation between the visual action they responded to and the motor response they coded. In 30% of mirror neurons the congruence was very strict and the effective observed and executed actions corresponded both in terms of general action (e.g. grasping) and in terms of the way in which that action was executed (e.g. precision grip). We conclude by proposing that mirror neurons form a system for matching observation and execution of motor actions. We discuss the possible role of this system in action recognition and, given the proposed homology between F5 and human Brocca s region, we posit that a matching system, similar to that of mirror neurons exists in humans and could be involved in recognition of actions as well as phonetic gestures. Therapeutic Motion Simulation maakt gebruik van special voor dat doel geproduceerde (beweeg)films waarbij de audio input een belangrijke rol speelt. Naast authentieke geluiden en muziek als ondersteuning voor bijvoorbeeld sport gerelateerde films wordt muziek ook gebruikt als uitgangspunt voor dans- en natuurfilms omdat muziek een krachtig therapeutische waarde kan hebben. Oliver Sacks, Clinical Professor of Neurology, Albert Einstein College of Medicine, New York, USA The power of music Brain (2006) 129, Another passionate musical philosopher, Nietzsche, said We listen to music with our muscles. This, at least, is something we can see. It is evident in all of us we tap our feet, we keep time, hum, sing along or conduct music, our facial expressions mirroring the rises and falls, the melodic contours and feelings of what we are hearing. Yet all this may occur without our knowledge or volition spiegelneuronen muziektherapie & psychiatrie 35

20 Sandra L. Siedliecki PhD RN CNS, Senior Nurse Researcher, Department of Nursing Research and Innovation, Cleveland Clinic Foundation, Cleveland, Ohio, USA Marion Good PhD RN FAAN Prof. Frances Payne, Bolton School of Nursing, Case Western Reserve University, Cleveland, Ohio, USA Effect of music on power, pain, depression and disability Journal of Advanced Nursing (2006) 54(5), AIM - This paper reports a study testing the effect of music on power, pain, depression and disability, and comparing the effects of researcherprovided music (standard music) with subject-preferred music (patterning music). BACKGROUND - Chronic non-malignant pain is characterized by pain that persists in spite of traditional interventions. Previous studies have found music to be effective in decreasing pain and anxiety related to postoperative, procedural and cancer pain. However, the effect of music on power, pain, depression, and disability in working age adults with chronic non-malignant pain has not been investigated. METHOD - A randomized controlled clinical trial was carried out with a convenience sample of 60 African American and Caucasian people aged years with chronic non-malignant pain. They were randomly assigned to a standard music group (n ¼ 22), patterning music group (n ¼ 18) or control group (n ¼ 20). Pain was measured with the McGill Pain Questionnaire short form; depression was measured with the Center for Epidemiology Studies Depression scale; disability was measured with the Pain Disability Index; and power was measured with the Power as Knowing Participation in Change Tool (version II). RESULTS -The music groups had more power and less pain, depression and disability than the control group, but there were no statistically significant differences between the two music interventions. The model predicting both a direct and indirect effect for music was supported. CONCLUSION - Nurses can teach patients how to use music to enhance the effects of analgesics, decrease pain, depression and disability, and promote feelings of power. 7 FELDENKRAIS EN PILATES Therapeutic Motion Simulation laat zich ook inspireren door andere oefenmethodes zoals Feldenkrais en Pilates, die ook wetenschappelijk zijn getoetst. Onderstaand enkele voorbeelden van onderzoeken naar deze methoden, die met name ook oefeningen voor het bekken bevatten. Karol A. Connors,1, 2 Mary P. Galea,1, 3 and Catherine M. Said 1, 3 1 Rehabilitation Sciences Research Centre, School of Physiotherapy, University of Melbourne, Parkville, VIC 3010, Australia 2 Calvary Health Care Bethlehem, Caulfield South, Australia 3 Austin Health, Heidelberg, Victoria, Australia Feldenkrais Method Balance Classes Improve Balance in Older Hindawi Publishing Corporation, Evidence-Based Complementary and Alternative Medicine Volume 2011, Article ID , 9 pages SUMMARY The objective of this study was to investigate the effects of Feldenkrais Method balance classes on balance and mobility in older adults. This was a prospective non-randomized controlled study with pre/post measures. The setting for this study was the general community. A convenience sample of 26 community-dwelling older adults (median age 75 years) attending Feldenkrais Method balance classes formed the Intervention group. Thirty-seven volunteers were recruited for the Control group (median age 76.5 years). A series of Feldenkrais Method balance classes (the Getting Grounded Gracefully series), two classes per week for 10 weeks, were conducted. Main outcome measures were Activities-Specific Balance Confidence (ABC) questionnaire, Four Square Step Test (FSST), self-selected gait speed (using GAITRite instrumented gait mat). At re-testing, the Intervention group showed significant improvement on all of the measures (ABC, P =.016, FSST, P =.001, gait speed, P <.001). The Control group improved significantly on one measure (FSST, P <.001). Compared to the Control group, the Intervention group made a significant improvement in their ABC score (P =.005), gait speed (P =.017) and FSST time (P =.022). These findings suggest that Feldenkrais Method balance classes may improve mobility and balance in older adults. 36 muziektherapie & psychiatrie feldenkrais en pilates 37

Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur

Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur M. Zander MSc. Eerste begeleider: Tweede begeleider: dr. W. Waterink drs. J. Eshuis Oktober 2014 Faculteit Psychologie en Onderwijswetenschappen

Nadere informatie

De Relatie tussen Dagelijkse Stress, Negatief Affect en de Invloed van Bewegen

De Relatie tussen Dagelijkse Stress, Negatief Affect en de Invloed van Bewegen De Relatie tussen Dagelijkse Stress, Negatief Affect en de Invloed van Bewegen The Association between Daily Hassles, Negative Affect and the Influence of Physical Activity Petra van Straaten Eerste begeleider

Nadere informatie

De Invloed van Familie op

De Invloed van Familie op De Invloed van Familie op Depressie- en Angstklachten van Verpleeghuisbewoners met Dementie The Influence of Family on Depression and Anxiety of Nursing Home Residents with Dementia Elina Hoogendoorn Eerste

Nadere informatie

Invloed van Bewegen op Depressieve Klachten in de. Fysiotherapie Praktijk. Influence of Movement on Depression in the. Physiotherapy Practice

Invloed van Bewegen op Depressieve Klachten in de. Fysiotherapie Praktijk. Influence of Movement on Depression in the. Physiotherapy Practice Invloed van Bewegen op Depressieve Klachten in de Fysiotherapie Praktijk Influence of Movement on Depression in the Physiotherapy Practice J.A. Michgelsen Eerste begeleider: dr. A. Mudde Tweede begeleider:

Nadere informatie

De Effectiviteit van een Mindfulness-gebaseerde Lichaamsscan: een. Vergelijking met Rusten in Liggende Positie

De Effectiviteit van een Mindfulness-gebaseerde Lichaamsscan: een. Vergelijking met Rusten in Liggende Positie De Effectiviteit van een Mindfulness-gebaseerde Lichaamsscan: een Vergelijking met Rusten in Liggende Positie The Effectiveness of a Mindfulness-based Body Scan: a Comparison with Quiet Rest in the Supine

Nadere informatie

Het Effect van Assertive Community Treatment (ACT) op het. Sociaal Functioneren van Langdurig Psychiatrische Patiënten met. een Psychotische Stoornis.

Het Effect van Assertive Community Treatment (ACT) op het. Sociaal Functioneren van Langdurig Psychiatrische Patiënten met. een Psychotische Stoornis. Het Effect van Assertive Community Treatment (ACT) op het Sociaal Functioneren van Langdurig Psychiatrische Patiënten met een Psychotische Stoornis. The Effect of Assertive Community Treatment (ACT) on

Nadere informatie

Tahnee Anne Jeanne Snelder. Open Universiteit

Tahnee Anne Jeanne Snelder. Open Universiteit Effecten van Gedragstherapie op Sociale Angst, Zelfgerichte Aandacht & Aandachtbias Effects of Behaviour Therapy on Social Anxiety, Self-Focused Attention & Attentional Bias Tahnee Anne Jeanne Snelder

Nadere informatie

dankzij bewegen beter participeren

dankzij bewegen beter participeren dankzij bewegen beter participeren Jan Jacobs Herbert Krakauer EMG Congres 2013 Bewegen als middel tot... Kwaliteit van leven Alertheid Therapeutic Motion Simulation KWALITEITSKADER GEHANDICAPTENZORG Uitgangspunten:

Nadere informatie

De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim

De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim The Relationship between Work Pressure, Mobbing at Work, Health Complaints and Absenteeism Agnes van der Schuur Eerste begeleider:

Nadere informatie

Het Effect van de Kanker Nazorg Wijzer* op Werkgerelateerde Problematiek en Kwaliteit. van Leven bij Werkende Ex-Kankerpatiënten

Het Effect van de Kanker Nazorg Wijzer* op Werkgerelateerde Problematiek en Kwaliteit. van Leven bij Werkende Ex-Kankerpatiënten Het Effect van de Kanker Nazorg Wijzer* op Werkgerelateerde Problematiek en Kwaliteit van Leven bij Werkende Ex-Kankerpatiënten The Effect of the Kanker Nazorg Wijzer* on Work-related Problems and Quality

Nadere informatie

Het Effect van Voortgangsfeedback aan Behandelaars op de Uitkomsten van Psychologische Behandelingen; een Pilot Onderzoek

Het Effect van Voortgangsfeedback aan Behandelaars op de Uitkomsten van Psychologische Behandelingen; een Pilot Onderzoek Het Effect van Voortgangsfeedback aan Behandelaars op de Uitkomsten van Psychologische Behandelingen; een Pilot Onderzoek The Effect of Progress Feedback to Therapists on Psychological Treatment Outcome;

Nadere informatie

Lichamelijke factoren als voorspeller voor psychisch. en lichamelijk herstel bij anorexia nervosa. Physical factors as predictors of psychological and

Lichamelijke factoren als voorspeller voor psychisch. en lichamelijk herstel bij anorexia nervosa. Physical factors as predictors of psychological and Lichamelijke factoren als voorspeller voor psychisch en lichamelijk herstel bij anorexia nervosa Physical factors as predictors of psychological and physical recovery of anorexia nervosa Liesbeth Libbers

Nadere informatie

Pesten onder Leerlingen met Autisme Spectrum Stoornissen op de Middelbare School: de Participantrollen en het Verband met de Theory of Mind.

Pesten onder Leerlingen met Autisme Spectrum Stoornissen op de Middelbare School: de Participantrollen en het Verband met de Theory of Mind. Pesten onder Leerlingen met Autisme Spectrum Stoornissen op de Middelbare School: de Participantrollen en het Verband met de Theory of Mind. Bullying among Students with Autism Spectrum Disorders in Secondary

Nadere informatie

De Relatie tussen (Over)Gewicht. en Seksdrive bij Mannen en Vrouwen. The Relationship between (Over)Weight. and Sex Drive in Men and Women

De Relatie tussen (Over)Gewicht. en Seksdrive bij Mannen en Vrouwen. The Relationship between (Over)Weight. and Sex Drive in Men and Women De Relatie tussen (Over)Gewicht en Seksdrive bij Mannen en Vrouwen The Relationship between (Over)Weight and Sex Drive in Men and Women Mandy M. de Nijs Eerste begeleider: Dr. W. Waterink Tweede begeleider:

Nadere informatie

De Samenhang tussen Dagelijkse Stress en Depressieve Symptomen en de Mediërende Invloed van Controle en Zelfwaardering

De Samenhang tussen Dagelijkse Stress en Depressieve Symptomen en de Mediërende Invloed van Controle en Zelfwaardering De Samenhang tussen Dagelijkse Stress en Depressieve Symptomen en de Mediërende Invloed van Controle en Zelfwaardering The Relationship between Daily Hassles and Depressive Symptoms and the Mediating Influence

Nadere informatie

Running head: BREAKFAST, CONSCIENTIOUSNESS AND MENTAL HEALTH 1. The Role of Breakfast Diversity and Conscientiousness in Depression and Anxiety

Running head: BREAKFAST, CONSCIENTIOUSNESS AND MENTAL HEALTH 1. The Role of Breakfast Diversity and Conscientiousness in Depression and Anxiety Running head: BREAKFAST, CONSCIENTIOUSNESS AND MENTAL HEALTH 1 The Role of Breakfast Diversity and Conscientiousness in Depression and Anxiety De Rol van Gevarieerd Ontbijten en Consciëntieusheid in Angst

Nadere informatie

Effecten van contactgericht spelen en leren op de ouder-kindrelatie bij autisme

Effecten van contactgericht spelen en leren op de ouder-kindrelatie bij autisme Effecten van contactgericht spelen en leren op de ouder-kindrelatie bij autisme Effects of Contact-oriented Play and Learning in the Relationship between parent and child with autism Kristel Stes Studentnummer:

Nadere informatie

Effecten Omgevingsinterventie en Fysieke Activiteit 1. Hoofdeffecten en Mediators van een Omgevingsinterventie op Maat ter Bevordering van

Effecten Omgevingsinterventie en Fysieke Activiteit 1. Hoofdeffecten en Mediators van een Omgevingsinterventie op Maat ter Bevordering van Effecten Omgevingsinterventie en Fysieke Activiteit 1 Hoofdeffecten en Mediators van een Omgevingsinterventie op Maat ter Bevordering van Fysieke Activiteit bij Ouderen Main Effects and Mediators of a

Nadere informatie

Running head: OPVOEDSTIJL, EXTERNALISEREND PROLEEMGEDRAG EN ZELFBEELD

Running head: OPVOEDSTIJL, EXTERNALISEREND PROLEEMGEDRAG EN ZELFBEELD 1 Opvoedstijl en Externaliserend Probleemgedrag en de Mediërende Rol van het Zelfbeeld bij Dak- en Thuisloze Jongeren in Utrecht Parenting Style and Externalizing Problem Behaviour and the Mediational

Nadere informatie

SYMPOSIUM ERGOTHERAPEUTEN

SYMPOSIUM ERGOTHERAPEUTEN Vrijdag 12 september 2014 HOW TO DO COGNITIVE REHABILITATION WORKSHOP FOR PROFESSIONALS Moderator Instructors Turid Deisz Kit Malia & Anne Brannagan Where cognitive impairment is causing management difficulties

Nadere informatie

bij Kinderen met een Ernstige Vorm van Dyslexie of Children with a Severe Form of Dyslexia Ans van Velthoven

bij Kinderen met een Ernstige Vorm van Dyslexie of Children with a Severe Form of Dyslexia Ans van Velthoven Neuropsychologische Behandeling en Sociaal Emotioneel Welzijn bij Kinderen met een Ernstige Vorm van Dyslexie Neuropsychological Treatment and Social Emotional Well-being of Children with a Severe Form

Nadere informatie

Het meten van de kwaliteit van leven bij kinderen met JIA

Het meten van de kwaliteit van leven bij kinderen met JIA Het meten van de kwaliteit van leven bij kinderen met JIA Measuring quality of life in children with JIA Masterthese Klinische Psychologie Onderzoeksverslag Marlot Schuurman 1642138 mei 2011 Afdeling Psychologie

Nadere informatie

de Rol van Persoonlijkheid Eating: the Role of Personality

de Rol van Persoonlijkheid Eating: the Role of Personality De Relatie tussen Dagelijkse Stress en Emotioneel Eten: de Rol van Persoonlijkheid The Relationship between Daily Stress and Emotional Eating: the Role of Personality Arlette Nierich Open Universiteit

Nadere informatie

Effecten van een op MBSR gebaseerde training van. hospicemedewerkers op burnout, compassionele vermoeidheid en

Effecten van een op MBSR gebaseerde training van. hospicemedewerkers op burnout, compassionele vermoeidheid en Effecten van een op MBSR gebaseerde training van hospicemedewerkers op burnout, compassionele vermoeidheid en compassionele tevredenheid. Een pilot Effects of a MBSR based training program of hospice caregivers

Nadere informatie

De Relatie tussen Dagelijkse Stress en Stemming met Modererende Invloed van Coping stijl

De Relatie tussen Dagelijkse Stress en Stemming met Modererende Invloed van Coping stijl De Relatie tussen Dagelijkse Stress en Stemming met Modererende Invloed van Coping stijl The Relation between Daily Stress and Affect with Moderating Influence of Coping Style Bundervoet Véronique Eerste

Nadere informatie

Type Dementie als Oorzaak van Seksueel Ontremd Gedrag. Aanwezigheid van het Gedrag bij Type Alzheimer?

Type Dementie als Oorzaak van Seksueel Ontremd Gedrag. Aanwezigheid van het Gedrag bij Type Alzheimer? Type Dementie als Oorzaak van Seksueel Ontremd Gedrag Aanwezigheid van het Gedrag bij Type Alzheimer? Type of Dementia as Cause of Sexual Disinhibition Presence of the Behavior in Alzheimer s Type? Carla

Nadere informatie

Het Effect van een Mindfulnesstraining gericht op Informeel Oefenen en Lopen

Het Effect van een Mindfulnesstraining gericht op Informeel Oefenen en Lopen Het Effect van een Mindfulnesstraining gericht op Informeel Oefenen en Lopen op Mindfulness, Stressbeleving, Interne Locus of Control, Self-Efficacy in het Omgaan met Emoties en Kwaliteit van Leven The

Nadere informatie

Summary 136

Summary 136 Summary 135 Summary 136 Summary The objectives of this thesis were to develop of a mouse model of neuropathic pain and spinal cord stimulation (SCS) and to increase the efficacy of spinal cord stimulation

Nadere informatie

Ouderlijke Controle en Angst bij Kinderen, de Invloed van Psychologische Flexibiliteit

Ouderlijke Controle en Angst bij Kinderen, de Invloed van Psychologische Flexibiliteit 1 Ouderlijke Controle en Angst bij Kinderen, de Invloed van Psychologische Flexibiliteit Nicola G. de Vries Open Universiteit Nicola G. de Vries Studentnummer 838995001 S71332 Onderzoekspracticum scriptieplan

Nadere informatie

Is valpreventie kosteneffectief?

Is valpreventie kosteneffectief? Is valpreventie kosteneffectief? Prof. Dr. Lieven Annemans Ghent University, Brussels University Lieven.annemans@ugent.be Lieven.annemans@vub.ac.be Maart 2014 1 Reactie van de overheden op de crisis Jaarlijkse

Nadere informatie

INVLOED VAN CHRONISCHE PIJN OP ERVAREN SOCIALE STEUN. De Invloed van Chronische Pijn en de Modererende Invloed van Geslacht op de Ervaren

INVLOED VAN CHRONISCHE PIJN OP ERVAREN SOCIALE STEUN. De Invloed van Chronische Pijn en de Modererende Invloed van Geslacht op de Ervaren De Invloed van Chronische Pijn en de Modererende Invloed van Geslacht op de Ervaren Sociale Steun The Effect of Chronic Pain and the Moderating Effect of Gender on Perceived Social Support Studentnummer:

Nadere informatie

Kinderen met Internaliserende Problemen. The Effectiveness of Psychodynamic Play Group Therapy for Children. with Internalizing Problems.

Kinderen met Internaliserende Problemen. The Effectiveness of Psychodynamic Play Group Therapy for Children. with Internalizing Problems. Spelgroepbehandeling voor kinderen met internaliserende problemen De Effectiviteit van een Psychodynamische Spelgroepbehandeling bij Kinderen met Internaliserende Problemen. The Effectiveness of Psychodynamic

Nadere informatie

Positieve, Negatieve en Depressieve Subklinische Psychotische Symptomen en het Effect van Stress en Sekse op deze Subklinische Psychotische Symptomen

Positieve, Negatieve en Depressieve Subklinische Psychotische Symptomen en het Effect van Stress en Sekse op deze Subklinische Psychotische Symptomen Positieve, Negatieve en Depressieve Subklinische Psychotische Symptomen en het Effect van Stress en Sekse op deze Subklinische Psychotische Symptomen Positive, Negative and Depressive Subclinical Psychotic

Nadere informatie

Invloed van Mindfulness Training op Ouderlijke Stress, Emotionele Self-Efficacy. Beliefs, Aandacht en Bewustzijn bij Moeders

Invloed van Mindfulness Training op Ouderlijke Stress, Emotionele Self-Efficacy. Beliefs, Aandacht en Bewustzijn bij Moeders Invloed van Mindfulness Training op Ouderlijke Stress, Emotionele Self-Efficacy Beliefs, Aandacht en Bewustzijn bij Moeders Influence of Mindfulness Training on Parental Stress, Emotional Self-Efficacy

Nadere informatie

The relationship between social support and loneliness and depressive symptoms in Turkish elderly: the mediating role of the ability to cope

The relationship between social support and loneliness and depressive symptoms in Turkish elderly: the mediating role of the ability to cope The relationship between social support and loneliness and depressive symptoms in Turkish elderly: the mediating role of the ability to cope Een onderzoek naar de relatie tussen sociale steun en depressieve-

Nadere informatie

COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS

COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS Gezondheidsgedrag als compensatie voor de schadelijke gevolgen van roken COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS Health behaviour as compensation for the harmful effects of smoking

Nadere informatie

Fidelity of a Strengths-based method for Homeless Youth

Fidelity of a Strengths-based method for Homeless Youth Fidelity of a Strengths-based method for Homeless Youth Manon krabbenborg, Sandra Boersma, Marielle Beijersbergen & Judith Wolf s.boersma@elg.umcn.nl Homeless youth in the Netherlands Latest estimate:

Nadere informatie

De Effecten van de Kanker Nazorg Wijzer op Psychologische Distress en Kwaliteit van. Leven

De Effecten van de Kanker Nazorg Wijzer op Psychologische Distress en Kwaliteit van. Leven De Effecten van de Kanker Nazorg Wijzer op Psychologische Distress en Kwaliteit van Leven The Effects of the Kanker Nazorg Wijzer on Psychological Distress and Quality of Life Miranda H. de Haan Eerste

Nadere informatie

Differences in stress and stress reactivity between highly educated stay-at-home and working. mothers with spouse and young children

Differences in stress and stress reactivity between highly educated stay-at-home and working. mothers with spouse and young children 1 Differences in stress and stress reactivity between highly educated stay-at-home and working mothers with spouse and young children Verschil in stress en stressreactiviteit tussen hoogopgeleide thuisblijf-

Nadere informatie

Kwaliteit van Leven en Depressieve Symptomen van Mensen met Multiple Sclerose: De Modererende Invloed van Coping en Doelaanpassing

Kwaliteit van Leven en Depressieve Symptomen van Mensen met Multiple Sclerose: De Modererende Invloed van Coping en Doelaanpassing Kwaliteit van Leven en Depressieve Symptomen van Mensen met Multiple Sclerose: De Modererende Invloed van Coping en Doelaanpassing Quality of Life and Depressive Symptoms of People with Multiple Sclerosis:

Nadere informatie

Het effect van een verkorte mindfulness training bij ouderen op mindfulness, experiëntiële vermijding, self-efficacy in het omgaan met emoties,

Het effect van een verkorte mindfulness training bij ouderen op mindfulness, experiëntiële vermijding, self-efficacy in het omgaan met emoties, Het Effect van een Verkorte Mindfulness Training bij Ouderen op Mindfulness, Experiëntiële Vermijding, Self-Efficacy in het Omgaan met Emoties, Zelftranscendentie, en Quality of Life The Effects of a Shortened

Nadere informatie

Het Effect van Verschil in Sociale Invloed van Ouders en Vrienden op het Alcoholgebruik van Adolescenten.

Het Effect van Verschil in Sociale Invloed van Ouders en Vrienden op het Alcoholgebruik van Adolescenten. Het Effect van Verschil in Sociale Invloed van Ouders en Vrienden op het Alcoholgebruik van Adolescenten. The Effect of Difference in Peer and Parent Social Influences on Adolescent Alcohol Use. Nadine

Nadere informatie

Functioneren van een Kind met Autisme. M.I. Willems. Open Universiteit

Functioneren van een Kind met Autisme. M.I. Willems. Open Universiteit Onderzoek naar het Effect van de Aanwezigheid van een Hond op het Alledaags Functioneren van een Kind met Autisme M.I. Willems Open Universiteit Naam student: Marijke Willems Postcode en Woonplaats: 6691

Nadere informatie

Introduction Henk Schwietert

Introduction Henk Schwietert Introduction Henk Schwietert Evalan develops, markets and sells services that use remote monitoring and telemetry solutions. Our Company Evalan develops hard- and software to support these services: mobile

Nadere informatie

Het Effect van Cliëntgerichte Speltherapie op Internaliserende Problematiek bij. Kinderen: Affect als Moderator

Het Effect van Cliëntgerichte Speltherapie op Internaliserende Problematiek bij. Kinderen: Affect als Moderator 1 Het Effect van Cliëntgerichte Speltherapie op Internaliserende Problematiek bij Kinderen: Affect als Moderator The Effect of Client-Centered Play Therapy on Internalizing Problems of Children: Affect

Nadere informatie

Cognitieve Bias Modificatie van Interpretatiebias bij Faalangstige Studenten

Cognitieve Bias Modificatie van Interpretatiebias bij Faalangstige Studenten CBM-I bij Faalangst in een Studentenpopulatie 1 Cognitieve Bias Modificatie van Interpretatiebias bij Faalangstige Studenten Cognitive Bias Modification of Interpretation Bias for Students with Test Anxiety

Nadere informatie

Wat is de Modererende Rol van Consciëntieusheid, Extraversie en Neuroticisme op de Relatie tussen Depressieve Symptomen en Overeten?

Wat is de Modererende Rol van Consciëntieusheid, Extraversie en Neuroticisme op de Relatie tussen Depressieve Symptomen en Overeten? De Modererende rol van Persoonlijkheid op de Relatie tussen Depressieve Symptomen en Overeten 1 Wat is de Modererende Rol van Consciëntieusheid, Extraversie en Neuroticisme op de Relatie tussen Depressieve

Nadere informatie

Knelpunten in Zelfstandig Leren: Zelfregulerend leren, Stress en Uitstelgedrag bij HRM- Studenten van Avans Hogeschool s-hertogenbosch

Knelpunten in Zelfstandig Leren: Zelfregulerend leren, Stress en Uitstelgedrag bij HRM- Studenten van Avans Hogeschool s-hertogenbosch Knelpunten in Zelfstandig Leren: Zelfregulerend leren, Stress en Uitstelgedrag bij HRM- Studenten van Avans Hogeschool s-hertogenbosch Bottlenecks in Independent Learning: Self-Regulated Learning, Stress

Nadere informatie

Running Head: IDENTIFICATIE MET SOCIAAL-ECONOMISCHE STATUS 1. Sociaal-economische Status en Gezondheid:

Running Head: IDENTIFICATIE MET SOCIAAL-ECONOMISCHE STATUS 1. Sociaal-economische Status en Gezondheid: Running Head: IDENTIFICATIE MET SOCIAAL-ECONOMISCHE STATUS 1 Sociaal-economische Status en Gezondheid: Invloed van ervaren Stress en Classificering Gezondheidschadend Gedrag Socioeconomic Status and Health:

Nadere informatie

Stigmatisering van Mensen met Keelkanker: de Rol van Mindfulness van de Waarnemer

Stigmatisering van Mensen met Keelkanker: de Rol van Mindfulness van de Waarnemer Met opmaak: Links: 3 cm, Rechts: 2 cm, Boven: 3 cm, Onder: 3 cm, Breedte: 21 cm, Hoogte: 29,7 cm Stigmatisering van Mensen met Keelkanker: de Rol van Mindfulness van de Waarnemer Stigmatisation of Persons

Nadere informatie

Stress en Psychose 59 Noord. Stress and Psychosis 59 North. A.N.M. Busch

Stress en Psychose 59 Noord. Stress and Psychosis 59 North. A.N.M. Busch Stress en Psychose 59 Noord Stress and Psychosis 59 North A.N.M. Busch Prevalentie van Subklinische Psychotische Symptomen en de Associatie Met Stress en Sekse bij Noorse Psychologie Studenten Prevalence

Nadere informatie

Master thesis. Naam student: S. Friederichs Studentnummer: Afstudeerrichting: Klinische Psychologie

Master thesis. Naam student: S. Friederichs Studentnummer: Afstudeerrichting: Klinische Psychologie Effects of motivational interviewing and self-determination theory in a web-based computer tailored physical activity intervention: a randomized controlled trial Master thesis Naam student: S. Friederichs

Nadere informatie

De Relatie tussen Betrokkenheid bij Pesten en Welbevinden en de Invloed van Sociale Steun en. Discrepantie

De Relatie tussen Betrokkenheid bij Pesten en Welbevinden en de Invloed van Sociale Steun en. Discrepantie De Relatie tussen Betrokkenheid bij Pesten en Welbevinden en de Invloed van Sociale Steun en Discrepantie The Relationship between Involvement in Bullying and Well-Being and the Influence of Social Support

Nadere informatie

Verschillen in het Gebruik van Geheugenstrategieën en Leerstijlen. Differences in the Use of Memory Strategies and Learning Styles

Verschillen in het Gebruik van Geheugenstrategieën en Leerstijlen. Differences in the Use of Memory Strategies and Learning Styles Verschillen in het Gebruik van Geheugenstrategieën en Leerstijlen tussen Leeftijdsgroepen Differences in the Use of Memory Strategies and Learning Styles between Age Groups Rik Hazeu Eerste begeleider:

Nadere informatie

Mentaal Weerbaar Blauw

Mentaal Weerbaar Blauw Mentaal Weerbaar Blauw de invloed van stereotypen over etnische minderheden cynisme en negatieve emoties op de mentale weerbaarheid van politieagenten begeleiders: dr. Anita Eerland & dr. Arjan Bos dr.

Nadere informatie

Samenvatting Tussen januari 2002 en december 2005 is er een grootschalig onderzoek uitgevoerd naar de kosten-effectiviteit van gezins cognitieve gedra

Samenvatting Tussen januari 2002 en december 2005 is er een grootschalig onderzoek uitgevoerd naar de kosten-effectiviteit van gezins cognitieve gedra 139 Samenvatting Tussen januari 2002 en december 2005 is er een grootschalig onderzoek uitgevoerd naar de kosten-effectiviteit van gezins cognitieve gedragstherapie en individuele of kind cognitieve gedragstherapie

Nadere informatie

VERBAND VAN ACTIVITEITEN MET DEPRESSIE EN WELBEVINDEN 1

VERBAND VAN ACTIVITEITEN MET DEPRESSIE EN WELBEVINDEN 1 VERBAND VAN ACTIVITEITEN MET DEPRESSIE EN WELBEVINDEN 1 Hedonisme en Eudemonisme bij Activiteiten in Verband met Depressieve Symptomen en Welbevinden bij Ouderen in Verpleeghuizen Hedonism and Eudaimonia

Nadere informatie

Determinanten en Barrières van Seksuele Patiëntenvoorlichting. aan Kankerpatiënten door Oncologieverpleegkundigen

Determinanten en Barrières van Seksuele Patiëntenvoorlichting. aan Kankerpatiënten door Oncologieverpleegkundigen Determinanten en Barrières van Seksuele Patiëntenvoorlichting aan Kankerpatiënten door Oncologieverpleegkundigen Determinants and Barriers of Providing Sexual Health Care to Cancer Patients by Oncology

Nadere informatie

The Effect of Gender, Sex Drive and Autonomy. on Sociosexuality. Invloed van Sekse, Seksdrive en Autonomie. op Sociosexualiteit

The Effect of Gender, Sex Drive and Autonomy. on Sociosexuality. Invloed van Sekse, Seksdrive en Autonomie. op Sociosexualiteit The Effect of Gender, Sex Drive and Autonomy on Sociosexuality Invloed van Sekse, Seksdrive en Autonomie op Sociosexualiteit Filiz Bozkurt First supervisor: Second supervisor drs. J. Eshuis dr. W. Waterink

Nadere informatie

De Relatie tussen Ervaren Organisatiecultuur en Organizational. Commitment in de Periode na een Overname.

De Relatie tussen Ervaren Organisatiecultuur en Organizational. Commitment in de Periode na een Overname. De Relatie tussen Ervaren Organisatiecultuur en Organizational Commitment in de Periode na een Overname. The Relation Between Perceived Organizational Culture and Organizational Commitment After an Acquisition.

Nadere informatie

Het modererend effect van de moeder kind relatie op de effecten van prenatale blootstelling aan PCB s op de cognitieve ontwikkeling van het kind

Het modererend effect van de moeder kind relatie op de effecten van prenatale blootstelling aan PCB s op de cognitieve ontwikkeling van het kind Het modererend effect van de moeder kind relatie op de effecten van prenatale blootstelling aan PCB s op de cognitieve ontwikkeling van het kind The moderating effect of the mother child relation on the

Nadere informatie

Laatst bijgewerkt op 2 februari 2009 Nederlandse samenvatting door TIER op 25 mei 2011

Laatst bijgewerkt op 2 februari 2009 Nederlandse samenvatting door TIER op 25 mei 2011 Effective leesprogramma s voor leerlingen die de taal leren en anderssprekende leerlingen samenvatting voor onderwijsgevenden Laatst bijgewerkt op 2 februari 2009 Nederlandse samenvatting door TIER op

Nadere informatie

Cognitieve Bias Modificatie van Interpretatiebias bij Faalangstige Studenten

Cognitieve Bias Modificatie van Interpretatiebias bij Faalangstige Studenten Cognitieve Bias Modificatie van Interpretatiebias bij Faalangstige Studenten Cognitive Bias Modification of Interpretation Bias in Students with Anxiety Janneke van den Heuvel Eerste begeleider: Tweede

Nadere informatie

Het executief en het sociaal cognitief functioneren bij licht verstandelijk. gehandicapte jeugdigen. Samenhang met emotionele- en gedragsproblemen

Het executief en het sociaal cognitief functioneren bij licht verstandelijk. gehandicapte jeugdigen. Samenhang met emotionele- en gedragsproblemen Het executief en het sociaal cognitief functioneren bij licht verstandelijk gehandicapte jeugdigen. Samenhang met emotionele- en gedragsproblemen Executive and social cognitive functioning of mentally

Nadere informatie

Innovaties in de chronische ziekenzorg 3e voorbeeld van zorginnovatie. Dr. J.J.W. (Hanneke) Molema, Prof. Dr. H.J.M.

Innovaties in de chronische ziekenzorg 3e voorbeeld van zorginnovatie. Dr. J.J.W. (Hanneke) Molema, Prof. Dr. H.J.M. Innovaties in de chronische ziekenzorg 3e voorbeeld van zorginnovatie Dr. J.J.W. (Hanneke) Molema, Prof. Dr. H.J.M. (Bert) Vrijhoef Take home messages: Voor toekomstbestendige chronische zorg zijn innovaties

Nadere informatie

Digital municipal services for entrepreneurs

Digital municipal services for entrepreneurs Digital municipal services for entrepreneurs Smart Cities Meeting Amsterdam October 20th 2009 Business Contact Centres Project frame Mystery Shopper Research 2006: Assessment services and information for

Nadere informatie

De Relatie tussen het Adaptief en Cognitief Functioneren van Dak- en Thuisloze Jongeren en het Wel of Niet Hebben van een Psychiatrische Diagnose

De Relatie tussen het Adaptief en Cognitief Functioneren van Dak- en Thuisloze Jongeren en het Wel of Niet Hebben van een Psychiatrische Diagnose De Relatie tussen het Adaptief en Cognitief Functioneren van Dak- en Thuisloze Jongeren en het Wel of Niet Hebben van een Psychiatrische Diagnose The Relationship between Adaptive and Cognitive Functioning

Nadere informatie

Master Thesis. Early Career Burnout Among Dutch Nurses: Comparing Theoretical Models. Using an Item Response Approach.

Master Thesis. Early Career Burnout Among Dutch Nurses: Comparing Theoretical Models. Using an Item Response Approach. 1 Master Thesis Early Career Burnout Among Dutch Nurses: Comparing Theoretical Models Using an Item Response Approach. Burnout onder Beginnende Nederlandse Verpleegkundigen: een Vergelijking van Theoretische

Nadere informatie

OPVOEDING EN ANGST EN DE INVLOED VAN EEN PREVENTIEVE TRAINING 1. Opvoeding en Angst en de Invloed van een Preventieve Training

OPVOEDING EN ANGST EN DE INVLOED VAN EEN PREVENTIEVE TRAINING 1. Opvoeding en Angst en de Invloed van een Preventieve Training OPVOEDING EN ANGST EN DE INVLOED VAN EEN PREVENTIEVE TRAINING 1 Opvoeding en Angst en de Invloed van een Preventieve Training Parenting and Child Anxiety and the Influence of a Preventative Training Judith

Nadere informatie

Running head: INVLOED MBSR-TRAINING OP STRESS EN ENERGIE 1. De Invloed van MBSR-training op Mindfulness, Ervaren Stress. en Energie bij Moeders

Running head: INVLOED MBSR-TRAINING OP STRESS EN ENERGIE 1. De Invloed van MBSR-training op Mindfulness, Ervaren Stress. en Energie bij Moeders Running head: INVLOED MBSR-TRAINING OP STRESS EN ENERGIE 1 De Invloed van MBSR-training op Mindfulness, Ervaren Stress en Energie bij Moeders The Effect of MBSR-training on Mindfulness, Perceived Stress

Nadere informatie

Intercultural Mediation through the Internet Hans Verrept Intercultural mediation and policy support unit

Intercultural Mediation through the Internet Hans Verrept Intercultural mediation and policy support unit 1 Intercultural Mediation through the Internet Hans Verrept Intercultural mediation and policy support unit 2 Structure of the presentation - What is intercultural mediation through the internet? - Why

Nadere informatie

Effecten van een Mindfulness-Based Stressreductie Training. op Existentiële Voldoening. Effects of a Mindfulness-Based Stress Reduction Program

Effecten van een Mindfulness-Based Stressreductie Training. op Existentiële Voldoening. Effects of a Mindfulness-Based Stress Reduction Program Effecten van een Mindfulness-Based Stressreductie Training op Existentiële Voldoening Effects of a Mindfulness-Based Stress Reduction Program on Existential Fulfillment Y. Ducaneaux-Teeuwen Eerste begeleider:

Nadere informatie

De Relatie tussen Hechting en Welbevinden bij Ouderen: De mediërende Invloed van Mindfulness en Zingeving

De Relatie tussen Hechting en Welbevinden bij Ouderen: De mediërende Invloed van Mindfulness en Zingeving De Relatie tussen Hechting en Welbevinden bij Ouderen: De mediërende Invloed van Mindfulness en Zingeving Relationships between Attachment and Well-being among the Elderly: The mediational Roles of Mindfulness

Nadere informatie

Growing old is becoming lonely? Jana D hoedt

Growing old is becoming lonely? Jana D hoedt Growing old is becoming lonely? Jana D hoedt Introduction Loneliness is a personal, subjective experience. A person experiences this feeling when his social relationships do not match his wishes. It is

Nadere informatie

Hoe is het revalidatie zorggebied op dit moment vormgegeven. Innovaties in de revalidatiezorg. Nieuwe vormen van revalidatie.

Hoe is het revalidatie zorggebied op dit moment vormgegeven. Innovaties in de revalidatiezorg. Nieuwe vormen van revalidatie. Inleiding in de revalidatiegeneeskunde 2011. Hoe is het revalidatie zorggebied op dit moment vormgegeven. De rol van de zorgverzekeraars. Innovaties in de revalidatiezorg. Wat is multidisciplinair. Pijnrevalidatie.

Nadere informatie

Denken is Doen? De cognitieve representatie van ziekte als determinant van. zelfmanagementgedrag bij Nederlandse, Turkse en Marokkaanse patiënten

Denken is Doen? De cognitieve representatie van ziekte als determinant van. zelfmanagementgedrag bij Nederlandse, Turkse en Marokkaanse patiënten Denken is Doen? De cognitieve representatie van ziekte als determinant van zelfmanagementgedrag bij Nederlandse, Turkse en Marokkaanse patiënten met diabetes mellitus type 2 in de huisartsenpraktijk Thinking

Nadere informatie

STIGMATISERING VAN PATIENTEN MET LONGKANKER 1. Stigmatisering van Patiënten met Longkanker: De Rol van Persoonlijke Relevantie voor de Waarnemer

STIGMATISERING VAN PATIENTEN MET LONGKANKER 1. Stigmatisering van Patiënten met Longkanker: De Rol van Persoonlijke Relevantie voor de Waarnemer STIGMATISERING VAN PATIENTEN MET LONGKANKER 1 Stigmatisering van Patiënten met Longkanker: De Rol van Persoonlijke Relevantie voor de Waarnemer Stigmatization of Patients with Lung Cancer: The Role of

Nadere informatie

Quick scan method to evaluate your applied (educational) game. Validated scales from comprehensive GEM (Game based learning Evaluation Model)

Quick scan method to evaluate your applied (educational) game. Validated scales from comprehensive GEM (Game based learning Evaluation Model) WHAT IS LITTLE GEM? Quick scan method to evaluate your applied (educational) game (light validation) 1. Standardized questionnaires Validated scales from comprehensive GEM (Game based learning Evaluation

Nadere informatie

PERSOONLIJKHEID EN OUTPLACEMENT. Onderzoekspracticum scriptieplan Eerste begeleider: Mw. Dr. T. Bipp Tweede begeleider: Mw. Prof Dr. K.

PERSOONLIJKHEID EN OUTPLACEMENT. Onderzoekspracticum scriptieplan Eerste begeleider: Mw. Dr. T. Bipp Tweede begeleider: Mw. Prof Dr. K. Persoonlijkheid & Outplacement: Wat is de Rol van Core Self- Evaluation (CSE) op Werkhervatting na Ontslag? Personality & Outplacement: What is the Impact of Core Self- Evaluation (CSE) on Reemployment

Nadere informatie

Verschillen in Interventiegedrag tussen Arbeids- en Organisatiepsycholoog-mediators en Jurist-mediators

Verschillen in Interventiegedrag tussen Arbeids- en Organisatiepsycholoog-mediators en Jurist-mediators Verschillen in Interventiegedrag tussen Arbeids- en Organisatiepsycholoog-mediators en Jurist-mediators Differences in Behavior Interventions between Work and Organisational Psychologist-mediators and

Nadere informatie

De Invloed van Perceived Severity op Condoomgebruik en HIV-Testgedrag. The Influence of Perceived Severity on Condom Use and HIV-Testing Behavior

De Invloed van Perceived Severity op Condoomgebruik en HIV-Testgedrag. The Influence of Perceived Severity on Condom Use and HIV-Testing Behavior De Invloed van Perceived Severity op Condoomgebruik en HIV-Testgedrag The Influence of Perceived Severity on Condom Use and HIV-Testing Behavior Martin. W. van Duijn Student: 838797266 Eerste begeleider:

Nadere informatie

Appendix A: List of variables with corresponding questionnaire items (in English) used in chapter 2

Appendix A: List of variables with corresponding questionnaire items (in English) used in chapter 2 167 Appendix A: List of variables with corresponding questionnaire items (in English) used in chapter 2 Task clarity 1. I understand exactly what the task is 2. I understand exactly what is required of

Nadere informatie

De Invloed van Vaktherapeutische Interventies op Angst- en Depressiesymptomen bij

De Invloed van Vaktherapeutische Interventies op Angst- en Depressiesymptomen bij De Invloed van Vaktherapeutische Interventies op Angst- en Depressiesymptomen bij Mensen met een Psychiatrische Stoornis de Modererende Invloed van de Therapeutische Alliantie The Effect of Arts Therapies

Nadere informatie

Angstcommunicatie bij Kinderen: Pilotstudie naar (In)effectiviteit van een Interventie op Attitude, Intentie en. Consumptie van (On)Gezonde voeding

Angstcommunicatie bij Kinderen: Pilotstudie naar (In)effectiviteit van een Interventie op Attitude, Intentie en. Consumptie van (On)Gezonde voeding Angstcommunicatie bij Kinderen: Pilotstudie naar (In)effectiviteit van een Interventie op Attitude, Intentie en Consumptie van (On)Gezonde voeding Fear-arousing communication on Children: Pilot Study into

Nadere informatie

De Relatie tussen Mindfulness en Psychopathologie: de Mediërende. Rol van Globale en Contingente Zelfwaardering

De Relatie tussen Mindfulness en Psychopathologie: de Mediërende. Rol van Globale en Contingente Zelfwaardering De Relatie tussen Mindfulness en Psychopathologie: de Mediërende Rol van Globale en Contingente Zelfwaardering The relation between Mindfulness and Psychopathology: the Mediating Role of Global and Contingent

Nadere informatie

De Rol van Zelfregulatie, Motivatie en Eigen Effectiviteitsverwachting op het Volhouden

De Rol van Zelfregulatie, Motivatie en Eigen Effectiviteitsverwachting op het Volhouden De Rol van Zelfregulatie, Motivatie en Eigen Effectiviteitsverwachting op het Volhouden van Sporten en de Invloed van Egodepletie, Gewoonte en Geslacht The Role of Selfregulation, Motivation and Self-efficacy

Nadere informatie

Multidisciplinaire interventie voor patiënten met systemische sclerose

Multidisciplinaire interventie voor patiënten met systemische sclerose Multidisciplinaire interventie voor patiënten met systemische sclerose Effect op distress, ziektecognities en coping Effect of a multidisciplinary intervention in patients with systemic sclerosis Simone

Nadere informatie

De Rol van Sense of Coherence bij de Glucoseregulatie bij Mensen met Diabetes Type 1

De Rol van Sense of Coherence bij de Glucoseregulatie bij Mensen met Diabetes Type 1 De Rol van Sense of Coherence bij de Glucoseregulatie bij Mensen met Diabetes Type 1 The Role of Sense of Coherence in Glucose regulation among People with Diabetes Type 1 Marja Wiersma Studentnummer:

Nadere informatie

Multi-disciplinary workshop on Ageing and Wellbeing

Multi-disciplinary workshop on Ageing and Wellbeing Date 7-12-2011 1 Multi-disciplinary workshop on Ageing and Wellbeing Prof. Dr. Inge Hutter Demographer, anthropologist Coordinator Healthy Ageing Alpha Gamma RUG Dean Faculty Spatial Sciences Date 7-12-2011

Nadere informatie

De Invloed van Kenmerken van ADHD op de Theory of Mind: een Onderzoek bij Kinderen uit de Algemene Bevolking

De Invloed van Kenmerken van ADHD op de Theory of Mind: een Onderzoek bij Kinderen uit de Algemene Bevolking Kenmerken van ADHD en de Theory of Mind 1 De Invloed van Kenmerken van ADHD op de Theory of Mind: een Onderzoek bij Kinderen uit de Algemene Bevolking The Influence of Characteristics of ADHD on Theory

Nadere informatie

GOAL-STRIVING REASONS, PERSOONLIJKHEID EN BURN-OUT 1. Het effect van Goal-striving Reasons en Persoonlijkheid op facetten van Burn-out

GOAL-STRIVING REASONS, PERSOONLIJKHEID EN BURN-OUT 1. Het effect van Goal-striving Reasons en Persoonlijkheid op facetten van Burn-out GOAL-STRIVING REASONS, PERSOONLIJKHEID EN BURN-OUT 1 Het effect van Goal-striving Reasons en Persoonlijkheid op facetten van Burn-out The effect of Goal-striving Reasons and Personality on facets of Burn-out

Nadere informatie

BISEKSUALITEIT: DE ONZICHTBARE SOCIALE IDENTITEIT. Biseksualiteit: de Onzichtbare Sociale Identiteit met Zichtbare Gezondheidsgevolgen

BISEKSUALITEIT: DE ONZICHTBARE SOCIALE IDENTITEIT. Biseksualiteit: de Onzichtbare Sociale Identiteit met Zichtbare Gezondheidsgevolgen Biseksualiteit: de Onzichtbare Sociale Identiteit met Zichtbare Gezondheidsgevolgen Bisexuality: the Invisible Social Identity with Visible Health Consequences Maria Verbeek Eerste begeleidster: dr. N.

Nadere informatie

Running head: EFFECT VAN IB-CGT OP SEKSUELE DISFUNCTIES BIJ VROUWEN

Running head: EFFECT VAN IB-CGT OP SEKSUELE DISFUNCTIES BIJ VROUWEN Running head: EFFECT VAN IB-CGT OP SEKSUELE DISFUNCTIES BIJ VROUWEN Het Effect van Online Cognitieve Gedragstherapie op Seksuele Disfuncties bij Vrouwen The Effectiveness of Internet-based Cognitive-Behavioural

Nadere informatie

DANKBAARHEID, PSYCHOLOGISCHE BASISBEHOEFTEN EN LEVENSDOELEN 1

DANKBAARHEID, PSYCHOLOGISCHE BASISBEHOEFTEN EN LEVENSDOELEN 1 DANKBAARHEID, PSYCHOLOGISCHE BASISBEHOEFTEN EN LEVENSDOELEN 1 Dankbaarheid in Relatie tot Intrinsieke Levensdoelen: Het mediërende Effect van Psychologische Basisbehoeften Karin Nijssen Open Universiteit

Nadere informatie

Aim of this presentation. Give inside information about our commercial comparison website and our role in the Dutch and Spanish energy market

Aim of this presentation. Give inside information about our commercial comparison website and our role in the Dutch and Spanish energy market Aim of this presentation Give inside information about our commercial comparison website and our role in the Dutch and Spanish energy market Energieleveranciers.nl (Energysuppliers.nl) Founded in 2004

Nadere informatie

Innovative SUMP-Process in Northeast-Brabant

Innovative SUMP-Process in Northeast-Brabant Innovative SUMP-Process in Northeast-Brabant #polis14 Northeast-Brabant: a region in the Province of Noord-Brabant Innovative Poly SUMP 20 Municipalities Province Rijkswaterstaat Several companies Schools

Nadere informatie

Wat is Interaction Design?

Wat is Interaction Design? Wat is Interaction Design? Wat is interaction design? Designing interactive products to support the way people communicate and interact in their everyday and working lives. Preece, Sharp and Rogers (2015)

Nadere informatie

25 jaar whiplash in Nederland

25 jaar whiplash in Nederland 25 jaar whiplash in Nederland Vanuit een fysiotherapeutisch perspectief Maarten Schmitt M.Sc 1 2 Fysiotherapeut & manueeltherapeut Hoofd van de Divisie Onderwijs Stichting Opleidingen Musculoskeletale

Nadere informatie

Hartpatiënten Stoppen met Roken De invloed van eigen effectiviteit, actieplannen en coping plannen op het stoppen met roken

Hartpatiënten Stoppen met Roken De invloed van eigen effectiviteit, actieplannen en coping plannen op het stoppen met roken 1 Hartpatiënten Stoppen met Roken De invloed van eigen effectiviteit, actieplannen en coping plannen op het stoppen met roken Smoking Cessation in Cardiac Patients Esther Kers-Cappon Begeleiding door:

Nadere informatie

The Influence of Video Interaction Guidance on the. G.F. van Haaften

The Influence of Video Interaction Guidance on the. G.F. van Haaften The Influence of Video Interaction Guidance on the Quality of Parental Bonding towards and Interaction with the Premature Infant G.F. van Haaften Faculty of Psychology Open University of the Netherlands

Nadere informatie