Koninklijk Hoger Instituut voor Defensie

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Koninklijk Hoger Instituut voor Defensie"

Transcriptie

1 Koninklijk Hoger Instituut voor Defensie VEILIGHEID & STRATEGIE SÉCURITÉ & STRATÉGIE Nr 101 Juni 2009 De evolutie van het Libanese confessionalisme en een analyse van deconfessionalisering Pieter-Jan Parrein

2

3 ISSN : De evolutie van het Libanese confessionalisme en een analyse van deconfessionalisering Pieter-Jan Parrein Koninklijk Hoger Instituut voor Defensie Studiecentrum voor Veiligheid en Defensie Renaissancelaan Brussel

4

5 Executive Summary Lebanon is a patchwork of communities that are mainly distinguished from each other in the field of religion. These different religious communities came together after the First World War into a new state under the French League of Nations Mandate. It was also the French who introduced confessionsalism, a political system that distributed the power according to religious affiliation. It is this system that is still valid in Lebanon and causes much of the instability. In the first part of this study, the historical evolution of confessionalism is discussed after a brief description of the characteristics of this political system. It makes clear how confessionalism has turned from a system dominated by the Christians towards the current dichotomy in Lebanese politics between a block led by Sunnis, and another by the Shiites. Chronological, there are five periods in the recent Lebanese history that are discussed: the French mandate of 1920 that gave the leadership of Lebanon in the hands of the (Maronite) Christians and the first years of the Lebanese independence (from 1943), the sixties and the first half of the seventies that were marked by the emancipation of the Shiites in Lebanon, the civil war from 1975 to 1990, the Syrian domination of Lebanon ( ) and the period from the withdrawal of Syria until today characterized by a power struggle between a political bloc led by the Shiites and one led by the Sunnis. Since the establishment of confessionalism the Shiites in Lebanon have increasingly gained in influence, even though, proportionally speaking, they were discriminated against by the religious-political system. The departure of Syria from Lebanon in May 2005 made an open confrontation between the two political blocks possible, a confrontation that has been framed in a regional clash between Shiites and Sunnis. In addition, this section highlights also two other points: the Ta'if Agreement that ended the civil war but that in the same time confirmed confessionalism and proposed a process to deconfessionalize, and the Libanonisation of Hezbollah, the way the Shiite organization took its place within the Lebanese political system. This last point is important for confessionalism, to the extent that it led to a strengthening of the struggle between Sunnis and Shiites in Lebanese politics. i

6 In a second part, an analysis is made of deconfessionalization. The first section focuses on the importance of deconfessionalization to get a stabilization of Lebanon to prevent a new national outburst in the future. A political system based on quotas always collides with reality. There are groups in the population that get an advantage while others are disadvantaged in comparison with proportional representation. Confessionalism is anything but a democratic political system and further more it works self-reinforcing. This analysis also makes the connection with the launch that was given to arrive at a deconfessionalization in the Ta'if agreement. This process has never known a startup because it was not in the interest of Damascus that held Lebanon in its grip from 1990 to Subsequently the study casts a look at the near future by questioning whether the parliamentary elections of 2009 can deliver change. In a second section there is a closer examination of the issue of Lebanese confessionalism by reflecting around the question: how can we obtain a deconfessionalization? This part examines the difficulties of the Lebanese confessionalism as seen by the outsider in a practical, balanced view and tries at least to point out that even situations that are perceived as a total deadlock, in fact, never are. The approach towards deconfessionalization is necessarily a comprehensive approach. The many power balances between the various communities compel to an approach which affects both the political and the security framework, and only a sustained effort can lead to social anchorage. There are plenty of opportunities for compromise within Lebanon but the political situation in the cedar state is further hampered by an unstable regional environment. The different factions within Lebanese national politics are closely linked with these regional players who in turn use Lebanon as a political arena. This study was completed in October ii

7 Inhoudstafel INLEIDING 4 1. HET ONSTAAN VAN HET LIBANESE CONFESSIONALISME 6 2. DE CONFESSIONALISTISCHE EMANCIPATIE VAN DE LIBANESE 11 SJIIETEN IN DE JAREN 60 EN DE LIBANESE BURGEROORLOG: VERDEELDHEID BINNEN 16 DE SJIITISCHE GEMEENSCHAP 4. HET TA IF-AKKOORD 20 a. De bevestiging van het confessionalisme 20 b. De inperking van de macht van de maronitische christenen 21 c. Legitimering van een Syrisch Libanon DE LIBANONISERING VAN HEZBOLLAH 26 a. Politieke libanonisering 27 b. Militaire libanonisering DE SOENNITISCH-SJIITISCHE POLARISERING ROND SYRIË 33 a. Het vertrek van Syrië 34 b. Het Hariri-tribunaal: de internationalisering van de Libanese 40 soennitisch-sjiitische polarisering rond Syrië 7. DE STRIJD TUSSEN SOENNIETEN EN SJIIETEN OM DE 45 MACHT IN LIBANON a. De samenwerking tussen Hezbollah en de Aoun-beweging 45 b. De zomeroorlog van 2006 tussen Hezbollah en Israël: 50 de versterking van de positie van Hezbollah 1

8 c. Het einde van de eenheidsregering 52 d. De coup van Hezbollah en het doorbreken van de politieke 55 patstelling door Qatar 8. DE DECONFESSIONALISERING VAN LIBANON: NOODZAKELIJK, 62 MAAR NIET VOOR MORGEN OF OVERMORGEN a. Deconfessionalisering is democratisering 62 b. De mislukte deconfessionalisering na Ta if 65 c. De parlementsverkiezingen van 2009, verandering? HOE KAN MEN KOMEN TOT EEN DECONFESSIONALISERING? 71 a. Safety First 73 b. De grote sprong voorwaarts 76 i. Een nieuwe wetgevende poltieke structuur: het huwelijk tussen een 79 gedeconfessionaliseerd parlement en een gemeenschapssenaat 1. Deconfessionalisering van het parlement De vorming van een gemeenschapsraad 82 ii. De versterking van het Libanese leger via integratie van de 84 Hezbollah-militie 1. De problematiek van een gewapend Hezbollah Geen integratie, enkel coördinatie De versterking van het Libanese leger 90 iii. Afschaffing van gemeenschapsgebonden functies op alle niveaus 92 c. Maatschappelijke verankering 93 i. Een versterking van de nationale dienstverlening 94 ii. Een versterking van de civil society 95 d. De noodzaak om de invloed van de regionale politiek op Libanon 96 te beperken i. De band met de Amerikaans-Iraanse dichotomie in het 97 Midden-Oosten ii. Het al-hariri-tribunaal 104 iii. Nood aan een neutrale mediator 105 iv. Versterking van de territoriale soevereiniteit CONCLUSIE 109 2

9 BIJLAGEN Kaart 1: De religieuze kaart van Libanon Kaart 2: Libanon met UNIFIL en UNDOF Het Ta if akkoord (september 1989, geratificeerd door het Libanese 114 parlement op 4 november 1989) - Het Memorandum van Wederzijds Begrip tussen Hezbollah en 124 de Vrije Patriotische Beweging - Het Doha-akkoord (25 mei 2008) 130 BIBLIOGRAFIE 133 Monografieën 134 Wetenschappelijke artikels 135 Kranten- en tijdschriftenartikels 139 Data 147 Kaarten 149 Conferenties 150 3

10 Inleiding Libanon dat in een niet zo ver verleden het Zwitserland van het Midden- Oosten werd genoemd, staat vandaag op de 18 e plaats in de Failed States Index 2008, tussen Noord-Korea en Jemen. Deze index heeft een indicatie van de (on)stabiliteit van een land. Libanon behoort tot het weinig benijdenswaardige clubje van staten die de aanduiding critical krijgen. 1 De cederstaat is een patchwork van gemeenschappen die zich in hoofdzaak van elkaar onderscheiden op het gebied van religie. Deze verschillende religieuze gemeenschappen kwamen na de Eerste Wereldoorlog samen terecht in een nieuwe staat onder Frans Volkenbondmandaat. Het waren ook de Fransen die het confessionalisme invoerden, een politiek systeem dat de macht verdeelde volgens religieuze affiliatie. Het is dit systeem dat nog steeds in voege is in Libanon en zorgt voor een groot deel van de onstabiliteit waarvan sprake in de Failed States Index. Dit werk bestaat uit twee delen. Het start met een beschrijving van het Libanese confessionalisme. Hierin wordt verduidelijkt hoe dit politieke systeem is uitgegroeid van een systeem gedomineerd door de christenen tot de huidige dichotomie binnen de Libanese politiek tussen een blok dat geleid wordt door de soennieten en een ander door de sjiieten. Chronologisch worden er vijf periodes in de recente Libanese geschiedenis besproken die van belang waren voor de evolutie van het confessionalisme: het Franse mandaat van 1920 en de eerste jaren van de Libanese onafhankelijkheid (vanaf 1943), de jaren 60 en de eerste helft van de jaren zeventig die gekenmerkt werden door de emancipatie van de sjiieten in Libanon, de burgeroorlog van 1975 tot 1990, de Syrische overheersing van Libanon ( ) en de periode vanaf de terugtrekking van Syrië tot vandaag die gekenmerkt wordt door een machtstrijd tussen een door de sjiieten en een door de soennieten geleid politiek blok. Daarnaast worden twee punten van naderbij bekeken: het Ta if-akkoord dat een einde maakte aan de burgeroorlog maar dat tegelijk het confessionalisme bevestigde en een proces tot deconfessionalisering voorstelde, en de Libanonisering van Hezbollah, de manier waarop de sjiitische organisatie zijn plaats innam binnen het Libanese politieke bestel. Dit laatste punt is van belang voor het confessionalisme in die 1 The Failed States Index 2008, bezocht op 11 maart (Via 4

11 mate dat het zorgde voor een versterking van de tweestrijd tussen soennieten en sjiieten in de Libanese politiek. In een tweede deel wordt een analyse gemaakt van deconfessionalisering. In een eerste punt wordt ingegaan op het belang van deconfessionalisering om te komen tot een stabilisering van Libanon. Deze wordt ook teruggekoppeld naar de aanzet die in het Ta if-akkoord werd gegeven om te komen tot deconfessionalisering. Vervolgens wordt er ook een blik geworpen op de nabije toekomst door de vraag te stellen of de parlementsverkiezingen van 2009 kunnen zorgen voor verandering. In een tweede punt wordt dieper ingegaan op de problematiek van het Libanese confessionalisme door de denkoefening te maken rond de vraag: hoe kunnen we een deconfessionalisering verkrijgen? Dit punt bekijkt de moeilijkheden van het Libanese confessionalisme vanuit de praktische, gebalanceerde visie van de buitenstaander en probeert ten minste te wijzen op het feit dat zelfs situaties die gepercipieerd worden als een totale deadlock, dit in feite nooit zijn. De standpunten ingenomen in dit werk reflecteren niet noodzakelijk deze van Defensie. 5

12 1. Het ontstaan van het Libanese confessionalisme De Levant is steeds een smeltkroes van verschillende strekkingen van de drie monotheïstische godsdiensten geweest. De bergachtige gebieden van de streek waren een toevluchtsoord voor verschillende sekten. De Jabal Lubnan 2 werd een hoofdzakelijk christelijk gebied met als belangrijkste sekten maronieten en Grieks-orthodoxen. Het kustgebied van Latakia werd alawitisch, de Jabal Amil sjiitisch. De druzen vestigden zich eveneens in een deel van Jabal Lubnan, het anti-libanongebergte, Galilea en de Jabal el-druz. Het gebied maakte deel uit van de dar al-islam sinds de eerste kaliefen het veroverden op Byzantium, maar de regio bleef verbonden met Europa via zijn grote christelijke gemeenschap. De kruistochten zorgden voor een tijdelijke christelijke overheersing gedurende de 12e en 13e eeuw. Begin 16e eeuw kwam het gebied onder Ottomaanse vlag en dat bleef zo tot het vredesverdrag van Sèvres, in de nasleep van de Eerste Wereldoorlog. In 1920 kreeg Frankrijk in de vredesconferentie van San Remo Syrië als mandaatgebied, in naam van de Volkerenbond. 3 Maar in feite werd het mandaat, ondanks het idealisme van de Volkerenbond, niets anders dan een verkapte vorm van kolonialisme. In de beste koloniale traditie hield Frankrijk als mandataris vooral rekening met zijn eigen politieke belangen en nog in 1920 creëerde het in de religieuze smeltkroes van West-Syrië, een onafhankelijke staat: Libanon. Het was de bedoeling van de Fransen om een christelijke broederstaat te creëren met als kern de maronitisch christelijke regio van Jabal Lubnan uitgebreid met moslimgebieden met een christelijke minderheid. In de nieuwe staat werden de rollen omgedraaid tegenover het oorspronkelijke Franse mandaat Syrië dat een absolute soennitische meerderheid had. De maronitische christenen werden de belangrijkste religieuze groep 4 in Libanon, de soennieten een kleine minderheid. Algemeen vormden de christenen de meerderheid tegenover de moslims. 5 De Fransen, in navolging van hun eerdere geopolitiek geïnspireerde interventies in 2 letterlijk: berg Libanon 3 Luc DE VOS, Internationale tegenstellingen na 1945, Brussel, KMS, 2002, p In de Engelstalige literatuur heeft men het over sects, maar dit begrip werd niet letterlijk vertaald in dit werk aangezien het woord sekte een negatieve connotatie heeft in het Nederlands en wijst op een religieuze extremistische minderheid die niet behoort tot de religieuze mainstream. Het adjectief sektarisch zal wel gebruikt worden om een verdeeldheid volgens religieuze gemeenschappen aan te duiden binnen iets, zoals bijvoorbeeld de maatschappij, het parlement, geweld... De term suprasektarisch wordt gebruikt in de zin van: staand boven de verschillende religieuze groepen. 5 Moojan MOMEN, An Introduction to Shi i Islam: The History and Doctrines of Twelver Shi ism, Yale University Press, New Heaven & London, 1985, p

13 de tweede helft van de 19e eeuw ten voordele van de Libanese christenen 6, zorgden zo voor een tweedeling tussen een christelijk Libanon en een islamitisch Syrië. Maar als je dieper op de zaak ingaat, ging het in feite om een christelijk maronitische en soennitische tweedeling, zowel internationaal tussen het hoofdzakelijk soennitische Syrië en Libanon geleid door de maronitische christenen, als nationaal tussen de maronitische heersers over Libanon tegenover de soennitische minderheid binnen de nieuwe staat. Zoals zo vaak het geval was in de geschiedenis, hielden de koloniale grenzen vooral rekening met de politieke belangen van hun Westerse overheerser en werden ze een bron van bijkomende politieke spanningen eens het koloniale gezag verdween. Maar van nog groter belang is de invoering door de Fransen van het confessionalisme of ta ifiyya als politiek systeem voor Libanon. Het confessionalisme werd officieel ingevoerd als een overgangsregel door de Fransen via artikel 95 van de grondwet van 1926 dat stelde dat voor een - niet verder bepaalde - overgangsperiode alle religieuze groepen proportioneel zouden vertegenwoordigd worden in de overheid en de administratieve posities. 7 Zo werd de politieke macht verbonden met de religieuze gemeenschappen wat zorgde voor een legitimatie van de macht van de christelijke maronitische medestanders van de Fransen en zo een versterking van het christelijke karakter van Libanon, wat de uiteindelijke bedoeling van de Fransen was. 8 De soennieten wilden niet meestappen in dit systeem dat ze zagen als een bevestiging van een onafhankelijk christelijk Libanon en een aanvaarding zou dan een opgave van een hereniging met het soennitische moederland zijn. De sjiieten steunden een onafhankelijk Libanon wel omdat ze zo hoopten erkenning te krijgen als een afzonderlijke religieuze groep, los van de soennieten die hen overheersten binnen de noemer moslims. 9 In de aanloop naar Libanese onafhankelijkheid boycotten de soennieten eerst het constitutionele proces maar kozen toch eieren voor hun geld na een volkstelling in Uit deze bleek immers dat de maronieten duidelijk de grootste religieuze gemeenschap waren van Libanon met 30% 10 van de 6 Paul VAN DE MEERSSCHE, Internationale politiek: : Deel I: , Leuven, Acco, 2006, p Luc DE VOS, Internationale tegenstellingen na 1945, Brussel, KMS, 2002, p De algemene academische term waartoe ook confessionalisme behoort, is consocialisme dat bestaat uit 4 elementen: proportionele toewijzing van politieke functies tussen gemeenschappen volgens hun bevolkingspercentage (Voor Libanon is dit percentage zelf een fictie want een politiek compromis tussen christenen en moslims en nog eens binnen deze categorieën.) ; een grote coalitie tussen gemeenschapsleiders ; communautaire autonomie (rond persoonlijke status in het geval van Libanon) en wederzijdse vetomacht (Zoals het geval is in de Libanese regering en werd geëist door Hezbollah vanaf het vertrek uit de eenheidsregering november 2006.). (Imad HARB, Lebanon s Confessionalism: Problems and Prospects, USIPeace Briefing, maart 2006.) 9 Yitzhak NAKASH, Reaching for Power: The Shi a in the Modern Arab World, Princeton University Press, Princeton & Oxford, 2006, p ; Moojan MOMEN, An Introduction to Shi i Islam: The History and Doctrines of Twelver Shi ism, Yale University Press, New Heaven & London, 1985, p De verzamelde christenen hadden een bijzonder krappe meerderheid tegenover de moslims in de volkstelling van Na deze zou er geen enkele meer volgen aangezien het duidelijk werd dat 7

14 bevolking en dat ze voldoende hadden aan de steun van de 20% sjiieten zodanig dat hun eigen bevolkingsgroep, die goed was voor 22%, buiten spel zou komen te staan. Voor de maronieten was de steun van de soennieten bijna noodzakelijk. De soennieten hadden immers goede banden met de rest van de Arabische wereld wat Libanon als staat zou ten goede kunnen komen. 11 Daarop gingen de maronieten met de soennieten in zee en lieten ze de Libanese sjiieten politiek gestrand achter. De maronitische en soennitische leiders, respectievelijk president Bishara al-khuri en eerste minister Riad al-sulh, sloten in 1943, aan het einde van het Franse mandaat, een confessionalistisch gentlemen s agreement, het Nationale Pact. 12 De maronieten zouden het Arabische karakter van Libanon, een soennitische visie, onderschrijven 13 en als compensatie zouden de soennieten meegaan in de maronitische zienswijze van een onafhankelijk Libanon als brug tussen de Arabische wereld en het Westen, waarbij het land noch samengaan met Syrië, noch met de Arabische wereld, noch speciale banden met Frankrijk zou nastreven. 14 In de lijn van het in 1926 ingestelde confessionalisme zouden de maronieten de president leveren en de soennieten de eerste minister. De vertegenwoordiging van christenen en moslims in het parlement gebeurde respectievelijk 6 tegen Naast de hogere politieke posten werd ook een hondertal hoge functies in de administratie volgens religie verdeeld. 16 De maronitische president kreeg de ultieme uitvoerende autoriteit want enkel het kabinet en niet hij moest verantwoording afleggen aan het parlement. Daarnaast werden belangrijke functies in sleutelministeries zoals de defensiechef, de president van het Hof van Cassatie, de directeuren-generaal van interne veiligheid en van inlichtingen, de gouverneur van de centrale bank,... gekoppeld aan een maronitische religieuze affiliatie. 17 Toen de politieke structuren van het nieuwe Libanon al vast lagen, kregen de sjiieten in 1947 eveneens een politieke topfunctie toen de voorzitterszetel van het parlement exclusief werd toegewezen aan een sjiiet. Maar in werkelijkheid bleef de sjiitische politieke macht bijzonder beperkt. de christenen de de facto minderheid waren geworden. (Moojan MOMEN, An Introduction to Shi i Islam: The History and Doctrines of Twelver Shi ism, p.265.) 11 Yitzhak NAKASH, Reaching for Power: The Shi a in the Modern Arab World, p Hassan KRAYEM, The Lebanese civil war and the Taif agreement, American University of Beirut, bezocht op 12 maart zonder de emotionele band met christelijk Europa op te geven 14 Yitzhak NAKASH, Reaching for Power: The Shi a in the Modern Arab World, p ; Hassan KRAYEM, The Lebanese civil war and the Taif agreement. Dit proces wordt ook de Arabisering van de maronieten genoemd. 15 Luc DE VOS, Internationale tegenstellingen na 1945, p Philippe DROZ-VINCENT, Quel processus de démocratisation au Liban?, Maghreb- Machrek, Paris, Choiseul, numéro 192, zomer 2007,p Hassan KRAYEM, The Lebanese civil war and the Taif agreement, American University of Beirut, bezocht op 12 maart

15 Het Libanese confessionalisme is niet zomaar ingevoerd door de Franse mandataris, het had zeker een populaire basis in de zin dat de verschillende religieuze bevolkingsgroepen onafhankelijk van elkaar hun zaken wilden regelen. Historisch gezien hadden de bevolkingsgroepen steeds naast elkaar geleefd en was er tijdens het Ottomaanse Rijk een toestand van confessionalistische scheiding en autonomie. De invoering van het Libanese nationalisme door de Fransen creëerde voor de eerste maal een band tussen de bevolkingsgroepen en maakte het noodzakelijk dat het centrale gezag eveneens diende verdeeld te worden over de autonome religieuze bevolkingsgroepen, zoals voor zaken handelend over de persoonlijke status al altijd het geval was geweest. Onder het Franse mandaat over Syrië zorgde de creatie van Libanon er voor dat voor de eerste maal religieus verschillende bevolkingsgroepen dienden samen te leven in dit multiconfessionele gebied. Binnen de verschillende autonome religieuze gemeenschappen werd de macht meestal verdeeld tussen enkele machtige families. Bij het creëren van Libanon verdeelden diezelfde families terug op het nationale niveau de macht en zorgden er tegelijk voor dat de centrale staat voldoende zwak was, zodanig dat deze hun eigen gezag niet kon bedreigen. Het Libanese confessionalisme werd een officieus vehikel voor clanpolitiek waarin de macht van deze families onaangetast bleef. Families zoals de maronitische Gemayels, de druzische Jumblatts en de soennitische al-hariri s doen aan een soort van dynastieke politiek met de daarbij horende troonsopvolging en binding van hun onderdanen. Het Libanese confessionalisme wordt wettelijk gelegitimeerd met de wet over het Libanese staatsburgerschap 18, de verkiezingswet en de administratieve verdeling van het land. 19 Zoals hierna zal duidelijk worden zorgde het Ta ifakkoord na de Libanese burgeroorlog voor het zwart-op-wit neerschrijven - zij het met een lichte aanpassing van quota - van het officieuze Nationale Pact in navolging van artikel 95 van de grondwet van Momenteel wordt de macht in Libanon verdeeld volgens een vaststaande sleutel tussen de belangrijkste religieuze minderheden van de in totaal 18 erkende religies. 20 Het door de Fransen ingestelde confessionalisme evolueerde via Ta if naar een deling van de macht tussen christenen en moslims in plaats van een absolute overheersing door de christenen maar daarvoor was eerst een vijftien jaar durende burgeroorlog nodig, van 1975 tot Toch blijven ook vandaag de dag de christenen relatief 18 Bij Libanezen staat hun religie op hun identiteitskaart vermeld. 19 Philippe DROZ-VINCENT, Quel processus de démocratisation au Liban?, p Esther PAN, Lebanon: Election Results, Council on Foreign relations, 20 juni Deze 18 erkende religieuze groepen bestaan uit - telkens volgens grootte - 4 islamstrekkingen: de sjiieten, soennieten, alawieten en een zeer kleine groep ismaïlieten, 12 christelijke strekkingen: de maronieten, vervolgens Grieks-orthodoxen, Grieks-katholieken, Armeense orthodoxen, Armeense katholieken, Syrische orthodoxen (Jacobieten), Syrische katholieken, Assyriërs (Nestorianen), chaldeïsche christenen (veel chaldeïsche vluchtelingen uit Irak), kopten, evangelische christenen, Latijnen (rooms-katholieken) en daarnaast zijn er nog de druzen en de joden. (State department: Bureau of Democracy, Human Rights, and Labor, Lebanon, International Religious Freedom Report 2007, 14 september 2007) 9

16 gezien meer macht in handen houden dan de moslims. De sjiieten, soennieten, maronieten, druzen, Grieks-orthodoxen, Armeense christenen en Griekskatholieke christenen zijn demografisch de belangrijkste religieuze groepen met ongeveer 1,36 miljoen, , , , , en aanhangers op een totale bevolking van ongeveer 4 miljoen Libanezen in Libanon. 21 Maar de politieke machtsverhoudingen - die deels wanverhoudingen zijn door het confessionalisme - zijn het duidelijkst zichtbaar in het aantal parlementszetels die respectievelijk voor deze verschillende religieuze groepen vastgelegd zijn: 27 voor de sjiieten, 27 voor de soennieten, 34 voor de maronieten, 8 voor de druzen, 14 voor de Grieks-orthodoxen, 6 voor de Armeense christenen en 8 voor de Grieks-katholieken. 22 Het confessionalisme maakt dat enkel erkende religieuze groeperingen politieke macht hebben en autoriteit mogen uitoefenen over zaken rond de persoonlijke status zoals het huwelijk, echtscheiding en erfrecht. 23 Dit neemt niet weg dat er godsdienstvrijheid bestaat, maar niet erkende religieuze groeperingen zoals bijvoorbeeld baha is worden in de praktijk politiek gediscrimineerd. 24 De christelijke overheersing van Libanon die voortkwam uit het tekenen van de grenzen van de nieuwe staat en door het invoeren van het confessionalisme door de Fransen met de maronieten als leidende religieuze groepering, blijft tot op vandaag doorzinderen in de politiek en Libanese samenleving. De absolute maronitische overheersing van Libanon zou pas eindigen na de Libanese burgeroorlog, in Maar tot vandaag zijn de christenen en in het bijzonder de maronieten nog steeds oververtegenwoordigd in de politiek en in topfuncties bij de overheid. De feitelijke macht heeft zich echter wel verplaatst naar de soennieten en sjiieten. 21 Alfred B.PRADOS, Lebanon, CRS Report for Congress, 24 juli 2006, p.3. (totaal aantal Libanezen is ongeveer 4 miljoen en de Amerikaanse overheid schat de verdeling tussen moslims (waartoe ze eveneens de alawieten en de druzen rekenen) en christenen op respectievelijk 59,7% en 39% van de Libanese bevolking. (CIA factbook, Lebanon, bezocht op 13 maart 2008 (via https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/le.html) ; Alfred B.PRADOS, Lebanon, p.2.) Zie ook Kaart 1: De religieuze kaart van Libanon 22 Daarnaast zijn er nog langs christelijke kant 1 zetel voorbehouden voor de protestanten en 1 voor andere christenen en langs moslimkant zijn er nog 2 zetels voor de alawieten.(carnegie Endowment for International Peace, Lebanon, Arab Political Systems, bezocht op 30 maart 2008.) 23 De Twaalversjiieten, soennieten, christenen en druzen hebben door de staat aangeduide en gesubsidieerde religieuze rechtbanken die oordelen over de familiewet en de wet voor de persoonlijke status. (State department: Bureau of Democracy, Human Rights, and Labor, Lebanon.) 24 State department: Bureau of Democracy, Human Rights, and Labor, Lebanon. Niet-erkende godsdiensten zoals bijv. de baha is laten zich dikwijls registreren onder een andere religieuze strekking om politiek te kunnen meespelen. (State department: Bureau of Democracy, Human Rights, and Labor, Lebanon.) 10

17 2. De confessionalistische emancipatie van de Libanese sjiieten in de jaren 60 en 70 De sjiieten waren al vertegenwoordigd in het gebied van het huidige Libanon sinds de scheiding tussen soennieten en sjiieten in de beginperiode van de islam. De twaalversjiitische bevolking van de Jabal Amil kwam voor de eerste maal naar voor in de wereldgeschiedenis toen de Safawidische heersers beroep deden op hun oelema om in de 16 e eeuw hun legitimiteit als heersers over Perzië te ondersteunen. Eind 18 e, begin 19 e eeuw kregen de sjiitische gebieden van Libanon hun vaste vorm, namelijk de Bekaa-vallei en de Jabal Amil, in het huidige zuiden. Aan het begin van de 20 e eeuw was de sociale situatie van de sjiieten één van enkele families van grootgrondbezitters terwijl de rest arme boeren waren. 25 De sjiieten van de Jabal Amil kwamen in 1920 in opstand tegen de nieuwe Franse kolonisator die hen militair verpletterde. Met de invoering van het confessionalisme door de mandataris en de entente tussen soennieten en maronieten ging een belangrijk aandeel in overheidsfuncties en overheidsdiensten aan de neus van de sjiitische gemeenschap voorbij met als gevolg een mindere politieke en economische ontwikkeling. 26 Pas in 1947, 4 jaar na de onafhankelijkheid, toen de politieke structuren van het nieuwe Libanon al vast lagen, kregen de sjiieten eveneens een politieke topfunctie, het voorzitterschap van het parlement. Toch bleven ze een gemarginaliseerde religieuze gemeenschap zowel nationaal door de maronieten en soennieten als binnen de moslimgemeenschap waar de soennieten het voor het zeggen hadden. Ze bleven gebukt gaan onder een verwaarlozing en marginalisering door de overheid op alle gebieden: economisch, politiek, educationeel, gezondheidszorg en diensten, waardoor ze vervreemden van de staat. 27 In de jaren vijftig migreerden verarmde sjiieten vanuit het door een burgeroorlog verscheurde Jabal Amil in Zuid-Libanon 28, maar ook vanuit de 25 Moojan MOMEN, An Introduction to Shi i Islam: The History and Doctrines of Twelver Shi ism, Yale University Press, New Heaven & London, 1985, p , 144, Juan COLE, Sacred Space and Holy War: The Politics, Culture and History of Shi ite Islam, I.B.Tauris Publishers, London & New York, 2002, p Yitzhak NAKASH, Reaching for Power: The Shi a in the Modern Arab World, Princeton University Press, Princeton & Oxford, 2006, p Vali NASR, The shia revival: how conflicts within Islam will shape the future, W.W. Norton & Company, London & New York, 2006, p

18 sjiitische Bekaa-vallei in Noordoost- en Oostelijk Libanon, massaal naar Zuid- Beiroet waar een sjiitische bidonville ontstond. Door hun slechte economische, sociale en politieke situatie stonden de Libanese sjiieten heel open voor de nieuwe egalitaire ideologieën vanaf de jaren vijftig zoals het Arabische nationalisme, socialisme en communisme. Ze hoopten om via deze toch nog hun zeg te kunnen krijgen binnen de Libanese politiek. Het socialisme en communisme zetten zich af tegen religie omdat deze niet in overeenstemming was met deze gelijkheidsideaal. Voor de sjiieten betekende dit dat er geen onderscheid zou bestaan tussen hen en de soennieten en christenen. Het rechtvaardige karakter van het bestuur dat vervat zat in de linkse ideologieën was bijzonder aantrekkelijk voor de sjiieten waar de strijd tegen het onrechtvaardige bestuur en voor sociale rechtvaardigheid een belangrijk Leidmotief was en trouwens nog steeds is. Zo komt het dat linkse bewegingen - niet enkel in Libanon maar ook o.a. in Irak en de Golfstaten - na een tijdje vereenzelvigd werden met de sjiitische gemeenschap waardoor het gelijkheidsbeginsel die de linkse bewegingen predikten, werd ondergraven. 29 Het Arabische nationalisme stelde een etnische - en de daaraan gekoppelde culturele en linguïstische - identiteit centraal. In theorie betekende dit gelijkheid tussen Arabische soennieten, sjiieten en christenen. De band met de linkse ideologie werd zelfs gemaakt via het Arabische nationalisme van Nasser en de Baathpartij en het ultieme doel was het creëren van één pan- Arabische natiestaat. Maar ook deze ideologische beweging zou niet de door de sjiieten verhoopte overstijging van het islamsektarisme opleveren en verzanden in een door soennieten beheerste ideologie. 30 De emancipatie van de sjiieten zou - perfect passend binnen het Libanese confessionalisme - hoofdzakelijk gebeuren door sjiitische religieuze leiders. In 1959 stuurde ayatollah Muhsin al-hakim, de hoogste sjiitische geestelijke in Najaf, de jonge Iraanse clericus sayyid 31 Musa al-sadr naar 29 Moojan MOMEN, An Introduction to Shi i Islam: The History and Doctrines of Twelver Shi ism, p cf. de Libanese soennieten, maar sterker nog de Baathpartij in Irak. De Baathpartij in Syrië zou via autoritaire middelen wel de eenheid bewaren maar ook daar is er een religieuze oververtegenwoordiging, zij het van de alawieten tegenover de soennieten. 31 De titel van sayyid - voor vrouwen wordt de vrouwelijk vorm sayyida gebruikt - wordt gevoerd door moslims die afstammen - of stellen af te stammen - van Mohammed en wordt beschouwd als een kenmerk van voornaamheid. Aangezien de sjiitische imams eveneens afstammen van Mohammed via zijn neef Ali die gehuwd was met Fatima, zijn dochter, is het sayyid of sayyida zijn voor de sjiieten een teken van afstamming van de imams. Sjiitische clerici die sayyid zijn, dragen een zwarte tulband. Khomeini was een sayyid, evenals zijn opvolger Khamenei. Grootayatollah Ali Sistani, de al-hakims en de al-sadrs zijn eveneens sayyids. (Vali NASR, The shia revival: how conflicts within Islam will shape the future, W.W. Norton & Company, London & New York, 2006, p.43-44; Christoph MARCINKOWSKI, Twelver Shi ite Islam: Conceptual and Practical Aspects, No.114 Institute of Defence and Strategic Studies, juli 2006, p.4 ; Johan TER HAAR, Volgelingen van de Imam: Een kennismaking met de sji itische islam, Amsterdam, Uitgeverij Bulaaq, 1995, p.30.) 12

19 Libanon als zijn vertegenwoordiger. Libanon had net een burgeroorlog achter de rug en was het strijdtoneel voor verschillende Arabisch-nationalistische facties en de Libanese sjiieten hadden geen eigen politieke vertegenwoordiging. 32 De soennieten en druzen hadden wel al een nationale overkoepelende instelling en in 1967 zorgde Sadr voor de oprichting van de Hoge Islamitische Sjiitische Raad, waarvan hij in 1969 het hoofd werd. Deze moest zorgen voor een betere band tussen de sjiitische gemeenschap en de Libanese overheid. Zo versterkten de sjiitische oelema hun positie als leiders van de sjiitische gemeenschap tegenover de feodale heersers. 33 Sadr zorgde voor de verbinding van de sjiitische religieuze identiteit met de nationale Libanese en streefde naar een grotere erkenning van de sjiitische sociale, religieuze en economische noden door de Libanese overheid. Hij verweet dat deze onvoldoende deed voor de ontwikkeling van de sjiitische gebieden en de bevolking van Jabal Amil niet beschermde tegen Israëlische invallen. 34 Door Sadr verminderde de invloed van de seculiere linkse bewegingen enorm onder de sjiieten. 35 Hij zette een sociaal stelsel op en zorgde voor toenadering tussen de sjiitische gemeenschap in het zuiden en die van de Bekaa-vallei. In 1970 richtte hij de Raad van het Zuiden op om de Jabal Amil te ontwikkelen via overheidssteun, maar deze bleef uit. Daarop probeerde hij in 1974 via massabijeenkomsten 36 van de sjiieten in Zuid-Libanon en de Bekaa-vallei de overheid onder druk te zetten. Hij bepleitte in deze een nieuwe suprasektarische aanpak waarbij hij zich richtte tot de christenen als gesprekspartner aangezien zij nog steeds de touwtjes in handen hadden in Libanon. 37 De protesten van de sjiieten in de Bekaa en de Jabal Amil mondden uit in een gezamenlijke politieke organisatie in 1974, de Harakat al- Mahrumien 38 die de sjiieten een stem gaf in de Libanese politiek en verder de feodale opbouw van de sjiitische gemeenschap ondergraafde. 39 In 1975, aan de vooravond van de Libanese burgeroorlog, organiseerde al-sadr nog sjiitische massabetogingen en werd een politieke organisatie en militie opgericht door zijn volgelingen, Amal Amal steunde openlijk de Palestijnse milities die onder de 32 Vali NASR, The shia revival: how conflicts within Islam will shape the future, p Yitzhak NAKASH, Reaching for Power: The Shi a in the Modern Arab World, Princeton University Press, Princeton & Oxford, 2006, p ; Yann RICHARD, Shi ite Islam: Polity, Ideology, and Creed, trans. Antonia Nevill, Blackwell, Oxford & Cambridge, 1995, p Moojan MOMEN, An Introduction to Shi i Islam: The History and Doctrines of Twelver Shi ism, Yale University Press, New Heaven & London, 1985, p Yitzhak NAKASH, Reaching for Power: The Shi a in the Modern Arab World, p Een nog steeds bijzonder actuele techniek die vaak toegepast wordt in de confessionalistische Libanese maatschappij die toelaat om gemakkelijk de religieuze achterban te mobiliseren. 37 Moojan MOMEN, An Introduction to Shi i Islam: The History and Doctrines of Twelver Shi ism, p letterlijk: beweging van de achtergestelden/onteigenden, in de lijn van het sjiitische gedachtegoed (Peter SPEETJENS, Sjiieten vormen front in Libanon, De Standaard Online, 26 juli 2006.) 39 Vali NASR, The shia revival: how conflicts within Islam will shape the future, W.W. Norton & Company, London & New York, 2006, p.85 ; Yann RICHARD, Shi ite Islam: Polity, Ideology, and Creed, trans. Antonia Nevill, Blackwell, Oxford & Cambridge, 1995, p Letterwoord dat staat voor Afwaj al-muqawamat al-lubnaniyya: bataljons van Libanees verzet. Op zichzelf betekent het letterwoord hoop. (Yann RICHARD, Shi ite Islam: Polity, Ideology, and Creed, p.130.) 13

20 PLO-koepel sinds 1970 vanuit het zuiden van Libanon opereerden in Israël. Dit met als bedoeling de positie van de feodale sjiitische leiders ook op militair vlak onderuit te halen en op militaire steun te kunnen rekenen van de Palestijnen. Het officiële doel van Amal was de ondersteuning van het Libanese leger tegen Israëlische invallen waarmee de organisatie probeerde een deel van de antizionistische wervende kracht te recupereren op de Palestijnen. Musa al-sadr zou na het uitbreken van de Libanese burgeroorlog heel wat afwijzender worden tegenover de Palestijnse organisaties die zorgden voor veel leed bij de sjiitische bevolking in Zuid-Libanon. In augustus 1978 vertrok de intussen met de titel Imam bedachte sjiitische leider naar Libië en zoals het een echte sjiitische Imam past, verdween hij op mysterieuze wijze. 42 Al-Sadr was misschien wel de belangrijkste vaandeldrager van de sjiitische emancipatie, hij was zeker niet de enige religieuze leider die zich inzette voor de sjiitische zaak in Libanon. In 1966 kwam een andere geestelijke uit Najaf naar Beiroet, Muhammad Hoessein Fadlallah. Hij sloot zich niet aan bij de sjiitische raad van Sadr maar richtte het Islamitisch Recht-instituut op dat opleiding gaf aan geestelijken in het licht van een toekomstige rol als gemeenschapsleider. Fadlallah startte in Libanon met de uitbouw van een sociaal netwerk van bibliotheken, culturele centra, ziekenhuizen, en zorgde zo voor de nodige concurrentie voor de Sadr-strekking. De strekking rond Fadlallah zou samen met radicalere elementen van Amal dat steeds seculierder werd onder de leiding van Nabih Berri, uitgroeien tot Hezbollah, na steun van de Iraanse theocratie in het licht van de Islamitische Revolutie. Fadlallah zou ondanks zijn afwijzen van Khamenei als marja 44 na de dood van Khomeini en de blijvende 41 Yitzhak NAKASH, Reaching for Power: The Shi a in the Modern Arab World, Princeton University Press, Princeton & Oxford, 2006, p Moojan MOMEN, An Introduction to Shi i Islam: The History and Doctrines of Twelver Shi ism, Yale University Press, New Heaven & London, 1985, p.266 ; Daniel BYMAN, Deadly Connections: States that Sponsor Terrorism, Cambridge University Press, New York, 2005, p.82. Na de verdwijning van Musa al-sadr werd zijn rechterhand, Muhammad Mahdi Shams al- Din, zijn opvolger aan het hoofd van de Hoge Sjiitische Raad. In 1969 was Shams al-din naar Libanon gekomen om Musa al-sadr te helpen met het opzetten van deze raad. Shams al-din zou naast Fadlallah de belangrijkste sjiitische oelema van Libanon worden. Hij stierf in (Rola EL-HUSSEINI, Resistance, Jihad, and Martyrdom in Contemporary Lebanese Shi a Discourse, Middle East Journal, Volume 62, No.3, zomer 2008, p.1) 43 Yitzhak NAKASH, Reaching for Power: The Shi a in the Modern Arab World, p.121 ; Biografie van sayyid Muhammad Hoessein Fadlallah, bezocht januari (via 44 De Twaalversjiieten hebben geen strikte structuren zoals in de Rooms-katholieke kerk. Wel is het zo dat iedere sjiiet een marja al-taqlid moet kiezen, een sjiitische geestelijke die een hoge graad van religieuze zeggingskracht bereikt heeft en die moet dienen als voorbeeld en referentiepunt. De volgelingen van de marja dienen deze te gehoorzamen en bijvoorbeeld zijn religieuze bepalingen, de fatwa s te volgen. De marja is bijzonder machtig aangezien zijn volgelingen religieuze taksen betalen rechtstreeks aan hem, in tegenstelling tot de soennieten waar alles meestal in goede banen wordt geleid door de overheid. De marja staat aan het hoofd van een heel netwerk van vertegenwoordigers (wakils) in verschillende sjiitische gemeenschappen die sociale activiteiten organiseren met dit geld en de band vormen tussen marja en de gemeenschap ook op religieus doctrinair gebied. Momenteel zijn de belangrijkste marja s: de Iraanse groot-ayatollah al-sistani die de leider is van de opperste raad van sjiitische hoge geestelijken, de Hawza van Najaf, andere belangrijke groot-ayatollahs in Najaf zijn: de 14

De politieke veranderingen van de sjiieten voor en na de Baathpartij

De politieke veranderingen van de sjiieten voor en na de Baathpartij De politieke veranderingen van de sjiieten voor en na de Baathpartij De Sjiieten van Irak Irak is een land dat bestaat uit verschillende etnische en religieuze groeperingen. De Sjiieten vormen 60%, de

Nadere informatie

Leila Jordens-Cotran RIMO 2013

Leila Jordens-Cotran RIMO 2013 Leila Jordens-Cotran RIMO 2013 Uitgangspunt is definitie art. 1 Verdrag status staatlozen 1954: Staatloze is een persoon die door geen enkele Staat, krachtens diens wetgeving, als onderdaan wordt beschouwd

Nadere informatie

De Partij van God. Hezbollah en het conflict in Syrië. Katern: Analyse. Gerben Stormbroek

De Partij van God. Hezbollah en het conflict in Syrië. Katern: Analyse. Gerben Stormbroek Katern: Analyse De Partij van God Hezbollah en het conflict in Syrië Gerben Stormbroek Wij zullen de overwinning brengen. 1 Dat waren de woorden van sjeik Hassan Nasrallah, de leider van Hezbollah, op

Nadere informatie

Resultaten en conclusies Israël onderzoek (uitgebreid)

Resultaten en conclusies Israël onderzoek (uitgebreid) Resultaten en conclusies Israël onderzoek (uitgebreid) Hieronder volgen de resultaten van het Israël onderzoek wat de EO in de afgelopen weken heeft laten uitvoeren. Veel stellingen zijn in een 5- puntsschaal

Nadere informatie

Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur

Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur M. Zander MSc. Eerste begeleider: Tweede begeleider: dr. W. Waterink drs. J. Eshuis Oktober 2014 Faculteit Psychologie en Onderwijswetenschappen

Nadere informatie

Syrië. Een verleden, en een toekomst? Disclaimer: alle afbeeldingen zijn enkel gebruikt voor educatieve doeleinden en worden niet verder verspreid.

Syrië. Een verleden, en een toekomst? Disclaimer: alle afbeeldingen zijn enkel gebruikt voor educatieve doeleinden en worden niet verder verspreid. Syrië. Een verleden, en een toekomst? Disclaimer: alle afbeeldingen zijn enkel gebruikt voor educatieve doeleinden en worden niet verder verspreid. diversiteit verleden complex religie geografie conflict

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/25770 holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/25770 holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/25770 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Van Thuy, Pham Title: Beyond political skin : convergent paths to an independent

Nadere informatie

ALTERNATIEVEN 4. OBSTAKELS OP WEG NAAR VREDE 5. HOUDING VAN VS EN EUROPA 6. CONCLUSIE

ALTERNATIEVEN 4. OBSTAKELS OP WEG NAAR VREDE 5. HOUDING VAN VS EN EUROPA 6. CONCLUSIE OPZET LEZING: 1.KORT HISTORISCH OVERZICHT 2. URGENTIE VAN HET VRAAGSTUK 3. TWEE-STATENOPLOSSING EN ALTERNATIEVEN 4. OBSTAKELS OP WEG NAAR VREDE 5. HOUDING VAN VS EN EUROPA 6. CONCLUSIE 1. MANDAATGEBIED

Nadere informatie

DE DEMOCRATIE-INDEX GROEP 1: 1815-1848. 3. Hebben alle partijen min of meer gelijke kansen in de campagneperiode?

DE DEMOCRATIE-INDEX GROEP 1: 1815-1848. 3. Hebben alle partijen min of meer gelijke kansen in de campagneperiode? DE DEMOCRATIE-INDEX GROEP 1: 1815-1848 ACHTERGRONDINFORMATIE PERIODE 1815-1848 DE EERSTE JAREN VAN HET KONINKRIJK DER NEDERLANDEN Tussen 1795 en 1813 was Nederland overheerst geweest door de Fransen. In

Nadere informatie

Tijd van burgers en stoommachines 1800 1900. 8.6 Emancipatie en democratisering. Onderzoeksvraag: Hoe werd de politiek gedemocratiseerd?

Tijd van burgers en stoommachines 1800 1900. 8.6 Emancipatie en democratisering. Onderzoeksvraag: Hoe werd de politiek gedemocratiseerd? Onderzoeksvraag: Hoe werd de politiek gedemocratiseerd? Kenmerkende aspecten: * Voortschrijdende democratisering, met deelname van steeds meer mannen en vrouwen aan het politiek proces. * De opkomst van

Nadere informatie

Lichamelijke factoren als voorspeller voor psychisch. en lichamelijk herstel bij anorexia nervosa. Physical factors as predictors of psychological and

Lichamelijke factoren als voorspeller voor psychisch. en lichamelijk herstel bij anorexia nervosa. Physical factors as predictors of psychological and Lichamelijke factoren als voorspeller voor psychisch en lichamelijk herstel bij anorexia nervosa Physical factors as predictors of psychological and physical recovery of anorexia nervosa Liesbeth Libbers

Nadere informatie

De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim

De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim The Relationship between Work Pressure, Mobbing at Work, Health Complaints and Absenteeism Agnes van der Schuur Eerste begeleider:

Nadere informatie

Pesten onder Leerlingen met Autisme Spectrum Stoornissen op de Middelbare School: de Participantrollen en het Verband met de Theory of Mind.

Pesten onder Leerlingen met Autisme Spectrum Stoornissen op de Middelbare School: de Participantrollen en het Verband met de Theory of Mind. Pesten onder Leerlingen met Autisme Spectrum Stoornissen op de Middelbare School: de Participantrollen en het Verband met de Theory of Mind. Bullying among Students with Autism Spectrum Disorders in Secondary

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2014 2015 32 735 Mensenrechten in het buitenlands beleid Nr. 125 BRIEF VAN DE MINISTER VAN BUITENLANDSE ZAKEN Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal

Nadere informatie

Tijd van monniken en ridders (500 1000 n. Chr.) 3.4 De islam in Europa. Allah. Het ontstaan en de verspreiding van de islam.

Tijd van monniken en ridders (500 1000 n. Chr.) 3.4 De islam in Europa. Allah. Het ontstaan en de verspreiding van de islam. 570 n Chr Profeet Mohammed geboren in Mekka 610 n Chr Openbaringen Allah via de aartsengel Gabriël, De woorden worden opgeschreven in de Koran 622 n Chr Vlucht Mohammed naar Medina, begin islamitische

Nadere informatie

Programma. Weten en Geloven. Basis van de Islam. Geschiedenis Islam. 20.05 inleiding Islam en Wilders 20.35 vragen. Het evangelie tussen

Programma. Weten en Geloven. Basis van de Islam. Geschiedenis Islam. 20.05 inleiding Islam en Wilders 20.35 vragen. Het evangelie tussen Weten en Geloven Programma Het evangelie tussen 20.05 inleiding Islam en Wilders 20.35 vragen avond 1: atheïsme en ietsisme avond 2: Islam en Wilders avond 3: vrijheid en fatsoen 20.45 koffie 21.00 waar

Nadere informatie

S e v e n P h o t o s f o r O A S E. K r i j n d e K o n i n g

S e v e n P h o t o s f o r O A S E. K r i j n d e K o n i n g S e v e n P h o t o s f o r O A S E K r i j n d e K o n i n g Even with the most fundamental of truths, we can have big questions. And especially truths that at first sight are concrete, tangible and proven

Nadere informatie

Ontpopping. ORGACOM Thuis in het Museum

Ontpopping. ORGACOM Thuis in het Museum Ontpopping Veel deelnemende bezoekers zijn dit jaar nog maar één keer in het Van Abbemuseum geweest. De vragenlijst van deze mensen hangt Orgacom in een honingraatpatroon. Bezoekers die vaker komen worden

Nadere informatie

TRACTATENBLAD VAN HET KONINKRIJK DER NEDERLANDEN. JAARGANG 1987 Nr. 158

TRACTATENBLAD VAN HET KONINKRIJK DER NEDERLANDEN. JAARGANG 1987 Nr. 158 14 (1987) Nr. 1 TRACTATENBLAD VAN HET KONINKRIJK DER NEDERLANDEN JAARGANG 1987 Nr. 158 A. TITEL Notawisseling tussen de Regering van het Koninkrijk der Nederlanden en de Regering van de Bondsrepubliek

Nadere informatie

PULO / MULO staatsexamen lesmateriaal Vak: Geschiedenis Les 6

PULO / MULO staatsexamen lesmateriaal Vak: Geschiedenis Les 6 PULO / MULO staatsexamen lesmateriaal Vak: Geschiedenis Les 6 Thema: DEKOLONISATIE Het dekolonisatieproces heeft in de ex-kolonies veranderingen teweeg gebracht op politiek, sociaal en economisch gebied.

Nadere informatie

Onderzoeksvraag; welke motieven leidden in de middeleeuwen tot de kruistochten?

Onderzoeksvraag; welke motieven leidden in de middeleeuwen tot de kruistochten? Onderzoeksvraag; welke motieven leidden in de middeleeuwen tot de kruistochten? Rond 1080 bedreigen de minder tolerante Seldjoeken Constantinopel. Het werd voor christelijke pelgrims steeds moeilijker

Nadere informatie

PUBLIEKE LEZINGEN (in het Engels) π Dinsdag 25 augustus en donderdag 27 augustus 2015 π Universiteit Antwerpen π Hof van Liere π Prinsstraat 13 2000

PUBLIEKE LEZINGEN (in het Engels) π Dinsdag 25 augustus en donderdag 27 augustus 2015 π Universiteit Antwerpen π Hof van Liere π Prinsstraat 13 2000 2015 PUBLIEKE LEZINGEN (in het Engels) π Dinsdag 25 augustus en donderdag 27 augustus 2015 π Universiteit Antwerpen π Hof van Liere π Prinsstraat 13 2000 Antwerpen In augustus 2015 vindt de negende editie

Nadere informatie

Thematische aantekening

Thematische aantekening Thematische aantekening Libanon: Hezbollah organisatorische structuur en invloed LANDINFO 26 SEPTEMBER 2011 1 De afdeling landeninformatie van de administratie Buitenlandse zaken (Landinfo) zal als vakkundige,

Nadere informatie

Het beheren van mijn Tungsten Network Portal account NL 1 Manage my Tungsten Network Portal account EN 14

Het beheren van mijn Tungsten Network Portal account NL 1 Manage my Tungsten Network Portal account EN 14 QUICK GUIDE C Het beheren van mijn Tungsten Network Portal account NL 1 Manage my Tungsten Network Portal account EN 14 Version 0.9 (June 2014) Per May 2014 OB10 has changed its name to Tungsten Network

Nadere informatie

Socio-economic situation of long-term flexworkers

Socio-economic situation of long-term flexworkers Socio-economic situation of long-term flexworkers CBS Microdatagebruikersmiddag The Hague, 16 May 2013 Siemen van der Werff www.seo.nl - secretariaat@seo.nl - +31 20 525 1630 Discussion topics and conclusions

Nadere informatie

Onafhankelijk. De waarheid over De grenzen van Israel

Onafhankelijk. De waarheid over De grenzen van Israel De waarheid over De grenzen van Israel De grenzen van Israel, waar liggen ze precies. Wat zijn grenzen, en hoe worden ze bepaalt. Wat is het verschil tussen een grens en een bestandslijn. Hoe is het mogelijk

Nadere informatie

Uitgifte nieuwe circulatie- en herdenkingsmunten

Uitgifte nieuwe circulatie- en herdenkingsmunten (Scroll down for the English version) Persbericht 2014-005 Uitgifte nieuwe circulatie- en herdenkingsmunten Willemstad - Ter gelegenheid van de eerste Koningsdag op 27 april 2014, wordt op vrijdag 25 april

Nadere informatie

De Relatie tussen Betrokkenheid bij Pesten en Welbevinden en de Invloed van Sociale Steun en. Discrepantie

De Relatie tussen Betrokkenheid bij Pesten en Welbevinden en de Invloed van Sociale Steun en. Discrepantie De Relatie tussen Betrokkenheid bij Pesten en Welbevinden en de Invloed van Sociale Steun en Discrepantie The Relationship between Involvement in Bullying and Well-Being and the Influence of Social Support

Nadere informatie

Mentaal Weerbaar Blauw

Mentaal Weerbaar Blauw Mentaal Weerbaar Blauw de invloed van stereotypen over etnische minderheden cynisme en negatieve emoties op de mentale weerbaarheid van politieagenten begeleiders: dr. Anita Eerland & dr. Arjan Bos dr.

Nadere informatie

CREATING VALUE THROUGH AN INNOVATIVE HRM DESIGN CONFERENCE 20 NOVEMBER 2012 DE ORGANISATIE VAN DE HRM AFDELING IN WOELIGE TIJDEN

CREATING VALUE THROUGH AN INNOVATIVE HRM DESIGN CONFERENCE 20 NOVEMBER 2012 DE ORGANISATIE VAN DE HRM AFDELING IN WOELIGE TIJDEN CREATING VALUE THROUGH AN INNOVATIVE HRM DESIGN CONFERENCE 20 NOVEMBER 2012 DE ORGANISATIE VAN DE HRM AFDELING IN WOELIGE TIJDEN Mieke Audenaert 2010-2011 1 HISTORY The HRM department or manager was born

Nadere informatie

1. WAT VOORAFGING...1 2. HET CONGRES VAN WENEN...2 2.1. BESLISSINGEN...3 2.2. GEVOLGEN...6 2.3. BELANG VAN HET CONGRES VAN WENEN...

1. WAT VOORAFGING...1 2. HET CONGRES VAN WENEN...2 2.1. BESLISSINGEN...3 2.2. GEVOLGEN...6 2.3. BELANG VAN HET CONGRES VAN WENEN... HET CONGRES VAN WENEN 1. WAT VOORAFGING...1 2. HET CONGRES VAN WENEN...2 2.1. BESLISSINGEN...3 2.2. GEVOLGEN...6 2.3. BELANG VAN HET CONGRES VAN WENEN...7 3.1. Het Congres van Wenen en de restauratie Het

Nadere informatie

Situatie van Kerken en Christenen in Syrië

Situatie van Kerken en Christenen in Syrië Situatie van Kerken en Christenen in Syrië Het Midden Oosten is altijd een bijzondere regio geweest omdat het de geboorteplaats is van het Jodendom, christendom en de Islam. Christelijke gemeenschappen

Nadere informatie

Cambridge International Examinations Cambridge International General Certificate of Secondary Education

Cambridge International Examinations Cambridge International General Certificate of Secondary Education *3745107457* Cambridge International Examinations Cambridge International General Certificate of Secondary Education DUTCH 0515/03 Paper 3 Speaking Role Play Card One 1 March 30 April 2015 Approx. 15 minutes

Nadere informatie

Libanon: kruitvat in het Midden-Oosten. Mr, drs. C. Homan. in: ARMEX, 91 e jaargang, april 2007 2006, nr. 2, p. 10-12

Libanon: kruitvat in het Midden-Oosten. Mr, drs. C. Homan. in: ARMEX, 91 e jaargang, april 2007 2006, nr. 2, p. 10-12 Libanon: kruitvat in het Midden-Oosten Mr, drs. C. Homan in: ARMEX, 91 e jaargang, april 2007 2006, nr. 2, p. 10-12 Nadat Hezbollah op 12 juli vorig jaar een raid over de grens in Israël had uitgevoerd,

Nadere informatie

TRACTATENBLAD VAN HET. JAARGANG 1989 Nr. 96

TRACTATENBLAD VAN HET. JAARGANG 1989 Nr. 96 53 (1970) Nr. 5 TRACTATENBLAD VAN HET KONINKRIJK DER NEDERLANDEN JAARGANG 1989 Nr. 96 A. TITEL Overeenkomst tussen het Koninkrijk der Nederlanden en de Republiek Finland betreffende het internationale

Nadere informatie

UNIVERSITY OF CAMBRIDGE INTERNATIONAL EXAMINATIONS International General Certificate of Secondary Education

UNIVERSITY OF CAMBRIDGE INTERNATIONAL EXAMINATIONS International General Certificate of Secondary Education *2942209982* UNIVERSITY OF CAMBRIDGE INTERNATIONAL EXAMINATIONS International General Certificate of Secondary Education DUTCH 0515/03 Paper 3 Speaking Role Play Card One 1 March 30 April 2012 15 minutes

Nadere informatie

Samenwerking als ideaal voor een verscheurd Europa

Samenwerking als ideaal voor een verscheurd Europa Samenwerking als ideaal voor een verscheurd Europa INE MEGENS EIGENTIJDSE GESCHIEDENIS Opbouw college: Vooruitgangsgeloof 19 e eeuw Nationalisme en politieke kaart van Europa Eerste Wereldoorlog Cultuurpessimisme

Nadere informatie

De Modererende Invloed van Sociale Steun op de Relatie tussen Pesten op het Werk. en Lichamelijke Gezondheidsklachten

De Modererende Invloed van Sociale Steun op de Relatie tussen Pesten op het Werk. en Lichamelijke Gezondheidsklachten De Modererende Invloed van Sociale Steun op de Relatie tussen Pesten op het Werk en Lichamelijke Gezondheidsklachten The Moderating Influence of Social Support on the Relationship between Mobbing at Work

Nadere informatie

Wat terrorisme met ons doet

Wat terrorisme met ons doet Wat terrorisme met ons doet Prof. dr. Rik Coolsaet (UGent) UDL Kortrijk, 9 maart 2016 Wat is terrorisme? Terrorisme door de geschiedenis heen Hoe ontstaat terrorisme? en wat met de Syriëstrijders? Blik

Nadere informatie

UNIVERSITY OF CAMBRIDGE INTERNATIONAL EXAMINATIONS International General Certificate of Secondary Education

UNIVERSITY OF CAMBRIDGE INTERNATIONAL EXAMINATIONS International General Certificate of Secondary Education UNIVERSITY OF CAMBRIDGE INTERNATIONAL EXAMINATIONS International General Certificate of Secondary Education *0535502859* DUTCH 0515/03 Paper 3 Speaking Role Play Card One 1 March 30 April 2010 No Additional

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2012 2013 32 623 Actuele situatie in Noord-Afrika en het Midden-Oosten Nr. 101 VERSLAG VAN EEN SCHRIFTELIJK OVERLEG Vastgesteld 22 juli 2013 Binnen de vaste

Nadere informatie

Het Libanese drama. door prof. dr. A. Wessels

Het Libanese drama. door prof. dr. A. Wessels Bu1tcnlcmd Het Libanese drama door prof. dr. A. Wessels Als het Palestijnse vraagstuk niet wordt opgelost, zal het moeilijk zijn een uitweg uit het Libanese drama te vinden. Europa en oak Nederland zouden

Nadere informatie

Inhoudsopgave. Voorwoord 5. Inleiding 11

Inhoudsopgave. Voorwoord 5. Inleiding 11 Inhoudsopgave Voorwoord 5 Inleiding 11 1 Eerste verkenning 15 1.1 Waarom is kennis van religie belangrijk voor journalisten? 16 1.2 Wat is religie eigenlijk? 18 1.2.1 Substantieel en functioneel 18 1.2.2

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal De heer J. Voordewind Binnenhof 4 Den Haag. Den Haag, 26 juni 2008

Tweede Kamer der Staten-Generaal De heer J. Voordewind Binnenhof 4 Den Haag. Den Haag, 26 juni 2008 Tweede Kamer der Staten-Generaal De heer J. Voordewind Binnenhof 4 Den Haag Den Haag, 26 juni 2008 Dank voor het verslag van uw bezoek begin april aan Noord-Irak dat u mij 10 juni jl. aanbood. Uw reis

Nadere informatie

UNIVERSITY OF CAMBRIDGE INTERNATIONAL EXAMINATIONS International General Certificate of Secondary Education

UNIVERSITY OF CAMBRIDGE INTERNATIONAL EXAMINATIONS International General Certificate of Secondary Education UNIVERSITY OF CAMBRIDGE INTERNATIONAL EXAMINATIONS International General Certificate of Secondary Education *7261263430* DUTCH 0515/03 Paper 3 Speaking Role Play Card One 1 March 30 April 2011 No Additional

Nadere informatie

Cambridge International Examinations Cambridge International General Certificate of Secondary Education

Cambridge International Examinations Cambridge International General Certificate of Secondary Education Cambridge International Examinations Cambridge International General Certificate of Secondary Education DUTCH 0515/03 Paper 3 Speaking Role Play Card One For Examination from 2015 SPECIMEN ROLE PLAY Approx.

Nadere informatie

CHRISTELIJKE PRESENTIE IN EGYPTE IS EEN MUST @ Huub Lems

CHRISTELIJKE PRESENTIE IN EGYPTE IS EEN MUST @ Huub Lems CHRISTELIJKE PRESENTIE IN EGYPTE IS EEN MUST @ Huub Lems De onrust en het geweld in Egypte heeft veel christenen in Egypte er toe gedwongen het land te ontvluchten om elders een nieuw bestaan op te bouwen.

Nadere informatie

Effecten van contactgericht spelen en leren op de ouder-kindrelatie bij autisme

Effecten van contactgericht spelen en leren op de ouder-kindrelatie bij autisme Effecten van contactgericht spelen en leren op de ouder-kindrelatie bij autisme Effects of Contact-oriented Play and Learning in the Relationship between parent and child with autism Kristel Stes Studentnummer:

Nadere informatie

Eindexamen filosofie vwo 2011 - I

Eindexamen filosofie vwo 2011 - I Opgave 2 Religieus recht 7 maximumscore 2 een beargumenteerd standpunt over de vraag of religieuze wetgeving en rechtspraak voor bepaalde bevolkingsgroepen tot cultuurrelativisme leidt 1 een uitleg van

Nadere informatie

Aan: de Minister-President de Minister van Defensie de Minister van Buitenlandse Zaken. Van: Coördinator Inlichtingen- en Veiligheidsdiensten

Aan: de Minister-President de Minister van Defensie de Minister van Buitenlandse Zaken. Van: Coördinator Inlichtingen- en Veiligheidsdiensten Aan: de Minister-President de Minister van Defensie de Minister van Buitenlandse Zaken Van: Coördinator Inlichtingen- en Veiligheidsdiensten Betreft: Toestand Midden-Oosten Afgesloten 17.00 uur op 19 oktober

Nadere informatie

COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS

COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS Gezondheidsgedrag als compensatie voor de schadelijke gevolgen van roken COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS Health behaviour as compensation for the harmful effects of smoking

Nadere informatie

Hezbollah s militaire vermogen

Hezbollah s militaire vermogen Hezbollah s militaire vermogen Auteur: Jeroen Dumoulin BA 5633567 Florence Nightingalestraat 34 5914 WK Venlo J.H.Dumoulin@gmail.com Begeleider: Prof. H. Amersfoort Inhoud Inhoud...2 Inleiding...3 Geschiedenis...7

Nadere informatie

Bijlage 2: Informatie met betrekking tot goede praktijkvoorbeelden in Londen, het Verenigd Koninkrijk en Queensland

Bijlage 2: Informatie met betrekking tot goede praktijkvoorbeelden in Londen, het Verenigd Koninkrijk en Queensland Bijlage 2: Informatie met betrekking tot goede praktijkvoorbeelden in Londen, het Verenigd Koninkrijk en Queensland 1. Londen In Londen kunnen gebruikers van een scootmobiel contact opnemen met een dienst

Nadere informatie

OVERGANGSREGELS / TRANSITION RULES 2007/2008

OVERGANGSREGELS / TRANSITION RULES 2007/2008 OVERGANGSREGELS / TRANSITION RULES 2007/2008 Instructie Met als doel het studiecurriculum te verbeteren of verduidelijken heeft de faculteit FEB besloten tot aanpassingen in enkele programma s die nu van

Nadere informatie

De Koerden en de herdefiniëring van democratie

De Koerden en de herdefiniëring van democratie 1 De Koerden en de herdefiniëring van democratie Is een ander Midden-Oosten mogelijk? Dr. Joost Jongerden, hoogleraar rurale sociologie in Wageningen; Etty Hillesum Centrum, Deventer, vredesweek 2015,

Nadere informatie

2013 Introduction HOI 2.0 George Bohlander

2013 Introduction HOI 2.0 George Bohlander 2013 Introduction HOI 2.0 George Bohlander HOI 2.0 introduction Importance HOI currency Future print = HOI 2.0 HOI 2.0 Print: Décomplexation/more simple Digital: New set-up Core values HOI Accountability

Nadere informatie

Appendix A: List of variables with corresponding questionnaire items (in English) used in chapter 2

Appendix A: List of variables with corresponding questionnaire items (in English) used in chapter 2 167 Appendix A: List of variables with corresponding questionnaire items (in English) used in chapter 2 Task clarity 1. I understand exactly what the task is 2. I understand exactly what is required of

Nadere informatie

INFORMATIEBIJEENKOMST ESFRI ROADMAP 2016 HANS CHANG (KNAW) EN LEO LE DUC (OCW)

INFORMATIEBIJEENKOMST ESFRI ROADMAP 2016 HANS CHANG (KNAW) EN LEO LE DUC (OCW) INFORMATIEBIJEENKOMST ESFRI ROADMAP 2016 HANS CHANG (KNAW) EN LEO LE DUC (OCW) 14 november 2014 2 PROGRAMMA ESFRI Roadmap, wat is het en waar doen we het voor? Roadmap 2016 Verschillen met vorige Schets

Nadere informatie

Landenspel. Duur: 30 minuten. Wat doet u?

Landenspel. Duur: 30 minuten. Wat doet u? Landenspel Korte omschrijving werkvorm: In deze opdracht wordt de klas verdeeld in vijf groepen. Iedere groep krijgt een omschrijving van een land en een instructie van de opdracht. In het lokaal moeten

Nadere informatie

Alcohol policy in Belgium: recent developments

Alcohol policy in Belgium: recent developments 1 Alcohol policy in Belgium: recent developments Kurt Doms, Head Drug Unit DG Health Care FPS Health, Food Chain Safety and Environment www.health.belgium.be/drugs Meeting Alcohol Policy Network 26th November

Nadere informatie

De Franse keizer Napoleon voerde rond 1800 veel oorlogen in Europa. Hij veroverde verschillende gebieden, zoals Nederland en België. Maar Napoleon leed in 1813 een zware nederlaag in Duitsland. Hij trok

Nadere informatie

Noord-Nederlandse gewesten. Smeekschift

Noord-Nederlandse gewesten. Smeekschift Habsburgs gezag Vanaf dat moment stonden de zuidelijke Nederlanden onder Habsburgs gezag. Noord-Nederlandse gewesten Door vererving en verovering vielen vanaf dat moment ook alle Noord- Nederlandse gewesten

Nadere informatie

De Invloed van Perceived Severity op Condoomgebruik en HIV-Testgedrag. The Influence of Perceived Severity on Condom Use and HIV-Testing Behavior

De Invloed van Perceived Severity op Condoomgebruik en HIV-Testgedrag. The Influence of Perceived Severity on Condom Use and HIV-Testing Behavior De Invloed van Perceived Severity op Condoomgebruik en HIV-Testgedrag The Influence of Perceived Severity on Condom Use and HIV-Testing Behavior Martin. W. van Duijn Student: 838797266 Eerste begeleider:

Nadere informatie

Tijd van Grieken en Romeinen. 2.4 De late oudheid. Romeinen. Romeinen. 1. Invallen door Germaanse stammen

Tijd van Grieken en Romeinen. 2.4 De late oudheid. Romeinen. Romeinen. 1. Invallen door Germaanse stammen De ontwikkeling van het jodendom en het christendom als de eerste monotheïstische godsdiensten Pax Romana = Romeinse vrede, in 3 e eeuw n. Chr. onder druk door: 1. Invallen door Germaanse stammen 2. Conflicten

Nadere informatie

SO 1. Tijdvak II AVONDMAVO 2013-2014. Historisch Overzicht

SO 1. Tijdvak II AVONDMAVO 2013-2014. Historisch Overzicht SO 1 Tijdvak II AVONDMAVO 2013-2014 Historisch Overzicht 1. Welke doelstelling had Wilhelm II bij zijn aantreden als Keizer van Duitsland? 2. Welk land behoorde niet tot de Centralen tijdens de Eerste

Nadere informatie

Process Mining and audit support within financial services. KPMG IT Advisory 18 June 2014

Process Mining and audit support within financial services. KPMG IT Advisory 18 June 2014 Process Mining and audit support within financial services KPMG IT Advisory 18 June 2014 Agenda INTRODUCTION APPROACH 3 CASE STUDIES LEASONS LEARNED 1 APPROACH Process Mining Approach Five step program

Nadere informatie

Bovendien stel ik vast dat democratie onder een buitenlandse bezetting geen betekenis heeft.

Bovendien stel ik vast dat democratie onder een buitenlandse bezetting geen betekenis heeft. Bovendien stel ik vast dat democratie onder een buitenlandse bezetting geen betekenis heeft. Gie Goris, Mondiaal Magazine (MO), 20 februari 2010 Malalai Joya: 'In de ware wereld leven de Afghaanse vrouwen

Nadere informatie

Settings for the C100BRS4 MAC Address Spoofing with cable Internet.

Settings for the C100BRS4 MAC Address Spoofing with cable Internet. Settings for the C100BRS4 MAC Address Spoofing with cable Internet. General: Please use the latest firmware for the router. The firmware is available on http://www.conceptronic.net! Use Firmware version

Nadere informatie

Welkom in het nieuwe academische jaar! We hopen dat iedereen een goede zomerperiode heeft gehad.

Welkom in het nieuwe academische jaar! We hopen dat iedereen een goede zomerperiode heeft gehad. DATUM: 22-09-2009 (You will find the English version below) Beste allen, Welkom in het nieuwe academische jaar! We hopen dat iedereen een goede zomerperiode heeft gehad. NIEUWSBRIEF No. 1 Dit is de eerste

Nadere informatie

Aim of this presentation. Give inside information about our commercial comparison website and our role in the Dutch and Spanish energy market

Aim of this presentation. Give inside information about our commercial comparison website and our role in the Dutch and Spanish energy market Aim of this presentation Give inside information about our commercial comparison website and our role in the Dutch and Spanish energy market Energieleveranciers.nl (Energysuppliers.nl) Founded in 2004

Nadere informatie

16 november 2015. Onderzoek: Veiligheidsgevoel na aanslagen Parijs

16 november 2015. Onderzoek: Veiligheidsgevoel na aanslagen Parijs 16 november 2015 Onderzoek: Veiligheidsgevoel na aanslagen Parijs Over het EenVandaag Opiniepanel Het EenVandaag Opiniepanel bestaat uit ruim 50.000 mensen. Zij beantwoorden vragenlijsten op basis van

Nadere informatie

Koeweit Bahrein. Qatar Verenigde Arabische Emiraten. Saudi-Arabië Oman

Koeweit Bahrein. Qatar Verenigde Arabische Emiraten. Saudi-Arabië Oman Koeweit Bahrein Qatar Verenigde Arabische Emiraten Saudi-Arabië Oman Persoonlijke ervaringen Expériences personnelles De rol van de Belgische Defensieattaché in de Verenigde Arabische Emiraten, een geopolitieke

Nadere informatie

Knelpunten in Zelfstandig Leren: Zelfregulerend leren, Stress en Uitstelgedrag bij HRM- Studenten van Avans Hogeschool s-hertogenbosch

Knelpunten in Zelfstandig Leren: Zelfregulerend leren, Stress en Uitstelgedrag bij HRM- Studenten van Avans Hogeschool s-hertogenbosch Knelpunten in Zelfstandig Leren: Zelfregulerend leren, Stress en Uitstelgedrag bij HRM- Studenten van Avans Hogeschool s-hertogenbosch Bottlenecks in Independent Learning: Self-Regulated Learning, Stress

Nadere informatie

Voorbeelden van machtigingsformulieren Nederlands Engels. Examples of authorisation forms (mandates) Dutch English. Juli 2012 Versie 2.

Voorbeelden van machtigingsformulieren Nederlands Engels. Examples of authorisation forms (mandates) Dutch English. Juli 2012 Versie 2. Voorbeelden van machtigingsformulieren Nederlands Engels Examples of authorisation forms (mandates) Dutch English Voorbeelden machtigingsformulieren standaard Europese incasso Examples of authorisation

Nadere informatie

Shi i Muslim youth in the Netherlands

Shi i Muslim youth in the Netherlands Shi i Muslim youth in the Netherlands negotiating shi i fatwas and rituals in the dutch context Annemeik Schlatmann θπ Shi i Muslim youth in the Netherlands Negotiating Shi i fatwas and rituals in the

Nadere informatie

Peyman Jafari Leiden Universiteit

Peyman Jafari Leiden Universiteit Het Iraanse atoomprogramma en de nieuwe balance of power in het Midden Oosten Peyman Jafari Leiden Universiteit 2009 Bestaan verrijking in Fordow onthuld Tijdlijn nucleaire programma 1967 opening Tehran

Nadere informatie

Bijlage VMBO-KB. geschiedenis en staatsinrichting CSE KB. tijdvak 2. Bronnenboekje. KB-0125-a-12-2-b

Bijlage VMBO-KB. geschiedenis en staatsinrichting CSE KB. tijdvak 2. Bronnenboekje. KB-0125-a-12-2-b Bijlage VMBO-KB 2012 tijdvak 2 geschiedenis en staatsinrichting CSE KB Bronnenboekje KB-0125-a-12-2-b Staatsinrichting van Nederland bron 1 Een beschrijving van een politieke stroming (rond 1870): Zij

Nadere informatie

TIJDVAK 7 Bepoederde pruiken, bruisende ideeën

TIJDVAK 7 Bepoederde pruiken, bruisende ideeën TIJDVAK 7 Bepoederde pruiken, bruisende ideeën Bepoederde pruiken, bruisende ideeën Tijd van Pruiken en Revoluties 1700-1800 Vroegmoderne Tijd Kenmerkende aspecten Uitbouw van de Europese overheersing,

Nadere informatie

Tijd van jagers en boeren? 3000 v. Chr. Prehistorie. Kenmerkende aspecten. Begrippen

Tijd van jagers en boeren? 3000 v. Chr. Prehistorie. Kenmerkende aspecten. Begrippen Tijd van jagers en boeren? 3000 v. Chr. Prehistorie 1. De levenswijze van jager-verzamelaars. 2. Het ontstaan van landbouw en landbouwsamenlevingen. 3. Het ontstaan van de eerste stedelijke gemeenschappen.

Nadere informatie

Israël: uit het oog, uit het hart. Een onderzoek naar de houding van Nederland ten opzichte van Israel. N.a.v. 65 jaar staat Israel

Israël: uit het oog, uit het hart. Een onderzoek naar de houding van Nederland ten opzichte van Israel. N.a.v. 65 jaar staat Israel Israël: uit het oog, uit het hart Een onderzoek naar de houding van Nederland ten opzichte van Israel. N.a.v. 65 jaar staat Israel Uit het oog, uit het hart 1 op de 7 Nederlanders hee5 hart voor Israël.

Nadere informatie

Belgische ontmijners actief in het Blue Line marking process in Libanon

Belgische ontmijners actief in het Blue Line marking process in Libanon Operaties Opérations Belgische ontmijners actief in het Blue Line marking process in Libanon 37 karin de brabander Luitenant-kolonel stafbrevethouder Karin De Brabander nam vanuit haar van functie van

Nadere informatie

Invloed van Mindfulness Training op Ouderlijke Stress, Emotionele Self-Efficacy. Beliefs, Aandacht en Bewustzijn bij Moeders

Invloed van Mindfulness Training op Ouderlijke Stress, Emotionele Self-Efficacy. Beliefs, Aandacht en Bewustzijn bij Moeders Invloed van Mindfulness Training op Ouderlijke Stress, Emotionele Self-Efficacy Beliefs, Aandacht en Bewustzijn bij Moeders Influence of Mindfulness Training on Parental Stress, Emotional Self-Efficacy

Nadere informatie

De Samenhang tussen Dagelijkse Stress en Depressieve Symptomen en de Mediërende Invloed van Controle en Zelfwaardering

De Samenhang tussen Dagelijkse Stress en Depressieve Symptomen en de Mediërende Invloed van Controle en Zelfwaardering De Samenhang tussen Dagelijkse Stress en Depressieve Symptomen en de Mediërende Invloed van Controle en Zelfwaardering The Relationship between Daily Hassles and Depressive Symptoms and the Mediating Influence

Nadere informatie

Leerlingen hand-out stadswandeling Amsterdam

Leerlingen hand-out stadswandeling Amsterdam Leerlingen handout stadswandeling Amsterdam Groep 1: de Surp Hoki Armeens Apostolische kerk Adres: Kromboomsloot 22, Amsterdam Namen leerlingen: In deze handout staat alle informatie die je nodig hebt

Nadere informatie

GEWELD & VERZOENING VANUIT ISLAMITISCH PERSPECTIEF

GEWELD & VERZOENING VANUIT ISLAMITISCH PERSPECTIEF GEWELD & VERZOENING VANUIT ISLAMITISCH PERSPECTIEF Dr. Abdelilah Ljamai 1. Ontstaansgeschiedenis v/d islam 2. Is de islam een gewelddadige religie? 3. Wat zijn de consequenties hiervan? 4. Conclusie 1.

Nadere informatie

Samenvatting geschiedenistoets hoofdstuk 6: Een tijd van revoluties

Samenvatting geschiedenistoets hoofdstuk 6: Een tijd van revoluties Samenvatting geschiedenistoets hoofdstuk 6: Een tijd van revoluties Dit hoofdstuk gaat over opstand in Amerika, Frankrijk en Nederland. Deze opstanden noemen we revoluties. Opstand in Amerika (1775). De

Nadere informatie

CHROMA STANDAARDREEKS

CHROMA STANDAARDREEKS CHROMA STANDAARDREEKS Chroma-onderzoeken Een chroma geeft een beeld over de kwaliteit van bijvoorbeeld een bodem of compost. Een chroma bestaat uit 4 zones. Uit elke zone is een bepaald kwaliteitsaspect

Nadere informatie

Sekseverschillen in Huilfrequentie en Psychosociale Problemen. bij Schoolgaande Kinderen van 6 tot 10 jaar

Sekseverschillen in Huilfrequentie en Psychosociale Problemen. bij Schoolgaande Kinderen van 6 tot 10 jaar Sekseverschillen in Huilfrequentie en Psychosociale Problemen bij Schoolgaande Kinderen van 6 tot 10 jaar Gender Differences in Crying Frequency and Psychosocial Problems in Schoolgoing Children aged 6

Nadere informatie

De Effecten van Informeel Werkplekleren op Duurzame Inzetbaarheid in de Nederlandse. Maakindustrie

De Effecten van Informeel Werkplekleren op Duurzame Inzetbaarheid in de Nederlandse. Maakindustrie De Effecten van Informeel Werkplekleren op Duurzame Inzetbaarheid in de Nederlandse Maakindustrie The effects of Informal Workplace Learning on Employability in the Dutch manufacturing sector Jochem H.

Nadere informatie

Informatie top 5 van de Ranglijst Christenvervolging 2016

Informatie top 5 van de Ranglijst Christenvervolging 2016 Informatie top 5 van de Ranglijst Christenvervolging 2016 1. Noord-Korea 2. Irak 3. Eritrea 4. Afghanistan 5. Syrië 1: Noord-Korea Hoofdstad: Pyongyang Taal: Koreaans en Chinees Weetje: In Noord-Korea

Nadere informatie

Dit product wordt u aangeboden door ComputerBijbel (http://www.computerbijbel.com) ComputerBijbel Alle rechten voorbehouden 1/5

Dit product wordt u aangeboden door ComputerBijbel (http://www.computerbijbel.com) ComputerBijbel Alle rechten voorbehouden 1/5 ComputerBijbel Alle rechten voorbehouden 1/5 STROMINGEN IN HET JUDAISME. De verschillende afdelingen of denominaties binnen het Judaisme worden over het algemeen stromingen genoemd. De verschillen zijn

Nadere informatie

In oktober vorig jaar ontplofte een autobom. Al

In oktober vorig jaar ontplofte een autobom. Al Anno Bunnik Libanon en de schaduw van het conflict in Syrië Oplopende spanningen tussen regering en oppositie, dodelijke straatgevechten, politieke aanslagen en een alsmaar toenemende vluchtelingenstroom

Nadere informatie

Memo Academic Skills; the basis for better writers

Memo Academic Skills; the basis for better writers Memo Academic Skills; the basis for better writers With the rise of broader bachelor degrees and the University College, Dutch universities are paying more attention to essays and other written assignments.

Nadere informatie

Schoolonderzoek II Geschiedenis Staat en Natie Tijdvak I 2014-2015

Schoolonderzoek II Geschiedenis Staat en Natie Tijdvak I 2014-2015 Schoolonderzoek II Geschiedenis Staat en Natie Tijdvak I 2014-2015 Dit schoolexamen bestaat uit 33 vragen. In totaal kun je hiervoor 54 punten halen. Als bij een vraag een verklaring of uitleg gevraagd

Nadere informatie

Psychometrische Eigenschappen van de Youth Anxiety Measure for DSM-5 (YAM-5) Psychometric Properties of the Youth Anxiety Measure for DSM-5 (YAM-5)

Psychometrische Eigenschappen van de Youth Anxiety Measure for DSM-5 (YAM-5) Psychometric Properties of the Youth Anxiety Measure for DSM-5 (YAM-5) Psychometrische Eigenschappen van de Youth Anxiety Measure for DSM-5 (YAM-5) Psychometric Properties of the Youth Anxiety Measure for DSM-5 (YAM-5) Hester A. Lijphart Eerste begeleider: Dr. E. Simon Tweede

Nadere informatie

Samenvatting (Summary)

Samenvatting (Summary) Zijn de internationale besturen in Bosnië-Herzegovina (Bosnië) en Kosovo er in geslaagd om in beide gebieden duurzame politieke instituties op te zetten die los van verdere buitenlandse bemoeienis zelf

Nadere informatie

Hulp aan Syrische vluchtelingen

Hulp aan Syrische vluchtelingen Aan alle diaconieën van de Hersteld Hervormde Kerk Generale diaconale commissie Vendelier 51-D 3905 PC VEENENDAAL Telefoon (0318) 505541 Internet www.hersteldhervormdekerk.nl Email diaconaat@hersteldhervormdekerk.nl

Nadere informatie

Researchcentrum voor Onderwijs en Arbeidsmarkt The role of mobility in higher education for future employability

Researchcentrum voor Onderwijs en Arbeidsmarkt The role of mobility in higher education for future employability The role of mobility in higher education for future employability Jim Allen Overview Results of REFLEX/HEGESCO surveys, supplemented by Dutch HBO-Monitor Study migration Mobility during and after HE Effects

Nadere informatie