Geweld en misbruik ondervonden door kinderen en jongeren in families met alcoholproblemen

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Geweld en misbruik ondervonden door kinderen en jongeren in families met alcoholproblemen"

Transcriptie

1 Geweld en misbruik ondervonden door kinderen en jongeren in families met alcoholproblemen Resultaten van een Europese studie Richard Velleman Danielle Reuber Professor Dr Michael Klein, Katholieke Universiteit voor Toegepaste Wetenschappen Nordrhein- Westfalen, Duitsland is de Hoofdonderzoeker voor het project dat beschreven wordt in dit document : ALC-VIOL Geweld, Ongevallen en Letsels ondervonden door Kinderen en Jongeren in Families met Alcoholproblemen. Professor Klein speelde de belangrijkste rol door de vraag van het onderzoek te identificeren, de toepassing te schrijven, de onderzoeksstrategie te ontwikkelen (samen met projectpartners en personeel) en door te zorgen voor de supervisie over het personeel van het project met betrekking tot onderzoek en organisatie.

2 Contactgegevens van de auteurs: Professor Dr Richard Velleman is Professor voor Onderzoek van de Mentale Gezondheid aan de Universiteit van Bath, Verenigd Koninkrijk, en is de stichter-directeur van de Eenheid voor Onderzoek & Ontwikkeling van Mentale Gezondheid, een samenwerking tussen de Avon & Wiltshire Mental Health Partnership NHS Trust, en de Universiteit van Bath (School voor Gezondheid en Afdeling Psychologie) (www.bath.ac.uk/mhrdu/). Professor Velleman s webpage is: Zijn adres is: Danielle Reuber is psychologe, onderzoekster en docente aan het Centre of Excellence on Applied Addictions Research, Katholieke Universiteit voor Toegepaste Wetenschappen Nordrhein-Westfalen, Keulen, Duitsland. Zij was onderzoekster en coördinator voor het internationale ALC-VIOL project. Bijkomende vragen over het project kunnen gericht worden aan Professor Klein (zie beneden): Professor Dr Michael Klein, Centre of Excellence on Applied Addictions Research, Katholieke Universiteit voor Toegepaste Wetenschappen Nordrhein-Westfalen, Keulen, Duitsland (www.addiction.de) was de hoofdonderzoeker voor het project dat in dit rapport beschreven wordt: ALC-VIOL Geweld, Ongevallen en Letsels ondervonden door Kinderen en Jongeren in Families met Alcoholproblemen. Professor Klein speelde de hoofdrol in de identificatie van het te onderzoeken thema, hij schreef de toepassing, ontwikkelde de onderzoeksstrategie (met projectpartners en personeel) en zorgde voor supervisie voor het personeel tijdens het onderzoek en de organisatie van het project. Het project ALC-VIOL - Geweld, Ongevallen en Letsels ondervonden door Kinderen en Jongeren in Families met Alcoholproblemen maakt deel uit van een groter Europees Netwerk voor Kinderen die te lijden hebben onder een Risicovolle Omgeving binnen de familie (ENCARE), zie? voor meer informatie en links naar nationale ENCARE websites. Dankwoord: Wij bedanken ons voor de hulp en steun gegeven door de projectpartners (opgesomd in Aanhang 1), zoals de hoofdrol gespeeld door Professor Dr Michael Klein, de hoofdonderzoeker. Bijzondere dank gaat uit naar de partners die gevraagd werden om commentaar te geven bij vroegere ontwerpen van dit rapport (Antti Järventaus [A-Clinic Foundation], Michael Klein [zie boven], Alexandra Puhm en Ulrike Kobrna [Ludwig- Boltzmann Instituut voor Onderzoek naar Verslaving, Oostenrijk], Lorna Templeton [Universiteit van Bath]): het rapport is veel beter dankzij hun commentaar, eventuele fouten blijven echter de verantwoordelijkheid van de auteurs! Onze dank gaat ook uit naar het Daphe II Programma van de Europese Unie, dat het project financierde. Bijzondere dank aan de diensten en organisaties die het project hielpen bij het rekruteren van jongeren voor de studie, en vooral aan de jongeren zelf die ons zoveel en met zoveel details over hun ervaringen vertelden. Vertaling door: Frank Melchior Copyright van foto op het dekblad: istockphoto.com/eva Serrabassa Financiële steun: Het ALC-VIOL project en dit rapport werden gefinancierd door het Daphne II Programma van de Europese Unie (Project nr /059/YC). Dit rapport drukt niet noodzakelijkerwijs de gezichtspunten van de Europese Commissie uit en de Europese Commissie is niet verantwoordelijk voor het verdere gebruik van de inhoud van dit rapport. Bath/Keulen, augustus

3 Inhoud 1 Samenvatting Het probleem en hoe het werd aangepakt Bestaande beleidsantwoorden binnen Europa Problemen bij de uitvoering van het project Gevolgen voor beleid en praktijk Conclusies Het ALC-VIOL Project en de ENCARE Groep De doelstellingen van dit project ENCARE Ouders met alcoholproblemen, geweld door ouders, en kinderen Verslaving in de familie Geweld in de familie Leven met geweld en misbruik van verslavende middelen in de familie Risico- en beschermende factoren Risicofactoren Beschermende factoren Flexibiliteit De behoeften van kinderen De ALC-VIOL studie Geweld en misbruik ondervonden door kinderen en jongeren in families met alcoholproblemen De deelnemende EU landen Methoden Rekrutering Vragen van het onderzoek en criteria voor deelname Interviews Ethische en andere goedkeuringen Deelnemende landen en kinderen Cijfers Leeftijd en geslacht Alcohol- en mentale gezondheidsproblemen van ouders De evaluatie van kinderen en jongeren van de ervaring van het interview Resultaten van de ALC-VIOL studie Stresserende ervaringen Stresserende ervaringen in verband met agressie en geweld Belasting: effecten en symptomen Alcohol Drugs Ermee omgaan

4 5.5 Steun Steun in het algemeen Steun met betrekking tot alcohol- en geweldproblemen Wat heeft in het verleden geholpen Wat zou in het verleden geholpen hebben Hulp in het heden Flexibiliteit Algemeen overzicht Bestaande beleidsreacties in Europa Bespreking en conclusies Wat is er geleerd van kinderen die leven zowel met alcoholproblemen als geweld in de familie? Wat is er geleerd over het onderzoek van deze kinderen in Europa? Resultaten van de verkregen informatie Wat zijn de gevolgen voor beleid en praktijk in Europa? Referenties Afbeeldingen en tabellen Tabel 1: Aantal jongeren van elk deelnemend land Tabel 2: Leeftijd in jaren en geslacht Tabel 3: Aantal jongeren met moeders, vaders of beide ouders met alcoholproblemen in overeenstemming met de van toepassing zijnde criteria Tabel 4: De 29 punten van de gewijzigde CAST gebruikt in ALVI-T (alleen voor vaders (n=30) en moeders (n=19) met een CAST score van 5+) Tabel 5: De CTS2-CA: Agressie en geweld tussen mijn ouders in het laatste jaar (hoofdmonster versus vergelijkingsgroep) Tabel 6: De CTS2-CA: Agressie en geweld tussen mijn ouders in het voorbije jaar (vergelijking van vaders en moeders met en zonder alcoholproblemen) Tabel 7: De CTSPC-CA: Agressie en geweld tussen mijn ouders en mij in het voorbije jaar (hoofdvoorbeeld versus vergelijkingsgroep) Tabel 8: De CTSPC-CA: Agressie en geweld tussen mijn ouders en mij in het voorbije jaar (vergelijking van vaders en moeders met en zonder alcoholproblemen) Tabel 9: Resultaten van het Achenbach Jongerenrapport: problemen waarmee kinderen en jongeren worstelen die in families leven met ouders met problemen met alcohol en geweld (N=45) Tabel 10: De 15 verklaringen en daaruit resulterend de 10 strategieën gebruikt in KIDCOPE, met rangschikking van Gebruiksfrequentie en Geschatte doeltreffendheid indien de strategie gebruikt werd van de strategieën gebruikt door deze kinderen en jongeren in hun relatie met het alcoholprobleem van hun ouders Tabel 11: Ethische en andere goedkeuringen nodig in verschillende (anonieme) deelnemende landen. 56 4

5 Geweld en misbruik ondervonden door kinderen en jongeren in families met alcoholproblemen: resultaten van een Europese studie 1 Samenvatting 1.1 Het probleem en hoe het werd aangepakt Kinderen en jongeren die in families leven waar ouders aanzienlijke problemen met alcohol hebben lijden hier dikwijls erg onder. Zij hebben een aantal negatieve ervaringen, en ontwikkelen hierdoor dikwijls problemen en psychologische en/of fysieke symptomen Op gelijkaardige wijze lijden kinderen en jongeren die opgroeien in families met aanzienlijke problemen met geweld of agressie: zij zijn ook dikwijls het slachtoffer van stresserende incidenten, en ontwikkelen hierdoor ook dikwijls problemen Het is alom gekend dat de omvang van geweld en agressie binnen de familie veel groter is in families waar er ook alcoholproblemen zijn; maar er is zeer weinig onderzoek gedaan naar de impact van deze twee familieproblemen op kinderen en jongeren Hoewel veel kinderen en jongeren problemen ontwikkelen tengevolge van deze familieomstandigheden, is dit niet het geval voor een belangrijke minderheid. Zij schijnen flexibel te zijn Dit project zocht naar kinderen en jongeren in heel Europa om te ontdekken welke impacts ouders met deze twee problemen op kinderen hadden, en om manieren voor te stellen om de praktijk en het beleid te verbeteren, zowel in de landen zelf als op Europees niveau, om deze kinderen te helpen Experts in thema s verbonden met verslaving of geweld binnen de familie van elf instellingen in tien lidstaten van de EU namen deel aan de planning en de organisatie van dit project: Duitsland, waar deskundigen ook het project coördineerden, en Oostenrijk, Engeland, Finland, Hongarije, Ierland, Malta, Nederland en Spanje kinderen en jongeren in leeftijden tussen 12 en 18 jaar werden voor dit project gerekruteerd en geïnterviewd, afkomstig uit Duitsland (27), Engeland (8), Malta (3), Polen (13) en Spanje (6). Nog eens 13 kinderen en jongeren werden in Duitsland gerekruteerd als vergelijkende gevallen. De gegevens werden verzameld door middel van een zeer gedetailleerd interview waarin gebruik gemaakt werd van standaard kwantitatieve maatregelen met open, kwalitatief hoogstaande vragen. De gegevens van deze 57 kinderen en jongeren werden zeer zorgvuldig onderzocht, en 12 van hen werden uit de kwantitatieve analyses uitgesloten (6 van Duitsland, 3 van Engeland, 3 van Polen) omwille van het feit dat er in deze gevallen de voorbije 12 maanden geen sprake was van een alcoholprobleem. De definitieve gegevens bestaan uit 45 5

6 kinderen en jongeren met ouders met ernstige alcoholproblemen. Het project besloot om een nieuwe term te gebruiken om deze kinderen te omschrijven: : Children Affected by Parental Alcohol Problems (ChAPAPs) Kinderen die Lijden onder de Alcoholproblemen van Ouders Deze kinderen en jongeren vertellen dat zij veel te lang onder aanzienlijke stress geleefd hebben, aangezien zij opgroeiden in families en met ouders met ernstig alcoholmisbruik, en ernstig geweld binnen de familie. Zij vertelden ook over symptomen van aanzienlijke stress: een zeer groot aantal (36% van het voorbeeld) bereikten de limiet van Klinische niveaus van problemen op de Jongerenschaal, en veel kinderen en jongeren (29%) stonden ook in contact met Mentale Gezondheidsdiensten, hetzij op het ogenblik van het interview, hetzij in het verleden. Zij spraken over een groot aantal strategieën en tactieken om het hoofd boven water te houden, en gebruikten dikwijls de meest effectieve strategieën hiervoor zoals het zoeken naar sociale steun, proberen om zo goed mogelijk met het probleem te leven, zich te ontspannen en proberen om hun gevoelens onder controle te houden. Er werden eveneens sommige minder doeltreffende strategieën toegepast, vooral wishful thinking. In het algemeen vonden de jongeren het echter verschrikkelijk moeilijk om met dit probleem om te gaan, en zij voelden zich dikwijls extreem angstig, gefrustreerd en zeer triest. Er was een groot aantal mensen waarvan deze jongeren steun ondervonden, voornamelijk familie en vrienden. De meeste jongeren waren echter in staat om ons te vertellen over hoe zij in het verleden meer steun hadden kunnen krijgen, en hoe dat extreem nuttig geweest zou zijn om een beetje beter met deze problemen te kunnen omgaan. Het is ook duidelijk dat, hoewel veel kinderen het slachtoffer waren en zijn van aanzienlijke stress, andere in staat geweest zijn om flexibel te worden of te blijven. Het is vitaal dat een beter begrip verkregen wordt van de processen die dit toegelaten hebben. 1.2 Bestaande beleidsantwoorden binnen Europa De bestaande beleidsantwoorden in de verschillende landen van de EU, en in de EU in het algemeen, op de problemen waaronder deze kinderen, jongeren en families lijden in situaties waar er een sprake is van zowel een alcohol- als een geweldprobleem binnen de familie zijn gering. Een van de belangrijkste resultaten van het huidige project was het feit dat toen elk van de tien partnerlanden gevraagd werd om te proberen om beleidsvormen (hoewel de term beleid gedefinieerd werd) te zoeken (en indien mogelijk er voorbeelden van te geven) met betrekking tot het alcohol- en geweldprobleem binnen de familie, dit een problematische oefening bleek te zijn. Het resultaat van deze 'willekeurige snapshot' is het feit dat in alle partnerlanden, en op veel niveaus, deze twee problemen (alcohol en geweld) nog altijd afzonderlijk behandeld worden. Verder wordt het duidelijk dat in veel van de partnerlanden de aparte beleidsvormen met betrekking tot alcohol en geweld niet voldoende de nadruk leggen op de familie en de effecten van de problemen (alcohol, geweld) op de familie in zijn geheel en op zijn individuele leden Een van de problemen in Europa is het gebrek aan samenwerking tussen de verschillende betrokken organisaties. In veel landen bestaat er (of zal dit binnenkort het geval zijn) een nationaal alcoholbeleid, maar in dit beleid worden geen politieke verklaringen afgelegd over het samenzijn van alcoholmisbruik en geweld binnen de familie. In andere landen is er sprake van beleidsvormen en wetten 6

7 met betrekking tot geweld in de familie (en wordt er dikwijls ook over geweld in de familie gesproken), maar wordt er helemaal niet of nauwelijks over alcohol- en geweldproblemen in de familie gesproken Van tijd tot tijd waren er goede richtlijnen voor het werken met slachtoffers en/of daders van geweld in de familie die ook alcohol en drugs gebruiken, waar de richtlijnen het thema van geweld in de familie behandelen en uitleggen hoe het beste gewerkt kan worden met slachtoffers en/of daders die ook drugs en alcohol gebruiken. Deze hulp is bestemd voor iedereen die zich met de thema s van geweld in de familie en gebruik van alcohol en drugs bezig houdt, om informatie te verstrekken en de praktijk te verbeteren; maar dergelijke richtlijnen zijn geen beleidsverklaringen als dusdanig, en leggen geen doelen vast die geëvalueerd moeten worden, en schrijven evenmin actieplannen voor Wegens het gebrek aan een coherent alcoholbeleid in de lidstaten van de EU waaruit partners aan het project deelnamen, is het niet verrassend dat er evenmin tekens van een coherent beleid binnen de EU zelf bestaat, door misbruik van alcohol en geweld binnen de familie met elkaar te verbinden. 1.3 Problemen bij de uitvoering van het project Dit was een extreem moeilijk project, en dit omwille van een aantal redenen, voornamelijk te wijten aan het feit dat deze kinderen 'verborgen' zijn (omwille van de schaamte en de angst verbonden zowel met alcohol- als van geweldproblemen van de ouders). Daarom is het zeer moeilijk hen met empirische onderzoeksmethoden te bereiken. Terwijl het alom bekend is dat dit voorbeeld onvermijdelijk bevooroordeeld is, bieden de verkregen gegevens niettemin een onschatbaar inzicht in de levens van deze jongeren. Verder was de ervaring van het onderzoek onschatbaar om andere, gelijkaardige onderzoeken te kunnen uitvoeren, met inbegrip van de evaluatie van jongeren op andere manieren, vooral daar waar een ouder op dit ogenblik geen hulp vraagt voor zijn of haar alcoholprobleem, en in het bijzonder daar waar jongeren misschien in staat zijn om ondervraagd te worden over hun ervaring met geweld of misbruik door hun ouders Een zeer belangrijk punt waar problemen ontstonden was de ethische goedkeuring, aangezien hier gebleken is dat er zeer verschillende stelsels in de verschillende Europese landen bestaan. De verduidelijking en standaardisering van deze procedures in heel Europa zou een zeer grote hulp zijn voor toekomstige onderzoeken van dit type. 1.4 Gevolgen voor beleid en praktijk De kinderen en jongeren vertelden ons dat zij zelden hulp aangeboden kregen om het hoofd te kunnen bieden aan de alcohol- en geweldproblemen van hun ouders Het is duidelijk dat een groot aantal oplossingen en verbeteringen nodig zijn. Maar wiens taak is dit? Volgens ons is dit de taak van allen van onze: 7

8 Regering (via beleidsrichtlijnen, commissies en toewijzing van middelen) Professionelen/service providers (alle gezondheidsdiensten, sociale dienst, juridische instanties en andere front-line professionelen moeten zich identificeren en tussenkomen) Professionele opleiding Gemeenten/publiek Dit zijn aanzienlijke uitdagingen, zowel voor de politiek, de professionelen als voor de dienstenverleners Op het vlak van beleid waren er veel punten: Op internationaal niveau is er geen gecoördineerde aanpak om de interrelaties tussen alcoholmisbruik en geweld van ouders te bestrijden. De voorschriften en wetten met betrekking tot (bijvoorbeeld) de ethische aanpak, of de toestemming van de ouders om onderzoek te doen bij jongeren, zijn zeer verschillend in de verschillende landen van de EU. Een groter niveau van samenwerking en standaardisatie van deze procedures in heel Europa zou een grote hulp zou voor toekomstige onderzoeken van dit type. Op nationaal niveau bestaan er in alle 10 landen van de EU die aan dit project hebben deelgenomen nog altijd verschillende beleidsbasissen voor misbruik van alcohol en/of drugs en geweld in de familie, en in sommige landen bestaat er een even grote scheiding tussen het beleid met betrekking tot alcoholen drugsproblemen. Er is zeer weinig kennis van de overlappingen tussen deze thema's. De familie neemt dikwijls niet deel aan deze beleidsstappen. De nationale beleidsrichtlijnen duiden commissarissen aan om deze verschillende diensten afzonderlijk te leiden (die onderling zeer goed verbonden zouden moeten zijn): bijgevolg zijn er weinig links tussen diensten belast met alcohol- of drugsproblemen en geweld in de familie, of tussen diensten voor kinderen en voor volwassenen; en de familie (in tegenstelling tot individuen die alcohol drinken of drugs gebruiken of geweld plegen) neemt dikwijls helemaal niet aan deze diensten deel. In dit verband brengt de structurele scheiding van diensten voor volwassenen en kinderen een gebrek aan luisteren naar de behoeften en wensen van families met zich mee, wat ook geldt voor eventuele samenwerkingen. Op niveau van agentschappen zijn er opnieuw zeer weinig procedures; bovendien, indien ze al bestaan, worden ze niet gevolgd. Er is eveneens een gebrek aan controle om een basis te scheppen waarop diensten ontwikkeld kunnen worden Er zijn eveneens veel uitdagingen op professioneel en dienstenvlak. Sommige van de belangrijkste oplossingen zijn: De ChAPAPs hebben een grotere aandacht en steun van publiek en professionelen nodig. De huidige kennis (bijvoorbeeld met betrekking tot risico- en beschermingsfactoren) moet toegepast worden, en dit al in een vroeg stadium. Er moet veel meer onderzoek verricht worden naar deze met elkaar verbonden thema s. De preventie en behandeling tot op heden ontwikkeld moeten geëvalueerd worden. In geval van goede resultaten moeten ze in alle 25 landen van de EU ingevoerd worden. Er moet een solide en betrouwbare basis zijn voor het financieren van preventie en interventie met ChAPAPs. 8

9 De interventies moeten snel gebeuren, op een begrijpelijke en gecoördineerde manier, moeten op de familie georiënteerd zijn, en moeten zowel verslavingsspecifieke als niet specifieke elementen bevatten. Algemene deskundigen (GPs, leraars, diensten voor de bescherming van het kind) moeten geïnformeerd en opgeleid worden voor de speciale situatie en behoeften van ChAPAPs. De middelen van gemeenten voor steun en hulp moeten onderzocht worden. Nieuwe tussenkomsten op gemeenschapsbasis ontwikkelen. De gemeenten moeten geactiveerd worden om aandacht te schenken aan deze problemen van alcoholmisbruik en geweld in de familie, en om te reageren. Kinderen zeggen ook dat spreken met anderen die dezelfde of gelijkaardige ervaringen of problemen in hun familie hebben of gehad hebben nuttig is. Zij schijnen het nuttig te vinden zich te realiseren dat zij niet alleen zijn. Er zijn hier duidelijke implicaties met betrekking tot de verbetering van de toegang tot bestaande en toekomstige groepen die opgericht worden voor ChAPAPs, en met betrekking tot het ondersteunen maken van deze groepen, en hun bekendheid te geven. De ontwikkeling en productie van uitvoerige richtlijnen met indicatie van een goed gecoördineerde, op bewijsstukken gebaseerde hulp en steun voor ChAPAPs. De ontwikkeling van een fundamentele aanpakken (eenvoudig toe te passen, bijvoorbeeld voor peuter- /kleuterscholen, scholen, promotie van de capaciteiten van ouders, etc.) Betere en duidelijkere regels voor het financieren van werk met ChAPAPs Het bewustzijn van het publiek en de constante opleiding van deskundigen (algemeen en specifiek) versterken. De vroegtijdige tussenkomst verbreden door midden van betere samenwerkingen met instellingen, en de manieren voor een vroegtijdige detectie versterken (met inbegrip van gesprekken met ouders om hun motivatie te versterken) Wij stellen voor dat er in de toekomst een belangrijke beweging op het vlak van het beleid plaatsvindt: Internationaal niveau er is een dringende behoefte voor de Europese Commissie en WHO Europa om internationale richtlijnen te ontwikkelen en uit te vaardigen met betrekking tot het thema van het samenspel van alcoholproblemen en geweld in de familie, en hoe deze problemen het beste aangepakt worden. Nationaal niveau op dit niveau moet er sprake zijn van een erkenning in het beleid van de overlapping in alle documenten, met inbegrip van documenten betreffende kinderen, gebruik van verslavende middelen en geweld in de familie, erkenning van de impact, en de noodzaak om te reageren. Niveau van de agentschappen controle van en toezicht op beide thema s en hun samenspel; beleid en procedures om personeel en dienstengebruikers te ondersteunen Met betrekking tot diensten is het volgende nodig in de toekomst Diensten moeten meer holistisch reageren een enkele aandacht richt zich niet tot complexe behoeften Diensten moeten samenwerken om een enkele service te bieden of om formele en actieve samenwerkingsverbanden met elkaar op alle niveaus van de organisaties te ontwikkelen, bijvoorbeeld management en personeel dat in het veld actief is 9

10 Het schijnt duidelijk te zijn dat systemen die onderscheid maken tussen diensten voor volwassenen en diensten voor kinderen de families niet helpen er is behoefte om deze structuren te veranderen, of om samenwerkingsverbanden aan te duiden die met gedeelde doelstellingen werken. Samenwerking tussen agentschappen die zich bezig houden met misbruik van verslavende middelen en met geweld in de familie is vitaal. In deze samenwerkingen zijn de volgende punten levensnoodzakelijk: Aandacht op gelijkaardige punten van werkmodellen en hoe deze barrières moeten overwonnen worden Van elkaars prioriteiten leren en ze respecteren; een manier vastleggen om samen te werken Informatie van deskundigen delen en opleidingsuitwisselingen organiseren om het leren en het vertrouwen in het werken met de andere thema s te ondersteunen Samenwerken vertrouwelijke rapporten delen; verantwoordelijkheden vastleggen om de continuïteit te verzekeren indien personeelsleden weggaan, constante communicatie tussen de verschillende agentschappen en onderlinge steun om vertrouwen en respect te versterken Praktische richtlijnen zijn eveneens essentieel duidelijke praktische richtlijnen over hoe andere thema s beoordeeld moeten worden, met een duidelijke bespreking over de eventuele reacties (met inbegrip van impact op kinderen), wanneer en hoe ernaar te verwijzen, aan wie raad te vragen, etc. Er is ook nood aan duidelijkheid met betrekking tot het samenspel tussen geweld in de familie en ouders met alcoholproblemen aangezien dit deel uitmaakt van een goed uitgevoerd werk: het is niet altijd het werk van iemand anders! Om dit alles mogelijk te maken, hebben managers en supervisors opleiding nodig met betrekking tot al deze thema s en met betrekking tot het bewustzijn van de impact op het personeel; en zij moeten hun leiderschap opnemen met betrekking tot het beleid en de ontwikkeling in de praktijk En de gemeenschap De gemeenschap en het algemene publiek moeten de verantwoordelijkheid delen voor tussenkomsten wanneer misbruik van alcohol en geweld in de familie geobserveerd wordt. De middelen van gemeenten als hulpbronnen moeten onderzocht en gemobiliseerd worden. Nieuwe tussenkomsten op gemeenschapsniveau moeten ontwikkeld worden. Gemeenten moeten geactiveerd worden om aandacht te schenken aan deze problemen van alcoholmisbruik en geweld in de familie, en om te reageren. 1.5 Conclusies De resultaten van dit twee jaar durende project van onderzoek en praktijk tonen hoen belangrijk het is om richtlijnen te ontwikkelen om de praktijk van tussenkomst op het vlak van alcohol- en geweldproblemen binnen de familie aan te pakken. Het is ook vitaal dat alle politieke beslissingen, vooral op het vlak van gezondheid, sociale en veiligheidsthema s, genomen moeten worden rekening houdend met het perspectief van het kind voor ogen. Hier zijn enkele voorstellen met betrekking tot mogelijke richtlijnen op dit gebied: Behandelinginstellingen voor alcohol-, drugs- en geweldproblemen moeten verplicht worden om uit te vinden of hun klanten kinderen hebben, waar de kinderen op dat ogenblik verblijven met de ouder die in behandeling is en in welke omvang er sprake geweest is van geweld in het verleden. 10

11 In geval van noodzaak moeten de bevoegde instanties in staat zijn om steun aan de familie te geven of om tenminste informatie hierover te verstrekken en specifieke programma s voor ouders aan te bieden. Zelfs indien de professionelen het verslavingsprobleem van de ouders niet op doeltreffende wijze kunnen aanpakken, dan moeten er voldoende mogelijkheden zijn om steun en hulp aan te bieden. Er moet een passend bewustzijn ontwikkeld worden door een groot aantal professionelen: hulp- en steunstrategieën zijn beter dan onwetendheid en verwaarlozing. De betrokken instellingen moeten beter samenwerken en, met de toestemming van de families, moet de invoering van hulp- en steunprogramma s ontwikkeld en gecoördineerd worden. Er moet informatie uitgewisseld worden door rapporten te delen, en door samenwerkingsmethodes binnen elk Europees land overeen te komen. De vier hoofdpunten met betrekking tot de hulp van professionelen aan families om het risico te verminderen, beschermende factoren te ontwikkelen en flexibiliteit bij jongeren te aanmoedigen zijn: Het is relatief duidelijk hoe professionelen kunnen helpen om de impact van misbruik van verslavende middelen van ouders op kinderen te wijzigen: zij moeten hen helpen het risico te verminderen, beschermende factoren te ontwikkelen en flexibiliteit te aanmoedigen Professionelen KUNNEN tussenkomen, en de focus hoeft niet op het misbruik van verslavende middelen te liggen, maar wel op de noodzaak van factoren die het leven van kinderen vergemakkelijken Professionelen mogen zich niet laten afleiden door aandacht te schenken aan de problemen van de ouders: de aandacht moet op de behoeften van het kind liggen en hoe deze behoeften vervuld worden. Het probleem is dat er onvoldoende professionelen zijn dit die daadwerkelijk DOEN! Er is meer werk nodig om professionelen te motiveren en op te leiden om gebruik te maken van deze kennis om op een meer geconcentreerd en geïntegreerde wijze te werken, en het geheel van de behoeften van een kind in een bredere context te bekijken. Hopelijk is het werk in het ENCARE project een manier om professionelen te motiveren om dit te doen, en om meer verantwoordelijkheid op zich te nemen met betrekking tot het bevorderen van flexibiliteit. 11

12 2 Het ALC-VIOL Project en de ENCARE Groep 2.1 De doelstellingen van dit project Het ALC-VIOL (Geweld, Ongevallen en Letsels ondervonden door Kinderen en Jongeren in Families met Alcoholproblemen) researchproject had betrekking op geweld en misbruik ondervonden door kinderen en jongeren in families met alcoholproblemen. Het project had drie hoofddoelen. In de eerste plaats wordt een zelden en nuttige gelegenheid geschonken om met kinderen en jongeren te praten (in de leeftijdsgroepen tussen 12 en 18 jaar), en dit in verschillende Europese landen, over hun ervaringen van het leven met alcoholmisbruik van en geweld door ouders. Wij wilden van jongeren te weten komen hoe het voor hen was om in een omgeving te leven waar deze twee problemen bij hun ouders aanwezig waren. In de tweede plaats streefde ALC-VIOL ernaar de verkregen informatie uit deze gesprekken met kinderen en jongeren te gebruiken om hulp te bieden bij de ontwikkeling van tussenkomst- en preventiestrategieën om deze jongeren te helpen. In de derde plaats wilden wij de beleidsstappen in de verschillende landen onderzoeken met betrekking tot de bestaande alcohol- en geweldproblemen binnen de familie. Tot slot, aangezien deze thema s geen prioriteit zijn in Europa, wilde ALC-VIOL een belangrijke bijdrage doen tot de ontwikkeling en versterking van Nationale Netwerken van deskundigen op deze gebieden (alcoholmisbruik, geweld) om het bewustzijn met betrekking tot alcoholmisbruik en geweld door ouders te versterken, evenals de behoeften van kinderen die in dergelijke omstandigheden leven. 2.2 ENCARE Het ALC-VIOL project maakt deel uit van een grotere groep van projecten, onder de overkoepelende ENCARE groep (het Europese Netwerk voor Kinderen met Risico s binnen de familie). In 2002 werkten 13 landen van de EU samen in het eerste ENCARE project, opgericht voor een duur van twee jaar door het Directoraat voor Openbare Gezondheid van de EU, en gecoördineerd door de Katholieke Universiteit voor Toegepaste Wetenschappen Nordrhein-Westfalen, onder leiding van Professor Dr Michael Klein. ENCARE werd opgericht om professionelen te helpen bij het bestrijden van problemen van kinderen die in risicovolle families leven. Het eerste project legde het ENCARE netwerk vast in Europa, startte de ontwikkeling van nationale netwerken van professionelen die zich bezig hielden met kinderen van dergelijke risicovolle families, en ontwikkelde een website (www.encare.info) waar informatie en tools geplaatst werden als hulp voor professionelen die in contact stonden of werkten met kinderen in families waar een ouder een alcoholprobleem had. Het project kon enkel een website in een taal (Engels) maken, en dus werd besloten om de site te gebruiken voor nuttig materiaal voor professionelen: op de site werd vermeld dat kinderen en families ook nuttige informatie konden vinden, maar we stelden voor dat zij ook contact konden opnemen met organisaties in hun eigen land, waar er materiaal in hun eigen taal beschikbaar zou zijn. Het project ontwikkelde ook een nieuwe terminologie voor de kinderen in deze omgeving. Deze kinderen worden dikwijls omschreven als kinderen van alcoholisten (COAs). Er werd echter besloten dat het gebruik van deze term stigmatiserend was, en enkele partnerorganisaties waren niet gelukkig met de term COA, aangezien zij van oordeel waren dat hierdoor veel kinderen uitgesloten zouden kunnen worden die negatieve effecten ondervonden van het drinkgedrag van hun ouders en die niet aan de strikte criteria voldeden, dus hebben 12

13 wij de term ChAPAPs (Children Affected by Parental Alcohol Problems) ontwikkeld, bedoeld als een alternatieve (en meer bruikbare) term. Het is de term die wij in dit rapport gebruiken. Het eerste ENCARE project eindigde in Sinds dat ogenblik werd het Europese netwerk verder gezet en verder ontwikkeld, en zijn er andere projecten in de Europese Unie geweest: het door Daphne gefinancierde i ALC-VIOL project, zijnde het onderwerp van dit rapport, en andere projecten zoals TAVIM ii en CHALVI iii, gefinancierd door het Daphne programma, evenals een nieuw project, ChAPAPs iv., gefinancierd door het Directoraat-Generaal voor Gezondheid en Bescherming van de Consument van de EU (2006 Openbaar Gezondheidsprogramma). Het doel van al deze projecten, binnen het bredere ENCARE werkprogramma, bestaat in de ontwikkeling en versterking van de gevoeligheid en het bewustzijn van professionelen die actief zijn in verslavings- of welzijnsdiensten voor jongeren, met betrekking tot deze verborgen of verwaarloosde problemen van kinderen en jongeren in families met alcohol- en verslavingsproblemen. In heel Europa is de huidige cultuur een cultuur van gebrek aan bewustzijn of negeren van deze thema s; het doel van het ALC-VIOL project bestaat erin professionelen aan te moedigen om meer diepgaand naar de behoeften van kinderen te kijken met ouders met deze problemen, en te verzekeren dat elke professioneel zijn verantwoordelijkheid opneemt voor het welzijn van kinderen, zelfs indien de professioneel in kwestie voornamelijk actief is in het misbruik van middelen door volwassenen. 13

14 3 Ouders met alcoholproblemen, geweld door ouders, en kinderen Nu volgt een bondige samenvatting van de voornaamste literatuur, om een context te verschaffen die het begrip mogelijk maakt van de aard en de omvang van de problemen voor kinderen in familie waar ouders problemen hebben zowel met alcohol als met geweld. Er bestaat inderdaad een aanzienlijk onderzoek (zowel in Europa als de rest van de wereld) op het vlak van de effecten op kinderen die met een of meer ouders leven die ernstige verslavingsproblemen hebben (bijvoorbeeld Christensen, 1995, 2000; Cleaver, H., Nicholson, D., Tarr, S. & Cleaver, 2006; Cleaver, Unell & Aldgate, 1999; Forrester & Harwin, 2006; Gorin, 2004; Hinze & Jost, 2006; Kemmner, Klein & Zemlin, 2004; Klein, 2005; Klein, Ferrari & Kürschner, 2003; Klein & Zobel, 2001; Lieb, Merikangas, Hoefler et al, 2002; Templeton, Zohhadi, Galvani & Velleman, 2006; Velleman, 2004; Velleman & Orford, 1999; Velleman & Templeton, 2007), en ook de effecten op kinderen indien zij in een huishouden leven met aanzienlijk geweld (bijvoorbeeld Cleaver et al, 1999, 2006; Coleman, Jannson, Kaiza & Reed, 2007; Fergusson & Horwood, 1998; Gorin, 2004; Hester, Pearson & Harwin, 2000; Kindler, 2002; Klein & Zobel, 2001; Mullender, Hague, Imam et al, 2002). Er bestaat ook onderzoek naar de bijkomende risico s indien kinderen gelijktijdig met deze problemen leven (bijvoorbeeld Cleaver et al, 1999, 2006; Fergusson & Horwood, 1998; Galvani, 2004, 2006, 2007a, b; Gorin, 2004; Hester et al, 2000; Irons & Schneider, 1997; Kemmner, Klein & Zemlin, 2004; Kindler, 2002; Mullender et al, 2002; Templeton, Zohhadi, Galvani & Velleman, 2006; Velleman & Orford, 1999). Er bestaat eveneens een meer gedetailleerd onderzoek van de risico's en beschermende factoren, en flexibiliteit (Rutter, 2006; Schoon, 2006; Velleman & Orford, 1999; Velleman & Templeton, 2006, 2007). Dit deel van het rapport geeft een bondig overzicht van de voornaamste effecten van deze twee risicofactoren, enerzijds separaat, en anderzijds tezamen. Daarna worden de risico's en beschermende factoren onderzocht, evenals flexibiliteit, vooraleer te onderzoeken wat deze gegevens ons over de behoeften van kinderen vertellen. Referenties die betrekking hebben op deze verklaringen worden hierboven opgesomd en op het einde van dit rapport beschreven. 3.1 Verslaving in de familie Verslavingsproblemen hebben normaliter een groot aantal effecten op de familie en op de werking van de familie. Sommige van de voornaamste effecten van het leven in een familie waar iemand misbruik maakt van alcohol of drugs zijn als volgt: Familieleden ondervinden dikwijls negatieve ervaringen, met inbegrip van geweld, armoede, en sociale isolatie. Familieleden, evenals de verslaafde persoon, zullen dikwijls problemen ontwikkelen als resultaat van deze en andere ervaringen. Sommige zullen individuele problemen zijn (zoals angst en depressie). 14

15 Andere zijn dan familiale problemen (zoals gebroken families en systemen zoals rituelen, rollen, routines, communicatiestructuren, sociaal leven en financiën). Kinderen hebben dikwijls speciale problemen, en tonen wanneer ze nog klein zijn een grotere neiging tot antisociaal gedrag, emotionele problemen, en problemen op school, en tijdens de adolescentie tonen zij hebben zij dikwijls problemen met vriendschap, moeilijkheden bij het verschil tussen het leven thuis en relaties met vrienden, waardoor ze psychoactieve geneesmiddelen voorgeschreven krijgen; andere symptomen zijn een vroegtijdig gebruik van alcohol of drugs, het ouderlijk huis in een vroeg stadium verlaten, vroeg trouwen en integratie in een 'semi-afwijkende' subcultuur. De aantallen kinderen die waarschijnlijk te lijden zullen hebben aan deze problemen zijn enorm. Alleen al betreffende alcoholproblemen, in termen van kinderen en jongeren onder 18 jaar, is er een studie in Spanje die schat dat kinderen van alcoholisten 11% van de totale bevolking uitmaken; er wordt geschat dat in het Verenigd Koninkrijk er tussen en 1,3 miljoen kinderen zijn die te lijden hebben aan ouders met alcoholproblemen; en in Duitsland zijn er ongeveer 2,65 miljoen kinderen van ouders met misbruik en verslaving van alcohol. In de EU werd eind van de jaren 90 geschat dat er tussen 4,5 en 7,7 miljoen kinderen waren onder 15 jaar in de 15 landen van de EU plus Noorwegen (met andere woorden tussen 6,8-11,7% van de totale bevolking van rond 60 miljoen kinderen in deze landen onder 15 jaar); en dat er tussen 10 en 12 miljoen ChAPAPs zijn in de EU van 25 lidstaten. 3.2 Geweld in de familie Sommige van de voornaamste resultaten van het onderzoek naar de impact van het leven in een familie met geweld tonen aan dat de impact van geweld in de familie grote gelijkenis vertoont met de problemen verbonden met verslaving; het gaat in de regel om effecten op Capaciteiten van ouders, de perceptie van de ouders van zichzelf en van de buitenwereld, hun verhouding tot hun kinderen en vice versa, de controle over hun emoties, en hun aandacht voor of verwaarlozing van hun eigen fysieke behoeften, evenals die van hun kinderen. Er is ook een gelijkaardige reeks sociale gevolgen: er is dikwijls sprake van effecten op de levensstandaard van de familie, verlies van contact met vrienden en familie, en een onderbreking van familierelaties. De aantallen in kwestie zijn weer zeer groot. Men zegt dat in het Verenigde Koningrijk bijna 2 vrouwen per week door een partner of ex-partner vermoord worden, en dat vrouwen met kinderen meer risico lopen dan vrouwen zonder kinderen. Het is bewezen dat er duidelijke links bestaan tussen geweld in de familie en misbruik van kinderen, en dat veel kinderen getuige zijn van extreem geweld en dit extreem geweld dikwijls aan de lijve ondervinden. Onderzoek toont inderdaad aan dat 90% van kinderen zich in dezelfde kamer of in de kamer ernaast bevinden op het ogenblik van het geweld of misbruik, en dat meer dan 50% van de kinderen de directe slachtoffers van geweld en misbruik in de familie zijn. 15

16 3.3 Leven met geweld en misbruik van verslavende middelen in de familie De effecten op kinderen en families waar alcoholproblemen en geweld als separate thema s beschouwd worden zijn zeer groot. Helaas is er dikwijls sprake van beide problemen in families. Alcohol- en/of drugsproblemen komen dikwijls voor in families waar er sprake is van geweld, en wanneer zij beide voorkomen hebben wij ontdekt dat alcohol- en/of drugsmisbruik de frequentie van geweld in de familie verhoogt, en dat het alcohol- en drugsmisbruik hand in hand gaat met een verhoogde ernst van eventuele letsels veroorzaakt door geweld. In studies van mannen in behandeling voor hun alcohol- of drugsmisbruik, bekende ongeveer 50% dat er de laatste 6-12 maand sprake geweest was van geweld in de familie. Het is zeer duidelijk dat, als separate thema s, alcoholproblemen van ouders en geweld in de familie zeer dikwijls negatieve impact op de capaciteiten van de ouders hadden, en op de gezondheid en het welzijn van de kinderen. Kinderen in families met een van deze twee problemen lopen een veel hoger risico voor eender welke vorm van misbruik, en zij voelen zich ook dikwijls angstig, schuldig, sociaal geïsoleerd, met emotionele en gedragsproblemen, en zij worden gedwongen om rollen te aanvaarden die niet geschikt zijn voor hun leeftijd (zoals bijvoorbeeld zorg dragen voor een onder invloed van drugs staande of gewonde ouder). Het is ook zeer duidelijk dat een kind dat met beide problemen van alcoholmisbruik en geweld door ouders leeft dubbel zoveel pijn en leed ondervind. Daarom toont het onderzoek dat misbruik van alcohol en/of drugs en geweld in de familie zeer nadelige effecten kan hebben, zowel op ouders als op kinderen en dat, in combinatie, de effecten nóg erger zijn. 3.4 Risico- en beschermende factoren Er zijn ook enkele punten die dienen om de risico s en de waarschijnlijkheid van negatieve effecten op kinderen te verhogen, en anderen die dienen om de kinderen te beschermen en flexibel te maken Risicofactoren De factoren die risico s met zich dragen wanneer een van beide ouders problemen met alcohol- en/of drugsmisbruik en geweld in de familie heeft (zoals hierboven uitgelegd zowel geweld als blootstelling aan huwelijks- en familieconflicten), scheiding en verlies van ouders, ambivalente ouders, beide ouders met alcohol- en/of drugsproblemen, drankproblemen of andere problemen binnen de familie, en hoge niveaus van problemen binnen de familie. Het onderzoek naar de impact van geweld in de familie op kinderen en families hebben aangetoond dat de impact meer dan waarschijnlijk een negatieve invloed op de kinderen heeft wanneer zijzelf het slachtoffer van ouderlijk agressie (of afwijzing) zijn; wanneer zij getuige zijn van het geweld tussen hun ouders; wanneer zij in de geweldspiraal meegesleept worden (bijvoorbeeld door te proberen een ouder tegen de andere te beschermen); wanneer zij samenspannen om het geweld te verbergen; of wanneer het geweld in de familie gecombineerd wordt met misbruik van alcohol en/of drugs (nog eens zoals hierboven uitgelegd). 16

17 3.4.2 Beschermende factoren De beschermde factoren bevatten stabiliteit, tijd en aandacht van minstens een ouder, de aanwezigheid van een cohesieve ouderrelatie met veel aandacht door de ouders, het behoud van een cohesieve set van familierelaties, met inbegrip van gedeelde activiteiten en aandacht door en binnen de familie, de capaciteit van het/de kind(eren) om zich aan de negatieve effecten op hun familieleven te onttrekken, en de aanwezigheid van aanzienlijke externe hulpsystemen die de stabiliteit verschaffen die misschien in hun normale familieleven ontbreekt. Er is opnieuw sprake van een gelijkaardig aantal beschermende factoren in de literatuur over geweld in de familie die voor het project geraadpleegd werd: negatieve effecten op kinderen zijn minder waarschijnlijk wanneer de problemen van de ouders niet verbonden zijn met tweedracht en slechte organisatie van de familie; wanneer de andere ouder of een ander familielid antwoord kan bieden op de behoeften van het kind voor geborgenheid en liefde. Deze beschermende factoren worden versterkt door zekeren, stabiele en lieve relaties en ervaringen van succes en verwezenlijking. Er zijn eveneens interne beschermende factoren die kinderen kunnen tonen, met betrekking tot hun interne middelen zoals een positief gevoel van zelfachting en zelfvertrouwen, een gevoel van alles onder controle te hebben en in staat te zijn om om te gaan met verandering, en de ontwikkeling van een groot aantal aanpakken om problemen op te lossen. Al deze beschermende factoren helpen het kind Flexibiliteit Er is toenemende interesse in de wereld voor flexibiliteit, zowel in het algemeen als met betrekking tot alcohol- en/of drugmisbruik van ouders. Nog niet lang geleden werd ervan uitgegaan dat misbruik door ouders enkel een negatief effect op kinderen zou hebben, zowel op korte als op lange termijn. Men geloofde dat beschermende factoren de ondervonden pijn konden verminderen, maar dat er altijd sprake zou zijn van negatieve gevolgen. Er zijn echter bewijsstukken gevonden dat een eerder verschillende patroon van impact van deze problemen aantonen: het schijnt dat sommige kinderen flexibel zijn en geen belangrijke problemen ontwikkelen, of geen problemen ontwikkelen die verschillen van de problemen ondervonden door kinderen in families waar er geen sprake is van misbruik door ouders, hetzij op jonge leeftijd, het zij wanneer zij volwassen worden, en misschien zelf een familie hebben. Dit suggereert dat alle kinderen geen hulp of steun meer nodig hebben; en dit impliceert dat de nood aan ontwikkeling van betere manieren om deze kinderen te onderzoeken die problemen ontwikkeld hebben of ontwikkelen nog toeneemt, zodat er op tijd steun en hulp gegeven worden aan de kinderen die dit daadwerkelijk nodig hebben. Flexibiliteit kan beschouwd worden in termen van een aantal geïdentificeerde beschermende factoren en processen, die op dit ogenblik kunnen dienen om het kind of jongere te helpen. Sommige van deze beschermende factoren werden in het vorige deel beschreven, en zij bevatten een hoge zelfachting en zelfvertrouwen, de capaciteit om met verandering om te gaan, een groot aantal methodes en manieren om problemen op te lossen, en vroegere ervaringen van succes en verwezenlijking, evenals het opgroeien in een kleine familie, grotere leeftijdsverschillen tussen verwanten, een lage scheiding van de voornaamste 17

18 zorgverlener tijdens het eerste levensjaar, een nauwe positieve band met tenminste een volwassene in een verzorgende rol (met inbegrip van ouders, verwanten en grootouders), een goed ondersteunend netwerk, en deelname aan een groot aantal activiteiten. Beschermende factoren bevatten alle verminderingen van de impact van het risico (door het risico te veranderen of de blootstelling aan het risico te wijzigen), vermindering van negatieve kettingreacties, ontwikkeling en behoud van zelfachting en zelfvertrouwen, en de aanwezigheid van gelegenheden, evenals individueel temperament, capaciteiten en warden die leiden tot een meer doeltreffend gebruik van de persoonlijke capaciteiten van het kind, de eigenschappen en de verzorgingsstijl van de ouders van het kind, en positieve kansen tijdens overgangsfasen in het leven. Dit is vooral het geval met kinderen die blootgesteld staan aan meerdere risico s binnen hun familie, zoals alcoholen/of drugsmisbruik én geweld. 3.5 De behoeften van kinderen Kinderen en jongeren in families met alcohol- of drugsproblemen hebben de neiging om op aanzienlijke wijze blootgesteld te worden aan de meeste risicofactoren die hierboven beschreven zijn, en worden dikwijls niet blootgesteld aan veel beschermende factoren. Zij zijn in het bijzonder een grote risicogroep voor alle soorten geweld, zoals in vele internationale onderzoeken aangetoond. Dit omvat fysiek, emotioneel en verbal misbruik, en eventueel op hen gericht geweld, of kan ertoe leiden dat kinderen getuige worden van dat geweld tussen hun ouders of andere familieleden. In individuele rangschikkingen van Europese landen bedraagt dergelijk misbruik gericht op kinderen en jongeren door de onder invloed van alcohol staande vader of moeder meer dan 50%. Deze kinderen hebben een groot aantal behoeften maar ondanks de grote aantallen kinderen die in deze risico familieomstandigheden in Europa wonen zijn er zeer weinig pogingen ondernomen om direct met jongeren te praten over hun ervaringen, hun behoeften en hoe deze behoeften vervuld kunnen worden. Er is nog veel dat gedaan kan worden om deze kinderen en hun families te helpen, ongeacht het feit of de ouder(s) hulp zoeken voor hun alcohol-, drugs- en/of geweldprobleem. Daarom is het absoluut nodig dat deze kinderen zo snel mogelijk geïdentificeerd worden en dat zo snel mogelijk hulp geboden wordt, en dat deze hulp zo lang als nodig duurt. (Dit betekent natuurlijk niet dat alle ChAPAPs therapie nodig hebben, maar dat zij beide het risico lopen en dat het normaliter om verborgen risico s gaat; en daarom zou een vroegtijdige identificatie een evaluatie mogelijk maken van hun daadwerkelijke behoeften). In heel Europa is er echter weinig steun te vinden voor deze kinderen, hun families en het groot aantal groepen professionelen die met kinderen met ouders met alcohol-, drugs- en/of geweldproblemen werken of ermee in contact komen. Daarom kreeg het ALC-VIOL project de taak om informatie te vergaren van kinderen en jongeren uit heel Europa om gegevens te verzamelen om een hoger niveau van interesse en betrokkenheid te verkrijgen van de professionelen in Europa die met kinderen met ouders met alcohol-, drugs- en/of geweldproblemen werken of ermee in contact komen, zodat de geplande steun voor deze kinderen en hun families verhoogd kan worden. 18

19 4 De ALC-VIOL studie Geweld en misbruik ondervonden door kinderen en jongeren in families met alcoholproblemen 4.1 De deelnemende EU landen Deskundigen van elf instellingen (zie de opsomming in Aanhang 1) binnen tien landen van de EU namen deel aan het door Daphne gefinancierde, twee jaar durende ALC-VIOL project. De vertegenwoordigde landen waren Duitsland (projectleider en coördinator), Oostenrijk, Engeland, Finland, Hongarije, Ierland, Malta, Nederland, Polen en Spanje. Al deze aan het project deelnemende landen waren deskundigen met betrekking tot thema s verbonden met verslaving of geweld binnen de familie en hun samenwerking was zeer productief en constructief. 4.2 Methoden Rekrutering Aangezien de betrokken kinderen normaliter in extreme isolatie leven en de mensen in hun onmiddellijke omgeving niet op de hoogte zijn van hun situatie, is het zeer moeilijk om hen te bereiken met empirische sociale onderzoeksmethoden, en zijn er veel uitdagingen inherent aan het onderzoek op dit gebied. Meer specifiek is er een onbegrijpelijke behoedzaamheid van diensten, en van ouders die niet wensen dat kinderen praten over wat thuis gebeurt en verdere betrokkenheid van of vergelding van sociale of welzijnsdiensten voor kinderen vrezen. Daarom werd besloten om te praten met kinderen en jongeren waar het alcoholprobleem van een ouder al bekend was. Dit gebeurde voornamelijk via een ouder die actief onder behandeling stond voor zijn of haar alcoholprobleem, hoewel e rook gevallen waren waar een kind in contact stond met een gespecialiseerde dienst, waar onderzoek zou kunnen aantonen dat er voor het kind in kwestie sprake was van een alcoholprobleem van een ouder. Een groot aantal andere methodes werden ook geprobeerd (zoals via opvangplaatsen voor vrouwen en kinderen die aan geweld in de familie willen ontsnappen, waar gedacht werd dat veel gevallen betrekking hadden op alcoholmisbruik), hoewel geen enkel kind uit deze bronnen met succes gerekruteerd werd. Het rekruteren uit de bronnen die we wél gebruikten betekende dat de ouders aan wie toestemming gevraagd werd al actief naar een of andere oplossing gezocht hadden. Wij hoopten dat dit de zorgen zou verminderen die de ouders zouden hebben over het feit dat de door hun kinderen verstrekte informatie nieuwe en bijkomende zorgen over de bescherming van de kinderen zouden veroorzaken. Omdat we kinderen rekruteerden in families waar het alcoholprobleem en/of het geweld in de familie al gekend was en er bijgevolg iets aan gedaan werd, betekende deze beslissing ook dat het project zeer weinig kinderen zou rekruteren voor wie de problemen zo ernstig waren als voor de behandeling. De onderzochte groep was niet representatief voor de complete groep van ChAPAPs. Dit punt wordt verder behandeld op het einde van dit rapport. 19

20 Projectpartners in alle betrokken landen zochten naar een ethische goedkeuring voor het onderzoek (zie deel beneden) en zochten toenadering tot alcoholbehandelings- en andere diensten in hun regio's of landen. Omwille van de perceptie door behandelingsdiensten en ethische comités die jongeren tussen jaar ondervroegen over de drankproblemen van hun ouders en geweld in de familie en die van oordeel waren dat deze vragen zeer gevoelig zouden liggen, weigerden veel diensten om samen te werken of, indien zij al akkoord gingen, dan vonden zij dat zij niet veel ouders konden rekruteren (via dewelke toegang tot de kinderen verkregen moest worden), of waren zij van oordeel dat zij nog veel kinderen konden rekruteren die aan de criteria voldeden (of die het voorbije jaar met hun ouders geleefd hadden of wiens ouder(s) een problematisch drankprobleem het voorbije jaar gehad hadden, zie 4.2.2, beneden). Een ander obstakel voor diensten die wilden helpen bij het rekruteren voor dit project was een probleem van werklast: omdat zij dikwijls niet over de relevante informatie in hun dossiers beschikten (bijvoorbeeld of de persoon met het drinkprobleem met hun kinderen woonde, hoewel kinderen zij hadden, hoe oud zij waren, of zij in contact stonden met hun kinderen, etc.) nam het verzamelen van deze informatie veel tijd in beslag. Een ander probleem was het feit dat, wanneer geprobeerd werd om toegang te verkrijgen tot kinderen via ouders in behandeling voor hun drankprobleem, veel artsen bezorgd waren dat deze ouders zich in een moeilijke fase van hun behandeling bevonden en niet wilden dat de behandeling eventueel onderbroken zou worden door vragen over hun kinderen te stellen en door het thema van de impact op hun gedrag op deze kinderen te bespreken. In deel 4.3 beneden vindt u het aantal jongeren die gerekruteerd en ondervraagd weden van elk land. Wanneer de goedkeuringen verkregen waren probeerde elke dienst die toegestemd had om aan het project deel te nemen om personen voor het project te rekruteren. In diensten waar de rekrutering via de ouders ondernomen werd, werden de ouders die in contact met de dienst waren (of geweest waren), en die kinderen tussen jaar hadden aangesproken; de ouders die ermee akkoord gingen om meer over het project te weten te komen kregen uitleg over het project; de ouders die aan de gestelde criteria voldeden (zie de vorige paragraaf) en die ermee akkoord gingen om het project te helpen werden dan ondervraagd om te weten of hun kin(deren) mochten deelnemen; en de kinderen die een potentiële interesse toonden kregen dan een eigen uitnodiging met kindvriendelijke informatie over het project en wat het interview zou bevatten. In geval van kinderen die aangesproken werden omdat zij zelf onder behandeling stonden, werden de ouders van deze kinderen benaderd en over het project geïnformeerd; en hetzelfde proces als hierboven uitgelegd werd doorlopen. Kinderen die instemden om aan het project deel te nemen werden dan gecontacteerd door een onderzoeker van de deelnemende partnerorganisatie. In elke fase werd er bij de personen en/of diensten die ouders rekruteerden (en daarna de kinderen) de nadruk gelegd op het feit dat men absoluut flexibel moest zijn, dat het onderzoek om de problemen van de ouders aan te pakken op verschillende manieren en plaatsen kon plaatsvinden, en dat het project onafhankelijk was van de behandeling of andere plaatsen waar de ouders en/of de kinderen gerekruteerd werden. Er was echter een groot aantal uitstappers in elke fase van deze procedure. Er werd eveneens een vergelijkende groep gerekruteerd om in staat te zijn om enkele van de voornaamste resultaten van het onderzoek met resultaten van kinderen die niet onder deze ervaringen leden te 20

Inleiding. Familiale kwetsbaarheid en geslacht. Samenvatting

Inleiding. Familiale kwetsbaarheid en geslacht. Samenvatting Inleiding Depressie en angst zijn veel voorkomende psychische stoornissen. Het ontstaan van deze stoornissen is gerelateerd aan een breed scala van risicofactoren, zoals genetische kwetsbaarheid, neurofysiologisch

Nadere informatie

Methoden van het Wetenschappelijk Onderzoek: Deel II Vertaling pagina 83 97

Methoden van het Wetenschappelijk Onderzoek: Deel II Vertaling pagina 83 97 Wanneer gebruiken we kwalitatieve interviews? Kwalitatief interview = mogelijke methode om gegevens te verzamelen voor een reeks soorten van kwalitatief onderzoek Kwalitatief interview versus natuurlijk

Nadere informatie

Deel 1: Positieve psychologie

Deel 1: Positieve psychologie Deel 1: Positieve psychologie Welkom bij: Positieve gezondheid. Jan Auke Walburg 2 Carla Leurs 3 4 Bloei Bloei is de ontwikkeling van het fysieke en mentaal vermogen. Welbevinden en gezondheid Verschillende

Nadere informatie

Informatie voor Familieleden omtrent Psychose. InFoP 2. Inhoud

Informatie voor Familieleden omtrent Psychose. InFoP 2. Inhoud Informatie voor Familieleden omtrent Psychose InFoP 2 Inhoud Introductie Module I: Wat is een psychose? Module II: Psychose begrijpen? Module III: Behandeling van psychose de rol van medicatie? Module

Nadere informatie

Cognitieve gedragstherapie bij problematisch alcoholgebruik

Cognitieve gedragstherapie bij problematisch alcoholgebruik Cognitieve gedragstherapie bij problematisch alcoholgebruik Informatie voor mensen die hun probleem willen aanpakken 2 Kortdurende motiverende interventie en cognitieve gedragstherapie Een effectieve behandeling

Nadere informatie

Engelse Verpleegster Gebruikt HeartMath met Multiple Sclerose patiënten

Engelse Verpleegster Gebruikt HeartMath met Multiple Sclerose patiënten Engelse Verpleegster Gebruikt HeartMath met Multiple Sclerose patiënten Een verpleegkundige in Engeland die is gespecialiseerd in patiënten met multiple sclerose / MS voerde een informele studie uit waarbij

Nadere informatie

Preventie van Psychosociale Risico s op de Werkvloer. Wet, Wat en Hoe? Bart Vriesacker Psychosociaal departement

Preventie van Psychosociale Risico s op de Werkvloer. Wet, Wat en Hoe? Bart Vriesacker Psychosociaal departement Preventie van Psychosociale Risico s op de Werkvloer Wet, Wat en Hoe? Bart Vriesacker Psychosociaal departement Inhoudsopgave Psychosociale risico s? De nieuwe wetgeving De psychosociale risicoanalyse

Nadere informatie

5 Samenvatting en conclusies

5 Samenvatting en conclusies 5 Samenvatting en conclusies In 2008 werden in Nederland bijna 5,2 miljoen mensen het slachtoffer van criminaliteit (cbs 2008). De meeste van deze slachtoffers kregen te maken met diefstal of vernieling,

Nadere informatie

NEDERLANDSE SAMENVATTING

NEDERLANDSE SAMENVATTING NEDERLANDSE SAMENVATTING Zedendelicten vormen een groot maatschappelijk probleem met ernstige gevolgen voor zowel het slachtoffer als voor de dader. Hoewel de meeste zedendelicten worden gepleegd door

Nadere informatie

FEDERATION EUROPEENNE DE LA MANUTENTION Productgroep. industriële trucks. Een leidraad voor identificatie van nietconforme

FEDERATION EUROPEENNE DE LA MANUTENTION Productgroep. industriële trucks. Een leidraad voor identificatie van nietconforme FEM-IT-T/N855 FEDERATION EUROPEENNE DE LA MANUTENTION Productgroep Industriële trucks FEM Een leidraad voor identificatie van nietconforme industriële trucks 11.2010 (NL) - Emissie van uitlaatgassen -

Nadere informatie

ANALYSIS van interviews met dak- en thuisloze jongeren NEDERLAND. Samenvatting van belangrijkste uitkomsten

ANALYSIS van interviews met dak- en thuisloze jongeren NEDERLAND. Samenvatting van belangrijkste uitkomsten ANALYSIS van interviews met dak- en thuisloze jongeren NEDERLAND 1. 17 interviews 2. Leeftijd van 16 tot 25 3. 59% was jongen en 41% meisje Samenvatting van belangrijkste uitkomsten 4. 41% noemen als etniciteit

Nadere informatie

RAAD VAN DE EUROPESE UNIE. Brussel, 15 oktober 2010 (20.10) (OR. en) 12847/2/10 REV 2 CORDROGUE 68

RAAD VAN DE EUROPESE UNIE. Brussel, 15 oktober 2010 (20.10) (OR. en) 12847/2/10 REV 2 CORDROGUE 68 RAAD VAN DE EUROPESE UNIE Brussel, 15 oktober 2010 (20.10) (OR. en) 12847/2/10 REV 2 CORDROGUE 68 NOTA van: aan: Betreft: het voorzitterschap de Horizontale Groep drugs Ontwerp-conclusies van de Raad over

Nadere informatie

Hoe Zeker Ben Ik Van Mijn Relatie

Hoe Zeker Ben Ik Van Mijn Relatie Hoe Zeker Ben Ik Van Mijn Relatie Weet jij in welke opzichten jij en je partner een prima relatie hebben en in welke opzichten je nog wat kunt verbeteren? Na het doen van de test en het lezen van de resultaten,

Nadere informatie

NEDERLANDSE SAMENVATTING 143. Nederlandse samenvatting

NEDERLANDSE SAMENVATTING 143. Nederlandse samenvatting NEDERLANDSE SAMENVATTING 143 Nederlandse samenvatting 144 NEDERLANDSE SAMENVATTING De Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) stelt dat psychische gezondheid een staat van welzijn is waarin een individu zich

Nadere informatie

Inhoud. Inleiding 7. Deel 1

Inhoud. Inleiding 7. Deel 1 Inhoud Inleiding 7 Deel 1 1 Niet-functionerende ouders 15 2 Het ongewenste kind 21 3 Dominante ouders 27 4 Parentificatie 35 5 Symbiotische ouders 41 6 Emotionele mishandeling 49 7 Lichamelijke mishandeling

Nadere informatie

Inhoud cursus stresspreventie

Inhoud cursus stresspreventie Inhoud cursus stresspreventie Verschil tussen distress en eustress. Mensen moeten weten dat niet alle stress slecht voor je is en dat je stress ook nodig hebt. Maar waar zit het omslagpunt van goede en

Nadere informatie

Titel. Subtitel + auteur

Titel. Subtitel + auteur Titel Subtitel + auteur 1 De nieuwe verplichtingen op vlak van preventie van stress, burn-out, geweld, pesterijen en ongewenst seksueel gedrag op het werk 2 Inleiding De psychosociale risico s werden voorheen

Nadere informatie

Onderlegger Licht Diagnostisch Instrument tbv bepaling van het gezinsprofiel. 1. Psychische en/of psychiatrische problemen van de ouder(s)

Onderlegger Licht Diagnostisch Instrument tbv bepaling van het gezinsprofiel. 1. Psychische en/of psychiatrische problemen van de ouder(s) A. Ouderfactoren: gegeven het feit dat de interventies van de gezinscoach en de nazorgwerker gericht zijn op gedragsverandering van de gezinsleden, is het zinvol om de factoren te herkennen die (mede)

Nadere informatie

SAMENVATTING SAMENVATTING. Werk en Psychische Gezondheid: Studies naar de invloed van werk kenmerken, sociale rollen en gender

SAMENVATTING SAMENVATTING. Werk en Psychische Gezondheid: Studies naar de invloed van werk kenmerken, sociale rollen en gender SAMENVATTING Werk en Psychische Gezondheid: Studies naar de invloed van werk kenmerken, sociale rollen en gender In de jaren negentig werd duidelijk dat steeds meer werknemers in Nederland, waaronder in

Nadere informatie

Hoe kan worden gegarandeerd dat mensen met osteoartritis en reumatoïde artritis overal in Europa optimale zorg krijgen: aanbevelingen van EUMUSC.

Hoe kan worden gegarandeerd dat mensen met osteoartritis en reumatoïde artritis overal in Europa optimale zorg krijgen: aanbevelingen van EUMUSC. Hoe kan worden gegarandeerd dat mensen met osteoartritis en reumatoïde artritis overal in Europa optimale zorg krijgen: van EUMUSC.NET In partnerverband met EULAR en 22 centra in Europa - Met steun van

Nadere informatie

Samenvatting (Dutch Summary)

Samenvatting (Dutch Summary) Samenvatting (Dutch Summary) CRIMINALITY AND FAMILY FORMATION Disentangling the relationship between family life events and criminal offending for high-risk men and women Het terugdringen van criminaliteit

Nadere informatie

GIDS VOOR OUDERS. Zippy s Vrienden. Sociaal-emotioneel leren

GIDS VOOR OUDERS. Zippy s Vrienden. Sociaal-emotioneel leren GIDS VOOR OUDERS Zippy s Vrienden Sociaal-emotioneel leren PARTNERSHIP FOR Good mental health for children - for life www.zippysvrienden.nl Op onze website vindt u uitgebreide informatie over het Zippy

Nadere informatie

Samenvatting (summary in Dutch)

Samenvatting (summary in Dutch) Samenvatting (summary in Dutch) 149 Samenvatting (summary in Dutch) Één van de meest voorkomende en slopende ziektes is depressie. De impact op het dagelijks functioneren en op de samenleving is enorm,

Nadere informatie

Kansen voor gezondheid

Kansen voor gezondheid 10-6-2015 1 g Kansen voor gezondheid L a n g e r Jan Auke Walburg Vraagstelling Hoe kan je de gezondheid en het welbevinden van een populatie bevorderen zodanig dat: mentale en somatische ziektes afnemen

Nadere informatie

Factoren in de relatie tussen angstige depressie en het risico voor hart- en vaatziekten

Factoren in de relatie tussen angstige depressie en het risico voor hart- en vaatziekten Factoren in de relatie tussen angstige depressie en het risico voor hart- en vaatziekten In dit proefschrift werd de relatie tussen depressie en het risico voor hart- en vaatziekten onderzocht in een groep

Nadere informatie

Vragen en antwoorden

Vragen en antwoorden Vragen en antwoorden 1) Wat is de reikwijdte van de Ethics Open Talk-site van L ORÉAL? Afhankelijk van de vervulling van de voorwaarden zoals vermeld bij vraag 2 hieronder kun je op de Ethics Open Talk-site

Nadere informatie

Wat kan men meer bepaald voor aanhangwagens afleiden uit die definitie?

Wat kan men meer bepaald voor aanhangwagens afleiden uit die definitie? DE PROBLEMATIEK VAN DE AANHANGWAGENS De eerste Europese richtlijn betreffende verplichte verzekering van de burgerlijke aansprakelijkheid voor motorrijtuigen 1 bepaalt dat alle Lidstaten de nodige maatregelen

Nadere informatie

Praten met familie 29-09- 15. Hulpverleners: Last of lust. Last / lastig. Lust. Stichting Labyrint-in Perspectief

Praten met familie 29-09- 15. Hulpverleners: Last of lust. Last / lastig. Lust. Stichting Labyrint-in Perspectief Praten met familie Francisca Goedhart, Stichting Labyrint- in Perspectief Jacklin Goudsblom, GGZ Noor Holland Noord en PIMM trainer. Hulpverleners: Last of lust Last / lastig (hulpverlener = hv) Lust (hulpverlener

Nadere informatie

Behoefte aan verbondenheid

Behoefte aan verbondenheid Eenzaamheid aanpakken? Nan Stevens Psychogerontologie Radboud Universiteit Nijmegen Behoefte aan verbondenheid Een basale behoefte aan een aantal mensen waarbij er sprake is van Regelmatig contact Wederzijdse

Nadere informatie

Samenvatting (Dutch summary)

Samenvatting (Dutch summary) Parenting Support in Community Settings: Parental needs and effectiveness of the Home-Start program J.J. Asscher Samenvatting (Dutch summary) Ouders spelen een belangrijke rol in de ontwikkeling van kinderen.

Nadere informatie

Cursusoverzicht Context 2014 Zaanstreek Waterland

Cursusoverzicht Context 2014 Zaanstreek Waterland Cursusoverzicht Context 2014 Zaanstreek Waterland Kinderen 5-12 jaar KOPP/KVO Doe-praatgroep (8-12 jaar). Een vader of moeder met problemen Als je vader of moeder een psychisch of verslavingsprobleem heeft

Nadere informatie

Voorkómen van huiselijk geweld

Voorkómen van huiselijk geweld Voorkómen van huiselijk geweld hoe profiteren we van wetenschappelijke kennis? Nico van Oosten senior adviseur Huiselijk en Seksueel Geweld Movisie There is nothing more practical than a good theory (Kurt

Nadere informatie

Achtergrond van het onderzoek:

Achtergrond van het onderzoek: Bureau van de Europese Unie voor de Grondrechten (FRA) MEMO / 26 januari 2010 De Holocaust bezien vanuit mensenrechtenperspectief: het eerste EU-brede onderzoek naar Holocaust-onderwijs en mensenrechtenonderwijs

Nadere informatie

De slachtoffers"-richtlijn

De slachtoffers-richtlijn CENTRE FOR EUROPEAN CONSTITUTIONAL LAW THEMISTOKLES AND DIMITRIS TSATSOS FOUNDATION De slachtoffers"-richtlijn De bescherming van slachtoffers voorafgaand, tijdens en na strafproces staat bovenaan de agenda

Nadere informatie

1 Het sociale ontwikkelingstraject

1 Het sociale ontwikkelingstraject 1 Het sociale ontwikkelingstraject Tijdens de schoolleeftijd valt de nadruk sterk op de cognitieve ontwikkeling. De sociale ontwikkeling is in die periode echter minstens zo belangrijk. Goed leren lezen,

Nadere informatie

referentie voor de babysitter bijvoorbeeld.

referentie voor de babysitter bijvoorbeeld. referentie voor de babysitter bijvoorbeeld. Aids- en Soatelefoon 078 / 15 15 15 Informatie over aids en andere seksueel overdraagbare aandoeningen (SOA) Ambulance / Brandweer 112 Amnesty Int. Vlaanderen

Nadere informatie

Zelfonderzoek voor de Groep met behulp van de tradities

Zelfonderzoek voor de Groep met behulp van de tradities Zelfonderzoek voor de Groep met behulp van de tradities De Twaalf Tradities zijn voor de groep wat de stappen zijn voor het individu. De tradities helpen om het programma van herstel levend en succesvol

Nadere informatie

ATLEC. Ondersteunende Technologie Leren via Eenvormig Curriculum. State of the Art en Onderzoeksanalyse Samenvatting

ATLEC. Ondersteunende Technologie Leren via Eenvormig Curriculum. State of the Art en Onderzoeksanalyse Samenvatting ATLEC Ondersteunende Technologie Leren via Eenvormig Curriculum State of the Art en Onderzoeksanalyse Samenvatting WP nummer WP titel Status WP2 State of the Art en Onderzoeksanalyse F Project startdatum

Nadere informatie

Veiligheid en Integriteit

Veiligheid en Integriteit Veiligheid en Integriteit Persoonlijke aspecten en effecten van (be)dreiging VBG 27 februari 2013 Rob van den Biggelaar adviseur sociale veiligheid / psycholoog E-mail: vandenbiggelaar@habilis.nl Deze

Nadere informatie

hoofdstuk 3 Hoofdstuk 4 Hoofdstuk 5

hoofdstuk 3 Hoofdstuk 4 Hoofdstuk 5 SAMENVATTING 117 Pas kortgeleden is aangetoond dat ADHD niet uitdooft, maar ook bij ouderen voorkomt en nadelige gevolgen kan hebben voor de patiënt en zijn omgeving. Er is echter weinig bekend over de

Nadere informatie

Zorgnormen voor mensen met reumatoïde artritis

Zorgnormen voor mensen met reumatoïde artritis Zorgnormen voor mensen met reumatoïde artritis Vertaling in het: Ingevuld door: E mail: SOC 1 Mensen met symptomen van RA moeten tijdig toegang hebben tot een klinisch specialist/zorgprofessional die bekwaam

Nadere informatie

Emissiehandel: Commissie geeft groen licht voor nog eens 8 plannen zodat de handel zoals gepland van start kan gaan

Emissiehandel: Commissie geeft groen licht voor nog eens 8 plannen zodat de handel zoals gepland van start kan gaan IP/04/1250 Brussel, 20 oktober 2004 Emissiehandel: Commissie geeft groen licht voor nog eens 8 plannen zodat de handel zoals gepland van start kan gaan De Europese Commissie gaat akkoord met een tweede

Nadere informatie

Bijlage arbeidsreglement

Bijlage arbeidsreglement Bijlage arbeidsreglement (voorbeeld) Procedure voor psychosociale risico s 1. Doel, definities en toepassingsgebied 1.1. Doel Deze procedures dragen bij tot het welzijn van werknemers en vullen de algemene

Nadere informatie

Directe Hulp bij Huiselijk. U staat er niet alleen voor!

Directe Hulp bij Huiselijk. U staat er niet alleen voor! Directe Hulp bij Huiselijk Geweld U staat er niet alleen voor! U krijgt hulp Wat nu? U bent in contact geweest met de politie of u heeft zelf om hulp gevraagd. Daarom krijgt u nu Directe Hulp bij Huiselijk

Nadere informatie

Onderzoeksopzet. Marktonderzoek Klantbeleving

Onderzoeksopzet. Marktonderzoek Klantbeleving Onderzoeksopzet Marktonderzoek Klantbeleving Utrecht, september 2009 1. Inleiding De beleving van de klant ten opzichte van dienstverlening wordt een steeds belangrijker onderwerp in het ontwikkelen van

Nadere informatie

Zelfmoordgedachten. Praat over wat je denkt, voelt, ervaart. Praten lucht op.

Zelfmoordgedachten. Praat over wat je denkt, voelt, ervaart. Praten lucht op. Zelfmoordgedachten Praat over wat je denkt, voelt, ervaart. Praten lucht op. Alles over zelfmoordgedachten Zelfmoordlijn 1813 Die kan je bellen, chatten of mailen als je aan zelfdoding denkt. Op de website

Nadere informatie

DE KINDEROMBUDSMAN PRESENTEERT EERSTE NEDERLANDSE KINDERRECHTENMONITOR: GROTE ZORGEN OVER HALF MILJOEN KINDEREN

DE KINDEROMBUDSMAN PRESENTEERT EERSTE NEDERLANDSE KINDERRECHTENMONITOR: GROTE ZORGEN OVER HALF MILJOEN KINDEREN DE KINDEROMBUDSMAN PRESENTEERT EERSTE NEDERLANDSE KINDERRECHTENMONITOR: GROTE ZORGEN OVER HALF MILJOEN KINDEREN De eerste Nederlandse Kinderrechtenmonitor laat zien hoe het gaat met kinderen die in Nederland

Nadere informatie

18-04- 2010. Wat moeten adop1eouders meer hebben dan goed genoeg ouderschap? Een aantal belangrijke factoren voor goed verlopende adoptie

18-04- 2010. Wat moeten adop1eouders meer hebben dan goed genoeg ouderschap? Een aantal belangrijke factoren voor goed verlopende adoptie Wat moeten adop1eouders meer hebben dan goed genoeg ouderschap? Gera ter Meulen adoc@fsw.leidenuniv.nl Een aantal belangrijke factoren voor goed verlopende adoptie Een goede voorbereiding van adoptieouders

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting De levensverwachting van mensen met een ernstige psychiatrische aandoening (EPA) is gemiddeld 13-30 jaar korter dan die van de algemene bevolking. Onnatuurlijke doodsoorzaken zoals

Nadere informatie

Gedwongen opname en verslaving Dr Anne Van Duyse - De Sleutel en PC Sint Jan Baptist

Gedwongen opname en verslaving Dr Anne Van Duyse - De Sleutel en PC Sint Jan Baptist Gedwongen opname en verslaving Dr Anne Van Duyse - De Sleutel en PC Sint Jan Baptist Deel 1: Wet op de gedwongen opname Deel 2: problematisch middelengebruik Toetsing van de wet bij verslaving Geesteszieke

Nadere informatie

WAT WIL HIJ, WAT WIL ZIJ?

WAT WIL HIJ, WAT WIL ZIJ? WAT WIL HIJ, WAT WIL ZIJ? Inhoud Voorwoord 7 1. Hoe stabiel is uw huwelijk? 9 2. Waarom de Liefdesbank nooit sluit 17 3. Waar zij echt niet zonder kan: Genegenheid 33 4. Waar hij echt niet zonder kan:

Nadere informatie

Iedereen sterk. Zo stimuleer je innovatief gedrag en eigenaarschap van medewerkers

Iedereen sterk. Zo stimuleer je innovatief gedrag en eigenaarschap van medewerkers Iedereen sterk Zo stimuleer je innovatief gedrag en eigenaarschap van medewerkers JANUARI 2016 Veranderen moet veranderen Verandering is in veel gevallen een top-down proces. Bestuur en management signaleren

Nadere informatie

NAH bij kinderen en jongeren: plasticiteit en herstel Caroline van Heugten

NAH bij kinderen en jongeren: plasticiteit en herstel Caroline van Heugten NAH bij kinderen en jongeren: plasticiteit en herstel Caroline van Heugten Universiteit Maastricht c.vanheugten@np.unimaas.nl Inhoud presentatie Plasticiteit van het brein Hersenletsel Schade en herstel

Nadere informatie

In de eeuwigheid van het leven waarin ik ben is alles volmaakt, heel en compleet en toch verandert het leven voortdurend. Er is geen begin en geen

In de eeuwigheid van het leven waarin ik ben is alles volmaakt, heel en compleet en toch verandert het leven voortdurend. Er is geen begin en geen 14 In de eeuwigheid van het leven waarin ik ben is alles volmaakt, heel en compleet en toch verandert het leven voortdurend. Er is geen begin en geen einde, alleen een voortdurende kringloop van materie

Nadere informatie

Kernindicatoren voor assessment binnen de context van inclusief onderwijs

Kernindicatoren voor assessment binnen de context van inclusief onderwijs Kernindicatoren voor assessment binnen de context van inclusief onderwijs Proloog Assessment binnen de context van inclusief onderwijs is een aanpak van assessment binnen het reguliere onderwijs waarbij

Nadere informatie

risicocommunicatie, planning & mechanismen van gezondheidsgedragsverandering in een populatie met een verhoogd risico op hart- en vaatziekten

risicocommunicatie, planning & mechanismen van gezondheidsgedragsverandering in een populatie met een verhoogd risico op hart- en vaatziekten risicocommunicatie, planning & mechanismen van gezondheidsgedragsverandering in een populatie met een verhoogd risico op hart- en vaatziekten Hart- en vaatziekten vormen een grote bedreiging voor de volksgezondheid.

Nadere informatie

Expertmeeting Alcohol en Zwangerschap 6 december 2012

Expertmeeting Alcohol en Zwangerschap 6 december 2012 Expertmeeting Alcohol en Zwangerschap 6 december 2012 Onderzoek Alcohol en Zwangerschap 2008-2012 Nickie van der Wulp, MSc 12, Ciska Hoving, PhD 2, Wim van Dalen, MSc 1, & Hein de Vries, PhD 2 1 Nederlands

Nadere informatie

10/12/2015. Uit evaluaties en klachten: nog nood aan tips voor communicatie en voor mogelijke interventies nog heel wat misverstanden.

10/12/2015. Uit evaluaties en klachten: nog nood aan tips voor communicatie en voor mogelijke interventies nog heel wat misverstanden. Studiedag peer-mediation 15 december 2015 Argumenten om voor een extra publicatie te zorgen Heel wat beleidsinstrumenten voor het voorkomen en aanpakken van vormen van geweld op scholen door scholen niet

Nadere informatie

SLEUTELCOMPETENTIES VOOR TEWERKSTELLING IN DE DIESTENSECTOR

SLEUTELCOMPETENTIES VOOR TEWERKSTELLING IN DE DIESTENSECTOR SLEUTELCOMPETENTIES VOOR TEWERKSTELLING IN DE DIESTENSECTOR Eenheid 0: Inleiding Leermodule ontwikkeld in het kader van het project KEYROMA: Ontwikkelen van sleutelcompetenties en sociale vaardigheden

Nadere informatie

Vragenlijst: Veiligheidsklimaat op de werkvloer

Vragenlijst: Veiligheidsklimaat op de werkvloer NOSACQ-50- Belgian Dutch Vragenlijst: Veiligheidsklimaat op de werkvloer Deze vragenlijst heeft als doel meer te weten te komen over uw mening over de veiligheid bij u op de werkplek. De antwoorden worden

Nadere informatie

Samenvatting (Summary in Dutch)

Samenvatting (Summary in Dutch) Samenvatting (Summary in Dutch) Burnout, een toestand van mentale uitputting door chronische stress in de werksituatie, vormt een ernstig maatschappelijk probleem dat momenteel veel aandacht krijgt. In

Nadere informatie

ENTANGLE - Nieuwsbrief

ENTANGLE - Nieuwsbrief INHOUD Projectachtergrond 1 Projectomschrijving 2 Partners 3 Kick ck-off meeting in Brussel 4 Rethinking Education 4 Contactgegevens en LLP 5 ENTANGLE vindt zijn oorsprong in de dagelijkse praktijk binnen

Nadere informatie

Opzet alcoholbeleid voor werknemers binnen een instelling of bedrijf in de gemeente Raalte Alcoholpreventie volwassenen

Opzet alcoholbeleid voor werknemers binnen een instelling of bedrijf in de gemeente Raalte Alcoholpreventie volwassenen Opzet alcoholbeleid voor werknemers binnen een instelling of bedrijf in de gemeente Raalte Alcoholpreventie volwassenen Tactus Verslavingszorg Preventie & Consultancy Brink 40 7411 BT Deventer 088 3822

Nadere informatie

Q1 In welke hoedanigheid neemt u deel aan deze enquête:

Q1 In welke hoedanigheid neemt u deel aan deze enquête: Q1 In welke hoedanigheid neemt u deel aan deze enquête: Answered: 280 Skipped: 0 Leerkracht Schoolhoofd Leerling Ouder Vertegenwoor... Leerkracht Schoolhoofd Leerling Ouder Vertegenwoordiger van een andere

Nadere informatie

Thema's per klas die aangeboden worden in de methode:

Thema's per klas die aangeboden worden in de methode: Thema's per klas die aangeboden worden in de methode: Groep 1-2 Hierbij zijn de kinderen bezig met specifieke lichaamskenmerken van zichzelf en van anderen. Ook gaan ze op zoek naar onderlinge overeenkomsten.

Nadere informatie

ISO 9000:2000 en ISO 9001:2000. Een introductie. Algemene informatie voor medewerkers van: SYSQA B.V.

ISO 9000:2000 en ISO 9001:2000. Een introductie. Algemene informatie voor medewerkers van: SYSQA B.V. ISO 9000:2000 en ISO 9001:2000 Een introductie Algemene informatie voor medewerkers van: SYSQA B.V. Organisatie SYSQA B.V. Pagina 2 van 11 Inhoudsopgave 1 INLEIDING... 3 1.1 ALGEMEEN... 3 1.2 VERSIEBEHEER...

Nadere informatie

Nationale Infodag, Brussel, 30 maart 2009 Dr. Guy Dargent Uitvoerend Agentschap voor Gezondheid en Consumenten, EAHC

Nationale Infodag, Brussel, 30 maart 2009 Dr. Guy Dargent Uitvoerend Agentschap voor Gezondheid en Consumenten, EAHC Nationale Infodag, Brussel, 30 maart 2009 Dr. Guy Dargent Uitvoerend Agentschap voor Gezondheid en Consumenten, EAHC Werkplan 2009 Deelnemende landen Projectleiders en partners uit: 27 EU-lidstaten Kroatië

Nadere informatie

GEZONDHEIDSENQUETE 2013

GEZONDHEIDSENQUETE 2013 GEZONDHEIDSENQUETE 2013 RAPPORT 5: PREVENTIE Stefaan Demarest, Rana Charafeddine (ed.) Wetenschappelijk Instituut Volksgezondheid Operationele Directie Volksgezondheid en surveillance J. Wytsmanstraat

Nadere informatie

Risicofactoren, zelfbescherming en invloed van sociale context (6 oktober 2011) Sofie Vandoninck, K.U.Leuven

Risicofactoren, zelfbescherming en invloed van sociale context (6 oktober 2011) Sofie Vandoninck, K.U.Leuven Veilig online: negatieve ervaringen bij 9-16 jarigen Risicofactoren, zelfbescherming en invloed van sociale context (6 oktober 2011) Sofie Vandoninck, K.U.Leuven EU Kids Online: achtergrond en theoretisch

Nadere informatie

TOPSIDE staat in het Engels voor Training Opportunities for Peer Supporters with Intellectual Disabilities in Europe. Richtlijnen

TOPSIDE staat in het Engels voor Training Opportunities for Peer Supporters with Intellectual Disabilities in Europe. Richtlijnen TOPSIDE TOPSIDE staat in het Engels voor Training Opportunities for Peer Supporters with Intellectual Disabilities in Europe Richtlijnen voor Mentoren Inclusion Europe www.peer-training.eu Auteurs: TOPSIDE

Nadere informatie

Middelen, delictgedrag en leefstijltraining. Marscha Mansvelt

Middelen, delictgedrag en leefstijltraining. Marscha Mansvelt Middelen, delictgedrag en leefstijltraining Marscha Mansvelt Inhoud Hoe gaat de Waag om met middelengebruik als risicofactor voor delictgedrag? Leefstijltraining 1. Alcohol is de meest sociaal geaccepteerde

Nadere informatie

GEMEENSCHAPPELIJKE VERKLARINGEN VAN DE HUIDIGE OVEREENKOMSTSLUITENDE PARTIJEN EN DE NIEUWE OVEREENKOMSTSLUITENDE PARTIJEN BIJ DE OVEREENKOMST

GEMEENSCHAPPELIJKE VERKLARINGEN VAN DE HUIDIGE OVEREENKOMSTSLUITENDE PARTIJEN EN DE NIEUWE OVEREENKOMSTSLUITENDE PARTIJEN BIJ DE OVEREENKOMST EN VAN DE HUIDIGE OVEREENKOMSTSLUITENDE PARTIJEN EN DE NIEUWE OVEREENKOMSTSLUITENDE PARTIJEN BIJ DE OVEREENKOMST AF/EEE/BG/RO/DC/nl 1 BETREFFENDE DE TIJDIGE BEKRACHTIGING VAN DE OVEREENKOMST BETREFFENDE

Nadere informatie

Oplossingsgerichte vragen (Het Spel van Oplossingen IKB & TS)

Oplossingsgerichte vragen (Het Spel van Oplossingen IKB & TS) Oplossingsgerichte vragen (Het Spel van Oplossingen IKB & TS) Stel dat dat (te grote wonder) gebeurt, ik betwijfel of dat zal gebeuren, maar stel je voor dat, wat zou je dan doen dat je nu niet doet? (p36)

Nadere informatie

Samenvatting. Samenvatting

Samenvatting. Samenvatting Samenvatting Op grond van klinische ervaring en wetenschappelijk onderzoek, is bekend dat het gezamenlijk voorkomen van een pervasieve ontwikkelingsstoornis en een verstandelijke beperking tot veel bijkomende

Nadere informatie

Uw mening over gaswinning uit het Groningen-gasveld

Uw mening over gaswinning uit het Groningen-gasveld faculteit gedrags- en maatschappijwetenschappen sociale psychologie Uw mening over gaswinning uit het Groningen-gasveld Onderzoeksresultaten fase 1 Elisabeth Hoekstra Goda Perlaviciute Linda Steg onderzoekgaswinning@rug.nl

Nadere informatie

Tabel competentiereferentiesysteem

Tabel competentiereferentiesysteem Bijlage 3 bij het ministerieel besluit van tot wijziging van het ministerieel besluit van 28 december 2001 tot uitvoering van sommige bepalingen van het koninklijk besluit van 30 maart 2001 tot regeling

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting

Nederlandse Samenvatting Nederlandse Samenvatting De nadelige gezondheidsrisico s/gevolgen van roken en van depressie en angststoornissen zijn goed gedocumenteerd, en deze aandoeningen doen zich vaak tegelijkertijd voor. Het doel

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting 119 120 Samenvatting 121 Inleiding Vermoeidheid is een veel voorkomende klacht bij de ziekte sarcoïdose en is geassocieerd met een verminderde kwaliteit van leven. In de literatuur

Nadere informatie

MEDEDELING AAN DE LEDEN

MEDEDELING AAN DE LEDEN EUROPEES PARLEMENT 2009-2014 Commissie verzoekschriften 31.1.2014 MEDEDELING AAN DE LEDEN Betreft: Verzoekschrift 0256/2011, ingediend door Harry Nduka (Nigeriaanse nationaliteit), over zijn recht om in

Nadere informatie

Cash Management bank. Laat werkkapitaal werken!!

Cash Management bank. Laat werkkapitaal werken!! Cash Management bank Laat werkkapitaal werken!! Hoe selecteer je een goede cash management bank. Bij het selecteren van een huisbankier voor cash management zaken moet een bedrijf eerst de vereisten en

Nadere informatie

67,3% van de 20-64-jarigen aan het werk

67,3% van de 20-64-jarigen aan het werk ALGEMENE DIRECTIE STATISTIEK EN ECONOMISCHE INFORMATIE PERSBERICHT 28 oktober 67,3% van de 20-64-jarigen aan het werk Tegen 2020 moet 75% van de Europeanen van 20 tot en met 64 jaar aan het werk zijn.

Nadere informatie

ONLINE WEERBAARHEID. Zelfregulering en coping strategieën in relatie tot psychosociale en contextkenmerken Leen d Haenens, KU Leuven

ONLINE WEERBAARHEID. Zelfregulering en coping strategieën in relatie tot psychosociale en contextkenmerken Leen d Haenens, KU Leuven ONLINE WEERBAARHEID Zelfregulering en coping strategieën in relatie tot psychosociale en contextkenmerken Leen d Haenens, KU Leuven EU Kids Online: achtergrond en theoretisch kader Types online risico

Nadere informatie

goede redenen voor het bezoeken van een zelfhulpgroep

goede redenen voor het bezoeken van een zelfhulpgroep 10 goede redenen voor het bezoeken van een zelfhulpgroep InTact Zelfhulp Zelfhulp is er voor jou. Deze informatie is voor alle mensen met een verslavingsprobleem, ongeacht welke verslaving en voor naasten

Nadere informatie

Persoonlijkheidsstoornissen Kortdurend Behandelaanbod

Persoonlijkheidsstoornissen Kortdurend Behandelaanbod Persoonlijkheidsstoornissen Kortdurend Behandelaanbod U bent niet de enige Een op de tien Nederlanders heeft te maken met een persoonlijkheidsstoornis of heeft trekken hiervan. De Riagg Maastricht is gespecialiseerd

Nadere informatie

HIJS HOKIJ DEN HAAG GEDRAGSCODE

HIJS HOKIJ DEN HAAG GEDRAGSCODE Waarom een gedragscode? Eén van de methodes om ongewenst gedrag zoals agressie, vandalisme e.d. te beperken, is het opstellen van een gedragscode. De twee belangrijkste oorzaken van ongewenst gedrag zijn

Nadere informatie

OPQ Profiel OPQ. E.I. rapport. Naam Dhr. Sample Candidate. Datum 23 oktober 2013. www.ceb.shl.com

OPQ Profiel OPQ. E.I. rapport. Naam Dhr. Sample Candidate. Datum 23 oktober 2013. www.ceb.shl.com OPQ Profiel OPQ E.I. rapport Naam Dhr. Sample Candidate Datum 23 oktober 2013 www.ceb.shl.com Inleiding Kennis van de eigen emoties, het onderkennen van andermans emoties en het omgaan met relaties kunnen

Nadere informatie

A c. Dutch Summary 257

A c. Dutch Summary 257 Samenvatting 256 Samenvatting Dit proefschrift beschrijft de resultaten van twee longitudinale en een cross-sectioneel onderzoek. Het eerste longitudinale onderzoek betrof de ontwikkeling van probleemgedrag

Nadere informatie

Wetenschappelijke Feiten. over. Psychoactieve Drugs. Tabak, Alcohol, en Verboden middelen

Wetenschappelijke Feiten. over. Psychoactieve Drugs. Tabak, Alcohol, en Verboden middelen pagina 1/6 Wetenschappelijke Feiten Bron: WGO (2004) over Psychoactieve Drugs Tabak, Alcohol, en Verboden middelen Samenvatting en details: GreenFacts Context - Psychoactieve drugs zoals tabak, alcohol,

Nadere informatie

Criminele meisjes: Specifieke zorg en aandacht of niet?

Criminele meisjes: Specifieke zorg en aandacht of niet? Stijging criminaliteit meisjes Criminele meisjes: Specifieke zorg en aandacht of niet? Anne-Marie Slotboom Vrije Universiteit Amsterdam 1 BRISBANE 2010 - Steeds meer jonge meisjes tussen tien en veertien

Nadere informatie

Informatie voor gezinnen over Jeugdbescherming

Informatie voor gezinnen over Jeugdbescherming Informatie voor gezinnen over Jeugdbescherming Wat is Jeugdbescherming? Jeugdbescherming heette vroeger Bureau Jeugdzorg Agglomeratie Amsterdam. Wij dragen bij aan de bescherming van kinderen en daardoor

Nadere informatie

PERSOONLIJKHEIDSSTOORNIS

PERSOONLIJKHEIDSSTOORNIS PERSOONLIJKHEIDSSTOORNIS PATIËNTENINFORMATIE ALGEMEEN Wat is een persoonlijkheidsstoornis? Ieder mens heeft een persoonlijkheid. Een persoonlijkheid is de optelsom van hoe u als persoon bent, hoe u zich

Nadere informatie

RAAD VA DE EUROPESE U IE. Brussel, 18 september 2008 (18.09) (OR. en) 13187/08 FSTR 20 FC 5 REGIO 25 SOC 516

RAAD VA DE EUROPESE U IE. Brussel, 18 september 2008 (18.09) (OR. en) 13187/08 FSTR 20 FC 5 REGIO 25 SOC 516 RAAD VA DE EUROPESE U IE Brussel, 18 september 2008 (18.09) (OR. en) 13187/08 FSTR 20 FC 5 REGIO 25 SOC 516 VOORSTEL van: de Commissie d.d.: 16 september 2008 Betreft: Voorstel voor een Verordening (EG)

Nadere informatie

TH-LPI Lean Performance Indicator. Best Peter Manager Brainwave Ltd.

TH-LPI Lean Performance Indicator. Best Peter Manager Brainwave Ltd. Best Peter Manager Brainwave Ltd. TH-LPI Lean Performance Indicator Dit rapport werd gegenereerd op 11-11-2015 door White Alan van Brainwave Ltd.. De onderliggende data dateren van 10-03-2015. OVER DE

Nadere informatie

5. Discussie. 5.1 Informatieve waarde van de basisgegevens

5. Discussie. 5.1 Informatieve waarde van de basisgegevens 5. 5.1 Informatieve waarde van de basisgegevens Relevante conclusies voor het beleid zijn pas mogelijk als de basisgegevens waaruit de samengestelde indicator berekend werd voldoende recent zijn. In deze

Nadere informatie

VIPD Persoonlijk Ontwikkelrapport Naam: Pieter Proef Datum: 20/09/2013 2013 IPDK

VIPD Persoonlijk Ontwikkelrapport Naam: Pieter Proef Datum: 20/09/2013 2013 IPDK VIPD Persoonlijk Ontwikkelrapport Naam: Datum: Inhoudsopgave Deel 1. Inleiding Deel 2. Competentieprofiel Deel 3. Resultatenzicht Deel 4. Zelf-analyse Ontwikkelpunten Deel 1 Inleiding Voor u ligt uw.

Nadere informatie

Manifest voor de Rechten van het kind

Manifest voor de Rechten van het kind Manifest voor de Rechten van het kind Kinderen vormen de helft van de bevolking in ontwikkelde landen. Ongeveer 100 miljoen kinderen leven in de Europese Unie Het leven van kinderen in de hele wereld wordt

Nadere informatie

De draad weer oppakken

De draad weer oppakken De draad weer oppakken na een ingrijpende gebeurtenis 0900-0101 (lokaal tarief) Slachtofferhulp N e d e r l a n d Een ingrijpende gebeurtenis, zoals een misdrijf of verkeersongeluk, zet uw leven in meer

Nadere informatie

Richtsnoeren voor de behandeling van verbonden ondernemingen, waaronder deelnemingen

Richtsnoeren voor de behandeling van verbonden ondernemingen, waaronder deelnemingen EIOPA-BoS-14/170 NL Richtsnoeren voor de behandeling van verbonden ondernemingen, waaronder deelnemingen EIOPA Westhafen Tower, Westhafenplatz 1-60327 Frankfurt Germany - Tel. + 49 69-951119-20; Fax. +

Nadere informatie

De meerwaarde van het contextueel denkkader binnen de ouderenzorg

De meerwaarde van het contextueel denkkader binnen de ouderenzorg De meerwaarde van het contextueel denkkader binnen de ouderenzorg Claire Meire 2014 Een sterveling draagt zijn ouders op zijn schouders. Of niet op zijn schouders. In zijn binnenste. Zijn leven lang moet

Nadere informatie