Preventie problemen bij vinificatie. Brabantse Wijnbouwers Wintercursus dag 1. 1 september 2012 Biezenmortel

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Preventie problemen bij vinificatie. Brabantse Wijnbouwers Wintercursus dag 1. 1 september 2012 Biezenmortel"

Transcriptie

1 Preventie problemen bij vinificatie door Siem Zwaard Brabantse Wijnbouwers Wintercursus dag 1 1 september 2012 Biezenmortel Siem Zwaard 2012

2 Grootste gevaren bij vinificatie Top 4 van problemen Oxidatie (bruinkleuring) H 2 S (geur rotte eieren) en nakomelingen Vluchtige zuren (vnl azijn), acetaldehyde en aceton Brettanomyces (pleisters en stallucht) Andere problemen Diverse andere kwalen Best practices Gezond en rijp oogstmateriaal Tijdig problemen voor zijn Hygiënisch werken Ruiken, ruiken en nog eens ruiken

3 Oxidatie Waar gaat het over Resultaat altijd Oorzaken Andere aspecten O 2 Oxidatie van kleurstoffen fenolen en ketens van fenolen (polyfenolen) Ontkleuring en bruinkleuring Zuurstof, in combinatie met: - Enzym tyrosinase - Enzym laccase - Niet-enzymatische oxidatie Afbraak alcohol in azijn (zie vluchtige zuren) Gist heeft O 2 nodig bij vermeerdering Vatrijping: tannines zachter door microoxidatie

4 Oxidatie (oorzaak tyrosinase) Wat is het Eigenschappen Behandeling Tyrosinase: Enzym in celwanden van druiven Faciliteert oxidatie van fenolen (bruinkleuring) Gevoelig voor sulfiet Optimale ph: 4-5 Minder actief naarmate vinificatie vordert 1 Koel oogsten en koel transport beneden optimumtemperatuur enzym 2 Druiven gaaf houden tot vinificatie 3 Voorklaring met bentoniet (witte wijn) verwijdert celmateriaal en inactiveert enzym 4 Tijdig sulfiteren inactiveert tyrosinase

5 Oxidatie (oorzaak laccase 1) Wat is het Eigenschappen Laccase: Enzym in Botrytis cenerea (grijze rot) Faciliteert oxidatie van fenolen (bruinkleuring) Nauwelijks gevoelig voor sulfiet Niet gevoelig voor bentoniet bentoniet bindt alleen positief geladen eiwitten Niet gevoelig voor voorklaring niet alleen in celmateriaal, ook in sap Optimale ph: 3-5 bredere range dan tyrosinase Actief tijdens hele vinificatie én daarna

6 Oxidatie (oorzaak laccase 2) Behandeling 1 Rode wijn: vermijd druiven met botrytis misschien nooit voor 100% haalbaar 2 Koel oogsten en koel transport beneden optimumtemperatuur enzym 3 Druiven gaaf houden tot vinificatie lage kistjes gebruiken, korte transporttijd 4 Voor gisting royaal sulfiteren 1-2 gram / 10 liter remt niet aanwezige laccase, maar voorkomt erger door doden Botrytis cinerea 5 Thermovinificatie korte verhitting voor gisting (denatureert enzym), persen en afmaken als witte wijn (weinig tannines, weinig structuur, geen bewaarwijn, wel fruitig) 5 ph al aan hoge kant (richting 4): dan geen malo 6 Pasteurisatie voor botteling seconden 70º C denatureert enzym

7 Oxidatie (a propos Botrytis 1) Botrytis cinerea Veroorzaakt (en oplossingen) Schimmel op vruchten en bloemknoppen 1 Oxidatie door enzym laccase 2 Laag gehalte stikstof (N) in druiven zeer veel extra gistvoeding nodig (N en vitaminen) veroorzaakt trage start gisting of latere vertraging veroorzaakt ontstaan overmaat H 2 S (rotte eieren geur) 3 Botrycine stofwisselingsproduct, remt werking gist, geen remedie 4 Maakt SO 2 -bindende stoffen ruim sulfiteren nodig (mag bij dessertwijnen met edelrot) 5 Maakt glucanen suikerketens die most visceuzer maken (lastig persen en filteren) behandeling met enzym Beta-1-3-glucanase bijvoorbeeld Panzym Fino G of Trenolin Filtro DF

8 Oxidatie (a propos Botrytis 2) Veroorzaakt ook 6 Suikergehalte vaak extra hoog 7 Beschadiging druiven 8 Spontane gisting aan wijnstok 9 Omzetting alcohol in azijn 10 Toegang Acetobacter aceti de bekende azijnzuurbacterie 11 Vorming van nog meer azijn

9 Oxidatie (niet-enzymatisch) Voorbeeld Behandeling Omzetting fenolen naar chinonen (of quinonen) goed te zien bij oxidatie opengesneden appel normale reactie bij persen witte druiven (geen paniek) 1 Koel oogsten en koel transport oxidatiereactie verloopt trager 2 Druiven gaaf houden tot vinificatie lage kistjes gebruiken, korte transporttijd 3 Na persen bruinkleuring repareren met sulfiet na persen witte druiven oxidatie ongedaan maken met sulfiet

10 H 2 S : geur rotte eieren (1) Wat is het Reductie van vrije zwavel (S) in most of pulp Herkomst zwavel Uit spuitresten op druiven of voedingsulfaten (1) Uit afbraak zwavelhoudende eiwitten gist (2) Mechanisme (1) begin gisting Gebrek aan stikstof (N) tijdens gisting gistcellen moeten bij vermeerdering celwanden maken celwand opgebouwd uit oa eiwitten eiwitten opgebouwd uit oa S bevattende aminozuren (aminozuren methionine en cysteïne bevatten S) uit omgeving dus N nodig en S Bij te weinig N, geen celwand en blijft S over S reduceert, wordt H 2 S Simpele preventie Voldoende N in gistvoeding geven

11 H 2 S : geur rotte eieren (2) Mechanisme (2) Tijdens en na gisting Bij afbraak gistcel komt S vrij Bij afbraak gistcel worden celwandenafgebroken Celwand opgebouwd uit oa eiwitten Eiwitten opgebouwd uit oa S bevattende aminozuren (Aminozuren methionine en cysteïne bevatten S) Bij afbraak komt S vrij uit methionine en cisteïne S reduceert, wordt H 2 S Simpele remedie Oproeren depôt Gevormde H 2 S (gas) komt in bellen naar boven en moet in staat gesteld worden om de wijn te verlaten Vanzelf Meeste H 2 S komt met CO 2 mee naar boven en verlaat de pulp of most

12 H 2 S : geur rotte eieren (3) Cysteïne Methionine Samenvatting factoren die vorming H 2 S bevorderen Aanwezigheid anorganisch zwavel in combinatie met stikstofgebrek en vitaminegebrek (90% van de oorzaken) Organische zwavelhoudende verbindingen (vnl aminozuren bij afbraak) Zwaveldioxide (sulfiet): nauwelijks oorzaak Druivenras (syrah en merlot berucht, pinots en sauvignon blanc goed) Ene gist gevoeliger dan andere: voedingsbehoefte (N-behoefte) verschilt Optreden H 2 S in eerste helft gisting minder lastig dan later

13 H 2 S : geur rotte eieren (4) Tips Voor gisting Kies gistras met lage voedingsbehoefte, of Wees zeer alert op gistvoeding Rehydrateer gist met Go-ferm oa voor extra vitaminen en zeer levensvatbare gist altijd gebruiken zonder gistvoeding (N in dit stadium giftig) Begin gisting Kies gistvoeding die Pas na 2 dagen gistvoeding geven anders stimuleer je ook de verkeerde gisten Daarna vaak ruiken, bij H 2 S: meer gistvoeding! Einde gisting Oproeren depôt Plenzen en plonzen om H 2 S kwijt te raken risico s: oxidatie wijn en vorming van mercaptanen

14 H 2 S : geur rotte eieren (5) Wat ook nog wil helpen... Nieuwe stalen tank spoelen met citroenzuur lost aanwezige mangaansulfide van nieuwe tank op Inert gas blazen door most of pulp (CO 2, stikstofgas of argon) H 2 S verdampot in de belletjes en gaat mee, de vloeistof uit Overhevelen in plaats van plonzen weer oxidatiegevaar Böcksin toepassen bevat siliciumdioxide, werking onzeker Kopercitraat bijvoorbeeld Kupzit van Erbslöh

15 H 2 S nakomelingen: mercaptanen (1) Onbehandelde H 2 S vormt met andere stoffen grotere moleculen (mercaptanen ofwel thiolen) WAARNEMINGSDREMPEL VERBINDING LUCHT VAN... (ng/l) H 2 S Rotte eieren 0,5 Carbonyl sulfide Ether 3,0 Methyl mercaptaan Stilstaand water 1,5 Ethyl mercaptaan Uien 1,1 Dimethyl sulfide Kweepeer, truffel 10,0 Methionol Gekookte kool 1200,0 Diethyl sulfide Ether 0,9 Dimethyl sulfide Kweepeer, asperges 15,0 Diethyl sulfide Knoflook, rubber 4,3 De stoffen met de laagste waarnemingsdrempel ruik je het eerst

16 H 2 S nakomelingen: mercaptanen (2) Preventie en behandeling mercaptanen Eigenlijk enige optie: H 2 S voorkomen of behandelen Praktisch enige behandelmogelijkheden: Kopersulfaat (kopervitriool) Ingezet met kopercitraat en zilverchloride Reststoffen worden met kaliumferrocyanide (geel bloedloogzout) verwijderd Begeleiding door laboratorium noodzakelijk Vanaf 2015 verboden in biologische wijn Kopercitraat bijvoorbeeld Kupzit van Erbslöh

17 Vluchtige zuren basisprocessen (1) Alcohol uit suiker C 6 H 12 O 6 2C 2 H 5 OH + 2CO 2 + 2ATP + warmte glucose of fructose ethanol + koolzuurgas + energie + warmte Omzetting vindt plaats anaeroob (zonder gebruik van zuurstof) via diverse stappen in gistcellen, met behulp van enzymen met diverse tussenproducten belangrijk tussenproduct: acetaldehyde Glucose of fructose acetaldehyde ethanol

18 Vluchtige zuren basisprocessen (2) Alcohol uit suiker C 6 H 12 O 6 2C 2 H 5 OH + 2CO 2 + 2ATP + warmte glucose of fructose ethanol + koolzuurgas + energie + warmte Omzetting vindt plaats anaeroob (zonder gebruik van zuurstof) via diverse stappen in gistcellen, met behulp van enzymen met diverse tussenproducten belangrijk tussenproduct: acetaldehyde Glucose of fructose acetaldehyde ethanol Kenmerken acetaldehyde Vluchtig, kleurloos, geurend naar fruit (overrijpe appel), meestal hinderlijk Typisch voor sherry met flor Kan worden gebonden met zwaveldioxide SO 2 (geur overrijpe appel verdwijnt) Veroorzaakt dronkenschap en hyperthermie

19 Vluchtige zuren basisprocessen (3) Glucose of fructose acetaldehyde ethanol Ook mogelijk: ethanol terug naar acetaldehyde door oxidatie

20 Vluchtige zuren basisprocessen (4) Glucose of fructose acetaldehyde ethanol Ook mogelijk: azijnzuur oxidatie

21 Vluchtige zuren basisprocessen (5) Glucose of fructose acetaldehyde ethanol azijnzuur oxidatie Kenmerken azijnzuur (officieel: ethaanzuur) Vluchtig, zwak zuur Onvermijdelijk nevenproduct van alcoholische gisting Kenmerkende, stekende geur (azijnsteek) Kenmerk van bedervende wijn, proces niet omkeerbaar Wettelijk maximum In zeer geringe hoeveelheid: bijdrage aan complexiteit Sommige gisten (en bacteriën!) produceren er meer van dan anderen

22 Vluchtige zuren basisprocessen (6) Glucose of fructose acetaldehyde ethanol oxidatie aceton azijnzuur + ethanol

23 Vluchtige zuren basisprocessen (7) Glucose of fructose acetaldehyde ethanol oxidatie aceton azijnzuur (+ ethanol) Kenmerken aceton (officieel: ethylacetaat) Ester van azijnzuur en ethanol Typische geur van velpon of nagellak remover Niet verwijderbaar Proces niet omkeerbaar

24 Vluchtige zuren basisprocessen (8) Glucose of fructose acetaldehyde ethanol oxidatie aceton azijnzuur + ethanol Sleutelrollen in deze processen voor Schimmels, gisten (eencellige schimmels) en bacteriën Zuurstof

25 Vluchtige zuren maatregelen (1) 1 Gebruik gaaf fruit (geen spontane fermentatie) 2 Professionele gist gebruiken (produceert weinig vluchtige zuren) 3 Zoveel mogelijk uitsluiten van zuurstof als gisting eenmaal goed loopt 4 Uitschakelen van azijnzuur vormende bacteriën - Acetobacter aceti maakt azijn uit alcohol - Gluconobacter maakt azijn uit suiker Dus: - Geen druiven gebruiken met botrytis (gaaf fruit) - Fruitvliegjes weghouden (dragers acetobacter) - Voldoende sulfiet gebruiken 5 Uitschakelen van melkzuurvormende bacteriën Lactobacillus en Pediococcus - Produceren azijnzuur uit suiker - Maken bovendien overmaat aan diacetyl (botergeur) - Uitschakelen met lysozym en/of sulfiet 6 Bestrijden van wilde gist Brettanomyces (zie hierna) met sulfiet en hygiëne

26 Vluchtige zuren maatregelen (2) 7 Bij hoog gehalte restsuiker: extra remming door extra sulfiet + lysozym 8 Bij lange schilweking (rode wijn): - Extra aandacht voor uitsluiting zuurstof - Inert gas gebruiken boven wijn - Extra letten op lysozym, sulfiet en ph 9 Bij malo (BZA) de juiste melkzuurbacteriën inzetten: Reincultuur Oenococcus oeni of Leuconostoc Oeni (produceren weinig vluchtig zuur) 10 Bij malo eventueel co-inoculatie toepassen: Gelijktijdige inzet van gist en reincultuur Oenococcus 11 Eventueel malo niet pas starten na alcoholische gisting, maar als alcoholische gisting op zijn eind loopt (suikergehalte checken) 12 Malo niet te lang laten duren: gebruik juiste temperatuur

27 Brettanomyces Wat is het Wat doet het Wanneer actief Kenmerkende geuren Bestrijding Wilde gist, komt voor op schillen van vruchten en in wijnkelder Ook aangeduid als Brett Plakt stoffen aan fenolen die daardoor vervelend gaan ruiken Verbrandt suikers tot azijn Rode wijn gevoeliger dan wit (ph, schilweking, malo) Bij hogere ph (dus steekt kop op vanaf einde fermentatie) Pleisters, medicinale geuren, stallucht, paardenzweet, grondlucht (vroeger goût de terroir ) Klein beetje grondgeur draagt bij aan complexiteit 1 Gaaf fruit gebruiken (geen spontane gisting) 2 Zeer hygiënisch werken (oa houten vaten grondig reinigen) 3 Voldoende sulfiet gebruiken (Brett ongevoelig voor lysozym) 4 Oppassen met verlengde schilweking 5 Zuurstof weghouden (Brett verbrandt restsuiker tot azijn) 6 Oppassen tijdens en na malo (ph lager en nog geen sulfiet) 7 Malo niet te lang laten duren (juiste temperatuur) 8 Oppassen met overhevelen (zuurstof)

28 Geur groene paprika Wat is het Wat doet het Altijd slecht? Bestrijding Opties Preventie Variant Methoxypyrazines (groep verbindingen) In schillen en pitten van onrijpe druiven Vaak in Cabernetkruisingen Doet wijn naar groene paprika s ruiken Vegetale geuren en smaken Sauvignon Blanc gekenmerkt door vegetale aroma s Niet mogelijk Wijn vernietigen Wijn mengen met andere wijn Geur maskeren met overdadig hout Geen Cabernetkruisingen aanplanten die hier niet rijpen Alleen rijp fruit gebruiken Isopropyl-methoxypyrazine (zeer bitter) Geproduceerd door Aziatisch Lieveheersbeestje

29 Gisting wil niet starten Oorzaken Voorkomen en oplossingen Teveel sulfiet aanwezig Weten hoeveel sulfiet nodig is Geen vergissingen 1 of 10 Liter! Sulfietbestendige gist gebruiken (Bayanusgisten of Champagnegisten) Temperatuur te hoog of te laag, of Pas aan aan eigenschappen gist Suikergehalte te hoog Gebruik zonodig alsnog andere gist Te weinig zuurstof voor gist- Giststarter NIET door pulp/most roeren vermeerdering Zorgen voor luchttoevoer (geen waterslot maar doek of gaas tegen fruitvliegjes) Zonodig opstrooien nieuwe gist en NIET doorroeren Verouderde gist Gebruik verse gist Giststarter niet actief meer Nieuwe starter maken of nieuwe gist opstrooien en NIET doorroeren

30 Gisting vertraagt of stopt Oorzaken Voorkomen en oplossingen Gisting voltooid Suiker op? (meten!) Volgende stap in de vinificatie Temperatuur te hoog of te laag Aanpassen Alcoholgehalte hoger dan gist aankan Gebruik juiste gist Eventueel andere gist toevoegen (eerst actief maken en vermeerderen) Restsuiker accepteren Voeding ontoereikend Extra voeding geven (meestal te ruiken aan H 2 S) (DAP en vitaminen) Gaaf fruit gebruiken Lysozym toevoegen bij start gisting (doodt verkeerde melkzuurbacteriën, die suiker wegsnoepen)

31 Diverse kwalen (1) Geraniumgeur Oorzaak Preventie Remedie Kaliumsorbaat gebruikt (melkzuurbacteriën zetten sorbinezuur om in naar geranium ruikende stoffen) Geen kaliumsorbaat gebruiken (ook geen malostop, waar dit in zit) Geen Botergeur (diacetyl) Oorzaak Preventie Remedie Melkzuurbacteriën produceren diacetyl Reincultuur Oenococcus oeni gebruiken (maakt minder diacetyl dan de wilde Lactobacillus en Pediococcus) Geen Witte wijn wordt water-bleek Oorzaak Preventie Waterstofperoxide ten gevolge van gebruik vitamine C Iets teveel waterstofperoxide gebruikt bij verwijderen van sulfiet Geen vitamine C gebruiken Uiterst voorzichtig zijn met waterstofperoxide

32 Diverse kwalen (2) Wit vlies op wijn Oorzaak Preventie Remedie Wilde gisten (vroeger: kaamgisten ) maken soort flor op de wijn Vooral Brettanomyces Wijn bederft van boven uit (azijnvorming) Alles goed schoonhouden (denk ook aan hevelslangen!) Vat gevuld houden Inert gas boven wijn Voldoende gesulfiteerd houden Soms willen anti-kaam tabletten helpen Voorzichtig door kaamlaag heen monster nemen, proeven Steeds iets dieper (registreer diepte), totdat je geen azijn meer proeft Voorzichtig onderste goede wijn overhevelen Goede wijn sulfiteren, zie verder preventie Slechte wijn (resteert na hevelen) vernietigen Vat of container goed schoonmaken

33 Best practices (1) Doen of gebruiken Schoon materiaal en hygiënisch werken Nieuwe RVS tank reinigen met citroenzuur Gaaf fruit (geen botrytis) Waarom Voorkomen besmettingen met alle gevolgen vandien Zeer belangrijk Nieuw RVS bevat vaak mangaansulfide. Kan later H 2 S mede veroorzaken Voorkomen spontane gisting (minimaliseren verkeerde melkzuurbacteriën en gisten) Voorkomen azijnsteek (Acetobacter, Gluconobacter) Voorkomen oxidatie door laccase Koel plukken en vervoeren Voorkomen oxidatie met laccase en tyrosinase Lage oogstbakken Druiven gaaf houden Rijp fruit Na kneuzen sulfiet Na persen (wit) sulfiet Voorklaring (wit) Betere aroma s Voorkomen groene paprikageur Remmen tyrosinase en spontane gisting Zonodig alles koel houden Herstel bruinkleuring Betere klaring na gisting Voorkomen oxidatie door tyrosinase

34 Best practices (2) Doen of gebruiken Lysozym vóór gisting Professionele enzymen Juiste gistsoort Rehydrateren met Go-ferm of Ferm-Aid NOOIT gist of starter door most of pulp roeren Eerste week gisting zonder waterslot Waarom Uitschakelen verkeerde melkzuurbacteriën (géén Malostop, bevat sulfiet én kaliumsorbaat: verhindert gisting) Zekere werking afbraak celwandmateriaal (voor extractie kleur en aroma s) Betere voorklaring (ook tegen tyrosinase) Alcoholtolerantie Temperatuureigenschappen Minimaliseren vluchtige zuren Minimaliseren H 2 S (let op voedingsgehoefte) Versterking gist Alternatieven: starter of strooien Gist moet zich kunnen vermeerderen en heeft daarbij zuurstof nodig Idem (wel met doek of gaas afsluiten tegen fruitvliegjes)

35 Best practices (3) Doen of gebruiken Sulfiet correct doseren Gistvoeding na 2 dagen Juiste gistvoeding Voldoende gistvoeding Waarom Niet 1 liter verwarren met 10 liter Voorkomen dat verkeerde micro-orgamismen profiteren DAP én vitamines, en celwandmateriaal Voorkomen H 2 S Voorkomen stilvallen gisting Vaak ruiken tijdens gisting Voorkomen fouten H 2 S geroken: meteen extra gistvoeding Na fermentatie depôt oproeren Geen malo bij te hoge ph Malo: alleen met Oenococcus oeni Malo kort houden Gevormd H 2 S (uit celwandafbraak) kans geven te ontsnappen, anders vorming van mercaptanen Bij hoge ph wijn veel kwetsbaarder (ivm Brett & Co) Anders teveel diacetyl (botergeur) en azijn door Lactobacillus en Pediococcus Hoe langere malo, hoe langer wijn onbeschermd

36 Best practices (4) Doen of gebruiken Direct na malo: Lysozym en sulfiet Na malo geen Malostop Vat / container zo gevuld mogelijk houden Alert zijn op kaam-vlies Regelmatig sulfietgehalte controleren Waarom Wijn zo kort mogelijk onbeschermd laten Lysozym om aanwezige Oenococcus oeni te doden Sulfiet om ook Brettanomyces uit te schakelen Bevat kaliumsorbaat: kans op vorming van naar geranium ruikende geraniol door melkzuurbacteriën. Bevat wel sulfiet en lysozym om dit te verhinderen, maar dan zou dit apart en eerder gegeven moeten worden. Zuurstof buitensluiten, dus voorkomen bederf Indien mogelijk ook inert gas gebruiken Vlies wijst op beginnend bederf van boven uit (azijn) Zonodig direct maatregelen nemen Sulfiet bindt aan stoffen en vrij sulfiet kan te laag worden

37 Goede oogst gewenst In beslagname marihuana in wijngaard (Washington State) The Wallstreet Journal, september 15, 2008

Toelichting werkblad vinificatie witte wijn (jong drinkbaar, droog, ca 11,5% alc)

Toelichting werkblad vinificatie witte wijn (jong drinkbaar, droog, ca 11,5% alc) Toelichting werkblad vinificatie witte wijn (jong drinkbaar, droog, ca 11,5% alc) door Siem Zwaard Brabantse wijnbouwers Presentatie werkblad vinificatie witte wijn Brabantse Wijnbouwers Siem Zwaard WITTE

Nadere informatie

werkblad vinificatie rode wijn (jong drinkbaar)

werkblad vinificatie rode wijn (jong drinkbaar) werkblad vinificatie rode wijn (jong drinkbaar) Toelichting door Siem Zwaard Brabantse Wijnbouwers Wintercursus dag 1 1 september 2012 Biezenmortel 6 Monster, meten RODE WIJN [gist] [gist] Basisomzettingen

Nadere informatie

Toelichting werkbladen vinificatie witte en rode wijn

Toelichting werkbladen vinificatie witte en rode wijn Toelichting werkbladen vinificatie witte en rode wijn (jong drinkbaar, droog, ca 11,5% alc) door Siem Zwaard Brabantse wijnbouwers Werkwijze vandaag Doel van de dag Veel kennis vergaren en uitwisselen

Nadere informatie

VINIFICATIE VAN WITTE WIJN

VINIFICATIE VAN WITTE WIJN VINIFICATIE VAN WITTE WIJN Stap :1 oogsten Druiven zo lang mogelijk laten hangen. Het uitzicht van de plant verandert van groeien naar het opslaan van reservestoffen de loofwand verkleurt van groen naar

Nadere informatie

HET GEBRUIK VAN SULFIET (SO 2 ) IN DE OENOLOGIE 1. SCHEIKUNDIGE ASPECTEN VAN SO 2

HET GEBRUIK VAN SULFIET (SO 2 ) IN DE OENOLOGIE 1. SCHEIKUNDIGE ASPECTEN VAN SO 2 HET GEBRUIK VAN SULFIET (SO 2 ) IN DE OENOLOGIE 1. SCHEIKUNDIGE ASPECTEN VAN SO 2 1.1 VERSCHILLENDE VORMEN VAN SO 2 S + O 2 (g) SO 2 (g) SO 2 (g) + H 2 O H 2 SO 3 H 2 SO 3 HSO 3 - + H + SO 3 2- + 2 H +

Nadere informatie

Gratis E-book Wijn maken druivenwijnmaken.nl

Gratis E-book Wijn maken druivenwijnmaken.nl Gratis E-book Wijn maken druivenwijnmaken.nl Hoe maak je wijn? Op de volgende pagina s leer je stap voor stap wijn maken van druiven. Zelf doe ik dit nu al 17 jaar, in begin met wisselend succes, maar

Nadere informatie

VAN WAT KAN MEN FRUITWIJN MAKEN?

VAN WAT KAN MEN FRUITWIJN MAKEN? 1 VAN WAT KAN MEN FRUITWIJN MAKEN? Hard fruit appelen en peren Zacht fruit kersen, krieken, alle bessen, pruimen, sleedoorn, perzik, aardbeien. Druiven rode en witte Gedroogde vruchten krenten en rozijnen

Nadere informatie

Van Wijngaard tot Albertin Boisé. Wijndomein Sint Hubertushof Paul Spierings

Van Wijngaard tot Albertin Boisé. Wijndomein Sint Hubertushof Paul Spierings Van Wijngaard tot Albertin Boisé Wijndomein Sint Hubertushof Paul Spierings Opzet presentatie Wijntuin, uitgaande van het groeiseizoen 2011 Het maken van Rode Wijn in 2011: Albertin Boisé Aanplant Aanplant

Nadere informatie

Gebruik van sulfiet in wijn

Gebruik van sulfiet in wijn Gebruik van sulfiet in wijn Jan Oude Voshaar, Wijngaard Wageningse Berg / Triple E Lezing tijdens de Wijngaardeniersdag op 14 april 2012 te Wijchen Veel beginnende wijnmakers proberen wijn te maken zonder

Nadere informatie

VINIFICATIEMETHODEN VOOR WITTE WIJN 1. DROGE WITTE WIJN

VINIFICATIEMETHODEN VOOR WITTE WIJN 1. DROGE WITTE WIJN VINIFICATIEMETHODEN VOOR WITTE WIJN Wijnen die minder dan 4 g/l restsuikers bevatten 1. DROGE WITTE WIJN 0.5 tot 2 g/l reducerende suikers (arabinose,xylose, reageren met het Fehlingsreagens) zijn onvergistbaar

Nadere informatie

zuur en zuurmanagement

zuur en zuurmanagement zuur en zuurmanagement in de wijnmakerij welke zuren in vruchten? zuurgraad en zuurgehalte hoeveel zuur in wijn wat doet zuur hoe bepalen we het zuurgehalte waarvoor is de zuurgraad van belang? correctie

Nadere informatie

Micro-organismen. Waar gaat deze kaart over? De soorten micro-organismen. Wat wordt er van je verwacht? Wat zijn micro-organismen?

Micro-organismen. Waar gaat deze kaart over? De soorten micro-organismen. Wat wordt er van je verwacht? Wat zijn micro-organismen? Waar gaat deze kaart over? De soorten micro-organismen Deze kaart gaat over micro-organismen. Microorganismen zitten in voedsel. Als je voedsel bereidt is het belangrijk om te weten wat micro-organismen

Nadere informatie

Brouwland, 26 mei 2012

Brouwland, 26 mei 2012 Zuurstof, een vloek of een zegen? Jacques Bertens Een vet verhaal Brouwland, 26 mei 2012 Vet Dit verhaal gaat over zuurstof en vet Verzadigde vetzuren worden onder invloed van zuurstof omgezet in onverzadigde

Nadere informatie

De Wijn deel II. De druiven geplukt toen ze nèt goed rijp waren. Dit proefondervindelijk vastgesteld.

De Wijn deel II. De druiven geplukt toen ze nèt goed rijp waren. Dit proefondervindelijk vastgesteld. De Wijn deel II De druiven geplukt toen ze nèt goed rijp waren. Dit proefondervindelijk vastgesteld. Ontsteeld, gewassen en gekneusd in twee emmers. Een heel subtiele met de neus heerlijk waarneembare

Nadere informatie

Van druif tot most. Figuur 4.1: Het proces van wijn maken. Wijngaard Druivenstok Vinificatie Wetgeving en etikettering Smaak van wijn

Van druif tot most. Figuur 4.1: Het proces van wijn maken. Wijngaard Druivenstok Vinificatie Wetgeving en etikettering Smaak van wijn Van druif tot most Wijngaard Druivenstok Vinificatie Wetgeving en etikettering Smaak van wijn Figuur 4.1: Het proces van wijn maken De eigenschappen van de druif zijn de basis voor de kenmerken van de

Nadere informatie

vrijdag 30 januari 2015 Europees landbouwfonds voor plattelandsontwikkeling: Europa investeert in zijn platteland

vrijdag 30 januari 2015 Europees landbouwfonds voor plattelandsontwikkeling: Europa investeert in zijn platteland 9 e Studiedag Druiventeelt Rijping op gist van witte en mousserende wijn door Gerhard Horstink vrijdag 30 januari 2015 Europees landbouwfonds voor plattelandsontwikkeling: Europa investeert in zijn platteland

Nadere informatie

DE VINIFICATIE VAN WITTE DRUIVEN.

DE VINIFICATIE VAN WITTE DRUIVEN. DE VINIFICATIE VAN WITTE DRUIVEN. DE VINIFICATIE VAN WITTE DRUIVEN. Presentatie voor de Brabantse Wijnbouwers op 5 september 2009 door Geert Jespers Overzicht van de presentatie 1. Inleiding 2. Algemene

Nadere informatie

Vergisting: van most tot basiswijn

Vergisting: van most tot basiswijn Vergisting: van most tot basiswijn Wijngaard Druivenstok Vinificatie Wetgeving en etikettering Smaak van wijn Figuur 4.1: Het proces van wijn maken De alcoholische vergisting is zonder twijfel het belangrijkste

Nadere informatie

Hoe maak je goede witte wijn? Jan Oude Voshaar, Wijngaard Wageningse Berg gepubliceerd in De Wijngaard, april 2009

Hoe maak je goede witte wijn? Jan Oude Voshaar, Wijngaard Wageningse Berg gepubliceerd in De Wijngaard, april 2009 Hoe maak je goede witte wijn? Jan Oude Voshaar, Wijngaard Wageningse Berg gepubliceerd in De Wijngaard, april 2009 Het blijkt voor veel Nederlandse wijnmakers moeilijk om een goede witte wijn maken, zowel

Nadere informatie

Biologische zuurafbouw

Biologische zuurafbouw Biologische zuurafbouw Wel of niet? Wanneer? Hoe? Zaterdag 7 juni 2014-16:30 u Brouwland - Beverlo Wijn wordt al meer dan zesduizend jaar gemaakt. Dus zo moeilijk kan het niet zijn. 1 Natuur A. Alcoholische

Nadere informatie

ROZENBOTTEL (uit de Proost)

ROZENBOTTEL (uit de Proost) ROZENBOTTEL (uit de Proost) De rozenbottel behoort tot de Rosaceae-soorten (roosachtigen). Men onderscheidt de wilde en de gekweekte vorm. De wilde vorm is de Rosa canina, ook wel hondsroos genaamd. Deze

Nadere informatie

Zuurstofbeheer. draaien aan knoppen bij het maken van wijn

Zuurstofbeheer. draaien aan knoppen bij het maken van wijn Zuurstofbeheer draaien aan knoppen bij het maken van wijn door Siem Zwaard Brabantse wijnbouwers Biezenmortel 2013 Vandaag op de menukaart Wat is zuurstof Basisnoties over zuurstof en wijn Zuurstof en

Nadere informatie

Informatie gisten. Beter is het om een geavanceerd product te gebruiken zoals Siha Uvavital. (zie: nieuwe vinificatie) Uvaferm 228 Wit Maximaal 25

Informatie gisten. Beter is het om een geavanceerd product te gebruiken zoals Siha Uvavital. (zie: nieuwe vinificatie) Uvaferm 228 Wit Maximaal 25 Informatie gisten. Het gaat om professionele gisten. Dat betekent soms ook een professionele behandeling. De leveranciers adviseren soms om van gist een giststarter te maken. Geen slecht advies als u niet

Nadere informatie

Van basiswijn tot wijn: rijping van wijn

Van basiswijn tot wijn: rijping van wijn Van basiswijn tot wijn: rijping van wijn Wijngaard Druivenstok Vinificatie Wetgeving en etikettering Smaak van wijn Figuur 4.1: Het proces van wijn maken Nadat de wijn gemaakt is, volgt de periode van

Nadere informatie

Als voorbeeld zullen we Sancerre gebruiken. De bevindingen voor wat kleur en geur betreft, hebben we inmiddels in dit tabelletje ingevuld:

Als voorbeeld zullen we Sancerre gebruiken. De bevindingen voor wat kleur en geur betreft, hebben we inmiddels in dit tabelletje ingevuld: De kunst van het schrijven van een bruikbare proefnotitie door Cees van Casteren De grootste uitdaging van elke wijncursus voor mij is mijn studenten te leren een bruikbare proefnotitie te schrijven. Voor

Nadere informatie

Bitterstoffen in wijn

Bitterstoffen in wijn soorten en behandeling door Siem Zwaard Brabantse wijnbouwers Biezenmortel 2013 Presentatie Bitterstoffen in wijn - Brabantse Wijnbouwers Siem Zwaard Bittersmaak is één van de vijf basissmaken de andere

Nadere informatie

Böckser. Reductieve fouten in wijn. H₂S en vorming van zwavel-thiol-groepen. Zondag 8 juni 2014-14:30 u Brouwland - Beverlo Geurt van Rennes - BeNeVit

Böckser. Reductieve fouten in wijn. H₂S en vorming van zwavel-thiol-groepen. Zondag 8 juni 2014-14:30 u Brouwland - Beverlo Geurt van Rennes - BeNeVit Böckser Reductieve fouten in wijn H₂S en vorming van zwavel-thiol-groepen Zondag 8 juni 2014-14:30 u Brouwland - Beverlo Wijnfouten verhoudingen chemisch microbieel 1 Reductieve fouten in wijn - verzamelnaam

Nadere informatie

Rekenen aan reacties (de mol)

Rekenen aan reacties (de mol) Rekenen aan reacties (de mol) 1. Reactievergelijkingen oefenen: Scheikunde Deze opgaven zijn bedoeld voor diegenen die moeite hebben met rekenen aan reacties 1. Reactievergelijkingen http://www.nassau-sg.nl/scheikunde/tutorials/deeltjes/deeltjes.html

Nadere informatie

De Maillard reactie. Dit wordt een ingewikkeld verhaal, maar het is niet anders.

De Maillard reactie. Dit wordt een ingewikkeld verhaal, maar het is niet anders. De Maillard reactie Dit wordt een ingewikkeld verhaal, maar het is niet anders. Levensmiddelen kunnen bruin kleuren. We kennen allemaal wel wat voorbeelden: als je een appel dóórsnijdt wordt-ie na een

Nadere informatie

Van druif tot wijn. Druif. Wijnbereiding. De gisting

Van druif tot wijn. Druif. Wijnbereiding. De gisting Van druif tot wijn Druif De druif is een klimplant, die wordt gekweekt als de druivenstok, ook wel wijnstok, wijnrank of druivenboom genoemd. Naast de wilde soort zijn er veel cultivars, gekweekte varianten:

Nadere informatie

SE voorbeeldtoets 5HAVO antwoordmodel

SE voorbeeldtoets 5HAVO antwoordmodel SE voorbeeldtoets 5AV antwoordmodel Stikstof Zwaar stikstofgas bestaat uit stikstofmoleculen waarin uitsluitend stikstofatomen voorkomen met massagetal 15. 2p 1 oeveel protonen en hoeveel neutronen bevat

Nadere informatie

Veiligheid & Hygiëne Veilig eten met je kind

Veiligheid & Hygiëne Veilig eten met je kind Veiligheid & Hygiëne Veilig eten met je kind Zijn groente en fruit nog wel gezond ondanks alle bestrijdingsmiddelen? Op nederlands groente en fruit valt het het gelukkig nog mee. Daar moet wel bij vermeld

Nadere informatie

Wijn inkopen, serveren en consumeren

Wijn inkopen, serveren en consumeren Wijn inkopen, serveren en consumeren Wijngaard Druivenstok Vinificatie Wetgeving en etikettering Smaak van wijn Figuur 6.1: Het proces van wijn maken Tot slot besteedt dit hoofdstuk aandacht aan het serveren

Nadere informatie

Vinificatie van verschillende wijntypen

Vinificatie van verschillende wijntypen Vinificatie van verschillende wijntypen Wijngaard Druivenstok Vinificatie Wetgeving en etikettering Smaak van wijn Figuur 4.1: Het proces van wijn maken In deze paragraaf komt de vinificatie van de verschillende

Nadere informatie

17 januari 2009. Gist, dat rare ding. FaWBG keurmeestersbijeenkomst Geldermalsen. Een benadering van gist als eindgebruiker.

17 januari 2009. Gist, dat rare ding. FaWBG keurmeestersbijeenkomst Geldermalsen. Een benadering van gist als eindgebruiker. Gist, dat rare ding FaWBG keurmeestersbijeenkomst Geldermalsen 17 januari 2009 Ed Montforts, FAWBG-keurmeester, VAW-lesgever, bestuurslid Wijn- en biermakersgilde Entre Les Collines Meerssen. Een benadering

Nadere informatie

Kwaliteit van bier wordt voor een groot stuk bepaald door het maischen

Kwaliteit van bier wordt voor een groot stuk bepaald door het maischen Maischen Kwaliteit van bier wordt voor een groot stuk bepaald door het maischen de vergistinggraad van het wort; de viscositeit van het wort en bier; de hoeveelheid door de gist opneembare eiwitten (aminozuren);

Nadere informatie

fourapples news In deze editie van appel tot appelsap van appelsap tot cider van cider tot destillaat en afgewerkt product...

fourapples news In deze editie van appel tot appelsap van appelsap tot cider van cider tot destillaat en afgewerkt product... fourapples news Bij fourapples draait alles rond appels. We produceren... - *fourbubbels* (een cider van 4% vol. alc.) - *sweetshine* (een zoete appel likeur - 18% vol. alc.) - *sweetshine cherry* (een

Nadere informatie

Welkom bij WSET level 2 Intermediate

Welkom bij WSET level 2 Intermediate Welkom bij WSET level 2 Intermediate Sessie 2: hoofdstuk 3 t/m 6 Druiven Klimaat Viticultuur: druiventeelt Vinificatie: wijn maken Etiketten: benamingen Maatschappelijke verantwoordelijkheid Bewaren en

Nadere informatie

Het opzetten van je gisting

Het opzetten van je gisting Science in School Issue 24: Autumn 2012 1 Vertaald door Piet Das Het opzetten van je gisting Voor het uitvoeren van alle practica, heeft elk studententeam ongeveer 200 ml gefermenteerde most, 200 ml druivensap

Nadere informatie

EetbaarSoest - Workshop Fermenteren 23 Jan 2016, G. Christiansson, EetbaarSoest & IVN Eemland Duurzaamheid

EetbaarSoest - Workshop Fermenteren 23 Jan 2016, G. Christiansson, EetbaarSoest & IVN Eemland Duurzaamheid EetbaarSoest - Workshop Fermenteren 23 Jan 2016, G. Christiansson, EetbaarSoest & IVN Eemland Duurzaamheid Fermenteren = Voedsel te laten verbeteren door micro-organismen (bacteriën, schimmels). Wilde

Nadere informatie

TIPS & TRICKS. TIP 5: Reinigen Bewateringssysteem

TIPS & TRICKS. TIP 5: Reinigen Bewateringssysteem TIP 5: Reinigen Bewateringssysteem Ongelijke waterafgiftes door leidingvernauwingen en/of verstopte druppelaars of sproei-installatie zijn een doorn in het oog van een kweker. Ongelijke bewatering verstoort

Nadere informatie

Bewaren van voedsel. Biotechniek

Bewaren van voedsel. Biotechniek Bewaren van voedsel Biotechniek Vraag 1 Additieven of E-nummers zijn stoffen die opzettelijk aan voedingsmiddelen worden toegevoegd. Om welke reden? Technologisch (bewaring) Organoleptisch (smaak, geur

Nadere informatie

Vonkelwyn is de Afrikaanse vertaling van mousserende wijn en is tevens de verzamelnaam voor alle mousserende wijnsoorten uit Zuid-Afrika.

Vonkelwyn is de Afrikaanse vertaling van mousserende wijn en is tevens de verzamelnaam voor alle mousserende wijnsoorten uit Zuid-Afrika. VONKELWIJN Vonkelwyn is de Afrikaanse vertaling van mousserende wijn en is tevens de verzamelnaam voor alle mousserende wijnsoorten uit Zuid-Afrika. Naamgeving Zuid-Afrikaanse mousserende wijnen die volgens

Nadere informatie

Commanderij Osiris stelt voor:

Commanderij Osiris stelt voor: Commanderij Osiris stelt voor: 01/10/08 : Introductie tot het Wijnproeven Celui qui sait déguster ne boit plus jamais de vin, mais il goûte ses suaves secrets Salvator Dali EERSTE LES VOOR WIJNPROEVERS

Nadere informatie

Factsheet sulfiet, sorbinezuur en histamine in wijn.

Factsheet sulfiet, sorbinezuur en histamine in wijn. Factsheet sulfiet, sorbinezuur en histamine in wijn. Voedsel en Waren Autoriteit Oktober 2008 1 1. Inleiding Wijn is in Nederland een product dat door veel mensen wordt genuttigd. Volgens verordening 1493/1999

Nadere informatie

Ir. Stan Beurskens (Msc)

Ir. Stan Beurskens (Msc) Inleiding over de kansen voor Nederland als gevolg van het veranderende klimaat Hebben de kansen te maken met het klimaat of de nieuwe ontwikkelingen? Ir. Stan Beurskens (Msc) Achtergrond Bachelor degree:

Nadere informatie

1. Wat is wijn? 2. Wat is wijnproeven? 3. Proefmethodiek van het degusteren. Het oog De neus De mond. 4. Proefcommentaren + veel gebruikt vocabularium

1. Wat is wijn? 2. Wat is wijnproeven? 3. Proefmethodiek van het degusteren. Het oog De neus De mond. 4. Proefcommentaren + veel gebruikt vocabularium Commanderij OSIRIS : INTRODUCTIE TOT HET WIJNPROEVEN 04/10/06 1. Wat is wijn? 2. Wat is wijnproeven? 3. Proefmethodiek van het degusteren Het oog De neus De mond 4. Proefcommentaren + veel gebruikt vocabularium

Nadere informatie

Advies EGTOP over additieven in bio 17/10/2012 samenvatting Elke Denys

Advies EGTOP over additieven in bio 17/10/2012 samenvatting Elke Denys Advies EGTOP over additieven in bio 17/10/2012 samenvatting Elke Denys 1/ Een team van experts (Expert Group on organic Processing, EGTOP) boog zich over de lijst met toegelaten additieven in biologische

Nadere informatie

WIJN. Inleiding: Wat is wijn?

WIJN. Inleiding: Wat is wijn? WIJN Inleiding: Wat is wijn? Wijn is een drank die ontstaat na het vergisten van het sap van druiven. Deze vergisting of natuurlijke fermentatie gebeurt met behulp van gistcellen, die de suikers (fructose

Nadere informatie

Stofveranderingen in 9 projecten 90 proeven Proefjes met lekkere, (on)gezonde voedingsmiddelen

Stofveranderingen in 9 projecten 90 proeven Proefjes met lekkere, (on)gezonde voedingsmiddelen Stofveranderingen in 9 projecten 90 proeven Proefjes met lekkere, (on)gezonde voedingsmiddelen maandag 11 mei 2015 Begeleiding: F. Poncelet Filip.Poncelet@khlim.be + 20 studenten lerarenopleiding BASO

Nadere informatie

Proefverslag proeverij 6: Biowijn

Proefverslag proeverij 6: Biowijn Proefverslag biowijn Donderdag 15 april 2004 Proefverslag proeverij 6: Biowijn Voor de laatste proeverij van Den Bloeyenden Wijngaerdt van het proefjaar 2003-2004 ontvingen we een gastspreker. Annemie

Nadere informatie

Vinificatie Nascholing Vinologen opleiding 2014 Ir. Stan Beurskens (Msc)

Vinificatie Nascholing Vinologen opleiding 2014 Ir. Stan Beurskens (Msc) Vinificatie Nascholing Vinologen opleiding 2014 Copyright 2014 Achtergrond Bachelor degree: Procestechnologie (Wageningen) Master degree: Procestechnologie/Oenologie (Wageningen, Stellenbosch, Geisenheim)

Nadere informatie

Inkuilmanagement. dé specialist voor land- en tuinbouw

Inkuilmanagement. dé specialist voor land- en tuinbouw Inkuilen 2 e snede Inkuilmanagement Inkuilmanagement t.b.v. het voorkomen van broei en het verbeteren van de rantsoenefficiëntie. Ruwvoer is droog broei Ruwvoer heeft minder eiwit en meer suiker meer broei

Nadere informatie

De alcoholische gisting

De alcoholische gisting De alcoholische gisting Herhaling van de definitie van de gisting Werking van de alcoholische gisting De rol van Pasteur BRON: INSTITUT PASTEUR De gisten Oorsprong, structuur Voortplanting: het ontknoppen,

Nadere informatie

Dit deel van het examen bestaat uit vier opdrachten (vragen) waarvan u er drie dient uit te werken.

Dit deel van het examen bestaat uit vier opdrachten (vragen) waarvan u er drie dient uit te werken. Aanwijzingen voor de kandidaat: Dit deel van het examen bestaat uit vier opdrachten (vragen) waarvan u er drie dient uit te werken. Elke opdracht dient u als een nieuwe case te behandelen. Iedere opdracht

Nadere informatie

Bacteriën maken zwavel Vragen en opdrachten bij de poster

Bacteriën maken zwavel Vragen en opdrachten bij de poster Vragen en opdrachten bij de poster Bacteriën maken zwavel Vragen en opdrachten bij de poster 3 vwo Probleem: Zuur gas T1 Waterstofsulfide ontstaat bij de afbraak van zwavelhoudende organische stoffen.

Nadere informatie

Het gebruik van gemodificeerde atmosfeer voor vers vlees

Het gebruik van gemodificeerde atmosfeer voor vers vlees Prof.dr.ir. Frank Devlieghere Het gebruik van gemodificeerde atmosfeer voor vers vlees Vakgroep Voedselveiligheid en Voedselkwaliteit Laboratorium voor Levensmiddelenmicrobiologie en - conservering Food2Know-Interfacultair

Nadere informatie

januari GATONEGRONL ONTDEK GATO, ONTDEK MEER. Chardonnay Krachtige droge witte wijn met de frisheid van citrusaroma s.

januari GATONEGRONL ONTDEK GATO, ONTDEK MEER. Chardonnay Krachtige droge witte wijn met de frisheid van citrusaroma s. januari Al duizenden jaren worden wijnstokken geplant voor het maken van wijn. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 WIJNTIP Chardonnay Krachtige droge witte

Nadere informatie

VVN Nascholing 20 april 2015

VVN Nascholing 20 april 2015 VVN Nascholing 20 april 2015 Wijnbereiding door Stan Beurskens Deze les wordt verzorgd door Ir. Stan Beurskens en wel op zijn eigen Wijndomein St. Martinus in Vijlen, vlak bij het drielandenpunt. Stan

Nadere informatie

MICRO-ORGANISMEN A: BACTERIËN

MICRO-ORGANISMEN A: BACTERIËN Naam: Klas: VERWERKING van AGRARISCHE PRODUCTEN MICRO-ORGANISMEN A: BACTERIËN INLEIDING De komende lessen gaan over micro-organismen. In deze les gaan we in op bacteriën. De lessen hierna kijken we ook

Nadere informatie

LUMC SPECIALISTISCHE OPLEIDINGEN Tentamen Scheikunde voor operatieassistenten i.o. 2007

LUMC SPECIALISTISCHE OPLEIDINGEN Tentamen Scheikunde voor operatieassistenten i.o. 2007 LUMC SPECIALISTISCHE OPLEIDINGEN Tentamen Scheikunde voor operatieassistenten i.o. 2007 docent: drs. Ruben E. A. Musson Het gebruik van uitsluitend BINAS is toegestaan. 1. Welk van de volgende processen

Nadere informatie

CHEMIE. Weet wat je drinkt als je nog rijden moet!!! Een practicum over alcohol. Prof. dr. Wanda Guedens Lic. Monique Reynders

CHEMIE. Weet wat je drinkt als je nog rijden moet!!! Een practicum over alcohol. Prof. dr. Wanda Guedens Lic. Monique Reynders CHEMIE Weet wat je drinkt als je nog rijden moet!!! Een practicum over alcohol 2007 Universiteit Hasselt Introductie Weet wat je drinkt als je nog rijden moet! 1 In de chemie is een alcohol een koolstofverbinding

Nadere informatie

goed makers ausgetrunken! Gelber Muskateller 2011 PRIJS: EUR 12,-

goed makers ausgetrunken! Gelber Muskateller 2011 PRIJS: EUR 12,- Gelber Muskateller 2011 Zanderige klei met grind en mergel in de ondergrond. Geplant tussen 2002 en 2004. Guyot met enkele draagtak, volledig begroende bodem. Na korte rust en bezinktijd van de most vindt

Nadere informatie

Samenvattingen. Samenvatting Thema 1: Stofwisseling. Basisstof 1. Organische stoffen:

Samenvattingen. Samenvatting Thema 1: Stofwisseling. Basisstof 1. Organische stoffen: Samenvatting Thema 1: Stofwisseling Basisstof 1 Organische stoffen: - Komen af van organismen of zitten in producten van organismen - Bevatten veel energie (verbranding) - Voorbeelden: koolhydraten, vetten,

Nadere informatie

Malbec is een boerse, ronde druivensoort voor rode wijn. Het sap is zacht en heeft een laag zuurgehalte. De Malbec is vooral bekend in de Cahors, waar hij Auxerrois of Cot heet en volle, tannine-rijke

Nadere informatie

Wijn maken van druiven

Wijn maken van druiven Wijn maken van druiven Inleiding Wie druiven in zijn tuin kweekt voor de wijnbereiding zal tegen de tijd van de oogst angstvallig naar het weer kijken. Op dat moment hebben de trossen veel zon en warmte

Nadere informatie

L 148/46 NL Publicatieblad van de Europese Unie 6.6.2008

L 148/46 NL Publicatieblad van de Europese Unie 6.6.2008 L 148/46 NL Publicatieblad van de Europese Unie 6.6.2008 BIJLAGE IV WIJNCATEGORIEËN 1. Wijn Onder wijn wordt verstaan het product dat uitsluitend wordt verkregen door gehele of gedeeltelijke alcoholische

Nadere informatie

Slechte adem. Is uw adem fris?

Slechte adem. Is uw adem fris? Slechte adem Is uw adem fris? Een frisse adem. Dat wil iedereen. Maar is uw adem ook fris? De meeste mensen met een slechte adem, ook wel halitose genoemd, merken het zelf niet. Ze ruiken het zelf niet.

Nadere informatie

Europa 14 juni 1993: hygiënerichtlijn 93/94/EEG. België 7 februari 1997: KB inzake de algemene voedingsmiddelenhygiëne

Europa 14 juni 1993: hygiënerichtlijn 93/94/EEG. België 7 februari 1997: KB inzake de algemene voedingsmiddelenhygiëne WAAROM? Voor VEILIGHEID van de consument Jaarlijks 1.5 miljoen vergiftigingen in Nederland 1993 Duitsland: > 1000 mensen ziek na eten van chips (salmonella) 1996 15- jarige jongen sterft door botulisme

Nadere informatie

Gesjoemel in het koelvak

Gesjoemel in het koelvak Tekst 1 Lees eerst de vragen in het boekje Examen VMBO-KB. Zoek daarna de antwoorden op in de hierna volgende tekst. Je hoeft de tekst dus niet eerst door te lezen. Let op: deze tekst bestaat uit vijf

Nadere informatie

Eindexamen scheikunde havo 2006-I

Eindexamen scheikunde havo 2006-I 4 Beoordelingsmodel Rood licht Maximumscore 1 1 edelgassen 2 Voorbeelden van een juist antwoord zijn: De (negatieve) elektronen bewegen zich richting elektrode A dus is elektrode A de positieve elektrode.

Nadere informatie

Herhaling leerstof / maatwerk. Les Voeding en vertering (Voedselproductie, bacteriën en schimmels Etiketten en achtergrondinformatie)

Herhaling leerstof / maatwerk. Les Voeding en vertering (Voedselproductie, bacteriën en schimmels Etiketten en achtergrondinformatie) Herhaling leerstof / maatwerk Les Voeding en vertering (Voedselproductie, bacteriën en schimmels Etiketten en achtergrondinformatie) Algemeen: Lees onderstaande tekst en uitleg door en beantwoord de vragen

Nadere informatie

Scheikundige begrippen

Scheikundige begrippen Scheikundige begrippen Door: Ruby Vreedenburgh, Jesse Bosman, Colana van Klink en Fleur Jansen Scheikunde begrippen 1 Chemische reactie Ruby Vreedenburgh Overal om ons heen vinden er chemische reacties

Nadere informatie

Examentrainer. Vragen. Broeikasgassen meten in wijn. 1 Uitgeverij Malmberg. Lees de volgende tekst.

Examentrainer. Vragen. Broeikasgassen meten in wijn. 1 Uitgeverij Malmberg. Lees de volgende tekst. Examentrainer Vragen Broeikasgassen meten in wijn Lees de volgende tekst. Sterk toegenomen verbranding van organische stoffen leidt tot een verhoging van de concentratie CO 2 in de atmosfeer. Er is op

Nadere informatie

Eindexamen scheikunde havo 2003-II

Eindexamen scheikunde havo 2003-II 4 Antwoordmodel Superzwaar 1 Een juiste berekening leidt tot de uitkomst 50 (neutronen). opzoeken van het atoomnummer van krypton (36) 1 berekening van het aantal neutronen: 86 verminderd met het atoomnummer

Nadere informatie

Oefentoets zuren en basen havo

Oefentoets zuren en basen havo Oefentoets zuren en basen havo Opgave 1 Melk en yoghurt Zweedse voedingswetenschappers hebben in 2014 bij meer dan 10000 mensen onderzocht of melk en melkproducten gezond zijn. Het doel van het onderzoek

Nadere informatie

Cellen en stevigheid van voedsel.

Cellen en stevigheid van voedsel. Cellen en stevigheid van voedsel. Opmerkingen bij de stevigheid van voedingmiddelen met een structuur van plantencellen. f.pluimers@aocfriesland.nl 8 juni 2011 vruchtdeeltje weefsel van plantencellen vruchtdeeltje

Nadere informatie

Studentnummer: Schrijf je naam en studentnummer op elk vel. Omcirkel het juiste antwoord.

Studentnummer: Schrijf je naam en studentnummer op elk vel. Omcirkel het juiste antwoord. Naam: Studentnummer: FLP1 Tentamen 31 05 2013, 14:00 17:00h Dit tentamen bestaat uit 25 opgaven op 6 bladzijden. Schrijf je naam en studentnummer op elk vel. Omcirkel het juiste antwoord. Je mag boek,

Nadere informatie

BAKWORKSHOP. Lekker brood smaakt naar vroeger, niet naar gisteren. Bakworkshop

BAKWORKSHOP. Lekker brood smaakt naar vroeger, niet naar gisteren. Bakworkshop BAKWORKSHOP Lekker brood smaakt naar vroeger, niet naar gisteren. SOORTEN BLOEM EN MEEL Bloem Met bloem wordt wit meel aangeduid. Bij bloem worden de zemel en de kiem van de graankorrel voor het malen

Nadere informatie

1 Stoffen worden omgezet. Stofwisseling is het vormen van nieuwe stoffen en het vrijmaken van energie. Kortom alle processen in organismen.

1 Stoffen worden omgezet. Stofwisseling is het vormen van nieuwe stoffen en het vrijmaken van energie. Kortom alle processen in organismen. THEMA 1 1 Stoffen worden omgezet 2 Fotosynthese 3 Glucose als grondstof 4 Verbranding 5 Fotosynthese en verbranding 1 Stoffen worden omgezet. Stofwisseling is het vormen van nieuwe stoffen en het vrijmaken

Nadere informatie

De wereld op z n kop!

De wereld op z n kop! De wereld op z n kop! dreamlitenachtlenzen dreamlite.nl Lees eerst het informatieblad dat je ontvangen hebt bij het verstrekken van de lenzen. Voorbereidingen om je DreamLite nachtlenzen in te zetten Wanneer

Nadere informatie

Wijnproeverij zaterdag 13 oktober 2012

Wijnproeverij zaterdag 13 oktober 2012 Wijnproeverij zaterdag 13 oktober 2012 Een wijnreis in 2 uur Wijn is niets anders dan het resultaat van de alcoholistische vergisting van druivensap. Zet druivensap in een niet te koude ruimte en binnen

Nadere informatie

Wereldoriëntatie - Natuur Wereldoriëntatie - Techniek Geschatte lesduur Hoofdstuk 1.2. Nuttige microben benadrukt dat niet alle

Wereldoriëntatie - Natuur Wereldoriëntatie - Techniek Geschatte lesduur Hoofdstuk 1.2. Nuttige microben benadrukt dat niet alle Wereldoriëntatie - Natuur Algemene vaardigheden: 1.1 & 1.2 Levende en niet-levende natuur: 1.3 & 1.5 Wereldoriëntatie - Techniek 2.16* Geschatte lesduur 50 minuten Hoofdstuk 1.2. Nuttige microben benadrukt

Nadere informatie

Lezing Rijpaardenfokvereniging Limburg

Lezing Rijpaardenfokvereniging Limburg Lezing Rijpaardenfokvereniging Limburg Bijzonderheden spijsvertering paard Het paard: Produceert voortdurend maagzuur Is een lange duureter Heeft een zeer kleine maag Heeft relatief weinig zetmeelsplitsende

Nadere informatie

Examen HAVO. scheikunde (pilot) tijdvak 2 woensdag 20 juni 13.30-16.30 uur

Examen HAVO. scheikunde (pilot) tijdvak 2 woensdag 20 juni 13.30-16.30 uur Examen HAV 2012 tijdvak 2 woensdag 20 juni 13.30-16.30 uur scheikunde (pilot) Dit examen bestaat uit 35 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 79 punten te behalen. Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten

Nadere informatie

BIOLOGIE Energie & Stofwisseling HAVO Henry N. Hassankhan Scholengemeenschap Lelydorp [HHS-SGL]

BIOLOGIE Energie & Stofwisseling HAVO Henry N. Hassankhan Scholengemeenschap Lelydorp [HHS-SGL] BIOLOGIE Energie & Stofwisseling HAVO Henry N. Hassankhan Scholengemeenschap Lelydorp [HHS-SGL] Docent: A. Sewsahai De student moet de bouw en werking van enzymen kunnen beschrijven moet het proces van

Nadere informatie

Belang van goed water

Belang van goed water Belang van goed water Dr Guillaume Counotte Wat is goed water? Smakelijk Beschikbaar Niet schadelijk voor dieren Niet schadelijk voor producten (ei, vlees) 1 Waterbehoefte Normale omstandigheden: 1,6-2

Nadere informatie

LES 10 MICRO-ORGANISMEN C: SCHIMMELS EN GISTEN / Borrelballetjes maken

LES 10 MICRO-ORGANISMEN C: SCHIMMELS EN GISTEN / Borrelballetjes maken VERWERKING van AGRARISCHE PRODUCTEN LES 10 MICRO-ORGANISMEN C: SCHIMMELS EN GISTEN / Borrelballetjes maken INLEIDING De vorige les ging over verschillende vormen en soorten bacteriën. In deze les staan

Nadere informatie

CLASICO. Viña Ventisquero Syrah Lijn: Druivenras: Herkomst: Proefnotitie: Viña Ventisquero Chardonnay. Lijn:

CLASICO. Viña Ventisquero Syrah Lijn: Druivenras: Herkomst: Proefnotitie: Viña Ventisquero Chardonnay. Lijn: Produktblad 1 van 61 Viña Ventisquero De wijngaard Ventisquero is het resultaat van een nieuwe uitdaging van Agrosuper, de grootste producent van verse voedingsmiddelen in Chili. Enthousiast over het idee

Nadere informatie

Wordt wijn van alleen druif gemaakt?

Wordt wijn van alleen druif gemaakt? Wordt wijn van alleen druif gemaakt? Door Jan Oude Voshaar, 17 jaar wijnboer te Wageningen, nu wijnbouwadviseur (www.wijnbouwadviesoudevoshaar.nl) Op 3 december 2015 besteedde de Keuringsdienst van Waarde

Nadere informatie

Reductief of oxidatief

Reductief of oxidatief Reductief of oxidatief De wetenschap staat niet stil en stopt niet met nieuwe technieken te ontwikkelen om het maken van wijn beter te kunnen controleren. Maandag 9 juni 2014-14:30 u Brouwland - Beverlo

Nadere informatie

Ethanol, meer dan alleen iets in drank. Een stofportret van ethanol

Ethanol, meer dan alleen iets in drank. Een stofportret van ethanol Ethanol, meer dan alleen iets in drank Een stofportret van ethanol Menno de Waal BGO Energiedragers 2008/2009 Inhoud Inleiding... 3 Leerlingwerkbladen... 5 De vorming van ethanol... 5 Verestering van ethanol

Nadere informatie

Bijlage VMBO-GL en TL 2004

Bijlage VMBO-GL en TL 2004 Bijlage VMBO-GL en TL 2004 tijdvak 1 BIOLOGIE CSE GL EN TL BIOLOGIE VBO-MAVO-D Deze bijlage bevat informatie. 400009-1-586-543b BIOTECHNOLOGIE INFORMATIE 1 OUDE TECHNIEKEN Al eeuwen gebruiken mensen organismen

Nadere informatie

Smaakevolutie De smaaktest

Smaakevolutie De smaaktest We hebben allemaal wel eens gemerkt dat de smaak van ons bier verandert naarmate we hem langer bewaren. Sommigen beweren dat je bier best lang kunt bewaren, anderen zweren bij vers bier. Wat gebeurt er

Nadere informatie

Tanderosie, hoe voorkom je dat?

Tanderosie, hoe voorkom je dat? Tanderosie, hoe voorkom je dat? Wat is tanderosie? Gaatjes (tandcariës) worden veroorzaakt door bacteriën in de mond. Deze mondbacteriën vormen zuur uit suikers en andere koolhydraten (zoals in bijvoorbeeld

Nadere informatie

Eindexamen scheikunde havo 2008-I

Eindexamen scheikunde havo 2008-I Beoordelingsmodel Uraan 1 maximumscore 2 aantal protonen: 92 aantal neutronen: 146 aantal protonen: 92 1 aantal neutronen: 238 verminderen met het aantal protonen 1 2 maximumscore 2 UO 2 + 4 HF UF 4 +

Nadere informatie

Groente en fruit beoordeeld Naar de groenteboer, markt of supermarkt?

Groente en fruit beoordeeld Naar de groenteboer, markt of supermarkt? Groente en fruit beoordeeld Naar de groenteboer, markt of supermarkt? Waar moet je zijn voor de beste groente en het beste fruit en wat kosten die? De Consumentenbond nam in de maand maart steekproeven

Nadere informatie

VERWERKING van AGRARISCHE PRODUCTEN

VERWERKING van AGRARISCHE PRODUCTEN Naam: Klas: VERWERKING van AGRARISCHE PRODUCTEN EEN KIJKJE NAAR KEEK INLEIDING Cake is een eenvoudige gebaksoort. Hoewel het woord "cake" in Engelstalige landen een verzamelnaam voor 'gebak' of 'taart'

Nadere informatie