LESMAP DE MOEDER VAN DAVID S. TAS - EDUCATIEF. LESMAP: De moeder van David S 1

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "LESMAP DE MOEDER VAN DAVID S. TAS - EDUCATIEF. LESMAP: De moeder van David S 1"

Transcriptie

1 LESMAP DE MOEDER VAN DAVID S. TAS - EDUCATIEF T h e a t e r a a n d e S t r o o m B l a n c e f l o e r l a a n B A n t w e r p e n ( L i n k e r o e v e r ) C o n t a c t : r o n n t h e a t e r a a n d e s t r o o m. b e LESMAP: De moeder van David S 1

2 VOORWOORD Beste leerkracht(en) Je leest nu de lesmap die bij de voorstelling De moeder van David S. van Theater aan de Stroom hoort. De lesmap wil een hulp zijn bij de voorbereiding op en de verwerking van deze theaterproductie in jullie lessen of projecten. We beseffen maar al te goed dat de thematiek van De moeder van David S. zich uitstekend leent om dit theaterbezoek in te passen in een lessenreeks of project rond de vakoverschrijdende eindtermen op het vlak van gezondheidseducatie. Daarom hebben we ervoor gezorgd dat de informatie, lessuggesties en ideeën de doelstellingen van het vak Nederlands ruim overstijgen. Deze lesmap mag echter niet gezien worden als een compleet lessenpakket dat je zo aan de leerlingen kan afgeven, maar als een - hopelijkstimulerende en inspirerende aanzet om deze aangrijpende productie op maat van jullie concrete schoolcontext te benaderen en te integreren in een zinvolle leerroute. Theater aan de Stroom wil zich ook in de toekomst graag verder engageren in het aanbieden van lesmappen bij zijn producties. We zouden het daarom zeer op prijs stellen indien je ons feedback, commentaar, kritiek op deze map zou willen bezorgen. Ons mailadres vind je onderaan deze bladzijde. Verder wensen we jou en je leerlingen veel plezier met de voorstelling De moeder van David S.. We hopen dat we jullie verwachtingen kunnen inlossen en dat we ook in de toekomst mogen rekenen op jullie interesse. Tot gauw! Ronny Smet Educatief medewerker en acteur bij Theater aan de Stroom Lector aan de lerarenopleiding van de Karel de Grote-Hogeschool Antwerpen. LESMAP: De moeder van David S 2

3 INHOUDSOPGAVE Voorwoord 2 Inhoudstafel 3 1. Cast & crew 5 2. Over Yvonne Keuls Biografie Hoofdlijnen van haar werk Ander werk 9 3. De moeder van David S Titelverklaring Thematiek Het oorspronkelijk gegeven: het boek Het toneelstuk Overkoepelende thema s als bijdrage tot het leerproces Drugs als overkoepelend thema Soorten drugs Gevolgen en signaalgedrag Zelfpreventie en hulp bieden Informatiebronnen Zelfmoord als overkoepelend thema Risicofactoren Signaalgedrag Zelfpreventie en hulp bieden Informatiebronnen Tienerzwangerschappen als overkoepeld thema Soorten zwangerschappen Signalen van een tienerzwangerschap Gevolgen van een zwangerschap voor tieners Oplossingen Zelfpreventie en hulp bieden Informatiebronnen Stuff voor een discussie? Algemene tips voor een goed gesprek Nood aan variatie? Lessuggesties thematiek Doelen Drugs Zelfmoord Ongewenste zwangerschap 51 LESMAP: De moeder van David S 3

4 7. Lessuggesties fictieonderwijs De voorbereiding Het theaterbezoek De verwerking Nabespreking van de voorstelling Werken rond verhaalbegrippen Andere ideeën 59 Bijlagen Samenvatting van de romanversie Analyse van een theaterstuk: semiotisch model Een greep uit de actualiteit Boekentips Lyrics Not an addict Lyrics Papa don t preach 79 Bibliografie 80 LESMAP: De moeder van David S 4

5 1. Cast & crew Cast: Leen Paul David Julie Ellen Gerd Tom Mitta Van der Maat Frans Vercammen Steven De Lelie Anneke Van Hoof Kirsten De Vroom Ilse Janssens Ronny Smet Crew: Auteur: Yvonne Keuls Dramaturgie en regieconcept: Steven De Lelie Acteursregie: Steven De Lelie Productie: Theater aan de Stroom / ETA Advies drugsproblematiek: Frie Muziek: Nicolas Moens - Joris Pluy Techniek licht en geluid: Joris Pluy Grafisch ontwerp: Tim Luyten - Ewald Stuer Lesmap: Ronny Smet LESMAP: De moeder van David S 5

6 2. Over Yvonne Keuls 2.1 Biografie Yvonne Keuls-Bamberg werd op 17 december 1931 geboren in Batavia, Nederlands-Indië (het huidige Jakarta, Indonesië). Zij was de jongste van vier kinderen. Haar moeder, Jopi Bamberg was Javaanse. Haar vader, Samuel Bamberg was een joodse Nederlander. In 1938 kwam het gezin in Nederland wonen, in Den Haag, waar ze opgroeit in een geheel eigen, wat geïsoleerde wereld. Haar vader overleefde de oorlog niet. Yvonne ging naar het Grotiuslyceum. Daar speelde ze graag en veel toneel. De directeur van de school vond dat ze naar de toneelschool moest gaan. Maar haar moeder besliste dat ze, net als haar zus, onderwijzeres moest worden. Vanaf 1952 werkte ze in de zesde klas van een volksschool in Den Haag. Toen ze trouwde met Rob Keuls, een stuurman bij de Holland-Amerikalijn, werd ze op staande voet ontslagen. Getrouwde vrouwen werkten niet. Ze kregen drie dochters: Claudette (1955), Marysa (1957) en Gerdiene (1961). In die jaren begon Yvonne Keuls korte stukjes te schrijven voor haar kinderen en later ook gedichten, toneelstukken, hoorspelen en televisiebewerkingen van romans van bekende schrijvers. Ze schreef het scenario voor de ambitieuze tiendelige verfilming van De boeken der kleine zielen van Louis Couperus die in het seizoen werd uitgezonden. De waardering die haar voor deze prestatie ten deel viel, leidde ertoe dat ze ook gevraagd werd televisiebewerkingen te maken van De koperen tuin van Simon Vestdijk en Klaaglied om Agnes van Marnix Gijsen. Haar werk voor televisie gaf Yvonne Keuls al vlug landelijke bekendheid met als gevolg dat ze vaak werd gevraagd lezingen te geven op secundaire scholen. Deze lezingen werden meer en meer groepsbijeenkomsten waarbij jongeren over hun persoonlijke moeilijkheden vertelden. Zo kwam ze steeds meer in aanraking met probleemkinderen en realiseerde zich hoeveel problemen sommige jongeren hadden. Samen met een aantal andere mensen opende ze een Jongeren Opvang Centrum in een groot huis in de duinen. Na een jaar ging het centrum failliet, maar Yvonne legde al haar ervaringen vast in haar eerste roman: Jan Rap en z n maat. Een uitgebreide biografie (en nog veel meer ) vind je op de website van Yvonne Keuls: Het vermelden waard is ook onderstaande website met o.a. interviews, fotoreportages, fragmenten uit boeken enz. keuls/ LESMAP: De moeder van David S 6

7 2. Over Yvonne Keuls 2.2 Hoofdlijnen van haar werk Uit alle columns, verhalen, romans en toneelstukken die Yvonne Keuls schrijft, blijkt dat ze heel erg meeleeft met jongeren en hun problemen. Veel boeken van Yvonne Keuls komen voort uit haar betrokkenheid bij, zoals zij het noemt, 'mensen die op de rand leven'. Vanuit dat engagement tracht ze, door te schrijven over de schrijnende situaties die ze tegenkomt, maatschappelijk onrecht aan de kaak te stellen. Ze moraliseert niet, dringt nergens een mening op, maar laat de lezer zelf de conclusies trekken. Ze wil met elk boek een bepaald onderwerp aan de orde stellen. Dat doet ze steeds door één persoon te beschrijven die representatief is voor een hele groep. Als lezer begrijp je daardoor hoe het iedereen vergaat die met datzelfde probleem zit. Het gaat haar dus niet in de eerste plaats om mooie zinnen of een knappe opbouw. Haar schrijfstijl is sober, haar werk eerder journalistiek dan literair. De hoofdpersonen in de beroemde sociale romans van Yvonne Keuls, waarin fictie en werkelijkheid een hechte eenheid vormen, zijn sterke figuren die in een ellendige situatie terecht zijn gekomen. Thema's als leed en onmacht, angst, het grote gemis aan liefde, maar ook schuld en eigen verantwoordelijkheid worden met liefde behandeld. Haar eerste grote succes, Jan Rap en z'n maat (1977), is gebaseerd op haar ervaringen in een opvangcentrum voor jongeren in Den Haag waarvan zij een van de initiatiefnemers was. Verhalen en eigenschappen van de vele kinderen en jongeren die zij in het opvangcentrum leerde kennen, zijn in het boek samengevoegd tot de belevenissen van een groep van 21 jongeren. Een van de meest voorkomende problemen van de jongeren waarmee zij te maken kreeg, was drugsverslaving. Dit thema staat centraal in De moeder van David S., geb. 3 juli 1959 (1980) dat voortkwam uit het contact met ouders van verslaafde kinderen. Het verhaal wordt dan ook vanuit het perspectief van de moeder verteld. Langzaam komt zij tot het besef dat zij haar verslaafde zoon los moet laten om niet zelf ten onder te gaan. Drugsverslaving en een gevolg daarvan, namelijk de vlucht van jonge meisjes in de prostitutie om aan geld te komen, staan centraal in Het verrotte leven van Floortje Bloem (1982). Na het verschijnen van dit boek werd de schrijfster benaderd door jeugdige homoprostituees die ook verstrikt zaten in de wereld van drugs en criminaliteit en daarom veel in contact kwamen met justitie. Daaruit vloeide het verhaal van Annie Berber en het verdriet van een tedere crimineel (1985) voort, over een jongen die door een kinderrechter seksueel misbruikt wordt. Meneer en mevrouw zijn gek (1992) is het resultaat van het observeren van de gang van zaken in een psychiatrische inrichting en het voeren van gesprekken met patiënten. LESMAP: De moeder van David S 7

8 In deze 'docuroman' combineert Keuls de levensverhalen van de patiënten met beschrijvingen van de dagelijkse gebeurtenissen op de verblijfsafdeling van het centrum. Kenmerkend voor al deze 'geromantiseerde documentaires', zoals Yvonne Keuls ze noemt, zijn de directe, onopgesmukte stijl en de zakelijke registratie van gebeurtenissen die de boeken een grote mate van waarachtigheid verlenen. Met Daniël Maandag (1988) sloeg Keuls een andere weg in. Deze novelle met autobiografische kanten vertelt van de belevenissen tijdens de Tweede Wereldoorlog van een fantasierijk Haags jongetje, zoon van een joodse pianist en een niet-joodse, aan tbc overleden violiste. Indische tantes (1988) grijpt terug op het Indische milieu waarin de schrijfster opgroeide. De tocht van het kind (1990) heeft de overgang van Indonesië naar Nederland tot onderwerp en beschrijft de voorbereidingen van een Indonesisch gezin voor de overtocht. Lowietjes smartegeld, of Het gebit van mijn moeder (1995) gaat over de invloed die het verblijf in een jappenkamp van een jongetje en zijn moeder heeft op het latere leven van de jongen. Met haar boeken bereikt Yvonne Keuls grote groepen lezers. Vooral de documentaire romans zijn kassuccessen die ook dienden als basis voor toneelstukken en (televisie)verfilmingen. Maar er is ook kritiek op haar werk. Keuls is wel verweten dat ze werkt volgens een 'succesformule': het aanpakken van een 'lekker' thema waarover sensationeel geschreven kan worden. Daarnaast zijn er veel recensenten die haar boeken niet beschouwen als literatuur. Aan de verkoopresultaten in binnen- en buitenland doet die kritiek echter niets af. Wie haar boeken leest, doet dat om de inhoud en niet om hoe het geschreven is. De grote weerklank die haar werk bij lezers vindt, blijkt ook uit het feit dat zij in 1999 voor haar boek Mevrouw mijn moeder werd bekroond met de Trouw Publieksprijs voor het Nederlandse Boek. In deze roman schildert ze een liefdevol portret van haar Indische moeder, een koppige en fantasierijke vrouw, die de mooiste verhalen kon vertellen over haar vaderland. In 2001 verscheen haar ontroerende levensverhaal Madame K. Van Indisch kind tot Haagse dame dat direct na verschijnen een bestseller werd. LESMAP: De moeder van David S 8

9 2. Over Yvonne Keuls 2.3 Ander werk Yvonne Keuls oeuvre is even divers als omvangrijk. Naast proza, poëzie en toneel maakte ze tal van hoorspelen, televisiespelen en verfilmingen. Ook speelde ze zelf in verschillende theatervoorstellingen en was ze vaak te gast in televisieshows en spelletjes. Proza: De toestand bij ons thuis (cursiefjes) (1969) Groetjes van huis tot huis (cursiefjes) (1975) Van huis uit (cursiefjes) (1976) Jan Rap en z'n maat (geromantiseerde documentaire) (1977) Keuls potje (cursiefjes) (1979) De moeder van David S., geb. 3 juli 1959 (1980) Een doekje voor het bloeden (1980) Keulsiefjes (cursiefjes) (1980) Het verrotte leven van Floortje Bloem (1982) Negenennegentig keer Yvonne Keuls, verhalen (cursiefjes) (1983) Achtennegentig keer Yvonne Keuls, verhalen (cursiefjes) (1983) Annie Berber, het verdriet van een tedere crimineel (1985) Alwientje (cursiefjes) (1988) Indische tantes (verhalen) (1988) Daniël Maandag (1988) Beestjes (verhalen) (1988) Mensjes (1989) De tocht van het kind (1990) Dochterlief (cursiefjes) (1990) Meneer en mevrouw zijn gek (1992) Die kat van dat mens (verhalen) (1993) Meneer Frits en andere mannen (verhalen) (1993) Slepend huwelijksgeluk (verhalen) (1994) Voorzichtig, voorzichtig (verhalen) (1995) Lowietjes Smartegeld of: het gebit van mijn moeder (1995) Keulsiefjes (columns) (1996) Annie Berber en het verdriet van een tedere crimineel /Het verrotte leven van Floortje Bloem (1997) Mevrouw mijn moeder (1999) Dochters (heruitgave 1999) De kat van dat mens (columns) (2000) Aan tafel met Yvonne Keuls (2000) Madame K - Van Indisch kind tot Haagse dame (2001) Trassie Tantes (2004) Familiegedoe (2004) Op reis met Yvonne Keuls (2005) 75 (bloemlezing) (2006) Vriendengedoe (2007) Benjamins bruid (2008) Allemaal beestjes (2009) Toneel: Yvonne Keuls schreef ruim zeventig toneelstukken, hoorspelen en televisiespelen. Ze werden lang niet allemaal ook in boekvorm uitgegeven. Foei toch, Frances! (1961) Niemand de deur uit: klucht in 6 taferelen (1962) Kleine muizen (De Haagse Comedie) (1965) Onbegonnen werk (1967) Vertel mij iets nieuws over de regenwormen (1968) Kattenstad (1968) Thee voor belabberden (1968) Strategisch goed (1968) De spullen van de Turkse staat (1968) Stippen (1970) Over lijken (1970) Miniplay (1970) (ook opgevoerd onder de titel 'Jam') Van 'Jan Rap en zijn maat' werd een toneelbewerking gemaakt (1977) Vertel me iets nieuws over de regenwormen (1981) Van 'De moeder van David S.' maakt ze een toneelbewerking (1983) Toneelbewerking van 'Het verrotte leven van Floortje Bloem' (1988) 'Annie Berber en het verdriet van een tedere crimineel' wordt voor toneel bewerkt met als titel 'Tommie'. LESMAP: De moeder van David S 9

10 Televisie/Radio: Yvonne Keuls had vanaf 1965 een eigen rubriek bij de radio (AVRO en VARA). Yvonne Keuls schreef zo'n vijftig hoorspelen voor diverse omroepen. Kleine muizen (NCRV, 1966) Onbegonnen werk (NCRV, 1967) Vertel mij iets nieuws over de regenwormen (NCRV, 1968, BRT, 1969) Yvonne Keuls maakte een televisiebewerking van 'De boeken der kleine zielen' van Couperus. Deze werd in 1969 uitgezonden. De BRT zond het in 1970 uit. Yvonne Keuls maakte een televisiebewerking van 'De koperen tuin' van Simon Vestdijk. Deze werd uitgezonden in Ze bewerkte het boek ook als hoorspel, dit werd in 1974 uitgezonden. Yvonne Keuls maakte een televisiebewerking van 'Klaaglied om Agnes' van Marnix Gijsen (NCRV, 1975) In 1976/1977 werden in het (KRO) radioprogramma 'Voer voor vogels' de ervaringen van Yvonne Keuls in het Jongeren Opvang Sentrum nagespeeld. 'Jan Rap en z'n maat' werd door haar zelf voor televisie bewerkt (Veronica, 1981) 'Kleine muizen/regenwormen (NCRV, 1982) 'De moeder van David S.' werd door haar zelf voor televisie bewerkt (NCRV, 1982) In 1992 komt ze met Adriaan van Dis op televisie in de serie 'Favoriete schrijvers' (VARA). Verfilmingen: 1981 De moeder van David S. / regie Ruud Keers. Televisiefilm, gebaseerd op het gelijknamige boek Jan Rap en z'n maat / regie Ine Schenkkan. Gebaseerd op het gelijknamige boek. Literaire (en andere) prijzen: Mr. H.G. van der Vies-prijs 1967 voor 'Onbegonnen werk'. Prijs der kritiek van Nederlandse Theatercritici 1978 voor 'Jan Rap en z n maat. Zilveren CJP van de Vereniging Cultureel Jongerenpaspoort 1979 voor 'Jan Rap en z'n maat'. Vanaf 1991 wordt jaarlijks de 'Floortje Bloemprijs' toegekend. De prijs gaat naar personen of instellingen die een blijvende bijdrage hebben geleverd aan een betere beeldvorming van bepaalde ziekten. Yvonne Keuls kreeg de eerste 'Floortje Bloemprijs' in 1991 voor Meneer en Mevrouw zijn gek. Trouw Publieksprijs 1999 voor 'Mevrouw mijn moeder'. Ter gelegenheid van Koninginnedag 2000 werd Yvonne Keuls benoemd tot Ridder in de Orde van de Nederlandse Leeu LESMAP: De moeder van David S 10

11 3. De moeder van David S. Al vlug na het verschijnen van de roman De moeder van David S., geb. 3 juli 1959 (1980) bewerkte Yvonne Keuls het verhaal tot televisiespel (1982) en toneelstuk (1986). In 1982 en 1985 toonde de NCRV de televisiebewerking. In 1983 volgde een toneeluitvoering van het Mechelse Miniatuur Teater, in 1986 een vrije productie. LESMAP: De moeder van David S 11

12 3. De moeder van David S. 3.1 Titelverklaring De titel van het toneelstuk is dezelfde als die van het boek en komt letterlijk zo voor op p. 100 van de romanversie. De moeder van David wordt gebeld: 'U spreekt met de wachtcommandant van het politiebureau Soesterbergstraat. Bent u de moeder van David S., geboren 3 juli 1959?' Ook een arts stelt haar verderop in het verhaal de vraag of zij de moeder is van David S., geboren 3 juli De titel doet erg steriel aan, alsof het om een dossier gaat. Door deze titel te kiezen wijst de auteur op de onpersoonlijke behandeling die ouders van drugsverslaafden vaak ten deel valt. In een interview heeft Yvonne Keuls gezegd dat in zo'n telefoongesprek de moeder niet als een mens, als een persoonlijkheid wordt gezien, maar als 'de moeder van' en in die hoedanigheid vaak de vreselijkste dingen moet aanhoren: 'Ze krijgt de meest persoonlijke informatie op de meest onpersoonlijke manier overgebriefd.' Overigens laat Yvonne Keuls vaker door middel van de titel zien wie de hoofdrol in een boek speelt: Jan Rap en z'n maat, Het verrotte leven van Floortje Bloem en Annie Berber en het verdriet van een tedere crimineel. LESMAP: De moeder van David S 12

13 3. De moeder van David S. 3.2 Thematiek Centraal in het verhaal staan de reacties van het gezin op de verslaafde David S., in het bijzonder die van de moeder. Zij komt aanvankelijk terecht in een vicieuze cirkel van schuldgevoelens over de drugsverslaving van haar zoon. De bevrijding komt er pas als de moeder van David eindelijk inziet dat haar zoon zelf voor een leven als junk kiest. Dat zij zichzelf niets hoeft te verwijten, dat ze moet stoppen met hem telkens te vergeven of voor hem de brokken te lijmen. Kortom, dat zij haar zoon moet loslaten, hoe pijnlijk dit ook is. Doordat de ouders deze vicieuze cirkel (schuldgevoel - drugsgebruik - schuldgevoel) uiteindelijk durven te doorbreken, is de kans dat David stopt met drugs groter geworden. Julie, de zus van David, komt veel sneller tot de nuchtere constatering dat David verslaafd is. Zij observeert en becommentarieert het gedrag van David op realistische wijze: David is gewoon een junk, die steeds afkickt en weer terugvalt. De motieven hangen samen met de verslaving van David en zijn vriendin Ellen en de reacties van beide ouderparen daarop: schuldgevoel, onmacht, eenzaamheid, verval, verloedering, schaamte, angst, krankzinnigheid, zelfdestructie, zelfmoord LESMAP: De moeder van David S 13

14 3. De moeder van David S. 3.3 Het oorspronkelijk gegeven: het boek De docuroman, waarvan het toneelstuk een sterk gecondenseerde afspiegeling is, werd opgedragen aan negentien met name genoemde personen met wiens hulp Yvonne Keuls het boek kon schrijven. Yvonne Keuls had in de jaren '76, '77 en '78 gesprekken gevoerd met 140 gezinnen met een verslaafd kind, verspreid over heel Nederland, en kwam tot de conclusie dat ouders van verslaafden gedwongen waren om geheel alleen en vaak in een vijandige buitenwereld, het proces van onmacht - woede - paniek - loslaten (zie Thematiek) door te maken. In de verantwoording schrijft zij dat bijna alle gebeurtenissen zich in werkelijkheid hebben voorgedaan, maar dat geen van de figuren nog gelijkenis vertoont met degenen die zij tijdens het schrijven van het boek heeft leren kennen. Ze beweert de waarheid 'verpakt' te hebben in 'eigen kleur en vorm'. In de verantwoording staat ook dat ze het boek geschreven heeft 'voor alle ouders van drugsverslaafden, in de hoop dat het hen kan helpen hun leven weer op te pakken en tot een "1-1" relatie met hun kind te komen. Maar ik heb het ook geschreven voor allen die op de een of andere manier met jongeren te maken hebben en die zich tolerant opstellen ten opzichte van softdrugs.' De moeder van David S., geb. 3 juli 1959 is een tendensroman, een roman waarin de auteur doelbewust kritiek levert op de samenleving. Een boek schrijven kan immers een effectieve manier zijn om wantoestanden aan te klagen, verantwoordelijke personen op de vingers te tikken en veranderingen in de samenleving op gang te brengen. Ook Yvonne Keuls ontdekte de macht van het geschreven woord. Toen zij in contact kwam met de vrouw die model stond voor "De moeder van David S. ", was er nog geen opvang voor ouders van drugsverslaafden. In het boek richt de moeder van David een Nederlandse afdeling op van de Amerikaanse 'Anonymous Families'. Ook in werkelijkheid richt de vrouw een hulpgroep op, waaraan ook Yvonne Keuls meewerkt. Na het verschijnen van de roman durfden veel ouders van drugsverslaafden uit de anonimiteit te komen en over hun problemen praten. Ondertussen bestaan er al verschillende groepen van en voor ouders van drugsverslaafden. In de bijlagen vind je een ruime samenvatting van het boek. LESMAP: De moeder van David S 14

15 3. De moeder van David S. 3.4 Het toneelstuk Het oorspronkelijk script is inmiddels een kwart eeuw oud en heeft in deze productie een ingrijpende facelift gekregen. Een modernere, Vlaamse versie was immers nodig Het origineel is naar hedendaagse normen te lang, klinkt erg Hollands en heeft een gedateerde opvoedkundige, belerende ondertoon. Het herwerkte script resulteerde in een uitgepuurde en gebalde enscenering die vooral de dynamiek en de spankracht ten goede komt. Doordat het verhaal zich op verschillende locaties afspeelt, is het haast onmogelijk om een realistisch decor te gebruiken. Daarom werd er gekozen voor een zeer sobere vormgeving. De combinatie van het strakke decor en een zeer koud kleurenpalet in de belichting geeft het geheel een kille en harde sfeer. Een indrukwekkende geluidsband en beeldende regie zorgen ervoor dat het publiek zich ieder op zijn eigen manier in de personages kan verplaatsen, er ruimte wordt gelaten voor de eigen fantasie en vergroot zo de toegankelijkheid van de voorstelling zowel voor jongeren als voor volwassenen. Een voorstelling als De moeder van David S. is voor een acteur vooral een uitputtende voorstelling. De scènes volgen snel op elkaar en de emotionele rollercoaster die het personage doormaakt, vraagt heel wat concentratie van een acteur. Het feit dat ook niemand de scène ooit verlaat, eist een constante focus van de spelers. Het voordeel hiervan is wel dat je op deze manier nooit uit het verhaal wordt getrokken, wat de beleving des te intenser maakt. LESMAP: De moeder van David S 15

16 4. Overkoepelende thema s als bijdrage tot het educatieve leerproces De thematieken van deze theatervoorstelling sluiten uiteraard nauw aan bij de vakoverschrijdende eindtermen en ontwikkelingsdoelen i.v.m. gezondheidseducatie. Heel wat leerkrachten zullen voor en/of na het theaterbezoek het thema drugs, tienerzwangerschap of zelfmoord verder wensen uit te diepen of beschouwen de voorstelling als aanvulling bij reeds bestaande projecten of lessenreeksen rond het thema genotsmiddelen, seksualiteit of zelfbeeld. In dit deeltje schetsen we een eerste ruw informatief kader rond het thema drugs, ongewenste zwangerschap en zelfmoord om vervolgens jullie zoektocht naar aanvullend materiaal alvast te vergemakkelijken door een lijst van waardevolle websites aan te reiken waar je beslist zal vinden wat je zoekt. LESMAP: De moeder van David S 16

17 4. Overkoepelende thema s als bijdrage tot het educatieve leerproces 4.1 Drugs als overkoepelend thema Drugs vormen een grote verleiding voor jongeren. Er zijn vele soorten drugs en de meeste jongeren krijgen tijdens hun leven te maken met één of meerdere daarvan. De term drugs is een verzamelnaam voor allerlei soorten stoffen die invloed hebben op onze gevoelens, onze zintuigen en ons bewustzijn. Drugsverslaving gaat trouwens niet enkel over stoffen, maar ook over bezigheden die als een drug kunnen werken. Denk maar aan gokken, internetten, televisiekijken, gamen, Drugs kunnen ruwweg worden ingedeeld in drie categorieën: Verdovende middelen (downers): drugs waar je kalm of slaperig van wordt, waarmee pijn en prikkels worden verdoofd. Heroïne, opium, alcohol, slaappillen, pijnstillers, methadon, GHB, poppers, Opwekkende middelen (uppers): drugs waar je wakker en alert van wordt, je bloed gaat sneller stromen. Cocaïne, amfetamines, nicotine, pepmiddelen, ketamine, speed, qat, Hallucinerende middelen: drugs waar je hallucinaties van krijgt, waardoor je de dingen anders ziet en voelt. LSD, cannabis, paddo's, ecstasy (dat is tegelijk opwekkend), vluchtige snuifmiddelen, research chemicals, DXM,... Op de volgende bladzijde kan u meer informatie terugvinden over enkele actuele soorten drugs, de risico s, de effecten en de wetgeving omtrent de drug. LESMAP: De moeder van David S 17

18 4.1 Drugs als overkoepelend thema Soorten drugs Verdovende drugs: Alcohol Wat? Alcohol ontstaat door gisting van de suikers die van nature in granen en fruit zitten. De belangrijkste soorten alcoholhoudende dranken zijn bier, wijn en sterke drank. Effect? Het heeft een verdovend effect op de hersenen. Een kleine hoeveelheid alcohol zorgt voor een actief gevoel. Bij grotere hoeveelheden overheerst de verdovende werking. Risico s? Een kater, black-outs, ruzie en geweld, ongevallen, verslaving, Wetgeving? Schenken en produceren van alcohol, minimum leeftijd voor de verkoop, gebruik van alcohol in het verkeer, Verdovende drugs: Heroïne Wat? Heroïne wordt gemaakt uit morfine, dat gemaakt wordt uit opium. Zuivere heroïne is meestal wit maar de heroïne die gedeald wordt is meestal erg versneden en is grijs of bruin van kleur. Effect? Heroïne heeft een sterk verdovend effect. Na het inspuiten of inademen ervaart de gebruiker een hevig gevoel van genot dat enkele seconden duurt. Daarna volgt een verdovend effect. Risico s? Overdosis, besmetting HIV/hepatitis, mindere weerstand, ongevallen, Wetgeving? Het bezit, de verkoop, de aankoop en de invoer van heroïne is strikt verboden. Verdovende drugs: Poppers Wat? Poppers zijn vluchtige vloeistoffen die een korte roes geven en de seksuele ervaring intenser maken. Het is een heldere vloeistof met een sterke geur. Effect? Poppers geven een high gevoel. De gebruiker voelt zich ontspannen en een beetje duizelig. Ze veroorzaken ook een ontspannen glad spierweefsel. Risico s? Duizeligheid, braken, bewusteloosheid, irritatie luchtwegen,.. Wetgeving? Poppers kan je alleen verkrijgen op voorschrift. Zonder voorschrift is het kopen en bezit van poppers illegaal. Verdovende drugs: GHB (gamma-hydroxyboterzuur) Wat? GHB is een kleur en geurloze vloeistof. GBL is de basisgrondstof waarmee GHB wordt gemaakt. Tegenwoordig wordt GBL als drugs op zich gebruikt. (Vooral als partydrug) Effect? Bij een lage dosis raak je in een roes, vergelijk met dronkenschap. Gebruiker voelt zich vrolijk, kalm en ontspannen. Risico s? Reële kans op een overdosis, combinatie met alcohol is erg gevaarlijk. Wetgeving? GHB is strikt verboden in België en andere Europese landen. LESMAP: De moeder van David S 18

19 Opwekkende drugs: Cocaïne Wat? Cocaïne is een opwekkende stof die ontstaat uit de bladeren van de cocastruik. Coke wordt meestal gesnoven. Soms rookt of spuit men ook cocaïne. Effect? Een gevoel van extra energie, euforie, een grote zelfzekerheid en een onderdrukt hongergevoel en vermoeidheid. Men gebruikt het vaak om beter te presteren. Risico s? Kan leiden tot roekeloosheid en uitputting. Op lange termijn kan het leiden tot angsten en waanvoorstellingen. Wetgeving? Het bezit, de verkoop, de aankoop en de invoer van cocaïne is verboden. In het verkeer spreken we van een nultolerantie. Opwekkende drugs: Speed Wat? Speed bevat amfetamines. Dit zijn chemische stoffen die een sterk oppeppende werking hebben. Speed komt meestal voor in poedervorm en wordt gesnoven. Effect? Speed zorgt voor een enorm energiegevoel. Het effect duurt vier tot acht uur. Van zodra de drug is uitgewerkt is men extra moe, hongerig en neerslachtig. Risico s? Verhoogt de bloeddruk, hoofdpijn, hyperventilatie, verslaving en depressieve gevoelens. Wetgeving? Het bezit, de verkoop, de aankoop en de invoer van speed is verboden. In het verkeer spreken we van een nultolerantie. Opwekkende drugs: Plantaardige stoffen (Qat) Wat? Qat is een drug vervaardigd uit bladeren en takjes van een plant. Het heeft een stimulerende werking. Het wordt verkocht als een bundeltje van enkele tientallen twijgen. Effect? Toename energie, opwinding, toenemende zin om te praten, onderdrukking hongergevoel en vermoeidheid, droge mond, Risico s? Verhoging bloeddruk en hartslag, slapeloosheid en ondervoeding, stemmingswisselingen, Wetgeving? Het bezit, de verkoop, de aankoop en de invoering van qat is verboden. Dit valt onder de opiumwet. Opwekkende drugs: Ketamine / Special K. Wat? Ketamine is een snelwerkend verdovingsmiddel dat wordt gebruikt bij chirurgische ingrepen. De laatste jaren duikt het meer en meer op in het uitgangsmilieu. Effect? Bij beperkte inname veroorzaakt het een dromerig en zweverig gevoel. Bij een hoge dosis wekt het een soort van bijna-doodervaring op. Risico s? Misselijkheid, desoriëntatie, bewustzijn verliezen, verslaving en gewenning. Wetgeving? Legaal kan men dit enkel verkrijgen op basis van een doktersvoorschrift. Het wordt gebruikt in ziekenhuizen en door veeartsen. Zonder voorschrift is dit altijd illegaal. LESMAP: De moeder van David S 19

20 Hallucinerende drugs: Cannabis / Hasj / Joint Wat? Cannabis verwijst naar de cannabisplant en de voornaamste producten van deze plant, namelijk marihuana en hasj. De meeste gebruikers roken cannabis in een joint. Effect? Cannabis versterkt iemands stemming en gevoelens (zowel positief als negatief). Het verandert de kijk op de werkelijkheid. Risico s? Moeilijker om te concentreren, depressieve gevoelens, misselijkheid en duizeligheid. Wetgeving? Cannabis is een illegale drug. Toch wordt cannabisbezit door volwassenen niet meer per definitie vervolgd. Hallucinerende drugs: XTC / Bollen Wat? XTC is familie van de speedachtige stoffen of amfetamines. Het wordt verkocht als tabletten, pillen of capsules. Effect? Men ervaart een gelukzalig, tintelend gevoel. De waarneming van kleuren, geluid, aanraking, wordt intenser. Men voelt zich energiek en helder. Risico s? Oververhitting en uitdroging. Je weet nooit precies wat je slikt. Wetgeving? Het bezit, de verkoop, de aankoop en de invoer is verboden. Nultolerantie in het verkeer. Hallucinerende drugs: Research chemicals / smartdrugs Wat? Mephedrone en 2C-B zijn tot nu toe de bekendste reseach chemicals. Ze behoren tot de smartdrugs. Vaak worden ze via het internet verkocht voor wetenschappelijke doeleinden. Effect? De effecten zijn te vergelijken met de effecten van XTC. Bij hogere dosissen overheersen de tripeffecten. Risico s? Zweten, koude rillingen, verminderd kortetermijngeheugen, slapeloosheid, spiertrekkingen, duizeligheid, Wetgeving? De producten worden voornamelijk via het internet verkocht maar zijn illegaal in België. Hallucinerende drugs: Paddo s Wat? Paddenstoelen zijn natuurproducten die behoren tot de oudste bekende tripmiddelen. Ze worden vaak verwerkt in thee en soms ook in een gerecht. Effect? Ontspannen spieren, lacherig gevoel, koud gevoel, hoofdpijn, dorst, pijnlijke maag, onrust, irritatie, achtervolgingswaan, depressiviteit, Risico s? Het gebruik kan leiden tot visuele hallucinaties, sommige paddenstoelen zijn giftig, fashbacks, Wetgeving? Het bezit, de verkoop, de aankoop en de invoer is verboden. Nultolerantie in het verkeer. LESMAP: De moeder van David S 20

21 4.1 Drugs als overkoepelend thema Gevolgen en signaalgedrag Gevolgen Wanneer we over de gevolgen van druggebruik spreken, denken we in de eerste plaats aan verslaving. Overmatig gebruik kan verschillende problemen met zich meebrengen. Sociale problemen: Naast de lichamelijke en geestelijke problemen geeft druggebruik vaak aanleiding tot een aantal psychosociale problemen zoals: Relatieproblemen: breuk tussen kind en ouders, tussen partners Conflicten op het werk: meer kansen op arbeidsongevallen, conflicten met collega s, werkverzuim, Werkverlies ten gevolge van die conflicten Sociaal isolement door het verlies van de bestaande sociale contacten Financiële problemen: Druggebruik kan ook aanleiding geven tot financiële problemen. Om hun verslaving te kunnen financieren gaan sommige gebruikers zelf dealen, anderen verzeilen dan weer in de prostitutie, criminaliteit Juridische problemen: Omwille van de illegaliteit van de meeste drugs, maar ook als gevolg van rijden onder invloed, diefstal, geweld en vandalisme kunnen druggebruikers in contact komen met justitie. Ook de directe omgeving van de druggebruiker (gezin, vrienden, ) kunnen hierdoor heel wat problemen krijgen. Druggebruik veroorzaakt daarnaast ook een aantal maatschappelijke problemen zoals onveiligheid, financiële lasten, hulpverlening aan verslaafden, politiecontroles. Toch zijn er ook mensen die op regelmatige en langdurige basis drugs gebruiken, maar die in staat zijn om op een relatief normale manier verder te functioneren binnen onze maatschappij, het zogenaamde sociaal geïntegreerd druggebruik. Signaalgedrag Het is niet gemakkelijk om te ontdekken of iemand al dan niet drugs gebruikt. Hieronder volgen een aantal signalen die kunnen wijzen op druggebruik. Deze lijst is verre van volledig en er moet omzichtig mee worden omgesprongen. Hoed je voor voorbarige conclusies In het algemeen: afstandelijkheid, vermijden van contact verminderde aandacht voor kledij en uiterlijk aandacht voor statussymbolen verandering van vrienden sterke emotionele wijzigingen verlies van interesses in hobby s, sport, verandering in karakter ongecontroleerd giechelen verwijde pupillen rode ogen heimelijk doen, liegen LESMAP: De moeder van David S 21

22 Op school: dalende schoolprestaties geen interesse in schoolse activiteiten spijbelen diefstal weinig concentratie in de klas verandering in gedrag na pauze, toiletbezoek, middagpauze Thuis: verlies van de eetlust zich niet houden aan afspraken contact vermijden diefstal liegen veranderingen in het gedragspatroon 4.1 Drugs als overkoepelend thema Zelfpreventie en hulp bieden In eerste instantie is het aan de persoon zelf om hulp te gaan zoeken. Als leerkrachten kunnen we echter wel de drempel proberen te verlagen. Hoe? Een eerste stap zou kunnen zijn om goede en correcte informatie in de school ter beschikking te hebben: folders, brochures, telefoonnummers hulplijnen, affiches enz. Zelfpreventie Wat kan je doen als je voelt dat je het gebruik van drugs hoe langer hoe minder onder controle hebt? Je krijgt vervelende reacties, je voelt je minder fit Wat kan je beter niet doen? Doen alsof er niets aan de hand is. Denken dat anderen je problemen veroorzaken. Je afzonderen. Wanhopen als je hervallen bent. Moedeloos worden, het is toch al te laat. Nog meer drinken of middelen gebruiken om het vol te houden. Wat doe je beter wel? Ga op informatie uit, er zijn genoeg mensen die je willen helpen. Maak aan de mensen uit je omgeving je verslavingsprobleem kenbaar. Durf hulp vragen i.p.v. naar pint of pil te grijpen. Hulp bieden Wat kan je doen als je vriend of vriendin problemen heeft? Wat kan je beter niet doen? Hem/haar als verslaafde bestempelen. De brokken lijmen. Ernstig met hem/haar willen praten als hij/zij onder invloed is. Dreigen met en toch niet uitvoeren. Z e l f J e LESMAP: De moeder van David S 22

23 Wat doe je beter wel? Informeer je over verslaving en hulpverlening. Informeer ook je vriend/vriendin en moedig hem/haar aan om hulp te aanvaarden. Druk je bezorgdheid uit maar zie ook het positieve. Vergeet niet voor jezelf te zorgen. Maak je eigen plannen bekend en zorg voor duidelijke afspraken. Vraag hulp indien je het niet meer alleen aankan. Als je veranderingen merkt, stimuleer dan verder, moedig aan, ook in kleine dingen, grijp niet steeds terug naar het verleden Wat kan je doen als je merkt dat een leerling problemen heeft? Bespreek het gedrag van de jongere bij een plotse gedragsverandering of verandering van presteren. De jongere krijgt zo vroegtijdig steun. Blijf de jongere aandacht en steun bieden. Probeer contact met de ouders te houden. Creëer een positieve schoolen klassfeer. Als leerkracht ben je niet de juiste persoon om kinderen langdurig te begeleiden. Verwijs de leerling door via het CLB. LESMAP: De moeder van David S 23

24 4.1 Drugs als overkoepelend thema Informatiebronnen Het aanbod aan informatie op het World Wide web is ronduit indrukwekkend. Tal van (overheids)instellingen en organisaties zorgen op het vlak van informatie, educatie, preventie en hulpverlening voor een schitterende dienstverlening. We zijn ervan overtuigd dat je na een bezoekje aan enkele van onderstaande websites zal gevonden hebben wat je zocht Website van de Vereniging voor Alcohol en andere Drugsproblemen De website van de VAD verzamelt een veelheid aan informatie en gegevens rond alcohol en drugs. De organisatie voert verschillende onderzoeken uit en verzamelt ook (internationale) onderzoeksgegevens m.b.t. de thematiek. De VAD overkoepelt het merendeel van de Vlaamse organisaties die werken rond de thematiek van alcohol, illegale drugs, psychoactieve geneesmiddelen en gokken. Een ideale startplaats dus met massa s gratis downloadbaar materiaal. Onder aanbod kan je zoeken naar tijdschriften, boeken, catalogi, video s, campagnes, brochures, projecten Je kan ook informatie terugvinden over de vormingen die door de VAD georganiseerd worden. De website bevat bovendien een apart onderdeel waar informatie voor ouders en opvoeders werd samengebracht. Er worden verschillende brochures voorgesteld die via de website besteld kunnen worden. De VAD heeft ook een uitgebreide brochure uitgewerkt met een overzicht van preventiemateriaal rond alcohol en drugs. Je kan er leestips voor verschillende leeftijden in terug vinden, DVD s en videomateriaal, spelen, lespakketten en theaterstukken. Op de website van de druglijn kan je duidelijke informatie terugvinden rond middelen, middelengebruik en het omgaan met gebruik. Je kan er correcte informatie over drugs vinden in het Drugs ABC. In het stukje rond omgaan met drank, drugs en pillen, kan je veel informatie en tips vinden om als ouder om te gaan met mogelijk gebruik van je kind. Je kan een overzicht van veelgestelde vragen en antwoorden raadplegen én je kan via een online formulier je vraag stellen aan medewerkers van de druglijn. Op de website vind je ook uitgebreide literatuurlijsten en leestips. De VAD heeft in samenwerking met de Vlaamse jeugdbewegingen een website rond alcohol en drugs uitgewerkt. Je kan er veel concrete tips en materiaal terugvinden. Zo kan je met behulp van de website een drugbeleidsplan uitwerken, krijg je advies om met druggebruik om te gaan, krijg je informatie over organisaties en diensten waar je terecht kan en kan je verschillende methodieken en materialen terugvinden om mee aan de slag te gaan. LESMAP: De moeder van David S 24

25 De Sleutel is de grootste organisatie in België voor verslavingszorg en bestaat al sinds Je vindt hier informatie over alle activiteiten in de hulpverlening en onderzoek. De website biedt daarnaast ook een sterk aanbod qua artikels, achtergrond en opiniestukjes. Website van de federale politie. Op vind je alles over drugs: soorten, risico s, wetgeving Jellinek is in Nederland wat De Sleutel in België is: een grote organisatie voor hulp, onderzoek en preventie in verband met drugproblemen. Jellinek heeft een prima druginformatie pagina met talloze antwoorden op Frequently Asked Questions van ouders of jongeren en handige testjes. Wil je een werkstuk maken, dan vind je hier degelijke en betrouwbare informatie. Een site van het Nederlandse Trimbosinstituut. Leuke site met kennistest en soms aangrijpende en verrassende verhalen of filmpjes over gebruik en misbruik van alcohol. Helemaal Amerikaans, met prachtige graphics, games, puzzles, tests. Overzichtelijke feiten en beelden over drugproducten en de invloed op je hersenen. Het is de site van NIDA,het National Institute for Drugs and Addiction. De boodschap voor jonge Amerikaantjes: Just say no! Op en staan nog een paar eenvoudige testen. Ze zijn ingedeeld volgens de drugproducten. Na elk antwoord krijg je onmiddellijk feedback. Ook een bezoekje waard: Een Nederlands team van preventiemensen stelde deze erg praktische en schoolgerichte site samen. Een bijzonderheid op deze site: jongeren informeren jongeren. LESMAP: De moeder van David S 25

26 4. Overkoepelende thema s als bijdrage tot het educatieve leerproces 4.2 Zelfmoord als overkoepelend thema De cijfers bewijzen de omvang van het probleem zelfmoord bij jongeren. Wekelijks ondernemen in ons land 100 jongeren een zelfmoordpoging. Gemiddeld sterft er in België 1 jongere per week door zelfdoding. Ons land telt binnen Europa het hoogste aantal zelfdodingen na Finland. In Vlaanderen is zelfdoding na verkeersongevallen zelfs de belangrijkste doodsoorzaak bij jongeren onder de 24 jaar. Er zijn tal van redenen waarom iemand zelfmoord pleegt. Jongeren hebben meestal meerdere redenen en problemen die zich opstapelen. Wanneer de emmer overloopt en alle problemen onoplosbaar lijken gaan mensen over tot een zelfmoordpoging. Men geeft dus de hoop op beterschap op en men wil zichzelf verlossen van al die problemen. De drie meest voorkomende redenen worden hieronder kort toegelicht: Als waarschuwing: de jongere wil een signaal of teken aan zijn omgeving geven om te laten blijken dat hij/zij een probleem heeft. Op deze manier wil de jongere roepen en schreeuwen om hulp. Men wil dat iemand helpt om het probleem op te lossen. LESMAP: De moeder van David S 26

27 De jongere ziet geen uitweg: men heeft een probleem en denkt dat het onmogelijk is een oplossing te vinden voor het probleem. Men wil hierbij geen hulp meer of ziet niet welk verschil deze hulp kan maken. Men voelt zich onbemind: de jongere heeft het gevoel minder te zijn dan andere (minderwaardigheidscomplex). De jongere voelt zich alleen en eenzaam en heeft het gevoel geen liefde te krijgen. 4.2 Zelfmoord als overkoepelend thema Risicofactoren Onderzoek toont aan dat er verschillende factoren zijn die het risico op zelfdoding kunnen verhogen. Die risicofactoren kunnen in combinatie met de afwezigheid van beschermende factoren aanleiding geven tot suïcidaal gedrag. Hieronder een overzicht van het samenspel van verschillende risicofactoren. Psychiatrische problemen: depressie, personen met schizofrenie, drugs- of alcoholverslaving, mensen met persoonlijkheidsstoornissen, Psychologische problemen: laag zelfbeeld, een klein probleemoplossend vermogen, impulsiviteit, Ingrijpende levensgebeurtenissen: verlieservaringen, ernstige lichamelijke aandoeningen, slachtoffer zijn van lichamelijke en/of seksuele mishandeling, spanning in het gezin, Eerdere pogingen tot zelfdoding: deze mensen blijven uiteraard een belangrijke risicogroep. Ook voor mensen die in hun nabije omgeving geconfronteerd worden met zelfdoding ligt de drempel voor zelfdoding iets lager. LESMAP: De moeder van David S 27

28 4.2 Zelfmoord als overkoepelend thema Signaalgedrag Zelfdoding is zelden een impulsieve beslissing. Ongeveer 3 op 4 slachtoffers van zelfdoding maakten hun opzet weken van tevoren bekend via allerlei signalen zoals verbale uitspraken, gedragsmatige signalen, het herkennen van die signalen is dan ook een belangrijke voorwaarde om zelfdoding bij suïcidale personen te voorkomen. Verbale signalen: - Ik wil er een einde aan maken - Ik voel me waardeloos - Ik zou voor altijd willen inslapen - Iedereen is beter af zonder mij - Gedragsmatige signalen: - Sombere stemming - Zich afzonderen - Overdreven gebruik van alcohol, drugs en medicatie - Plotse huilbuien of woedeuitbarstingen - Interesseverlies in de dingen die men graag doet - Interesse voor onderwerpen die met de dood te maken hebben - Weggeven van persoonlijk spullen - Situationele signalen: - Relationele problemen - Problemen op school - De dood van een goede vriend of familielid - Seksueel misbruik of mishandeling - Zelfdoding van een familielid - Het risico op zelfdoding neemt vooral toe wanneer meerdere signalen gedurende een langere periode voorkomen, tegen een achtergrond van eerder genoemde risicofactoren. LESMAP: De moeder van David S 28

29 4.2 Zelfmoord als overkoepelend thema Zelfpreventie en hulp bieden De zelfpreventie bij zelfmoord komt overeen met de zelfpreventie bij het drugsgebruik. Het is in eerste instantie belangrijk dat de persoon zelf hulp gaat zoeken. Vaak is een zelfmoordpoging een schreeuw om hulp en aandacht. Wat kan je nu doen indien je vermoedens hebt dat iemand uit je omgeving plannen heeft om uit het leven te stappen? Eerst en vooral, negeer deze gevoelens niet! Weet dat je als vriend, vriendin, klasgenoot, familielid, een belangrijke rol kan vervullen. Praten over de wens om te sterven is immers de meest efficiënte manier om invloed te krijgen op het proces van zelfdoding. Praten over zelfdoding is niet evident. Niet iedereen voelt zich in staat om een gesprek te hebben met iemand die aan zelfdoding denkt. Aarzel in dat geval niet om iemand anders aan te spreken om een gesprek te voeren met de suïcidale persoon. Deze persoon kan een vriend, leraar, een CLBmedewerker of een professionele hulpverlener zijn. Dit doe je beter niet Hoe goedbedoeld ze ook mogen zijn, onderstaande acties zullen een eerder negatief resultaat opleveren. - Het gedrag en de persoon veroordelen - De problemen van de persoon minimaliseren - Allerlei oplossingen formuleren - Een zedenpreek houden - De persoon valse hoop geven - De persoon beloven dat je er met niemand over zal spreken - Zeggen dat de persoon zijn omgeving veel verdriet zal aandoen - De persoon wijzen op de plicht over verder te leven voor ouders, vrienden, Dit doe je beter wel - Praat rustig en openlijk over de dood en de wens om te sterven. - Ga geen groter engagement aan dan je in werkelijk kan bieden. Zorg ervoor dat je ook zelf voldoende bij iemand terecht kan met je eigen vragen, je gevoel van onmacht, - Neem de doodswensen ernstig en toon dat ook. Probeer je in te leven in de situatie, de problemen te begrijpen en te aanvaarden. - Luister en reageer begripvol. Door actief te luisteren en begripvol te reageren zal de persoon zich meer aanvaard en begrepen voelen. - Probeer de problemen en gevoelens van de persoon te structureren: bv. begrijp ik het goed dat. - Zoek steun in de omgeving. Probeer de omgeving van de persoon op een kalme manier te sensibiliseren om vervolgens een netwerk rond de persoon op te bouwen. - Ga op zoek naar professionele hulpverlening. LESMAP: De moeder van David S 29

30 4.2 Zelfmoord als overkoepelend thema Informatiebronnen Het aanbod op het World Wide Web is bij dit overkoepelend thema iets minder uitgebreid dan bij het thema drugs. Toch geven we u hieronder enkele interessante links en tips om meer informatie te vinden over dit thema. In een acute crisissituatie kan je terecht bij volgende instanties - Dienst spoedgevallen (tel. 100 of via gsm 112) - Je huisarts of de dokter met wachtdienst - De zelfmoordlijn (tel. 02/ ) - Tele-Onthaal (tel.106) - Het Antigifcentrum (tel. 070/ ) - Het Rode Kruis (tel.105). Het JAC geeft informatie, advies en hulp aan jongeren van 12 tot 25 jaar. Je kan er gratis en anoniem terecht met al je vragen en problemen. Zij doen niet aan psychologische begeleiding maar ze kunnen je wel doorverwijzen naar geschikte instanties. Een duidelijke en overzichtelijke website die meer informatie geeft over het thema zelfmoord. Je kan er zaken terugvinden zoals wat te doen als u aan zelfmoord denkt?, hoe helpt u een vriend(in) die aan zelfmoord denkt of depressief is?, waarschuwingssignalen van zelfmoord, Deze website biedt verschillende hulpmiddelen om in de les te gebruiken. Allerlei actuele thema s kan je hier terugvinden. Hier kan je best zoeken onder de term zelfdoding. Zo kan je hier allerlei getuigenissen terugvinden, zowel van personen die een zelfmoordpoging hebben gedaan als nabestaanden. Er worden ook vele foto en film materialen aangeboden. Deze website biedt informatie over de zelfmoordproblematiek en over de werking, die in elke provincie op regelmatige basis een open aanbod van vormingen biedt voor verschillende doelgroepen. Daarnaast organiseren ze op aanvraag vormingen op maat, aangepast aan de noden en behoeften van de vragende organisatie. Voor meer inlichtingen kan u contact nemen met de medewerkers van de eigen regio. Op hun website vindt u een overzicht van het aanbod en van andere relevante initiatieven. Bij het Centrum voor Algemeen Welzijnswerk kan je terecht met alle vragen en problemen. Hulpverleners luisteren naar je vraag en zoeken samen met jou naar een oplossing. Het CAW biedt hulp en steun aan alle burgers. Hulpmix is een Nederlandse website die gemaakt is voor jongeren. Men geeft antwoord op vragen die leven bij jongeren. Je kan er informatie vinden over verschillende thema s. Namelijk: gevoelens, seksualiteit, je lichaam, verslavingen, zelfmoord, geweld, school,werken, LESMAP: De moeder van David S 30

31 4. Overkoepelende thema s als bijdrage tot het educatieve leerproces 4.3 Tienerzwangerschappen als overkoepelend thema Sinds de jaren 70 is de maatschappelijke zorg omtrent tienerzwangerschappen sterk toegenomen. Men beschouwt tienerzwangerschap als een sociaal probleem en een gezondheidsrisico. Vooral in de Verenigde Staten en Groot-Brittannië is de politieke en maatschappelijke aandacht voor tienerzwangerschap groot. De laatste jaren merken we een daling op het gebied van tienerzwangerschappen. Ongeveer 80% van de moeders blijkt ouder dan 18 jaar. Opvallend is dat de meerderjarige tienermoeders veelal nog naar school gaan, en dat andere meerderjarigen vaker niet studeren en niet beroepsactief zijn. In 2011 kregen in Vlaanderen meisjes onder de 20 jaar één of meerdere kinderen. In 2009 waren er nog meisjes onder de 20 jaar die zwanger raakten. Dit leidde tot abortussen. Het ongewenst zwanger worden of de tienerzwangerschappen gebeuren vaak snel in een relatie. Vele leerlingen vragen voor een betere voorlichting op het gebied van seksualiteit. LESMAP: De moeder van David S 31

speciaal onderwijs lesbrief drugs UITGAVE: STICHTING VOORKOM! T (030) 637 31 44 E-MAIL: STICHTING@VOORKOM.NL WWW.VOORKOM.NL

speciaal onderwijs lesbrief drugs UITGAVE: STICHTING VOORKOM! T (030) 637 31 44 E-MAIL: STICHTING@VOORKOM.NL WWW.VOORKOM.NL speciaal onderwijs UITGAVE: STICHTING VOORKOM! T (030) 637 31 44 E-MAIL: STICHTING@VOORKOM.NL WWW.VOORKOM.NL inhoud LES 1: KENNISMAKING MET DRUGS 3 SOORTEN DRUGS 3 WAT DOEN DRUGS? 4 VERSLAAFD AAN DRUGS

Nadere informatie

LESMAP De moeder van David S.

LESMAP De moeder van David S. LESMAP De moeder van David S. Beste leerkracht(en), Door Ronny Smet, educatief medewerker en acteur bij de fluistercompagnie. Lector aan de lerarenopleiding van de Karel de Grote-Hogeschool Antwerpen.

Nadere informatie

tiemap Ira Insp ge jla BI materialenoverzicht

tiemap Ira Insp ge jla BI materialenoverzicht BIJLAGE inspiratiemap Materialenoverzicht drugs 1 1. Brochures of affiches Hieronder vindt u een lijst met informatieve materialen over cannabis en andere drugs De materialen zijn verkrijgbaar bij VAD.

Nadere informatie

a) In heel je leven... b) In de voorbije 12 maanden... c) In de voorbije 30 dagen... 1 2 3 4 5 6 7

a) In heel je leven... b) In de voorbije 12 maanden... c) In de voorbije 30 dagen... 1 2 3 4 5 6 7 1. Je bent 1 een jongen 2 een meisje 2. In welk jaar ben je geboren? Jaar 19 3. Welke van de volgende personen maken deel uit van je huisgezin? Kruis aan wat van toepassing is. 1 Vader 1 Stiefvader 1 Moeder

Nadere informatie

Zelfmoordgedachten. Praat over wat je denkt, voelt, ervaart. Praten lucht op.

Zelfmoordgedachten. Praat over wat je denkt, voelt, ervaart. Praten lucht op. Zelfmoordgedachten Praat over wat je denkt, voelt, ervaart. Praten lucht op. Alles over zelfmoordgedachten Zelfmoordlijn 1813 Die kan je bellen, chatten of mailen als je aan zelfdoding denkt. Op de website

Nadere informatie

Zelfdoding. en depressie Praat over wat je denkt, voelt, ervaart. Praten lucht op.

Zelfdoding. en depressie Praat over wat je denkt, voelt, ervaart. Praten lucht op. Zelfdoding en depressie Praat over wat je denkt, voelt, ervaart. Praten lucht op. Alles over zelfdoding De Zelfmoordlijn tel. 02 649 95 55 www.zelfmoordlijn.be Werkgroep Verder Voor wie achterblijft na

Nadere informatie

v e rslaafd? Wat als je niet meer zonder kan

v e rslaafd? Wat als je niet meer zonder kan v e rslaafd? Wat als je niet meer zonder kan Alles over verslavingen Voor vragen over alcohol, illegale drugs, gokken en medicijnen: De DrugLijn tel. 078 15 10 20 www.druglijn.be SOS Nuchterheid tel. 09

Nadere informatie

27 mei 2015 Sanne Louw Kikid & marion.kooij@brijder.nl 08835 83880 06 30 26 24 83. www.twitter.com/brijderjeugd

27 mei 2015 Sanne Louw Kikid & marion.kooij@brijder.nl 08835 83880 06 30 26 24 83. www.twitter.com/brijderjeugd 27 mei 2015 Sanne Louw Kikid & marion.kooij@brijder.nl 08835 83880 06 30 26 24 83 www.twitter.com/brijderjeugd Kikid Het is als ouder jouw verantwoordelijkheid, dat je kind NEE kan zeggen tegen drank!

Nadere informatie

Basisvorming drugs & & drugge g bruik i

Basisvorming drugs & & drugge g bruik i Basisvorming drugs & druggebruik 1. Drugpunt en PZ Deinze -Zulte 2. Productinformatie: soorten drugs 3. Wetgeving 4. Welke drugs worden door onze leerlingen gebruikt? Inhoud 5. Hoe moeten we dat druggebruik

Nadere informatie

Liska Vulperhorst Preventiewerker

Liska Vulperhorst Preventiewerker Liska Vulperhorst Preventiewerker Tactus Verslavingszorg Vijf circuits Behandeling & Begeleiding Sociale Verslavingszorg Forensische Verslavingszorg Verslavingsreclassering Preventie & Consultancy Programma

Nadere informatie

Suïcidaal proces. Aan suïcide gaat een proces vooraf

Suïcidaal proces. Aan suïcide gaat een proces vooraf Suïcidaal proces Aan suïcide gaat een proces vooraf Van gedachte naar plan naar daad Deels observeerbaar (verbale en non-verbale signalen), deels niet Tijdspanne verschilt van persoon tot persoon Over

Nadere informatie

Hasj en wiet zijn drugs. Dat heet blowen. In deze folder vind je:

Hasj en wiet zijn drugs. Dat heet blowen. In deze folder vind je: Je hebt vast wel eens van hasj of wiet gehoord. Hasj en wiet zijn drugs. Hasj en wiet worden meestal gerookt. Er wordt een soort sigaret gedraaid met tabak en hasj of wiet. Dat heet blowen. In deze folder

Nadere informatie

Signalen van verdovende middelen. Volgens de (opium)wet. Signalen van stimulerende middelen. Redenen gebruik

Signalen van verdovende middelen. Volgens de (opium)wet. Signalen van stimulerende middelen. Redenen gebruik Associëren Novadic-Kentron Preventie, Voorlichting en Advies Workshop LVG 60 minuten Drugs Belevingswerelden Associëren drugs LVG Ø Impulsief Ø Hier & nu (gevoelig voor impulsen van dat moment) Ø Grenzeloos

Nadere informatie

21 mei 2015 marion.kooij@brijder.nl 08835 83880 06 30 26 24 83. www.twitter.com/brijderjeugd

21 mei 2015 marion.kooij@brijder.nl 08835 83880 06 30 26 24 83. www.twitter.com/brijderjeugd 21 mei 2015 marion.kooij@brijder.nl 08835 83880 06 30 26 24 83 www.twitter.com/brijderjeugd Brijder jeugd Preventie Voorlichting (in de klas en aan docenten) ABC gesprekken Aanwezig bij verschillende ZAT

Nadere informatie

Middeleninfo. Alcohol. Tripmiddelen

Middeleninfo. Alcohol. Tripmiddelen Middeleninfo Alcohol Tabak Cocaïne Hasj Heroïne Paddo's Smartdrugs Speed Tripmiddelen XTC Alcohol Afhankelijkheid Gewenning Alcohol & Bij 'sociaal gebruik' kan er al sprake zijn van matige geestelijke

Nadere informatie

Combigebruik. De meest gestelde vragen

Combigebruik. De meest gestelde vragen Combigebruik. De meest gestelde vragen V.U.: Frieda Matthys, Vereniging voor Alcohol- en andere Drugproblemen vzw, VAD, Vanderlindenstraat 15, 1030 Brussel - juni 2011 (herziene herdruk) - D/2011/6030/10

Nadere informatie

Wat je moet weten over hasj en wiet

Wat je moet weten over hasj en wiet Wat je moet weten over hasj en wiet 1 2 Je hebt vast wel eens van hasj of wiet gehoord. Hasj en wiet zijn drugs. Hasj en wiet worden meestal gerookt. Er wordt een soort sigaret gedraaid met tabak en hasj

Nadere informatie

Keuzevak Effectieve Verslavingspreventie. Welkom. iri Kruit Voorlichting en training

Keuzevak Effectieve Verslavingspreventie. Welkom. iri Kruit Voorlichting en training Keuzevak Effectieve Verslavingspreventie Welkom Docent: Siri Kruit s.r.kruit@hr.nl 1 Huiswerkopdracht : Programma les 2 Theorie basis informatie Cannabis -presentatie Voorlichtingsmateriaal -nabespreken

Nadere informatie

Workshop jongeren, middelengebruik en delictgedrag

Workshop jongeren, middelengebruik en delictgedrag Workshop jongeren, middelengebruik en delictgedrag Programma Delictgedrag en middelengebruik jongeren Typen delictgedrag in relatie tot middelen(gebruik) Effecten middelengebruik samenleving Werking van

Nadere informatie

Partner. Werk en opleiding. Ik wil graag: Ik wil graag:

Partner. Werk en opleiding. Ik wil graag: Ik wil graag: Werk en opleiding Partner Werk gaan zoeken Ander werk vinden Een vaste baan vinden Beter op kunnen schieten met mijn collega s Geen ruzie hebben met mijn baas Werkervaring krijgen (Vaker) vrij nemen Leren

Nadere informatie

tiemap Ira Insp ge jla BI materialenoverzicht

tiemap Ira Insp ge jla BI materialenoverzicht BIJLAGE inspiratiemap Materialenoverzicht Alcohol 1 1. Brochures of affiches Hieronder vindt u een lijst met informatieve materialen over alcohol Deze materialen zijn verkrijgbaar bij VAD. www.vad.be,

Nadere informatie

Speciaal onderwijs LESBRIEF OVER DRUGS UITGAVE: STICHTING VOORKOM! POSTBUS 91 3990 DB HOUTEN TELEFOON 030-6373144

Speciaal onderwijs LESBRIEF OVER DRUGS UITGAVE: STICHTING VOORKOM! POSTBUS 91 3990 DB HOUTEN TELEFOON 030-6373144 Speciaal onderwijs LESBRIEF OVER DRUGS UITGAVE: STICHTING VOORKOM! POSTBUS 91 3990 DB HOUTEN TELEFOON 030-6373144 Lesbrief over drugs INHOUD pagina Colofon: Deze lesbrief hoort bij het drugspreventieproject

Nadere informatie

drugs Wat iedereen over zou moeten weten Over deze brochure

drugs Wat iedereen over zou moeten weten Over deze brochure Over deze brochure De één is er tegen, voor de ander is het minder een probleem. Wat je ook van drugs vindt, de kans is groot dat je er ooit mee te maken krijgt. Als opvoeder, familielid of vriend(in),

Nadere informatie

Inleiding. Bron: Nationale Drugsmonitor Jaarbericht 2007. Uitgave van Trimbosinstituut

Inleiding. Bron: Nationale Drugsmonitor Jaarbericht 2007. Uitgave van Trimbosinstituut : Alcohol, roken en drugs Inleiding In onze maatschappij zijn het gebruik van alcohol en andere drugs heel gewoon geworden roken en het drinken van alcoholische dranken gebeurt op recepties, feestjes,

Nadere informatie

Verslaving. Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over verslaving. Als iemand niet meer zonder... kan

Verslaving. Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over verslaving. Als iemand niet meer zonder... kan ggz voor doven & slechthorenden Verslaving Als iemand niet meer zonder... kan Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over verslaving Herkent u dit? Veel mensen gebruiken soms

Nadere informatie

Welkom bij Uw kind en genotmiddelen. Gaby Herweijer Adviseur Gezondheidsbevordering

Welkom bij Uw kind en genotmiddelen. Gaby Herweijer Adviseur Gezondheidsbevordering Welkom bij Uw kind en genotmiddelen Gaby Herweijer Adviseur Gezondheidsbevordering Welkom in de Puberteit Pubers ondergaan veel veranderingen Vrienden School Lichamelijk Seksualiteit Hersenen Pubers vragen

Nadere informatie

Middelengebruik en alcohol in relatie tot NAH. Twan van Duijnhoven Verpleegkundig Specialist GGZ

Middelengebruik en alcohol in relatie tot NAH. Twan van Duijnhoven Verpleegkundig Specialist GGZ Middelengebruik en alcohol in relatie tot NAH Twan van Duijnhoven Verpleegkundig Specialist GGZ Programma Stellingen Geschiedenis van verslaving Wat zijn drugs? Fasen van gebruik Soorten middelen Effecten

Nadere informatie

drugs Wat iedereen over zou moeten weten Over deze brochure

drugs Wat iedereen over zou moeten weten Over deze brochure Over deze brochure De één is er tegen, voor de ander is het minder een probleem. Wat je ook van drugs vindt, de kans is groot dat je er ooit mee te maken krijgt. Als opvoeder, familielid of vriend(in),

Nadere informatie

Wat is een depressie?

Wat is een depressie? 01 Wat is een depressie? Je moet weten dat Een depressie is een stoornis in iemands stemming. Het gaat meestal om gevoelens van somberheid, een gebrek aan fysieke en geestelijke energie en een gebrek aan

Nadere informatie

Ik wil dood suïcidaliteit

Ik wil dood suïcidaliteit Ik wil dood suïcidaliteit bij jongeren Mark De Bock Anneleen Franssens Annelies Kog Klinisch psychologen en orthopedagogen, psychotherapeuten UKJA Waar of niet waar? De meeste zelfmoorden gebeuren impulsief

Nadere informatie

Psychische. problemen. bij ouders. Wat doe je met ouders die in de knoop zitten?

Psychische. problemen. bij ouders. Wat doe je met ouders die in de knoop zitten? Psychische problemen bij ouders Wat doe je met ouders die in de knoop zitten? Alles over psychische problemen bij je ouders IKMAAKDEKLIK.be Een onlineplatform voor kinderen van ouders met psychische problemen.

Nadere informatie

Belang Preventie Cijfers comazuipen 2011

Belang Preventie Cijfers comazuipen 2011 Programma vandaag 19:00 19:45 u Tactus Verslavingszorg Cijfers Middelen/gewoontes 19:45 20:00 u Pauze Pubers & Verslavingen Liska Vulperhorst Preventiewerker 21 maart 2013 20:00 20:45 u Stellingen 20:45

Nadere informatie

Borderline. Als gevoelens en gedrag snel veranderen. Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over borderline

Borderline. Als gevoelens en gedrag snel veranderen. Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over borderline ggz voor doven & slechthorenden Borderline Als gevoelens en gedrag snel veranderen Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over borderline Herkent u dit? Bij iedereen gaat wel

Nadere informatie

Depressie. Informatiefolder voor cliënt en naasten. Zorgprogramma Doen bij Depressie UKON. Versie 2013-oktober

Depressie. Informatiefolder voor cliënt en naasten. Zorgprogramma Doen bij Depressie UKON. Versie 2013-oktober Depressie Informatiefolder voor cliënt en naasten Zorgprogramma Doen bij Depressie Versie 2013-oktober Inleiding Deze folder bevat informatie over de klachten die bij een depressie horen en welke oorzaken

Nadere informatie

Informatie en advies voor ouders

Informatie en advies voor ouders Geweld in huis raakt kinderen Informatie en advies voor ouders 1 2 Wist u dat de gevolgen van het zien of horen van geweld in het gezin net zo groot zijn als zelf geslagen worden? Ook als het geweld gestopt

Nadere informatie

HOE HELP IK MIJN KIND NEE ZEGGEN TEGEN ROKEN, DRINKEN EN BLOWEN?

HOE HELP IK MIJN KIND NEE ZEGGEN TEGEN ROKEN, DRINKEN EN BLOWEN? HOE HELP IK MIJN KIND NEE ZEGGEN TEGEN ROKEN, DRINKEN EN BLOWEN? UW KIND EN ROKEN, DRINKEN EN BLOWEN? U KUNT ER IETS AAN DOEN! Kinderen die opgroeien krijgen te maken met allerlei verleidingen. Bijvoorbeeld

Nadere informatie

Hoe help ik mijn kind nee zeggen tegen roken, drinken en blowen?

Hoe help ik mijn kind nee zeggen tegen roken, drinken en blowen? Hoe help ik mijn kind nee zeggen tegen roken, drinken en blowen? Uw kind en roken, drinken en blowen? U kunt er iets aan doen! Kinderen die opgroeien krijgen te maken met allerlei verleidingen. Bijvoorbeeld

Nadere informatie

Presentatie Drugs op het werk Spreker Saskia Schluter Datum 04-2015

Presentatie Drugs op het werk Spreker Saskia Schluter Datum 04-2015 Presentatie Drugs op het werk Spreker Saskia Schluter Datum 04-2015 Controle Onlangs is door een grote opdrachtgever van STAR OGP een drugscontrole gehouden onder alle aanwezigen (dus medewerkers van diverse

Nadere informatie

versie EHbDu09T EHbDu Educare Trimbos 1

versie EHbDu09T EHbDu Educare Trimbos 1 versie EHbDu09T EHbDu Educare Trimbos 1 Programma Inleiding Uitgaansdrugs en drank Gezondheidsrisico's Beïnvloedende risico's Acute situaties Eerste hulp EHbDu Educare Trimbos 2 Uitgaansmiddelen XTC Speed

Nadere informatie

NODENBEVRAGING HORECA

NODENBEVRAGING HORECA NODENBEVRAGING HORECA VAD, de Vereniging voor Alcohol- en andere Drugproblemen, wil nagaan hoe er in horecazaken in Vlaanderen omgegaan wordt met alcohol en andere drugs. Daarnaast willen we weten of u,

Nadere informatie

Overzicht beschikbare informatie over alcohol, drugs, verslaving en psychiatrische aandoeningen.

Overzicht beschikbare informatie over alcohol, drugs, verslaving en psychiatrische aandoeningen. Overzicht beschikbare informatie over alcohol, drugs, verslaving en psychiatrische aandoeningen. Er is amper psycho-educatie materiaal beschikbaar voor dubbele diagnose cliënten over de interactie tussen

Nadere informatie

Hoe help ik mijn kind nee zeggen tegen roken, drinken en blowen?

Hoe help ik mijn kind nee zeggen tegen roken, drinken en blowen? Hoe help ik mijn kind nee zeggen tegen roken, drinken en blowen? Uw kind en roken, drinken en blowen? U kunt er iets aan doen! Kinderen die opgroeien krijgen te maken met allerlei verleidingen. Bijvoorbeeld

Nadere informatie

Signaleren & Bespreken

Signaleren & Bespreken Signaleren & Bespreken HIER KOMT NOG EEN FOTO! Help! Mijn kind gaat uit! Hoe signaleer ik druggebruik bij mijn kind? Hoe signaleer ik problematisch gebruik bij mijn kind? En wat als blijkt dat..? Op tijd..

Nadere informatie

Verstandelijke beperking en middelengebruik. Een folder voor mantelzorgers en begeleiders van mensen met een verstandelijke beperking

Verstandelijke beperking en middelengebruik. Een folder voor mantelzorgers en begeleiders van mensen met een verstandelijke beperking Verstandelijke beperking en middelengebruik Een folder voor mantelzorgers en begeleiders van mensen met een verstandelijke beperking Johan woont al enkele jaren zelfstandig. Als begeleider ga jij twee

Nadere informatie

regio Gooi en Vechtstreek Niet uitgeslapen? Jongeren en slapeloosheid www.cjggooienvechtstreek.nl

regio Gooi en Vechtstreek Niet uitgeslapen? Jongeren en slapeloosheid www.cjggooienvechtstreek.nl regio Gooi en Vechtstreek Niet uitgeslapen? Jongeren en slapeloosheid www.cjggooienvechtstreek.nl n Niet uitgeslapen? Jongeren en slapeloosheid We slapen gemiddeld zo n zeven tot acht uur per nacht. Dat

Nadere informatie

Naam: Sara Panahi Klas: 2B Vak: verzorging

Naam: Sara Panahi Klas: 2B Vak: verzorging Naam: Sara Panahi Klas: 2B Vak: verzorging Inhoudsopgave Wat zijn paddo s?... 3 Waar komen paddo s vandaan?... 3 Wat zit er in paddo s?... 4 Hoe gebruik je paddo s?... 4 Wat kun je voelen als je paddo

Nadere informatie

Schizofrenie. Leven in een andere wereld. Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over schizofrenie

Schizofrenie. Leven in een andere wereld. Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over schizofrenie ggz voor doven & slechthorenden Schizofrenie Leven in een andere wereld Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over schizofrenie Herkent u dit? Denkt u wel eens dingen te zien

Nadere informatie

Depressie bij verpleeghuiscliënten

Depressie bij verpleeghuiscliënten Doen bij Depressie zorgprogramma Informatiefolder voor cliënt en naasten Depressie bij verpleeghuiscliënten Folder 3 Inleiding Deze folder bevat informatie over de klachten die bij een depressie horen

Nadere informatie

Liefde & Behang Wat is Youz? Jongerenmerk van Bouman GGZ Advies en behandeling voor jongeren met problemen op het gebied van alcohol, drugs, gokken of gamen. Youz is er ook voor ouders en de omgeving.

Nadere informatie

Welkom. Middelen & Opvoeden Youz

Welkom. Middelen & Opvoeden Youz Welkom Middelen & Opvoeden Youz Wat is Youz? Jongerenmerk van Bouman GGZ Advies en behandeling voor jongeren met problemen op het gebied van alcohol, drugs, gokken of gamen. Youz is er ook voor ouders

Nadere informatie

Mishandeling en seksueel. Geweld is niet oké. Het kan stoppen.

Mishandeling en seksueel. Geweld is niet oké. Het kan stoppen. Mishandeling en seksueel misbruik Geweld is niet oké. Het kan stoppen. Alles over mishandeling en seksueel misbruik Hulplijn 1712 www.1712.be tel. 1712 Voor geweld, misbruik en kindermishandeling. Elke

Nadere informatie

Haw it der oer! Marcel Seuninga/ Auke Zandstra

Haw it der oer! Marcel Seuninga/ Auke Zandstra Haw it der oer! Marcel Seuninga/ Auke Zandstra Programma Enkele cijfers over roken, drinken en gamen Jongeren en alcohol Andere drugs Enkele tips t.a.v. opvoeding en genotmiddelen Vragen en afsluiting

Nadere informatie

Dat doet mijn kind toch niet?! Informatie over alcohol en drugs

Dat doet mijn kind toch niet?! Informatie over alcohol en drugs Dat doet mijn kind toch niet?! Informatie over alcohol en drugs 16 oktober 2012 marion.kooij@brijder.nl 023 5307400 www.twitter.com/brijderjeugd Hoeveel alcoholspelletjes kent u? Kingsen Boeren Zap een

Nadere informatie

lesbrief speciaal basisonderwijs UITGAVE: STICHTING VOORKOM! T (030) 637 31 44 E-MAIL: STICHTING@VOORKOM.NL WWW.VOORKOM.NL

lesbrief speciaal basisonderwijs UITGAVE: STICHTING VOORKOM! T (030) 637 31 44 E-MAIL: STICHTING@VOORKOM.NL WWW.VOORKOM.NL lesbrief speciaal basisonderwijs UITGAVE: STICHTING VOORKOM! T (030) 637 31 44 E-MAIL: STICHTING@VOORKOM.NL WWW.VOORKOM.NL inhoud LES 1: ROKEN EN BLOWEN 3 GEWOONTEN 3 CONTRACT 4 ROKEN EN JOUW GEZONDHEID

Nadere informatie

Cursus. Preventie van Drugs, Tabak, en Alcohol misbruik door een goede opvoeding

Cursus. Preventie van Drugs, Tabak, en Alcohol misbruik door een goede opvoeding Commentaar op gekozen oplossing feit cases thema 1 Pagina 1 / 150 (30-07-13) Cursus Preventie van Drugs, Tabak, en Alcohol misbruik door een goede opvoeding Document met de commentaar op de gekozen oplossing

Nadere informatie

XTC DE VRAGEN, DE ANTWOORDEN

XTC DE VRAGEN, DE ANTWOORDEN XTC DE VRAGEN, DE ANTWOORDEN XTC? Bij XTC spreek op zijn Engels uit ecstasy in enge zin gaat het eigenlijk over het synthetische MDMA, de stimulerende en bewustzijnsveranderende werkzame stof die in de

Nadere informatie

Keuzevak Effectieve Verslavingspreventie. Welkom. iri Kruit Voorlichting en training

Keuzevak Effectieve Verslavingspreventie. Welkom. iri Kruit Voorlichting en training Keuzevak Effectieve Verslavingspreventie Welkom Docent: Siri Kruit s.r.kruit@hr.nl 1 Huiswerkopdracht : Programma les 2 Theorie basis informatie Cannabis -presentatie Voorlichtingsmateriaal -nabespreken

Nadere informatie

LEREN SIGNALEREN SIGNAALTAAL VAN DE WESTFRIESE JEUGD

LEREN SIGNALEREN SIGNAALTAAL VAN DE WESTFRIESE JEUGD LEREN SIGNALEREN SIGNAALTAAL VAN DE WESTFRIESE JEUGD Programma Aanleiding Uitleg over de training 4 trainingsblokken Bundeling van signalen Evaluatie Opbouw per blok Introductie onderwerp Kennistest Informatie

Nadere informatie

Depressie. Meer dan een somber gevoel. Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over depressie

Depressie. Meer dan een somber gevoel. Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over depressie ggz voor doven & slechthorenden Depressie Meer dan een somber gevoel Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over depressie Herkent u dit? Iedereen is wel eens somber of treurig.

Nadere informatie

Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg

Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg Informatie voor cliënten Cliënten en geestelijke gezondheidszorg Slachtoffers van mensenhandel hebben vaak nare dingen meegemaakt. Ze zijn geschokt

Nadere informatie

Datum: VRAGENLIJSTEN (1) Naam: Geboortedatum: www.upckuleuven.be info@upckuleuven.be

Datum: VRAGENLIJSTEN (1) Naam: Geboortedatum: www.upckuleuven.be info@upckuleuven.be Datum: VRAGENLIJSTEN (1) Naam: Geboortedatum: www.upckuleuven.be info@upckuleuven.be campus Kortenberg Leuvensesteenweg 517 3070 Kortenberg T +32 2 758 05 11 campus Gasthuisberg Herestraat 49 3000 Leuven

Nadere informatie

WAAR KAN IK HULP VINDEN? Informatie over geestelijke gezondheidsproblemen

WAAR KAN IK HULP VINDEN? Informatie over geestelijke gezondheidsproblemen WAAR KAN IK HULP VINDEN? Informatie over geestelijke gezondheidsproblemen Tekst: Aziza Sbiti & Cha-Hsuan Liu Colofon: Deze brochure is totstandgekomen met hulp van het Inspraak Orgaan Chinezen. De inhoud

Nadere informatie

V e rslaafd? Wat als je niet meer zonder kan

V e rslaafd? Wat als je niet meer zonder kan V e rslaafd? Wat als je niet meer zonder kan Alles over verslavingen De Druglijn tel. 078 15 10 20 www.druglijn.be SOS Nuchterheid tel. 09 330 35 25 www.sosnuchterheid.org Anonieme Alcoholisten Vlaanderen

Nadere informatie

Geweld in huis raakt kinderen. Informatie en advies voor ouders. huiselijkgeweldwb.nl 0900 126 26 26. 5 cent per minuut

Geweld in huis raakt kinderen. Informatie en advies voor ouders. huiselijkgeweldwb.nl 0900 126 26 26. 5 cent per minuut Geweld in huis raakt kinderen Informatie en advies voor ouders Grafisch ontwerp: Ontwerpstudio 2 MAAL EE Bij huiselijk geweld tussen (ex-)partners worden kinderen vaak over het hoofd gezien. Toch hebben

Nadere informatie

DRUGS. Inhoudstafel: Heb je vragen over drugs? Heb je problemen met drugs? In deze wegwijzer staan alle diensten die jou kunnen helpen.

DRUGS. Inhoudstafel: Heb je vragen over drugs? Heb je problemen met drugs? In deze wegwijzer staan alle diensten die jou kunnen helpen. DRUGS Drugwegwijzer: alcohol tabak medicatie illegale drugs Inhoudstafel: Zoek je de juiste dienst? 4 Wil je informatie over drank, drugs, pillen, gokken? 5 Heb je een zoon of dochter die drugs gebruikt?

Nadere informatie

Drugpunt 24 februari 2015. Drugpunt Drugs Druggebruik begrijpen Vroeginterventie Opvallende verschijnselen In de praktijk Vragen

Drugpunt 24 februari 2015. Drugpunt Drugs Druggebruik begrijpen Vroeginterventie Opvallende verschijnselen In de praktijk Vragen Drugpunt 24 februari 2015 Drugpunt Drugs Druggebruik begrijpen Vroeginterventie Opvallende verschijnselen In de praktijk Vragen DRUGPUNT TEAM Filip Claeys filip.claeys@drugpunt.be 09/381 86 63 of 0498

Nadere informatie

speciaal onderwijs lesbrief alcohol UITGAVE: STICHTING VOORKOM! T (030) 637 31 44 E-MAIL: STICHTING@VOORKOM.NL WWW.VOORKOM.NL

speciaal onderwijs lesbrief alcohol UITGAVE: STICHTING VOORKOM! T (030) 637 31 44 E-MAIL: STICHTING@VOORKOM.NL WWW.VOORKOM.NL speciaal onderwijs UITGAVE: STICHTING VOORKOM! T (00) 67 1 44 E-MAIL: STICHTING@VOORKOM.NL WWW.VOORKOM.NL inhoud LES 1: KENNISMAKING MET ALCOHOL SOORTEN DRANK DE WERKING VAN ALCOHOL 4 DE GEVOLGEN VOOR

Nadere informatie

1 Wat is er met me aan de hand? 11

1 Wat is er met me aan de hand? 11 Leven met een alcoholprobleem 07-03-06 09:25 Pagina 7 Inhoud Voorwoord 1 Wat is er met me aan de hand? 11 Typerend beeld van de kwaal 11 Symptomen 12 Vroege en late symptomen 14 Diagnostiek 14 Een paar

Nadere informatie

Depressie. Informatiefolder voor zorgteam. Zorgprogramma Doen bij Depressie UKON. Versie 2013-oktober

Depressie. Informatiefolder voor zorgteam. Zorgprogramma Doen bij Depressie UKON. Versie 2013-oktober Depressie Informatiefolder voor zorgteam Zorgprogramma Doen bij Depressie Inleiding Deze folder is bedoeld voor afdelingsmedewerkers die betrokken zijn bij de zorg voor een cliënt bij wie een depressie

Nadere informatie

Bert Vinken. Vincent van Gogh Voor geestelijke gezondheidszorg. Presentatie alcohol en opvoeding Trimbos-instituut

Bert Vinken. Vincent van Gogh Voor geestelijke gezondheidszorg. Presentatie alcohol en opvoeding Trimbos-instituut Nee tegen alcohol (en drugs) schade Bert Vinken Vincent van Gogh Voor geestelijke gezondheidszorg Programma 19.30 uur 20.30 uur 20.45 uur 21.30 uur Presentatie Pauze vraag en antwoord Einde Drugs Definities

Nadere informatie

Zelfverwonding. Anders omgaan met negatieve gevoelens

Zelfverwonding. Anders omgaan met negatieve gevoelens Zelfverwonding Anders omgaan met negatieve gevoelens Alles over zelfverwonding Over zelfverwonding www.sasam.be/zelfverwonding.html www.eetstoornis.be/zelfverwonding1.htm www.zelfbeschadiging.nl www.automutilatie-site.nl

Nadere informatie

Een kind helpen. na een misdrijf of verkeersongeluk. Slachtofferhulp 0900-0101. (lokaal tarief) na een misdrijf of een verkeersongeluk

Een kind helpen. na een misdrijf of verkeersongeluk. Slachtofferhulp 0900-0101. (lokaal tarief) na een misdrijf of een verkeersongeluk Een kind helpen na een misdrijf of verkeersongeluk Slachtofferhulp H E L P T na een misdrijf of een verkeersongeluk 0900-0101 (lokaal tarief) Een misdrijf of een verkeersongeluk kan een diepe indruk bij

Nadere informatie

Mishandeling en seksueel. Laat het niet zomaar gebeuren

Mishandeling en seksueel. Laat het niet zomaar gebeuren Mishandeling en seksueel geweld Laat het niet zomaar gebeuren Alles over mishandeling en seksueel geweld Meldpunt Geweld, Misbruik en Kindermishandeling tel. 1712 elke werkdag van 9 tot 17 uur Dit nummer

Nadere informatie

Lesbrief. Zat Annie van Gansewinkel

Lesbrief. Zat Annie van Gansewinkel Lesbrief Zat Annie van Gansewinkel Doe meer met Thuisfront! Bij de boeken in de serie Thuisfront kunt u een gratis lesbrief downloaden van www.eenvoudigcommuniceren.nl. In deze lesbrief staan vragen, tips

Nadere informatie

Pubers en genotmiddelen. Irene Lapajian Gezondheidsbevorderaar GGD HM 6 oktober 2014

Pubers en genotmiddelen. Irene Lapajian Gezondheidsbevorderaar GGD HM 6 oktober 2014 Pubers en genotmiddelen Irene Lapajian Gezondheidsbevorderaar GGD HM 6 oktober 2014 Overzicht - Inleiding - (hersen)ontwikkeling pubers - Genotmiddelen: - energiedrank - roken - alcohol - Opvoeding en

Nadere informatie

XTC, cocaïne en speed

XTC, cocaïne en speed XTC, cocaïne en speed Zonder flauwekul Je hebt vast wel eens van XTC, cocaïne en speed gehoord. XTC, cocaïne en speed zijn drugs. Het is belangrijk om te weten wat XTC, cocaïne en speed met je doen. Dat

Nadere informatie

Terrorisme en dan verder Wat te doen na een aanslag?

Terrorisme en dan verder Wat te doen na een aanslag? Terrorisme en dan verder Wat te doen na een aanslag? Publieksversie Ga zo veel mogelijk door met uw normale dagelijkse activiteiten. Dat geeft u het gevoel dat u de baas bent over de situatie. Dit is ook

Nadere informatie

Toneelstuk Harde noten : nabespreking

Toneelstuk Harde noten : nabespreking Toneelstuk Harde noten : nabespreking Ondanks alle campagnes en initiatieven blijft pesten een moeilijk uit te roeien probleem dat ook de dertienjarige Kaat, hoofdpersonage uit de boeken Harde noten en

Nadere informatie

Depressie bij ouderen

Depressie bij ouderen Depressie bij ouderen Bij u, uw partner of familielid is een depressie vastgesteld. In deze folder kunt u lezen wat een depressie is en waar u voor verdere vragen en informatie terecht kunt. Vanwege de

Nadere informatie

TABAK ALCOHOL GAMEN. algemene sociale vaardigheden

TABAK ALCOHOL GAMEN. algemene sociale vaardigheden Leerlijnen per graad : 3 de graad LO 10-12j Doelstelling: Versterken van de kennis en vaardigheden die kinderen nodig hebben om gezonde keuzes te maken en niet te roken, geen alcohol te drinken en op een

Nadere informatie

Gezinsinterventie Gezinsgesprekken voor gezinnen waarbij de ouder psychische problemen heeft

Gezinsinterventie Gezinsgesprekken voor gezinnen waarbij de ouder psychische problemen heeft Gezinsinterventie Gezinsgesprekken voor gezinnen waarbij de ouder psychische problemen heeft Inhoudsopgave Klik op het onderwerp om verder te lezen. Zorgen en vragen 1 Gezinsinterventie 2 Tien praktische

Nadere informatie

ZO HERKEN JE DRUGPROBLEMEN (uit draaiboek drugbeleid op school van de VAD)

ZO HERKEN JE DRUGPROBLEMEN (uit draaiboek drugbeleid op school van de VAD) ZO HERKEN JE DRUGPROBLEMEN (uit draaiboek drugbeleid op school van de VAD) Hoe kunnen drugproblemen zich manifesteren? Drugbezit of onder invloed zijn op school, is slechts één manier waardoor een drugprobleem

Nadere informatie

Probleemgedrag bij ouderen

Probleemgedrag bij ouderen Probleemgedrag bij ouderen Machteloos, bang of geïrriteerd. Zo kunnen medewerkers en cliënten in de thuiszorg zich voelen in situaties waarin sprake is van probleemgedrag. Bijvoorbeeld als een cliënt alleen

Nadere informatie

VOORLICHTING AAN OUDERS VAN HET CHR. LYCEUM OVER DRUGS. / pagina

VOORLICHTING AAN OUDERS VAN HET CHR. LYCEUM OVER DRUGS. / pagina VOORLICHTING AAN OUDERS VAN HET CHR. LYCEUM OVER DRUGS / pagina eens oneens VIA INVOEGEN KOPTEKST EN VOETTEKST KUNT U DEZE TEKST WIJZIGEN / pagina 2 Cannabis/hasj is verslavend VIA INVOEGEN KOPTEKST EN

Nadere informatie

Patiënteninformatie. Hyperventilatie, een adembenemend verschijnsel. Wat is hyperventilatie, wat zijn symptomen en hoe bestrijd je een aanval?

Patiënteninformatie. Hyperventilatie, een adembenemend verschijnsel. Wat is hyperventilatie, wat zijn symptomen en hoe bestrijd je een aanval? Patiënteninformatie Hyperventilatie, een adembenemend verschijnsel Wat is hyperventilatie, wat zijn symptomen en hoe bestrijd je een aanval? Hyperventilatie, een adembenemend verschijnsel Wat is hyperventilatie,

Nadere informatie

Handreiking inzet van e-learning in de SW

Handreiking inzet van e-learning in de SW De begeleiding van medewerkers met verslavingsproblemen en ongewenst gedrag Handreiking inzet van e-learning in de SW 7 Praktische bouwstenen Strategische bouwstenen Strategische bouwstenen Praktijkvoorbeelden

Nadere informatie

Bianca Wagenaar-Swart Preventiewerker

Bianca Wagenaar-Swart Preventiewerker Bianca Wagenaar-Swart Preventiewerker Tactus Verslavingszorg Stedendriehoek, Twente, Zwolle/Noord Veluwe en Flevoland Preventie Behandeling Nazorg Alcohol, roken, drugs, medicijnen, gamen, gokken Programma

Nadere informatie

Reality Reeks Verwerkingsopdrachten. Mooi meisje Verliefd op een loverboy

Reality Reeks Verwerkingsopdrachten. Mooi meisje Verliefd op een loverboy Reality Reeks Verwerkingsopdrachten Mooi meisje Verliefd op een loverboy Lees blz. 3. Woont Laura in de stad of op het platteland? Hoe weet je dat? Lees blz. 5 en 7. Woont Laura s oma al lang op de boerderij?

Nadere informatie

De effecten, de risico s en de wet. Cover

De effecten, de risico s en de wet. Cover Tabak, alcohol en andere drugs in België De effecten, de risico s en de wet NL Cover introductie Tabak, alcohol en andere drugs in België De effecten, de risico s en de wet Iedereen komt wel eens in aanraking

Nadere informatie

Hoe gaat het met je? Antwoorden op vragen over alcohol, drugs en psychische gezondheid. Landelijk Expertise centrum Dubbele Diagnose, 2014

Hoe gaat het met je? Antwoorden op vragen over alcohol, drugs en psychische gezondheid. Landelijk Expertise centrum Dubbele Diagnose, 2014 Hoe gaat het met je? Antwoorden op vragen over alcohol, drugs en psychische gezondheid Landelijk Expertise centrum Dubbele Diagnose, 2014 Wat kan ik in deze folder vinden? In deze folder worden veelgestelde

Nadere informatie

Ontdek je kracht voor de leerkracht

Ontdek je kracht voor de leerkracht Handleiding les 1 Ontdek je kracht voor de leerkracht Voor je ligt de handleiding voor de cursus Ontdek je kracht voor kinderen van groep 7/8. Waarom deze cursus? Om kinderen te leren beter in balans te

Nadere informatie

Uitslagen leerlingen onderzoek (2003)

Uitslagen leerlingen onderzoek (2003) Uitslagen leerlingen onderzoek (00) Als onderdeel van het onderzoek naar het verslavingspreventieproject op scholen voor voortgezet onderwijs in Katwijk is een anonieme online-enquête afgenomen met behulp

Nadere informatie

Leerlijnen per drug : ALCOHOL Onderwijsvorm: KLEUTER EN LAGER

Leerlijnen per drug : ALCOHOL Onderwijsvorm: KLEUTER EN LAGER Leerlijnen per drug : ALCOHOL Onderwijsvorm: KLEUTER EN LAGER kleuter 2,5-6j 1 ste graad LO 6-8j 2 de graad LO 8-10j 3 de graad LO 10-12j doelstelling doelstelling doelstelling doelstelling Versterken

Nadere informatie

EEN DIERBARE VERLIEZEN

EEN DIERBARE VERLIEZEN EEN DIERBARE VERLIEZEN 994 Inleiding Deze folder is bedoeld voor nabestaanden. U leest hierin over de gevoelens die u kunt ervaren en hoe u in deze moeilijke tijd goed voor uzelf kunt zorgen. U heeft kort

Nadere informatie

Drugs en zwangerschap. De meest gestelde vragen

Drugs en zwangerschap. De meest gestelde vragen Drugs en zwangerschap. De meest gestelde vragen V.U.: Frieda Matthys, Vereniging voor Alcohol- en andere Drugproblemen vzw, VAD, Vanderlindenstraat 15, 1030 Brussel - december 2011 (herziene herdruk) -

Nadere informatie

Ong e pland. zwanger Onverwacht? Ongewenst? Wat nu?

Ong e pland. zwanger Onverwacht? Ongewenst? Wat nu? Ong e pland zwanger Onverwacht? Ongewenst? Wat nu? Alles over ongeplande zwangerschap Fara, luister- en informatiepunt rond zwangerschapskeuze tel. 016 38 69 50 www.faranet.be met Xtra voor jongeren LUNA

Nadere informatie

Ong e pland. zwanger Onverwacht? Ongewenst? Wat nu?

Ong e pland. zwanger Onverwacht? Ongewenst? Wat nu? Ong e pland zwanger Onverwacht? Ongewenst? Wat nu? Alles over ongeplande zwangerschap Fara, luister- en informatiepunt rond zwangerschapskeuze tel. 016 38 69 50 www.faranet.be met Xtra voor jongeren LUNA

Nadere informatie

Zelfverwonding. Anders omgaan met negatieve gevoelens

Zelfverwonding. Anders omgaan met negatieve gevoelens Zelfverwonding Anders omgaan met negatieve gevoelens Alles over zelfverwonding Over zelfverwonding www.zelfverwonding.be Fora voor mensen die zichzelf verwonden of verwond hebben www.zelfbeschadiging.nl

Nadere informatie

11. DEPRESSIE. PPC Michel Lahaye Hoofdstuk Depressie Gebaseerd op de folder Jongeren en depressie (Sara Keymolen) 1

11. DEPRESSIE. PPC Michel Lahaye Hoofdstuk Depressie Gebaseerd op de folder Jongeren en depressie (Sara Keymolen) 1 11. DEPRESSIE Dit hoofdstuk is voor een heel groot deel gebaseerd op de uitstekende folder van de Christelijke Mutualiteit, in samenwerking met Sara Keymolen, psychologie in het GGZ Vagga, Mensana (Antwerpen).

Nadere informatie

Met wie kan jij dan praten? Een brochure voor kinderen van 7 tot 11 jaar

Met wie kan jij dan praten? Een brochure voor kinderen van 7 tot 11 jaar Als je moeder naar een psychiatrisch ziekenhuis moet... of je vader naar een psychiater... Met wie kan jij dan praten? Een brochure voor kinderen van 7 tot 11 jaar Deze brochure werd - met toestemming

Nadere informatie