Rechtscriminologie

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Rechtscriminologie 2013-2014"

Transcriptie

1 Rechtscriminologie 1

2 Inleiding Criminaliteit in het alledaagse leven Criminaliteit wordt sociaal geconstrueerd: menselijke afspraken en conventies Probleem: cijfers vaak gebaseerd op aangegeven misdrijven Belangrijk element in criminografie Belangrijke invloed op criminaliteitsbeeld Probleem: definitie van misdrijf Hoe ver gaat de bescherming: wanneer misdrijf? Media speelt vaak in op gevoelens: verontwaardiging opwekken Media speelt actieve rol in creatie van realiteit Sommige vormen van criminaliteit krijgen meer aandacht Wat is criminaliteit? Wat is het gemeenschappelijke element? Invloed van definitiekwestie Voorwerp van de criminologie Hoeveel criminaliteit? Criminaliteitsstatistieken geven inzicht in optreden van politie, gerecht Meten niet de criminaliteit Wetenschappelijk karakter van criminologie Afhankelijkheid van het strafrecht? Theoretische en methodologische voorkeuren van de criminoloog Alledaagse definities van criminaliteit Belang van de media (sensatie) Boemanconcept: de veronderstelling over misdadigers, waarin op irrationele gronden negatieve kenmerken aan hen worden toegeschreven Telelensreflex: veel zien van heel weinig en zonder context, meestal het schokeffect van een misdaad zien Concept morele paniek: disproportionele reactie op een vorm van deviantie Elkaar versterkende en disproportionele reacties van de media, de politici en het publiek op deviante verschijnselen die worden ervaren als bedreigend of zelfs ondermijnend voor maatschappelijke waarden en belangen Paniek zaaien, paniek dooft uiteindelijk uit Ernst van criminaliteit Belang van de geschonden norm Aard van het slachtofferschap Aard en zwaarte van de juiste reactie dan wel de straf Strafrechtelijke definities van criminaliteit Rol van het overheidsoptreden: criminalisering en decriminalisering Strafbaarstelling, opsporing, vervolging, berechting en eventueel bestraffing Strafwetboek ( vaak interessanter te zien hoe iets in SW komt) Waarom (de)criminaliseren? Consensus: eensgezindheid Pluralisme: er is geen eensgezindheid, onenigheid, wel gemeenschappelijke procedures Conflict: dient belangen van bepaalde groepen in samenleving (resultaat van macht) Criminaliteit afschaffen? 2

3 Bepaalde stroming uit jaren 70: problematische situaties Criminologische definities van criminaliteit Autonome definities: losmaken van strafrecht Voorwerp van criminologie anders definiëren Voorbeelden: Wetenschappelijke criminologie Gedragsnormen in het algemeen Maatschappelijke schade Deviantie of afwijkend gedrag (etiketterings- of labellingperspectief) Schendingen van de rechten van de mens Abolitionistische stroming Constitutieve criminologie Wat is criminologie? Definitie Criminalisering / decriminalisering Overtreden van wetten (oorzakenleer = etiologie) Reactie van strafrechtelijk apparaat / media / omstaanders Belang van criminologische theorie Definities van criminologie Richtinggevend voor onderzoek Preventiestrategieën 3

4 De klassieke criminologie De klassieke school en de verlichting Strafrechtshervorming De ratio komt op de voorgrond Gevolg van het afzetten tegen willekeur van het ancient régime (traditie, willekeur) Tegen ongeoorloofd overheidsoptreden Nieuw voorstel: vrije wil, rationele mens en rationele organisatie De klassieke school Auteurs van de klassieke school Montesquieu ( ) Trias politica: scheiding der machten Geen machtsconcentratie Bescherming tegen de staat Vroeger op lijst van verboden boeken van de kerk Tegen al te strenge straffen Voorstander proportionaliteitsbeginsel (straf in verhouding met ernst van het misdrijf) Cesare Beccaria ( ) Teksten in e-reader ter illustratie Over misdaden en straffen: kritiek en hervormingsprogramma Over de pijnbank: irrationaliteit, vooral weerstand getest en niet de schuld Principe van onschuld Legaliteitsbeginsel Utilitair principe (nut?) Over de verhouding tussen misdaden en straffen: Mensbeeld: functioneren door pijn en vermijden van pijn (voordele afwegen tegen nadelen) Proportionaliteitsbeginsel: leed van straf in verhouding met ernst van het misdrijf Uitgangspunten van Beccaria Vrijheidsgedachte Rechten van verdediging Subsidiariteitsbeginsel: wanneer is een ingreep te rechtvaardigen? Proportionaliteitsbeginsel Preventief optreden (efficiënter strafrecht) Legaliteitsbeginsel Kosten en baten afwegen Morele regels Jeremy Bentham ( ) Grondlegger van utilitaristische school: zoveel mogelijk geluk nastreven en slechte ervaringen vermijden Enkel straffen wanneer straf positieve elementen oplevert aan de samenleving (groter dan de nadelen) Panopticon van Bentham Rationeel systeem om toezicht te houden in een gevangenis Blauwdruk van ideale gevangenis 4

5 Gevangenen kunnen niet zien wie zich in centrale toren bevindt en/of hij wordt bekeken Volstond dat de gedetineerde dacht dat er zich iemand in de toren bevindt Moest geplaatst worden op zichtbare plaatsen (afschrikkingsgedachte) Gaat uit van rationele misdrijfplegers De impact van de klassieke school Strafrecht en strafrechtshervorming: legaliteitsbeginsel, proportionaliteitsbeginsel, rechten van verdediging Criminologische theorievorming: idee van rationele misdrijfpleger (keuze makende mens staat centraal) Enkele kanttekeningen bij de klassieke school Focus op strafrecht en wettelijke definitie van criminaliteit: strafrechtelijke definitie heeft geen aandacht voor het criminaliseringsproces Daad-strafrecht: straf enkel laten afhangen van het misdrijf, niet van de misdrijfpleger Nu ook aandacht voor dader: toerekeningsvatbaar, minderjarig, recidive, In welke mate is er sprake van vrije wil of rationaliteit? Is klassieke criminologie wel criminologie: geen empirisch onderzoek, vooral strafrechtshervorming (geen theorieën getoetst) Rationele keuzetheorieën Jaren 70 en 80: hernieuwde belangstelling in rationele keuzebenaderingen Twijfel over effectiviteit van gangbare interventiestrategieën: behandelingsprogramma s falen Jaren 80 en 90: tegenreactie, wat werkt dan wel? Verschuiving van focus: van criminele motivatie (waarom?) naar criminele gebeurtenissen en omgeving waarin deze plaatsvinden Ontwikkelingen in andere sociale wetenschappen: rationele keuzeperspectief in opmars Voorbeelden: rationele keuzebenadering en routine-activiteitentheorie Verschilpunt met klassieke criminologie Niet gericht op hervorming van het strafrechtsysteem Wel manipuleren van micro- en macrocontexten die de gelegenheden tot plegen van criminaliteit beïnvloeden: aanpassing van omgeving om criminaliteit terug te dringen Geen machtskritische en rechtsbeschermende visie Wel beleidsgerichte instrumentele dimensie van de nieuwe theorieën Preventiemechanismen vormgeven: geen absoluut verschil maar de klassieke school is vooral gericht op het machtskritische Ronald V. Clarke Was lang actief bij binnenlandse zaken GB: heeft dus mee vorm kunnen geven aan het beleid Sleutelfiguur in ontwikkeling van rationele keuzeperspectief Situationele criminaliteitspreventie: inwerken op situaties waarin risico's op criminaliteit zich voordoen 5

6 Rationele keuzetheorie van Cornisch en Clarke Uitgangspunt: rationeel maar gebonden Gebonden rationaliteit: beslissingsprocessen soms zeer snel en niet alle noodzakelijke informatie voorhanden Criminaliteitsspecifieke focus Verschillende vormen van criminaliteit bevredigen verschillende behoeftes: hoe spele beslissingsprocessen een rol? Fundamenteel onderscheid tussen Criminal Involvement (CI) en Criminal Events (CE) (nadruk bij CE in deze theorie) Stap 1: Initial involvement model Minder interesseant Voorgaande stappen als vanzelfsprekend beschouwd (bereidheid tot plegen van misdrijf en beslissing tot plegen van misdrijf) Stap 2: Events model (Criminal events) Belangrijkste beslissingsproces binnen de theorie Stap 3: Continuing involvement model Professioneler worden Levensstijl verandert Verandering in groep van gelijken Stap 4: Decistance model Routine-activiteitentheorie Marcus Felson Texas State University Centrale figuur in de ontwikkeling van routine-activiteitentheorie Cohen en Felson (1979) Social change and crime rate trends: a routine activity approach Gouden jaren van de verzorgingsstaat: geluk en toch stijgende criminaliteit Hoe valt stijgende criminaliteit na WO II te verklaren: mobiliteit, dagdagelijkse activiteit verandert Doelwitten worden toegankelijker Samenleving wordt rijker Klassieke inspiratie, maar weinig verwachtingen bij de rol van de strafrechtsbedeling Moeilijk voor strafrecht om snelheid, zekerheid, strengheid van straffen te garanderen bij wijzigende routine (contra Beccaria argument) Strafrecht kan structurele veranderingen niet overtroeven Criminaliteit als inherent aan onze consumptiemaatschappij Felsons Crime and Everyday Life Routine-activiteitentheorie wordt vertaald naar preventie Criminele gebeurtenis is resultaat van 3 elementen Aanwezigheid van gemotiveerde dader Aanwezigheid van aantrekkelijk doelwit Doelwit is gedefinieerd vanuit het gezichtspunt van het specifieke misdrijf zoals het wordt uitgevoerd op een bepaalde locatie en een bepaald tijdstip Gewicht en mobiliteit van goederen Verhouding van de waarde van een object tot zijn gewicht (bv: ipad vs wasmachine) De mobiliteit van goederen (bv: platte banden van fiets, auto s voorzien hun eigen ontsnapping) 6

7 Afwezigheid van adequaat toezicht Belangrijkste toezichthouders: normale burgers die hun dagelijkse routine uitvoeren Toezichthouder demotiveert misdrijfplegers om een misdrijf te plegen FOCUS OP EVENTS Elementen uit tekst (van minder belang in de les) Illegale consumptie en verkoop Ook afwezigheid van iemand om in te grijpen Voornamelijk afwezigheden die criminele gebeurtenissen compliceren door hen te verbinden met routine activiteiten van de rest van de samenleving Belang van overlappen aanwezigheden Illegale koper en verkoper Basiselementen voor een ruzie Strijders Probleemmakers Publiek Afwezigheid van verzoenende partijen Fysieke misdaadpreventie Beveiligen van doelwitten (bv: computers vastschroeven) Sterkte in nummers: slachtoffers kunnen hun kwetsbaarheid verminderen door met meer te zijn (bv: overvallen op straat, door meer dieven en slechts 1 slachtoffer) Geluiden en zichtbare kenmerken die criminaliteit beïnvloeden Uit het zicht zijn bevordert criminele activiteiten Betere sloten: maken meer lawaai om in te breken Gevaarlijke plaatsen, riskante routes en onbenoemde ruimte Geometrie van misdaad: Waar woont, ontspant, werkt of gaat iedere potentiële dader naar school Verbind deze plaatsen in een driehoek Onderzoek de naaste omgeving in en rond deze driehoek Voorziet in een gebied waarin de dader naar een doelwit zoekt Misdrijven worden het eenvoudigst gepleegd op plaatsen met publieke toegang Kanttekeningen bij rationele keuzetheorie en routine-activiteitentheorie Gericht op aanpassen van situaties, niet samenleving als groter geheel Motivatie: de gelegenheid maakt de dief? Geen rekening houden met achtergrond dader Schuld van slachtofferschap bij slachtoffers leggen (responsabiliseren van potentiële slachtoffers) Theorie die ervan uitgaat dat criminaliteit deel uitmaakt van de samenleving, is dat wel zo? Kritiek op mensbeeld (door o.a. Stanley Cohen, andere Cohen dan onderzoek) 7

8 Rechts realisme Rechts Focus op rationale misdrijfpleger Politiek gemotiveerd (hervormen) Realisme : hard aanpakken (wantrouwen in strafrecht verdwijnt) Verschilpunten met klassieke school Instrumentele visie i.p.v. rechtsbescherming Harde aanpak i.p.v. streven naar humanisering en minst ingrijpende strafrechtelijke interventie James Q. Wilson Thinking about crime Zoektocht naar dieperliggende oorzaken van criminaliteit is zinloos Wicked people exist Strafrecht en onschadelijkmaking: onmogelijk maken misdrijven te plegen Does prison work? Amerikaans gevangenisexperiment Zijn stelling: gevangenis werkt Waarom: gevangenis schrikt af en maakt criminelen onschadelijk Bewijs: 2 grafieken Bedenkingen Correlatie is niet hetzelfde als oorzakelijk verband Vergelijkend onderzoek toont aan dat de relatie tussen criminaliteit en opsluiting complexer is Wat met de verschillen binnen de VS? (beleidsverschillen tussen staten) Gesimplificeerde manier om relatie tussen criminaliteit en opsluiting weer te geven 8

9 De moderne aetiologische criminologie Gedetermineerd mensbeeld versus rationalistisch Inleiding: opstand tegen het rationele mensbeeld van de klassieke criminologie Aetiologie: leer van de oorzaken Verschil tussen misdrijfplegers centraal gesteld Verschilpunten worden geaccentueerd in populaire cultuur en ook in de wetenschap 19 de eeuw: ontzagwekkende groei van het aantal criminologische publicaties Criminologie nam de vorm aan van een afzonderlijke wetenschappelijk discipline (tijdschriften, verenigingen, congressen, leerstoelen aan universiteiten, ) 2 de helft 19 de eeuw: positivistische revolutie, mens en wetenschap Auguste Comte ( ): positivisme Charles Darwin ( ): evolutietheorie Link met Comte: atavisme: tekenen dat de persoonlijke ontwikkeling achterloopt t.a.v. de algemene ontwikkeling van de menselijke soort Maatschappelijke context van (einde) 19 de eeuw en kritiek op de klassieke school Criminaliteitsstatistieken leggen regelmatigheden in criminaliteitspatronen bloot Kritiek: effectief? Sociale omgeving bepaalt ook de individuele ontplooiingskansen Enkele voorlopers Giambattista della Porta: fysionomie (a.d.h.v. uiterlijk van de mens zijn persoonlijkheid lezen) Franz Josef Gall: frenologie (a.d.h.v. vorm herensen/hoofd/schedel eigenschappen afleiden) Cesare Lombroso en de geboorte van de aetiologische criminologie Cesare Lombroso ( ) Grondlegger van Italiaanse school in criminologie Formuleerde voor het eerst een paradigma dat zowel voor de verklaring als voor de bestrijding van misdaad een leidraad bood (theorieën en onderzoeksmethoden hierin geïntegreerd) Ondanks naar huidige standaarden slecht onderzoek Blijvende invloed over verschil Methode van observeren = vergelijken (Daardoor grondlegger) O.a. onderzoek op soldaten (arts in het leger) Geneesheer-psychiater Belangrijkste werk: L Uomo delinquente Universiteit van Turijn: hoogleraar gerechtelijke psychiatrie, leerstoel in algemene psychiatrie, hoogleraar criminele antropologie Belang: benadering onderzoek en onderzoeksvragen Lombroso s bijdrage beschouwen als een nieuw paradigma Heel wat aandacht voor criminaliteit en bestrijden misdaad (door heel Europa) Grondbrekende ideeën (misdaadbestrijding) + eigen theorie Omstreden paradigma Het omstreden paradigma van de atavistische misdadiger L Uomo delinquente 1876: eerste editie 9

10 Uiteindelijk 5 edities die steeds dikker werden (laatste editie: ) 1887: Vertaling in Frans en Duits zorgde voor wereldwijde verspreiding Atavisme: kentekenen waaruit blijkt dat de persoonlijke ontwikkeling achterloopt t.a.v. de menselijke soort Frenologie (schedelmeting van misdadigers) + Darwin + statistisch onderzoek (geïnspireerd op Adolphe Quetelet) Eerste deel boek: de embryologie (= studie van de vroege ontwikkeling van organismen) van de misdadiger Parallellen tussen misdaad mens en dieren/planten Misdaad in plantenrijk: vleesetende plant Vergelijken hand van aap en mens Primitieve volkeren (hoe primitiever het volk, des te woester de misdaad / hetzelfde met straf, wraak vervangen door repressie) Gelaatsuitdrukkingen, vorm van gezicht, (tekenen atavisme) Invloed van Darwin: criminele mens is teruggeworpen in de tijd (Kleine) kinderen: gedrag / emoties Bepaalde ideeën hiervan zijn van belang voor de politiek: bv fascisme Tweede deel: de anatomie en antropologie van de misdadiger: lichaamskenmerken relateren aan criminaliteit Onderzoek naar schedels Biologische afwijkingen Derde deel: de biologie en psychologie van de misdadiger: afwijkingen bij criminelen Bv. tatoeages, gevoelens en passies, moraal, intelligentie, taal, literatuur, kunst, Lombroso ziet tatoeages als een uiting van gevoelens bij criminelen (reden van laten tatoeëren is atavisme) Lombroso vs. zijn critici: Lombroso verweert zich op 2 manieren (oorspronkelijke ideeën uitbreiden om te overtuigen van het belang van het paradigma) Ontwikkeling algemene typologie van misdadigers (meer en meer verfijnde subcategorieën) Geboren misdadiger vergelijken met een epilepticus: doet dus zo zijn intrede in de psychiatrische discussies (poging om paradigma te normaliseren binnen academische kringen) Analogie van geboren misdadiger met wilde aantonen Paradigma verder uitwerken: toepassing van het paradigma op criminele vrouwen en politieke misdadigers Atavistische kenmerken bij vrouwen (mannelijkheid) Verweer tegen kritiek dat vrouwen geen atavistische kenmerken zouden vertonen Lombroso over strafrecht(spleging) en misdaadbestrijding Verregaande consequenties van zijn theorie: o.a. voor strafrecht Idee: strafrecht als verdedigingsmechanisme tegen misdaad (sociaal verweer) Zelfs preventief Individualisering van de straf: straf niet langer conform ernst van het misdrijf maar wel conform het gevaar van de misdrijfpleger (ligt in de natuur van de misdrijfpleger dus hij is er ook niet voor verantwoordelijk, dit betekent niet dat hij er niet voor vervolgd moet worden) Onbeperkte duur van strafmaatregelen (men kan niet vooraf weten hoelang de misdadiger een gevaar voor de samenleving zal zijn) Lombroso zet zich ook in voor heel wat maatschappelijke punten (afschaffen jurysysteem, rechten voor arbeiders, / links gerichte voorstellen) Introductie van de niet-vrijheidbenemende straffen 10

11 Lombroso, Ferri en Garofalo: de Italiaanse school Positieve school in de criminologie: ging er vanuit dat enkel via empirisch onderzoek echt inzicht kon worden verworven in het verschijnsel van de misdaad (antropologisch perspectief) Credo van de Italiaanse school: een goed begrip van de persoon van de misdadiger is noodzakelijk voor een goed begrip van zijn misdaad Enrico Ferri ( ): kritiek op vrije wil (vrije wil bestaat niet en dus ook de persoonlijke verantwoordelijkheid voor misdaad niet) Multiple factoren Sociale (demografie, religie) Fysisch (temperatuur, leeftijd) Individueel Andere factoren naast biologische van Lombroso Socialistische standpunten Criminaliteitspreventie: sociale preventie Strafrecht ter bescherming van maatschappij (overwegingen van gevaar: individuele straf) Met hulp van wetenschap verhoogde efficiëntie van de misdaadbestrijding (optimisme) Raffaele Garofalo ( ) Uitwerking van een eigen criminaliteitsdefinitie: Natuurlijk misdrijf Natuurlijke misdrijven: schenden 2 basis menselijke sentimenten Medelijden (geweld) Eerlijkheid (diefstal, bedrog) Classificatie van misdrijfplegers volgens deze 2 sentimenten Ook sociaal verweer Verweren van maatschappij tegen gevaar (gevaarlijkheid van dader als maatstaaf voor de straf, niet ernst delict of verantwoordelijkheid dader) Wetenschap: gevaar identificeren + oplossen Geïnspireerd op Darwin: sentimenten in meer geciviliseerde samenleving Lichaamstype en criminaliteit William Sheldon: onderzoek naar lichaamstypes Lichaamstypen: ontleed aan menselijk embryo Endomorf (endoderm: ingewanden, binnenkant) Ronde dikke vrouwen, korte armen en benen, zachte huid: luxe, spanning, affectie Mesomorf (mesoderm: beenderen + spieren, overgang) Atletisch gestalte: dominant, lawaai, avontuur, activiteit Ectomorf (ectoderm: huid + zenuwstelsel, buitenkant) Mager, breekbaar, smal: privacy, introvert Lombroso en de kenmerken van de positivistische criminologie Natuurwetenschappelijke methode Zintuiglijke observatie Waardevrije wetenschap Hypothetisch-deductief Voorkeur voor kwantitatieve data 11

12 Klassiek Positivisme Studie-object Misdrijf Misdrijfpleger Natuur misdrijfpleger Normaal Pathologisch Reactie op misdaad Proportionele straf Behandeling (wanneer normaal: onbepaald) Kritiek op Lombroso en de vroeg-biologische theorieën Universele definitie van criminaliteit Universele sentimenten Geen oog voor processen van criminalisering Empirische steun: knoeiboel, zo veel informatie Problematische theorievorming: simplistisch en racistisch Verstrekkende beleidsimplicaties Experimentele theorieën Mogelijke band met politieke filosofie (inferieur vs. superieur) Belang van Lombroso Centraal: wetenschappelijk onderzoek naar criminaliteit (onderscheid met klassieke criminologie) Belang van methode (resultaten fout) Multifactoriële verklaring: toevoegen andere verklaringen bij latere boeken (verschillende facetten probleem) Onderzoeksmethodologie: observeren, documenteren, oog voor detail Referentiefiguur: wetenschap gaat vooruit door controverse (anderen stimuleren) Na lombroso Processen in het lichaam (vs uiterlijke kenmerken bij Lombroso) Meer gesofisticeerd: kennis is groter Minder deterministisch Terugkeer in hedendaagse periode Hersenafwijkingen, (on)gevoeligheid voor stimuli, ADHD, 12

13 Sociologische criminologie I (niet in les aanwezig) Inleiding Sociale omgeving staat centraal Stadsbuurt, sociale structuur, subcultuur, sociale controle-instellingen, Vandaar sociologische criminologie De Chicago School en de sociaal-ecologische traditie Stad en criminaliteit (Groot)stedelijke context Focus op de buurt Enkele voorlopers Aandacht voor geografische verschillen in de aard/ernst van criminaliteit Journalisten, schrijvers, die gefascineerd raken door leven aan de onderkant van de samenleving Chicago en de Chicago School Chicago begin 20 ste eeuw Explosieve stedelijke expansie Immigratie Criminaliteit en stedelijke problematiek Departement sociologie van de Universiteit van Chicago Opgericht in 1892: oudste ter wereld Robert E. Park en Ernest Burgess: ontwikkeling van een onderzoeksprogramma Combinatie kwantitatieve, sociaal-ecologische benadering + kwalitatieve stadsantropologische benadering Robert E. Park: stadsantropologische benadering Ernest Burgess: sociaal-ecologische benadering Ecologie: relatie tussen organismen en hun natuurlijke omgeving (term uit biologie) Sociale ecologie: toegepast op mensen en hun natuurlijke omgeving Successie: de tendens van elke binnenste zone om zich uit te breiden tot de meer naar buiten gelegen zone die daaraan grenst Chicago ondergaat een proces van reorganisatie in een gecentraliseerd gedecentraliseerd systeem van lokale gemeenschappen verenigd in sub-zakelijke gebieden zichtbaar of onzichtbaar gedomineerd door het centrale zakencentrum van de stad Sociale desorganisatie als normaal beschouwd en de eerste voorwaarde voor herorganisatie (immigranten dringen als een golf opeenvolgende zones binnen) Mobiliteit: een verandering van beweging als antwoord op een nieuwe stimulus of situatie (omvat verandering, nieuwe ervaring en stimulatie / hierdoor dus ook criminaliteit) Eerste element: staat van verandering van de persoon Tweede element: het aantal en soort contacten of stimulaties in de omgeving van de persoon Chicago als stedelijk laboratorium 13

14 Clifford Shaw en de toetsing van Burgess Onderzoek naar jeugdcriminaliteit Clifford Shaw en Henry McKay, Juvenile delinquency and urban areas Verderzetting van het onderzoek van Shaw Drie onderzoeksvragen In welke mate hangen (hoge) percentages verdachten en veroordeelden onder jongeren samen met bepaalde sociaal-economische en culturele buurtkenmerken? Rol van etnische afkomst? Wanneer ontwikkelt criminaliteit zich tot een buurtkenmerk? Chicago Area Project (CAP) Band tussen onderzoek en beleid CAP ging van start in 1932, in 6 high delinquency areas Doel: aanpak van sociale desoriëntatie Enkele kanttekeningen bij Chicago School A-politieke karakter van de sociaal-ecologische benadering Gebruik van officiële statistieken Begrip sociale desorganisatie is problematisch Geen echte school-vorming Robert Merton en de spanningsbenaderingen Denken in termen van evenwichtsverstoringen Elementen van sociale en culturele structuur Cultureel gedefinieerde doelen (ontwerpen voor samenleven in groep) Nadruk op doel leidt tot bv. valsspelen om te winnen (emotionele respons mogelijk: duidt aan dat deze emoties overtroffen worden door het succes-doel) Nadruk op doel veroorzaakt een deïnstitutionalisering Aanvaardbare methoden om deze doelen te bereiken (keuze van gepaste methodes is beperkt door institutionele normen) Er kan een onevenwicht tussen deze beiden bestaan wat leidt tot afwijkend gedrag De distributie van statussen en rollen door competitie moet zo georganiseerd zijn dat positieve impulsen voor conformiteit naartoe rollen en aanhankelijkheid aan statusverplichtingen moeten worden voorzien voor elke positie Begrippen Strain of spanning Anomie Durkheim en anomie Emile Durkheim ( ) Anomiebegrip: toestand van normeloosheid Maar: zekere mate van criminaliteit is normaal en dus niet pathologisch Robert K. Merton Kern: spanning of onevenwicht tussen doelen en middelen Kritiek op gangbare visies op mens en sociale controle Vijf aanpassingsstrategieën (slechts rol-aanpassingen, niet de personaliteit in het geheel) + : aanvaarding - : afwijzing ± : afwijzen en vervangen van nieuwe doelen en standaarden 14

15 Culturele doelstellingen Geïnstitutionaliseerde middelen Conformiteit + + Meeste mensen Innovatie + - Geïnstitutionaliseerde weg verwerpen Ritualisme - + Doelstellingen ondergeschikt aan regels Teruggetrokkenheid - - Onmogelijk doelen te halen op effectieve en legitieme wijze Rebellie ± ± Proberen een nieuwe sociale orde te introduceren Breed scala aan menselijk gedrag Microverklaring Sociale betekenis van armoede Gevarieerde toegang tot de goedgekeurde kansen op legitieme, prestigieuze nastreven van culturele doelen Echte vooruitgang naar gewenste succes-symbolen via conventionele kanalen is, ondanks de open-klassen ideologie, relatief zeldzaam en moeilijk voor deze beperkt door weinig onderwijs en weinig economische middelen Enige manier om cultureel succes te bereiken is dus door criminaliteit Niet iedereen valt in criminaliteit wanneer in armoede: samenloop met verschil tussen theoretische mogelijkheden en praktische (in de praktijk wel klassenverschil) Een subculturele herwerking van Merton: Albert K. Cohen Statusfrustratie Drie types reacties College boys Corner boys Delinquent boys Een subculturele herwerking van Merton: Richard Cloward en Lloyd Ohlin Rol van illegitieme gelegenheidsstructuur Drie types delinquente subculturen Criminele subcultuur Conflict subcultuur Subcultuur van de dubble falers Enkele kanttekeningen bij Merton Helderheid begrippen Algemene toepasbaarheid Volledigheid van verklaring Empirische onderbouwing 15

16 Sociologische criminologie II (niet in les aanwezig) Inleiding: sociale reactiebenaderingen Reactie staat centraal Complexiteit en casualiteitsvraagstuk Reactie die zelf criminogeen kan zijn t.g.v. impact van stigmatiserende stempel Sociale controle-instellingen komen in het vizier Context Maatschappelijke context: kritische jaren 60 en 70 Intellectuele context: invloed van het symbolisch interactionisme George Herbert Mead ( ) Handelingen krijgen betekenis in interactie tussen mensen Rol van identiteit Criminaliteit in licht van processen van benoemen en beoordelen van gedrag Howard Becker: grondlegger van het labeling-perspectief Howard Becker ( ) Socioloog en jazz-muzikant Een vroege studie: hoe word je marihuana-gebruiker? Becker zet zich af tegen de op dat moment heersende onderzoeksaanpak Stelt een andere benadering voor die vanuit een andere premisse vertrekt Onderzoek: 50 interviews in de jazz-muziekscene Hoe kunnen mensen genieten van het gebruik van marihuana Leren om marihuana te roken op zo n manier dat het reële effecten produceert (techniek) Leren om de effecten te herkennen en deze te verbinden met het druggebruik Leren om te genieten van de ervaring Het boek Outsiders Boek uit 1963 dat een enorme invloed zou uitoefenen op de naoorlogse criminologiebeoefening Verschuiving aandacht naar reactie Buitenstaanders Betekenissen Betekenis 1: vanuit perspectief van de groep die etiketteert (diegene die regel overtreedt is de outsider) Betekenis 2: vanuit perspectief van de persoon die etiket krijgt (rechters zijn outsiders) Op zoek naar een definitie van deviant (gangbare theorieën): Statistisch: alles wat te veel afwijkt van het gemiddelde is afwijkend (te veel vereenvoudigd) Pathologisch: aanwezigheid van een ziekte (wanneer iets niet efficiënt werkt, is het ziek) Functionalistisch: wat functioneel is en wat disfunctioneel voor een samenleving is vaak een politieke vraag Relativistisch: mislukking om groepsregels te gehoorzamen (niet duidelijk welke regel als maatstaaf te nemen, immers meerdere groepen) 16

17 Deviantie en de reacties van anderen Wordt gecreëerd door de samenleving Sociale groepen creëren deviantie door regels te maken op welke de inbreuk deviantie uitmaakt en door deze regels toe te passen op specifieke personen en hen als buitenstaanders te labelen Deviantie is dan een gevolg van de toepassing door anderen van regels en sancties tegenover een overtreder Dus geen homogene categorie Sommige mensen zijn als afwijkend gelabeld terwijl ze geen regel hebben gebroken, vele overtreders ontsnappen ook en worden dus niet gelabeld Moment in de tijd Variatie in de reactie op het deviant gedrag in de tijd (ene moment zwaar bestraft en andere juist niet) Persoon die de daad stelt en de persoon/groep die zich nadelig behandeld voelt (regels worden meer toegepaste op sommige personen dan op andere) Sommige regels worden alleen toegepast wanneer ze in bepaalde gevolgen resulteren Deviantie als product van een transactie die plaatsvindt tussen een sociale groep en iemand die door die groep wordt gezien als een overtreder Of een gedraging deviant is hangt er dus vanaf hoe anderen er op reageren Deviantie ligt dus niet alleen in een gedraging Wie maakt de regels? Cf. tweede betekenis van buitenstaander Regels zijn creaties van specifieke sociale groepen Verschillende groepen hebben vaak verschillende regels Een persoon kan het gevoel hebben dat hij wordt beoordeeld op basis van regels waarop hij geen invloed heeft en die hij niet accepteert, regels aan hem opgelegd door buitenstaanders Vraagstuk van politieke en economische macht In feite worden regels altijd geforceerd aan anderen (bv. ouderen maken regels voor jongeren) Verschillen in de mogelijkheden regels te maken en hen toe te passen op andere mensen zijn machtsverschillen De sterkste groep maakt de regels Enkele gerelateerde ontwikkelingen Degradatie, stigma en secundaire deviantie Harold Garfinkel: strafproces als degradatieceremonie Erving Goffman Stigma Mortificatie van het zelf Edwin Lemert Primaire deviantie: gedrag dat, ookal is het problematisch voor het individu, geen symbolische reorganisatie produceert op het niveau van het zelfbeeld Secundaire deviantie: komt voor wanneer het individu zijn deviantie gebruik, of een rol gebaseerd op die deviantie, als verdediging aanval of aanpassing aan de problemen gecreëerd door de maatschappelijke reactie ertegen 17

18 Wordt dus gezien als effectieve oorzaak van deviantie (wordt de basis voor het toekennen van een sociale status) Morele verontwaardiging en morele kruisvaarders Criminaliteit als sociale constructie De rol van de media bij deviance amplification (Wilkins) Sneeuwbaleffect: door stereotypering wordt de groep afgezonderd van de samenleving, ze gaan zichzelf dan ook beschouwen als afwijkend en gaan zich hergroeperen met andere afwijkende groepen wat leidt tot meer deviantie Dit stelt de deviante groep weer verder open voor verdere vervolging en alles start opnieuw Deviantie is circulair en versterkend De rol van morele kruisvaarders Stanley Cohen en morele paniek Stanley Cohen ( ) Auteur van Folk Devils and Moral Panics: The Creation of the Mods and Rockers Zie filmpje Elementen van morele paniek Bezorgdheid Vijandigheid Consensus Disproportionaliteit Volatiliteit DVD: Stanley Cohen over zijn boek Boek volgt uit doctoraat ( ) Focus: een overreactie op strubbelingen/conflicten begin jaren zestig tussen 2 jongerengroepen (mods en rockers) Actoren: massamedia, morele ondernemers, publiek, Mods en Rockers die een bedreiging vormen: ze worden Folk Devils Cohen praat over de context, inhoud, theoretische inspiratie en methodologische kwesties van de studie Deviantie en morele paniek Morele paniek: een conditie, episode, persoon of groep of personen die worden gedefinieerd als een bedreiging tot maatschappelijke normen en waarden, diens aard wordt gepresenteerd in een gestileerde en stereotiepe manier door de massa-media Folk Devils: zichtbare herinneringen aan wat we niet moeten zijn Deviantie en de massa-media Media hebben lang geopereerd als agenten van morele verontwaardiging in hun eigen recht Media kan een diffuus gevoel van angst achterlaten over een situatie Belangrijkste bron van informatie over het normatieve kader van een samenleving Groepsgedrag Structurele bevordering (als legitimatie) Structurele druk (economische achteruitgang, immigratie, ) Groei en verspreiding van een veralgemeniseerd geloof (maakt het zinvol) Aanzettende factoren (bevestigen een gegeneraliseerd geloof) Mobilisatie van de deelnemer tot actie Operatie van sociale controle (tegenreacties van de samenleving) 18

19 Analogie met reactie op rampen (verschil: geen grote uniformiteit bij deviantie) Waarschuwing (gevaar kan zich voordoen, perceptie van verandering) Dreiging (communicatie van anderen of tekens van het gevaar) Impact (ramp slaagt toe, desorganisatie) Inventariseren (kijken wat er is gebeurd en hoe het met zichzelf staat) Redding (elkaar helpen, alsook externe help van centrale organisatie) Oplossing (overkoepelend systeem neemt zaken over die het noodsysteem niet aankan) Herstel (ofwel terug naar voorheen ofwel aanpassing van samenleving) Abolitionisme Louk Hulsman ( ) Hoogleraar strafrecht en criminologie Afscheid van het strafrecht (1986) Boegbeeld van het abolitionisme in jaren 70 en 80 Abolitionisme en inspiratie uit sociale reactiebenaderingen Selectiviteit van de strafrechtpleging Voorstander andere aanpak, gericht op conflictoplossing en herstel Pleidooi voor ander taalgebruik Andere beleidsimplicaties Abolitionisme is ingrijpend voor beleid, maar ook andere, minder verregaande beleidssuggesties uit de sociale reactiebenaderingen Decriminalisering (bv. slachtofferloze delicten zoals gebruik van softdrugs, abortus, pornografie, ) Diversie (afwenden, bv. via de weg van het OM, autonome afhandeling door politie, ) Alternatieve sancties Herstelrechtelijke ontwikkelingen (dader-slachtofferbemiddeling, herstelgericht groepsoverleg, ) Enkele kanttekeningen Relativistische benadering van criminaliteit Mensen als passieve underdogs Stoppen met criminaliteit: waarom? Wat met de primaire deviantie? Weinig aandacht voor de ruimere socio-economische context en machtsaspecten (aangrijpingspunt kritische criminologie) (Sociale reactie schuift naar voor (van actie naar reactie)) Kritische criminologie Bepaalde groepen zijn meer vatbaar voor criminaliseringsproces Conflictmodel Kritische criminologie groepeert diverse benaderingen met als gemeenschappelijke kenmerken: Macro-sociologische verklaring van criminaliteit: tegen individualisering: structuren in samenleving die criminaliteit produceren Aandacht voor crimes of the powerfull (witteboordencriminaliteit, milieuverontreiniging, ): criminaliteit gepleegd door machtige groepen in samenleving 19

20 Een tegencriminologie die kritisch staat t.a.v. beleidsgerichte criminologie: groot deel criminologie ondersteunt en legitimeert beleid: zich hiertegen afzetten Invloed van (neo-)marxistische maatschappijanalyse Karl Marx ( ): geïnspireerd door marxisme De rol van productierelaties: bezittende klasse vs. werkende klasse (productiemiddelen vs. arbeid verkopen) Recht als bovenbouwfenomeen: gedetermineerd door onderbouw (economie) Wetten en belangen van de heersende klassen: strafrecht als instrument van de heersende klasse Grondlegger: Willem Adriaan Bonger ( ) Criminalité et conditions économiques (1905) Geloof en misdaad (1913) Ontkrachten stelling ontkerkelijking leidt tot criminaliteit Zijn stelling: vooral socio-economische achtergrond 1922: benoeming tot gewoon hoogleraar sociologie en criminologie aan de universiteit van Amsterdam Mei 1940: Bonger pleegt zelfmoord n.a.v. inval Duitse leger in Nederland De nieuwe criminologie The new criminology (1973) 3 auteurs: ambitieus project Veel invloed gehad Link tussen labelling-theorie en marxisme Sociale theorie: maatschappijvisie + sociale theorie Aangevallen van binnenuit: auteur verandert naar links-realisme Het links-realisme Context: GB in de jaren 80 Sociaal-politiek klimaat: nieuwe politieke wind Stijgende criminaliteit Zelf-kritiek op de nieuwe criminologie Gevolgen van criminaliteit ernstig nemen: REALISME (impact) Analyse: criminaliteitsvierkant 20

Methoden van het Wetenschappelijk Onderzoek: Deel II Vertaling pagina 13 25

Methoden van het Wetenschappelijk Onderzoek: Deel II Vertaling pagina 13 25 De beginselen van de moderne psychologie: de introspectiepsychologie 2 verschillende beginjaren van de psychologie Wundt (1876) Eerste psychologische laboratorium voor onderzoek William James (1879) Eerste

Nadere informatie

DE ONTMASKERING VAN HET STRAFRECHTELIJK DISCOURS

DE ONTMASKERING VAN HET STRAFRECHTELIJK DISCOURS DE ONTMASKERING VAN HET STRAFRECHTELIJK DISCOURS Een bloemlezing uit het van Louk Hulsman Onder redactie van RENÉ VAN SWAANINGEN JOHN R. BLAD Boom Lemma uitgevers Den Haag 2011 INHOUD De ontmaskering van

Nadere informatie

Eindexamen maatschappijleer

Eindexamen maatschappijleer Opgave 3 Criminaliteit in Nederland tekst 1 2 30 3 40 4 In Nederland worden per jaar zo n vijf en een half miljoen misdrijven gepleegd. Ruim anderhalf miljoen daarvan komt ter kennis van de politie. Uiteindelijk

Nadere informatie

DBK: Het Gents Model Concept & implementatie Organisatie vanuit Justitie en vanuit Hulpverlening

DBK: Het Gents Model Concept & implementatie Organisatie vanuit Justitie en vanuit Hulpverlening DBK: Het Gents Model Concept & implementatie Organisatie vanuit Justitie en vanuit Hulpverlening 1 INHOUD PRESENTATIE I. Belgisch drugbeleid II. O.M. en problematisch druggebruik III.De rechtbank en problematisch

Nadere informatie

Bart van Haaster 2013

Bart van Haaster 2013 Bart van Haaster 2013 1. Als voorwaarde voor verantwoordelijkheid 2. Als zelfverwerkelijking 3. Als bewuste aansturing 1. Vrije wil als voorwaarde voor verantwoordelijkheid Een handeling uit vrije wil

Nadere informatie

5 Samenvatting en conclusies

5 Samenvatting en conclusies 5 Samenvatting en conclusies In 2008 werden in Nederland bijna 5,2 miljoen mensen het slachtoffer van criminaliteit (cbs 2008). De meeste van deze slachtoffers kregen te maken met diefstal of vernieling,

Nadere informatie

Eindexamen vwo maatschappijwetenschappen 2013-I

Eindexamen vwo maatschappijwetenschappen 2013-I Opgave 1 Veranderende opvattingen in het jeugdstrafrecht tegen de achtergrond van veranderingen in criminaliteitscijfers onder jongeren Bij deze opgave horen de teksten 1 tot en met uit het bronnenboekje.

Nadere informatie

Methoden van het Wetenschappelijk Onderzoek: Deel II Vertaling pagina 83 97

Methoden van het Wetenschappelijk Onderzoek: Deel II Vertaling pagina 83 97 Wanneer gebruiken we kwalitatieve interviews? Kwalitatief interview = mogelijke methode om gegevens te verzamelen voor een reeks soorten van kwalitatief onderzoek Kwalitatief interview versus natuurlijk

Nadere informatie

Wat hebben slachtoffers nodig? Kris De Groof

Wat hebben slachtoffers nodig? Kris De Groof Wat hebben slachtoffers nodig? Kris De Groof Wie is het slachtoffer? Van Dale: (historiek) offerdier dat op een altaar werd geslacht Van Dijk: dit onderstreept het etiket dat SO zielig is en verwachting

Nadere informatie

Nederlands (nieuwe stijl) en Nederlands, leesvaardigheid (oude stijl)

Nederlands (nieuwe stijl) en Nederlands, leesvaardigheid (oude stijl) Nederlands (nieuwe stijl) en Nederlands, leesvaardigheid (oude stijl) Examen VWO Vragenboekje Voorbereidend Wetenschappelijk Onderwijs Tijdvak 1 Maandag 19 mei 9.00 12.00 uur 20 03 Voor dit examen zijn

Nadere informatie

Correctievoorschrift. Voorbeeld van een goed antwoord: Nagel volgt Kant door op te merken dat het vreemd en onwenselijk is

Correctievoorschrift. Voorbeeld van een goed antwoord: Nagel volgt Kant door op te merken dat het vreemd en onwenselijk is Toets Vrije Wil en 2 Correctievoorschrift Correctievoorschrift Maximumscore 3 Een correcte uitleg van Kants analyse van morele verantwoordelijkheid Een correcte uitleg van waarom we het bestaan van de

Nadere informatie

Misdaad, straf en herstel

Misdaad, straf en herstel Misdaad, straf en herstel Een herbezinning op het strafrecht en een aanzet tot een op herstel georiënteerd misdaadrecht Jacques Claessen Inhoudsopgave Hoofdstuk 1 Inleiding 1. Inleiding 1 2. De legitimiteitscrisis

Nadere informatie

Leadership in Project-Based Organizations: Dealing with Complex and Paradoxical Demands L.A. Havermans

Leadership in Project-Based Organizations: Dealing with Complex and Paradoxical Demands L.A. Havermans Leadership in Project-Based Organizations: Dealing with Complex and Paradoxical Demands L.A. Havermans LEADERSHIP IN PROJECT-BASED ORGANIZATIONS Dealing with complex and paradoxical demands Leiderschap

Nadere informatie

Tijd van pruiken en revoluties 1700 1800

Tijd van pruiken en revoluties 1700 1800 Onderzoeksvraag: Op welke gebieden wilden de Verlichtingsfilosofen de bestaande maatschappij veranderen? Rationalisme = het gebruiken van gezond verstand (rede/ratio) waarbij kennis gaat boven tradities

Nadere informatie

Wetenschapscommunicatie en/of democratisch debat? Pieter Maeseele

Wetenschapscommunicatie en/of democratisch debat? Pieter Maeseele Wetenschapscommunicatie en/of democratisch debat? Pieter Maeseele Wie ben ik? Communicatiewetenschappen UA Media, Wetenschap & Democratie Media & Democratie - Evalueren van mate waarin media bijdragen

Nadere informatie

Misdrijf vaak in voormalige woonbuurt dader

Misdrijf vaak in voormalige woonbuurt dader Misdrijf vaak in voormalige woonbuurt dader Terug naar vertrouwd terrein Crimi-trends Criminelen slaan vaak toe in hun eigen buurt, die ze als hun broekzak kennen. Ook na een verhuizing zoeken ze hun oude

Nadere informatie

Achtergrond. Visie op arbeidsverzuim

Achtergrond. Visie op arbeidsverzuim Deze visienota richt zich specifiek op preventie van arbeidsverzuim. Deze visie is door te vertalen naar terugkeer vanuit arbeidsverzuim en op instroom, doorstroom en uitstroom vraagstukken. Deze doorvertaling

Nadere informatie

ONDERZOEK NAAR GEWELD IN DE PSYCHIATRIE

ONDERZOEK NAAR GEWELD IN DE PSYCHIATRIE ONDERZOEK NAAR GEWELD IN DE PSYCHIATRIE FACTSHEET 1: OMVANG, AARD & GEVOLGEN VAN GEWELDSINCIDENTEN De Vrije Universiteit Amsterdam doet onderzoek naar geweld in de psychiatrie. Aan hulpverleners werkzaam

Nadere informatie

Moral Misfits. The Role of Moral Judgments and Emotions in Derogating Other Groups C. Wirtz

Moral Misfits. The Role of Moral Judgments and Emotions in Derogating Other Groups C. Wirtz Moral Misfits. The Role of Moral Judgments and Emotions in Derogating Other Groups C. Wirtz Mensen die als afwijkend worden gezien zijn vaak het slachtoffer van vooroordelen, sociale uitsluiting, en discriminatie.

Nadere informatie

Dit proefschrift betoogt dat een veel ruimere blik nodig is op de historische ontwikkeling van de Verenigde Staten om te begrijpen waarom het testen

Dit proefschrift betoogt dat een veel ruimere blik nodig is op de historische ontwikkeling van de Verenigde Staten om te begrijpen waarom het testen Samenvatting In dit proefschrift staat de vraag centraal waarom de gestandaardiseerde intelligentiemeting in Amerika zo'n hoge vlucht heeft genomen en tot zulke felle debatten leidt. Over dit onderwerp

Nadere informatie

Tabel competentiereferentiesysteem

Tabel competentiereferentiesysteem Bijlage 3 bij het ministerieel besluit van tot wijziging van het ministerieel besluit van 28 december 2001 tot uitvoering van sommige bepalingen van het koninklijk besluit van 30 maart 2001 tot regeling

Nadere informatie

HOOFDSTUK 3. JONGEREN ALS SLACHTOFFER

HOOFDSTUK 3. JONGEREN ALS SLACHTOFFER HOOFDSTUK 3. Binnen de sociale wetenschap en de criminologie is de belangstelling voor slachtofferschap en de figuur van het slachtoffer de laatste decennia toegenomen. 1 Naast de victimologie als deeldiscipline,

Nadere informatie

HOOFDSTUK 1: MERKEN & STRATEGISCH MERKENMANAGEMENT

HOOFDSTUK 1: MERKEN & STRATEGISCH MERKENMANAGEMENT HOOFDSTUK 1: MERKEN & STRATEGISCH MERKENMANAGEMENT 1 INTRODUCTIE H:1 Een merk is in de eerste plaats een product. Een product is fysiek, een service, winkel, persoon, organisatie, plaats of een idee. Een

Nadere informatie

6 SECONDANT #1 MAART 2013. Slachtofferschap en onveiligheidsgevoelens in acht landen POSITIEVE VEILIGHEIDS- TRENDS IN NEDERLAND. Naar inhoudsopgave

6 SECONDANT #1 MAART 2013. Slachtofferschap en onveiligheidsgevoelens in acht landen POSITIEVE VEILIGHEIDS- TRENDS IN NEDERLAND. Naar inhoudsopgave 6 SECONDANT #1 MAART 2013 Slachtofferschap en onveiligheidsgevoelens in acht landen POSITIEVE VEILIGHEIDS- TRENDS IN NEDERLAND SECONDANT #1 MAART 2013 7 De laatste jaren voelen burgers zich minder vaak

Nadere informatie

In de afgelopen decennia heeft ongehuwd samenwonen overal in Europa. toegenomen populariteit van het ongehuwd samenwonen is onderdeel van

In de afgelopen decennia heeft ongehuwd samenwonen overal in Europa. toegenomen populariteit van het ongehuwd samenwonen is onderdeel van Nederlandse samenvatting (summary in Dutch) De verschillende betekenissen van ongehuwd samenwonen in Europa: Een studie naar verschillen tussen samenwoners in hun opvattingen, plannen en gedrag. In de

Nadere informatie

HERSTELBEMIDDELING (slachtoffer- dader bemiddeling)

HERSTELBEMIDDELING (slachtoffer- dader bemiddeling) HERSTELBEMIDDELING (slachtoffer- dader bemiddeling) DIENST Gent - Oudenaarde EEDVERBONDKAAI 285 9000 GENT DIENST Dendermonde OLV KERKPLEIN 30 9200 Dendermonde OOST-VLAANDEREN Voor wie? Slachtoffer/ daders

Nadere informatie

Hoofdstuk 1: Recht. Alternatieven voor recht

Hoofdstuk 1: Recht. Alternatieven voor recht Hoofdstuk 1: Recht Alternatieven voor recht Recht is zoals al gezegd een instrument om de maatschappij te ordenen. Alles is recht, kan een bepaalde houding zijn (die dan nog eens intrinsiek op alles toepasbaar

Nadere informatie

STUDIEGEBIED CHEMIE (tso)

STUDIEGEBIED CHEMIE (tso) (tso) Tweede graad... Techniek-wetenschappen Derde graad Techniek-wetenschappen Studierichting Techniek-wetenschappen de graad Een woordje uitleg over de studierichting... Logisch denken Laboratoriumwerk

Nadere informatie

Vak Maatschappijwetenschappen Klas Havo 5 Thema Criminaliteit en rechtsstaat Onderwerp Hoofdstuk 1 Wat is criminaliteit?

Vak Maatschappijwetenschappen Klas Havo 5 Thema Criminaliteit en rechtsstaat Onderwerp Hoofdstuk 1 Wat is criminaliteit? Vak Maatschappijwetenschappen Klas Havo 5 Thema Criminaliteit en rechtsstaat Onderwerp Hoofdstuk 1 Wat is criminaliteit? A 1. Aandachtspunten en belangrijke begrippen Criminaliteit als maatschappelijk

Nadere informatie

een als misdrijf omschreven feit proces-verbaal procureur des Konings parket of van het Openbaar Ministerie

een als misdrijf omschreven feit proces-verbaal procureur des Konings parket of van het Openbaar Ministerie uitgave juni 2015 Minderjarigen kunnen volgens de Belgische wet geen misdrijven plegen. Wanneer je als jongere iets ernstigs mispeutert, iets wat illegaal is, pleeg je een als misdrijf omschreven feit

Nadere informatie

Maatschappijleer VWO 5

Maatschappijleer VWO 5 Maatschappijleer VWO 5 Hoofdstuk 1 Elke staat heeft te maken met maatschappelijke problemen (ook wel dilemma s genoemd), omdat ze vaak erg ingewikkeld zijn. Het zijn problemen die veel mensen tegelijk

Nadere informatie

ANTI-SEKSISME GEBRUIKSAANWIJZING. «Wat een mietje! Het is de taak van de vrouw om zich met de kinderen bezig te houden, niet van de man!

ANTI-SEKSISME GEBRUIKSAANWIJZING. «Wat een mietje! Het is de taak van de vrouw om zich met de kinderen bezig te houden, niet van de man! «Een Raad van Bestuur is geen Tupperware-bijeenkomst!» sinds 3 augustus 2014 bestaat er een nieuwe wet ANTI-SEKSISME GEBRUIKSAANWIJZING «Wat een mietje! Het is de taak van de vrouw om zich met de kinderen

Nadere informatie

Eindexamen Filosofie havo 2003 - II

Eindexamen Filosofie havo 2003 - II 3 Antwoordmodel Oude en nieuwe media 1 Een goed antwoord bevat de volgende elementen: een uitleg hoe een hiërarchie in de staat volgens Hobbes ontstaat 2 een uitleg van het begrip sociaal contract in verband

Nadere informatie

Inhoudstafel. Lijst figuren 13. Lijst tabellen 17. Rechtbank onder invloed 25

Inhoudstafel. Lijst figuren 13. Lijst tabellen 17. Rechtbank onder invloed 25 ASP Migranten in de balans.book Page 7 Friday, January 15, 2010 10:47 AM Inhoudstafel Inhoudstafel 7 Lijst figuren 13 Lijst tabellen 17 Rechtbank onder invloed 25 Deel I: Etnische minderheidsgroepen :

Nadere informatie

Zij weer? Over inbrekers die twee keer langskomen

Zij weer? Over inbrekers die twee keer langskomen TERUG MAIL SLA OP Zij weer? Over inbrekers die twee keer langskomen SAMENVATTING 27/1/2009 Als er in de buurt is ingebroken, kun je maar beter de ramen dichthouden en een extra slot op de deur doen. De

Nadere informatie

PROGRAMMA VAN TOETSING EN AFSLUITING

PROGRAMMA VAN TOETSING EN AFSLUITING PROGRAMMA VAN TOETSING EN AFSLUITING VAK : : Maatschappijleer 2 METHODE : Essener Criminaliteit druk 4 KLAS: : 3 NIVEAU : BASIS CONTACTUREN PER WEEK 3 X MINUTEN PER WEEK UDIEJAAR : 205-206 EINDCIJFER KLAS

Nadere informatie

Studierichtingen voor de derde graad

Studierichtingen voor de derde graad Studierichtingen voor de derde graad In de derde graad bestaan alle richtingen, behalve humane wetenschappen uit twee hoofddomeinen. Er wordt naast de algemene basis gekozen voor een pakket vakken dat

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting (summary in Dutch)

Nederlandse samenvatting (summary in Dutch) Nederlandse samenvatting (summary in Dutch) Relatiemarketing is gericht op het ontwikkelen van winstgevende, lange termijn relaties met klanten in plaats van het realiseren van korte termijn transacties.

Nadere informatie

Eindexamen filosofie vwo 2010 - II

Eindexamen filosofie vwo 2010 - II Opgave 2 Religie in een wetenschappelijk universum 6 maximumscore 4 twee redenen om gevoel niet te volgen met betrekking tot ethiek voor Kant: a) rationaliteit van de categorische imperatief en b) afzien

Nadere informatie

Keynote CPTED t.b.v. Workshop SBM Leuven 26-2-2015. Henk Neddermeijer MSc. Henk Neddermeijer MSc

Keynote CPTED t.b.v. Workshop SBM Leuven 26-2-2015. Henk Neddermeijer MSc. Henk Neddermeijer MSc Crime Prevention Through Environmental Design (CPTED) CPTED -een te beperkte naam voor een groots concept inleiding ter gelegenheid van de vakbeurs New Security in de Brabanthal Leuven 26 februari 2015

Nadere informatie

Juridische basiskennis over de maatregel TBS, oplegging en verlenging

Juridische basiskennis over de maatregel TBS, oplegging en verlenging TBS voor Dummies Juridische basiskennis over de maatregel TBS, oplegging en verlenging Auteur: Miriam van der Mark, advocaat-generaal en lid van de Kerngroep Forum TBS Algemeen De terbeschikkingstelling

Nadere informatie

De slachtoffers"-richtlijn

De slachtoffers-richtlijn CENTRE FOR EUROPEAN CONSTITUTIONAL LAW THEMISTOKLES AND DIMITRIS TSATSOS FOUNDATION De slachtoffers"-richtlijn De bescherming van slachtoffers voorafgaand, tijdens en na strafproces staat bovenaan de agenda

Nadere informatie

Delinquent gedrag bij jongeren met een licht verstandelijke beperking

Delinquent gedrag bij jongeren met een licht verstandelijke beperking DC 72 Delinquent gedrag bij jongeren met een licht verstandelijke beperking Dit thema is een bewerking van het krantenartikel uit NRC Handelsblad Vroeger een debiel, nu een delinquent. In dit artikel zegt

Nadere informatie

Hoorcollege 1: Onderzoeksmethoden 06-01-13!!

Hoorcollege 1: Onderzoeksmethoden 06-01-13!! Hoorcollege 1: Onderzoeksmethoden 06-01-13 Stof hoorcollege Hennie Boeije, Harm t Hart, Joop Hox (2009). Onderzoeksmethoden, Boom onderwijs, achtste geheel herziene druk, ISBN 978-90-473-0111-0. Hoofdstuk

Nadere informatie

Tabel 11.1 Geïndexeerd aantal slachtoffers naar delictgroep en onveiligheidsgevoelens per land

Tabel 11.1 Geïndexeerd aantal slachtoffers naar delictgroep en onveiligheidsgevoelens per land 670 Criminaliteit en rechtshandhaving 2012 Tabellen bij hoofdstuk 11 Tabel 11.1 Geïndexeerd aantal slachtoffers naar delictgroep en onveiligheidsgevoelens per land 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 (index

Nadere informatie

TIJD VAN PRUIKEN EN REVOLUTIES

TIJD VAN PRUIKEN EN REVOLUTIES TIJD VAN PRUIKEN EN REVOLUTIES Hoofdstuk 4 PARAGRAAF 4.1 Pruikentijd Standenmaatschappij De verlichting VERVAL EN RIJKDOM In de 17 e eeuw was Nederland het rijkste land ter wereld Van stilstand komt achteruitgang

Nadere informatie

Opgave 1 Jeugdwerkloosheid in Europa

Opgave 1 Jeugdwerkloosheid in Europa Opgave 1 Jeugdwerkloosheid in Europa 1 maximumscore 4 Het verrichten van flexibele arbeid kan een voorbeeld zijn van positieverwerving als de eigen keuze van de jongeren uitgaat naar flexibele arbeid in

Nadere informatie

Alternative Disposal of Criminal Cases by the Prosecutor: Comparing the Netherlands and South Africa A.M. Anderson

Alternative Disposal of Criminal Cases by the Prosecutor: Comparing the Netherlands and South Africa A.M. Anderson Alternative Disposal of Criminal Cases by the Prosecutor: Comparing the Netherlands and South Africa A.M. Anderson ALTERNATIVE DISPOSAL OF CRIMINAL CASES BY THE PROSECUTOR: COMPARING THE NETHERLANDS AND

Nadere informatie

Lespakket Preventie Ziekenhuiscriminaliteit. Provinciale Commissie voor Criminaliteitspreventie

Lespakket Preventie Ziekenhuiscriminaliteit. Provinciale Commissie voor Criminaliteitspreventie Lespakket Preventie Ziekenhuiscriminaliteit Provinciale Commissie voor Criminaliteitspreventie Inhoudstafel I. Safety versus security II. Fenomenen en maatregelen 1. Diefstal / braak 2. Geweld en agressie

Nadere informatie

Families onder druk. Huiselijk geweld binnen Marokkaanse en Turkse gezinnen. Drs. Ibrahim Yerden. Probleemstelling

Families onder druk. Huiselijk geweld binnen Marokkaanse en Turkse gezinnen. Drs. Ibrahim Yerden. Probleemstelling Families onder druk Huiselijk geweld binnen Marokkaanse en Turkse gezinnen Drs. Ibrahim Yerden Probleemstelling Hoe gaan Marokkaanse en Turkse gezinsleden, zowel slachtoffers als plegers om met huiselijk

Nadere informatie

N. Buitelaar, psychiater en V. Yildirim, psycholoog. Beiden werkzaam bij Altrecht Centrum ADHD Volwassenen.

N. Buitelaar, psychiater en V. Yildirim, psycholoog. Beiden werkzaam bij Altrecht Centrum ADHD Volwassenen. ADHD Wachtkamerspecial Onderbehandeling van ADHD bij allochtonen: kinderen en volwassenen N. Buitelaar, psychiater en V. Yildirim, psycholoog. Beiden werkzaam bij Altrecht Centrum ADHD Volwassenen. Inleiding

Nadere informatie

ASO - studierichtingen in VIA-TIENEN

ASO - studierichtingen in VIA-TIENEN ASO - studierichtingen in VIA-TIENEN De onderwijsvorm ASO is een breed algemeen vormende doorstroomrichting waarin de leerlingen zich voorbereiden op een academische of professionele bacheloropleiding.

Nadere informatie

SAMENVATTING Achtergrond Onderzoeksopzet

SAMENVATTING Achtergrond Onderzoeksopzet SAMENVATTING Achtergrond De laatste jaren is er een toenemende aandacht van de overheid voor de aanpak van kindermishandeling en partnergeweld. Het kabinet heeft in 2007 het actieplan Kinderen Veilig Thuis

Nadere informatie

Anomaal Monisme vergeleken met behaviorisme en functionalisme

Anomaal Monisme vergeleken met behaviorisme en functionalisme Anomaal Monisme vergeleken met behaviorisme en functionalisme Wouter Bouvy 3079171 October 15, 2006 Abstract Dit artikel behandelt Mental Events van Donald Davidson. In Mental Events beschrijft Davidson

Nadere informatie

Visie op duurzaam Veranderen

Visie op duurzaam Veranderen Visie op duurzaam Veranderen Ruysdael Ruysdael is een gerenommeerd bureau dat zich sinds haar oprichting in 1994 heeft gespecialiseerd in het managen van veranderingen. Onze dienstverlening kent talloze

Nadere informatie

Verraderlijk gewoon: Licht verstandelijk gehandicapte jongeren, hun wereld en hun plaats in het strafrecht

Verraderlijk gewoon: Licht verstandelijk gehandicapte jongeren, hun wereld en hun plaats in het strafrecht Verraderlijk gewoon: Licht verstandelijk gehandicapte jongeren, hun wereld en hun plaats in het strafrecht Landelijke PrO-dag Marigo Teeuwen Nijkerk 10 december 2014 Vandaag: onderzoek en praktijk Onderzoek

Nadere informatie

Het slachtofferperspectief

Het slachtofferperspectief Het slachtofferperspectief Lezing tijdens symposium van het Kenniskring Lectoraat Werken in Justitieel Kader Door Frans Geraedts, Partner Governance & Integrity In veel opzichten ben ik het met de vorige

Nadere informatie

De gevolgen van een strafrechtelijke afdoening voor de verblijfsrechtelijke positie van jongeren

De gevolgen van een strafrechtelijke afdoening voor de verblijfsrechtelijke positie van jongeren De gevolgen van een strafrechtelijke afdoening voor de verblijfsrechtelijke positie van jongeren Dit document beoogt de strafrechtelijke consequenties voor de verblijfsrechtelijke positie van een vreemdeling

Nadere informatie

Maatschappijleer in kernvragen en -concepten

Maatschappijleer in kernvragen en -concepten Maatschappijleer in kernvragen en -concepten Deel I Kennis van de benaderingswijzen, het formele object Politiek-juridische concepten Kernvraag 1: Welke basisconcepten kent de politiek-juridische benaderingswijze?

Nadere informatie

geloof en wetenschap Prof.dr. Cees Dekker Kavli Institute of NanoScience Delft http://www.mb.tn.tudelft.nl

geloof en wetenschap Prof.dr. Cees Dekker Kavli Institute of NanoScience Delft http://www.mb.tn.tudelft.nl geloof en wetenschap Prof.dr. Cees Dekker Kavli Institute of NanoScience Delft http://www.mb.tn.tudelft.nl Utrecht, 16-6-2006 1. Is het waar, dat recente vondsten in de wetenschap Godsgeloof verzwakken?

Nadere informatie

Examen HAVO. maatschappijwetenschappen. tijdvak 2 dinsdag 17 juni 13.30-16.30 uur. Bij dit examen hoort een bijlage.

Examen HAVO. maatschappijwetenschappen. tijdvak 2 dinsdag 17 juni 13.30-16.30 uur. Bij dit examen hoort een bijlage. Examen HAVO 2014 tijdvak 2 dinsdag 17 juni 13.30-16.30 uur maatschappijwetenschappen Bij dit examen hoort een bijlage. Het examen bestaat uit 32 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 74 punten te behalen.

Nadere informatie

Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG

Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG 1 > Retouradres Postbus 20301 2500 EH Den Haag Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG Turfmarkt 147 2511 DP Den Haag Postbus 20301 2500 EH Den Haag www.rijksoverheid.nl/venj

Nadere informatie

Wetenschappelijke reflecties over de toekomstige aanpak van diefstal in woningen

Wetenschappelijke reflecties over de toekomstige aanpak van diefstal in woningen Wetenschappelijke reflecties over de toekomstige aanpak van diefstal in woningen Staten-Generaal Diefstal in woningen 21/10/2013 t. f. +32 9 264 69 71 Opbouw 2 Wat weten we? Daders Doelwitten Buurt & straat

Nadere informatie

De meerwaarde van het contextueel denkkader binnen de ouderenzorg

De meerwaarde van het contextueel denkkader binnen de ouderenzorg De meerwaarde van het contextueel denkkader binnen de ouderenzorg Claire Meire 2014 Een sterveling draagt zijn ouders op zijn schouders. Of niet op zijn schouders. In zijn binnenste. Zijn leven lang moet

Nadere informatie

Een ander domein is de wetenschap. Wetenschap kan men als volgt omschrijven:

Een ander domein is de wetenschap. Wetenschap kan men als volgt omschrijven: Pagina B 1 Samenvatting inleidende les ethiek 8/02/06 ETHIEK. Filosofie is denken, hard nadenken over vanalles en nog wat, en hoort eigenlijk bij ethiek. Ethiek zelf kan me ook een beetje vergelijken met

Nadere informatie

Kennislink.nl. Reizende criminelen langer uit handen van de politie. Slechts kwart van misdrijven opgehelderd

Kennislink.nl. Reizende criminelen langer uit handen van de politie. Slechts kwart van misdrijven opgehelderd Kennislink.nl Discussieer mee: Allemaal de beste van de klas?! Onderwerpen Publicaties Over Kennislink Nieuwsbrief Zoek Leven, Aarde & Heelal Gezondheid, Hersenen & Gedrag Mens & Maatschappij Energie &

Nadere informatie

Is een klas een veilige omgeving?

Is een klas een veilige omgeving? Is een klas een veilige omgeving? De klas als een vreemde sociale structuur Binnen de discussie dat een school een sociaal veilige omgeving en klimaat voor leerlingen moet bieden, zouden we eerst de vraag

Nadere informatie

ROMANTIEK. het tijdperk van de. De Verlichting ontspoord

ROMANTIEK. het tijdperk van de. De Verlichting ontspoord ROMANTIEK het tijdperk van de De Verlichting ontspoord Edmund Burke 1729-1797 De geschiedenis bestaat voor het grootste deel uit de ellende, over de wereld gebracht door trots, eerzucht, hebzucht, wraak,

Nadere informatie

Eindexamen maatschappijleer vwo 2008-I

Eindexamen maatschappijleer vwo 2008-I Opgave 1 Tbs ter discussie 1 maximumscore 2 beveiliging van de samenleving Voorbeeld van juiste toelichting bij beveiliging van de samenleving: In de tekst staat dat er steeds minder mensen uitstromen

Nadere informatie

De Jefferson Bijbel. Thomas Jefferson

De Jefferson Bijbel. Thomas Jefferson De Jefferson Bijbel Thomas Jefferson Vertaald en ingeleid door: Sadije Bunjaku & Thomas Heij Inhoud Inleiding 1. De geheime Bijbel van Thomas Jefferson 2. De filosofische president Het leven van Thomas

Nadere informatie

Inhoud. Woord vooraf 11. 1. Inleiding Kennismaking met de psychologie 13. 2. Biologie en gedrag De hardware van het psychisch functioneren 51

Inhoud. Woord vooraf 11. 1. Inleiding Kennismaking met de psychologie 13. 2. Biologie en gedrag De hardware van het psychisch functioneren 51 Inhoud Woord vooraf 11 1. Inleiding Kennismaking met de psychologie 13 1.1 Een definitie van de psychologie 14 1.2 Wetenschappelijke psychologie en intuïtieve mensenkennis 16 1.2.1 Verschillen in het verzamelen

Nadere informatie

Faculteit der Rechtsgeleerdheid Amsterdam Center for International Law Postbus 1030 1000 BA Amsterdam

Faculteit der Rechtsgeleerdheid Amsterdam Center for International Law Postbus 1030 1000 BA Amsterdam Faculteit der Rechtsgeleerdheid Amsterdam Center for International Law Postbus 1030 1000 BA Amsterdam T 020 535 2637 Advies Luchtaanvallen IS(IS) Datum 24 september 2014 Opgemaakt door Prof. dr. P.A. Nollkaemper

Nadere informatie

Samenvatting. Dutch Summary.

Samenvatting. Dutch Summary. Samenvatting Dutch Summary. 125 126 Dutch Summary Nederlandse Samenvatting (Summary in Dutch) Door de aanwezigheid van omstanders helpen mensen elkaar minder snel en minder vaak. Dit geldt voor zowel noodsituaties,

Nadere informatie

Slachtoffer-daderbemiddeling: wie is partij in een strafrechtelijke context? Ivo Aertsen Leuvens Instituut voor Criminologie

Slachtoffer-daderbemiddeling: wie is partij in een strafrechtelijke context? Ivo Aertsen Leuvens Instituut voor Criminologie Slachtoffer-daderbemiddeling: wie is partij in een strafrechtelijke context? Ivo Aertsen Leuvens Instituut voor Criminologie Vragen Is bemiddeling tussen slachtoffer en dader wel mogelijk? Wenselijk? Wie

Nadere informatie

BURGERLIJKE AANSPRAKELIJKHEID IN SCHOOLVERBAND. Prof. dr. Aloïs VAN OEVELEN Gewoon hoogleraar Universiteit Antwerpen

BURGERLIJKE AANSPRAKELIJKHEID IN SCHOOLVERBAND. Prof. dr. Aloïs VAN OEVELEN Gewoon hoogleraar Universiteit Antwerpen BURGERLIJKE AANSPRAKELIJKHEID IN SCHOOLVERBAND Prof. dr. Aloïs VAN OEVELEN Gewoon hoogleraar Universiteit Antwerpen INHOUD I. De begrippen burgerlijke aansprakelijkheid en strafrechtelijke II. Twee concrete

Nadere informatie

Het aanpassingsproces na confrontatie met een hart- of vaataandoening

Het aanpassingsproces na confrontatie met een hart- of vaataandoening Auteur: Jos van Erp j.v.erp@hartstichting.nl Het aanpassingsproces na confrontatie met een hart- of vaataandoening Maakbaarheid en kwetsbaarheid Dood gaan we allemaal. Deze realiteit komt soms sterk naar

Nadere informatie

a) (1p)Normale wetenschap, de activiteit waarmee de meeste wetenschappers onvermijdelijk hun meeste tijd aan besteden, is gebaseerd op de aanname dat

a) (1p)Normale wetenschap, de activiteit waarmee de meeste wetenschappers onvermijdelijk hun meeste tijd aan besteden, is gebaseerd op de aanname dat Proefwerk Wetenschapsfilosofie Duur 50 minuten Dit proefwerk telt zes opgaven. Je kunt 19 punten verdienen. Heel veel succes! Opgave 1 (dyslectici overslaan) Wie schreef? (filosofen kunnen meer dan eens

Nadere informatie

EUROPEES PARLEMENT. Recht en Criminaliteit in cyberspace

EUROPEES PARLEMENT. Recht en Criminaliteit in cyberspace EUROPEES PARLEMENT TIJDELIJKE COMMISSIE ECHELON-INTERCEPTIESYSTEEM SECRETARIAAT MEDEDELING TEN BEHOEVE VAN DE LEDEN De leden treffen als aanhangsel een document aan met de titel Recht en Criminaliteit

Nadere informatie

Aansluiting op het actuele curriculum (2014)

Aansluiting op het actuele curriculum (2014) Aansluiting op het actuele curriculum (2014) De verschillende modules van GLOBE lenen zich uitstekend om de leerlingen de verschillende eindtermen en kerndoelen aan te leren zoals die zijn opgesteld door

Nadere informatie

Graag stel ik me even aan u voor

Graag stel ik me even aan u voor Crime Prevention Through Environmental Design (CPTED) CPTED -een te beperkte naam voor een groots concept inleiding ter gelegenheid van het studiebezoek Beveiliging Bedrijventerreinen in Nederland inleiding

Nadere informatie

Dierenmishandeling in gezinnen

Dierenmishandeling in gezinnen Dierenmishandeling in gezinnen Prof.dr. Marie-Jose Enders-Slegers, Leerstoel Antrozoologie, Faculteit Psychologie Stichting Cirkel van Geweld, Werkgroep Dierenpleegzorg marie-jose.enders@ou.nl Link - letter

Nadere informatie

Revision Questions (Dutch)

Revision Questions (Dutch) Revision Questions (Dutch) Lees pagina s 1-44 van New Media: A Critical Introduction (2008). Maak bij het lezen de onderstaande vragen. Print je antwoorden uit en lever deze in bij de Vergeet niet je naam

Nadere informatie

Summary in Dutch Nederlandse Samenvatting. Het delen van Affect: Paden, Processen en Prestatie

Summary in Dutch Nederlandse Samenvatting. Het delen van Affect: Paden, Processen en Prestatie Summary in Dutch Nederlandse Samenvatting Het delen van Affect: Paden, Processen en Prestatie Het delen van gevoelens (emoties of stemmingen) met anderen is bijna onvermijdelijk in ons dagelijks leven.

Nadere informatie

Studiegebied. (tso) Tweede graad... Techniek-wetenschappen. Derde graad...

Studiegebied. (tso) Tweede graad... Techniek-wetenschappen. Derde graad... Studiegebied (tso) Tweede graad... Techniek-wetenschappen Derde graad... Techniek-wetenschappen STUDIEGEBIED CHEMIE Studierichting Techniek-wetenschappen de graad Een woordje uitleg over de studierichting...

Nadere informatie

Symposium strafrecht. Vervolg van een grondslagendebat. onder redactie van. G.C.G.J. van Roermund M.S. Groenhuijsen W.J. Witteveen

Symposium strafrecht. Vervolg van een grondslagendebat. onder redactie van. G.C.G.J. van Roermund M.S. Groenhuijsen W.J. Witteveen Symposium strafrecht Vervolg van een grondslagendebat onder redactie van G.C.G.J. van Roermund M.S. Groenhuijsen W.J. Witteveen Gouda Quint bv (S. Gouda Quint - D. Brouwer en Zoon) Arnhem 1993 Inhoud I.

Nadere informatie

PROCESDOEL 1 VRIJ EN ZELFSTANDIG LEREN DENKEN EN HANDELEN

PROCESDOEL 1 VRIJ EN ZELFSTANDIG LEREN DENKEN EN HANDELEN PROCESDOEL 1 VRIJ EN ZELFSTANDIG LEREN DENKEN EN HANDELEN Bijzondere procesdoelen 1.1. Groei naar volwassenheid 1.2. Zelfstandig denken 1.3. Zelfstandig handelen 1.4. Postconventionele instelling 1.1 Groei

Nadere informatie

Embargo tot 18 okt. 2012, 12.30 uur

Embargo tot 18 okt. 2012, 12.30 uur Embargo tot 18 okt. 2012, 12.30 uur Toespraak van de Nationaal rapporteur mensenhandel en seksueel geweld tegen kinderen mr. Corinne Dettmeijer-Vermeulen Ter gelegenheid van de aanbieding van het rapport

Nadere informatie

Methoden van het Wetenschappelijk Onderzoek: Deel II Vertaling pagina 1 13 PART 1: BACKGROUND TO QUALITATIVE METHODS IN PSYCHOLOGY

Methoden van het Wetenschappelijk Onderzoek: Deel II Vertaling pagina 1 13 PART 1: BACKGROUND TO QUALITATIVE METHODS IN PSYCHOLOGY PART 1: BACKGROUND TO QUALITATIVE METHODS IN PSYCHOLOGY De eerste 2 hoofdstukken van deel 1 hebben als bedoeling: Het verschil tussen kwalitatieve en kwantitatieve psychologie uitleggen Een historisch

Nadere informatie

3. Oorzaken van criminaliteit

3. Oorzaken van criminaliteit Vak Maatschappijwetenschappen Klas Havo 5 Thema Criminaliteit en rechtsstaat Onderwerp Hoofdstuk 3 Oorzaken van criminaliteit 3. Oorzaken van criminaliteit Crimineel gedrag : Waardoor wordt het bepaald?

Nadere informatie

Techniekfilosofie in de Dual Nature traditie. Peter kroes

Techniekfilosofie in de Dual Nature traditie. Peter kroes Techniekfilosofie in de Dual Nature traditie Peter kroes Traditionele techniekfilosofie Techniek als geheel en de invloed van techniek op de samenleving Normatief standpunt Focus op morele kwesties Joseph

Nadere informatie

De Gerechtspsychiater: de portier van het systeem

De Gerechtspsychiater: de portier van het systeem De Gerechtspsychiater: de portier van het systeem Vlaams Geneeskundigenverbond Prof Dr Dillen Chris Forensisch Psychiater Vrije Universiteit Brussel Onderdeel van een geheel misdrijf strafrecht gerechtspsychiater

Nadere informatie

De ontwikkeling van het Nederlandse gevangenisstelsel vanaf de 19 e eeuw.

De ontwikkeling van het Nederlandse gevangenisstelsel vanaf de 19 e eeuw. De ontwikkeling van het Nederlandse gevangenisstelsel vanaf de 19 e eeuw. Mei 2004 Simone van Esch ANR 304542 Universiteit van Tilburg Inhoud 1.0 Inleiding 2.0 Gevangenisstelsels in de 18 e eeuw. 2.1 Het

Nadere informatie

SOCIALE EN BURGERSCHAPSCOMPETENTIE

SOCIALE EN BURGERSCHAPSCOMPETENTIE Vlaams Verbond van het Katholiek Secundair Onderwijs Guimardstraat 1, 1040 Brussel SOCIALE EN BURGERSCHAPSCOMPETENTIE Algemene vorming op het einde van de derde graad secundair onderwijs Voor de sociale

Nadere informatie

Voorstel van de Taakgroep Vernieuwing Basisvorming voor nieuwe kerndoelen onderbouw VO

Voorstel van de Taakgroep Vernieuwing Basisvorming voor nieuwe kerndoelen onderbouw VO Voorstel van de Taakgroep Vernieuwing Basisvorming voor nieuwe kerndoelen onderbouw VO Voorstel van de Taakgroep Vernieuwing Basisvorming voor nieuwe kerndoelen onderbouw VO Onderdeel van de eindrapportage

Nadere informatie

Stipendium. Anne Vaandrager

Stipendium. Anne Vaandrager Stipendium Anne Vaandrager Introductie Afwijken van de norm Tegenwoordig kunnen we door middel van technologie radicaal ingrijpen op het ontwerp van ons lichaam. De centrale positie van de mens als maatstaaf

Nadere informatie

Advies nr. 136 van het Bureau van de Raad van de Gelijke Kansen voor Mannen en Vrouwen, van 21 juni 2013, betreffende kinderarbeid in het kader van

Advies nr. 136 van het Bureau van de Raad van de Gelijke Kansen voor Mannen en Vrouwen, van 21 juni 2013, betreffende kinderarbeid in het kader van Advies nr. 136 van het Bureau van de Raad van de Gelijke Kansen voor Mannen en Vrouwen, van 21 juni 2013, betreffende kinderarbeid in het kader van minimissverkiezingen Overeenkomstig met artikel 4, 1

Nadere informatie