Elektronische publicaties en gedigitaliseerd erfgoed in de Koninklijke Bibliotheek van België

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Elektronische publicaties en gedigitaliseerd erfgoed in de Koninklijke Bibliotheek van België"

Transcriptie

1 Elektronische publicaties en gedigitaliseerd erfgoed in de Koninklijke Bibliotheek van België een bijdrage aan de European Digital Library student: Pierre Leonavicius promotor: Guido Goedemé presentatie en verdediging: juni 2007 Opleiding: Graduaat in het Bibliotheekwezen en Documentaire Informatiekunde

2

3 VOORWOORD Graag een woordje van dank aan mijn promotor, Guido Goedemé en allen die mij gesteund en aangespoord hebben in het tot stand komen van dit werk. Het werk zelf, met eventuele gebreken, is natuurlijk de visie van de auteur.

4

5 INHOUDSOPGAVE 1 INLEIDING BASISELEMENTEN INLEIDING SGML HTML XML DTD XML-Schema BESTANDSFORMATEN Tekstformaten ODF en PDF ODF PDF en PDF/A PDF als archiveringsformaat met XML-metadata Grafische formaten TIFF JPEG JPEG Geluid formaten WAV MP Microsoft WMA OGG Vorbis Videoformaten Microsoft, Real Video en Apple Moving Pictures Experts Group DivX METADATA EN XML-SCHEMA S INLEIDING Wat is een website? Wat is een repository? Wat zijn metadata? DUBLIN CORE METS MODS RDF EN CROSSWALKS RDF Crosswalks DE COLLECTIES VAN DE KONINKLIJKE BIBLIOTHEEK VAN BELGIË INLEIDING DIGITOOL E-depot Problematiek Omgeving E-depot technisch bekeken Module Resource Discovery Module Management Deponeringen Module Deposit Module Approver Module Collection management Deponeren van een monografie Publicaties halen op websites Access tabel en.csv bestand Module Web Ingest Kaarten Scanning... 63

6 Workflow Opslag Invoer metadata Web Ingest Prenten Scanner Workflow Web Ingest Muziek Workflow Opslag DE EUROPEAN DIGITAL LIBRARY INLEIDING OPZET REALISATIE EN ORGANISATIE DE BIJDRAGE VAN DE KONINKLIJKE BIBLIOTHEEK De catalogi De collecties BESLUIT BRONNEN INDEX AFBEELDINGENLIJST ABSTRACT... 95

7

8

9 1 Inleiding Er zijn momenteel enorm veel elektronische publicaties. Je kan geen gebruiksaanwijzing van een apparaat bedenken of de handleiding is via het internet te vinden voor de gebruiker die ernaar op zoek is. Het domein van elektronische publicaties is zodanig uit zijn voegen gebarsten dat er de nodige aandacht aan dient besteed te worden. Net zoals bij de gedrukte publicaties dringt zich een organisatiemethode op en een systeem voor het terugvinden van de publicaties. Een aandachtspunt van dit werk is dan ook te wijzen waar deze nieuwe ontwikkelingen zich situeren en in welke mate het opportuniteiten zijn voor het bibliotheekwezen, documentatie- of informatiecentra om mee te denken. De gangbare omschrijvingen uit de vakliteratuur heb ik trachten toe te lichten op een eenvoudig niveau. Voorrang werd gegeven aan een ruime basis die geplaatst kan worden in een globaal overzicht. Hierdoor werden de knelpunten, diepere details en uitzonderingen niet geaccentueerd. Als ondersteuning van de theoretische uiteenzetting is de praktische toepassing ervan in de Koninklijke Bibliotheek van België en zijn Europese participatie onder de loep genomen. Een doelstelling was om op begrijpbare wijze leken een zicht op de materie en zijn toepassing te geven. Ook heb ik getracht om de problematiek, veel bestandsformaten en uitwisselingen van metadata, aan het licht te brengen. Er is naar gestreefd om zo actueel mogelijk te zijn en de stand van zaken van medio 2007 onder de loep te nemen. De actualiteit van dit werk verklaart ook waarom er over het onderwerp zeer veel gebruik gemaakt werd van internetbronnen. Het internet is momenteel het snelste verspreidingsgereedschap van recente informatie. Deze scriptie is elektronisch te downloaden op het internet via de Uniform Resource Locator 9

10 10

11 2 Basiselementen 2.1 Inleiding Omdat mijn werk gaat over elektronische documenten is het belangrijk om even stil te staan bij de begrippen SGML, HTML en XML met de bijhorende DTD techniek en XMLschema techniek. Deze begrippen staan in voor de opmaak van elektronische publicatieomgevingen en verdienen daarom een woordje uitleg. Hierna volgt de uiteenzetting over de verschillende bestandsformaten die momenteel het meest gebruikt worden. Zowel tekstformaten, grafische formaten, geluid formaten als formaten voor stilstaand en bewegend beeld komen aan bod. Er is dan ook speciale aandacht besteed aan het ODF-formaat omdat de Federale Overheid beslist heeft om dit als standaardformaat te gaan gebruiken voor de uitwisseling van haar documenten. Het alom verspreide.doc formaat, dat op commerciële leest geschoeid is, wordt bewust van zijn troon gestoten. Als startdatum is gepland 1 januari België speelt hierin een voortrekkersrol en daarom komt het ODF-formaat hier als eerste aan bod. 2.2 SGML Via de SGML 1 taal kan men de structuur van documenten vastleggen. Met behulp van DTD's 2 wordt de opmaak gedefinieerd en kan een subset van SGML worden gemaakt met een bepaalde syntaxis 3. SGML is een taal waarin de structuur van een document wordt beschreven, de bekende HTML taal en XML taal zijn afgeleid van SGML. Met SGML kunnen gegevens op gestandaardiseerde wijze worden beschreven, geannoteerd en bewaard. SGML is een zogenaamde metataal en in feite een taal om andere talen mee te maken. XML is een subset van SGML die steeds meer gebruikt wordt. XML heeft een striktere syntax dan SGML en is daarom makkelijker en sneller te verwerken. Ook HTML is gebaseerd op SGML, maar is heel wat minder strikt dan XML. Een SGML-document bestaat uit een hiërarchische structuur. De elementen in deze structuur worden afgebakend met zogeheten tags. Elementen kunnen ook attributen hebben die meer informatie over dat element bevatten. Een tag is een omschrijvende opmaak die de start en het einde van een element afbakent. Het is een hoeveelheid letters omsloten door punthaken, een < en een >. Een element bestaat uit het geheel van begintag, tussenliggende elementen en een 1 Standard Generalized Markup Language is sinds 1986 een platformonafhankelijke ISOstandaard 2 Document Type Definition, geeft aan welke tags in een XML document mogen voorkomen. Het is de voorloper van het XML-schema 3 Een informaticaterm, voor een programmeertaal staat het voor de exacte zinsbouw of grammatica regels. Het is een exacte structuurdefinitie en een volgordebepaling van hoe de programmaregels elkaar mogen opvolgen 11

12 eindtag. Een voorbeeld van een SGML-element: <tag>inhoud element</tag> Een voorbeeld van een SGML-document: <document> <element attribuut="waarde"> Tekst <subelement>inhoud van het subelement</subelement> </element> </document> 12

13 2.2.1 HTML HTML 4 staat voor een opmaaktaal van documenten en wordt vooral gebruikt op internet en intranet om webpagina s via browsers te tonen. Het was dan ook in de beginjaren dat er bij elke nieuwe browserversie een nieuwe HTML versie verscheen. De eerste officiële specificatie van HTML door de W3C 5 organisatie was HTML 2.0, geaccepteerd in september Eerder was er gewerkt aan uitbreiding van de oorspronkelijke specificatie onder de naam HTML+ (gepubliceerd in november 1993). Al vóór de officiële acceptatie van HTML 2.0, werd de volgende specificatie (HTML 3.0) voorbereid. Deze specificatie werd achterhaald door het uitkomen van Netscape versie 3 en het voorstel werd in september 1995 verlaten. Het werk werd voortgezet in HTML versie 3.2, dat de naam Wilbur meekreeg. Wilbur werd geaccepteerd in januari In december 1997 werd de HTML 4.0 specificatie geaccepteerd, waarop nog enkele kleine correcties zijn aangebracht in HTML 4.01 (geaccepteerd in december 1999). In het jaar 2000 werd ISO-HTML, gebaseerd op HTML 4.01 Strict, geaccepteerd als een internationale standaard: ISO/IEC 15445:2000. Technisch gezien is HTML een opmaaktaal 6, het is een soort tekstcodering die zowel de tekst zelf als details over de structuur en de opmaak van die tekst weergeeft. Een HTML-document bestaat gewoon uit platte tekst 7 die letterlijk door elke computer wordt begrepen. Een ander woord voor specifieke HTML-codes is tags. In HTML wordt bijvoorbeeld een koptekst niet letterlijk in een groot lettertype verzonden, maar wordt er een tag verstuurd, die zegt let op, de volgende tekst wordt groot weergegeven. Hierop volgt het uiteindelijke tekstfragment, na afloop wordt de code verzonden die zegt einde groot lettertype. De volgende tekst wordt dan weer in het normale lettertype weergegeven. Een HTML-document moet minimaal uit de volgende codes bestaan, om een pagina als HTML-document weer te kunnen geven : <html> <head> <title>html voorbeeld</title> </head> <body> <p>hier komt het zichtbaar of getoond deel van je HTML-document.</p> </body> </html> 4 HyperText Markup Language 5 World Wide Web Consortium 6 Ook markuptaal of markeertaal genoemd 7 ASCII codes 13

14 2.2.2 XML Het succes van HTML is te danken aan zijn gebruiksgemak, eenvoud en verdraagzaamheid. HTML doet niet moeilijk over het gebruik van hoofdletters of kleine letters, zelfs het ontbreken van eindtags wordt dikwijls niet als fout aanzien. De eenvoud van HTML beperkt ook zijn kracht. De HTML tags zijn voornamelijk op opmaak gericht en geven geen informatie over de inhoud van een pagina. Hierdoor kan de inhoud moeilijk in een ander verband hergebruikt worden. XML 8 is gebaseerd op dezelfde technologie als HTML, maar het is zo ontworpen dat de informatie beter beheerd kan worden. HTML stelt iedereen in staat iets te doen, maar XML stelt sommigen in staat alles te doen. Van op een afstand bekeken lijkt XML veel op HTML, met tags, attributen en waarden. XML is echter niet zozeer een taal om webpagina s mee te maken, maar een taal om andere talen mee te maken. Met XML ontwerp je een eigen beschrijvingstaal en vervolgens gebruik je die taal om documenten mee op te maken. Een dergelijke beschrijvingstaal, de zogeheten XML-toepassing, bevat tags die de gegevens erbinnen werkelijk beschrijven. Voorbeeld van een CD cataloog in een XML weergave, waar je ziet dat de tags de inhoud beschrijven die ze omsluiten: <!- - voorbeeld van de syntaxis van een XML formaat - -> <CATALOOG> <CD> <TITEL>Empire Burlesque</TITEL> <ARTIEST>Bob Dylan</ARTIEST> <LAND>USA</LAND> <PRODUCER>Columbia</PRODUCER> <PRIJS>10.90</PRIJS> <JAAR>1985</JAAR> </CD> <CD> <TITEL>Hide your heart</titel> <ARTIEST>Bonnie Tyler</ARTIEST> <LAND>UK</LAND> <PRODUCER>CBS Records</PRODUCER> <PRIJS>9.90</PRIJS> <JAAR>1988</JAAR> </CD> <CD> <TITEL>Greatest Hits</TITEL> <ARTIEST>Dolly Parton</ARTIEST> <LAND>USA</LAND> <PRODUCER>RCA</PRODUCER> <PRIJS>9.90</PRIJS> <JAAR>1982</JAAR> </CD> De kracht van XML ligt nu hierin dat een tag gegevens identificeert zodat deze gegevens beschikbaar worden voor andere activiteiten. Maar zoals altijd, kracht heeft 8 XML: Extensible Markup Language 14

15 zijn prijs. XML is veel minder toegeeflijk dan HTML. Om het werk van XML-parsers 9 te vergemakkelijken, vereist XML grote precisie bij het gebruik van hoofdletters en kleine letters, aanhalingstekens, eindtags en andere schrijfwijzen die HTML-auteurs kunnen negeren. Dit kieskeurige gedrag van XML zorgt er waarschijnlijk voor dat het geen rol zal spelen bij persoonlijke webpagina s. Anderzijds geeft XML de webontwerpers wel de middelen in handen voor grootschalig informatiebeheer. XML maakt gebruik van DTD s 10 of XML-schema s DTD Aanroepbare entiteiten zijn definities van verwijzingen of afkortingen die aanroepbaar zijn. Er bestaan diverse soorten entiteiten, maar ze werken allemaal op dezelfde manier. De verschillen liggen in de plaats waar de entiteit wordt gedefinieerd en in het soort informatie dat de entiteit bevat. Entiteiten kunnen in twee hoofdgroepen worden onderverdeeld: algemene entiteiten: Deze laden gegevens in het XML-document zelf, o interne: o worden in de DTD gedefinieerd, externe: worden in een extern bestand gedefinieerd en kunnen geparseerd 12 of ongeparseerd 13 zijn. parameterentiteiten: Deze verwijzen naar gegevens voor een DTD, ze worden altijd geparseerd en ze kunnen zowel intern als extern zijn, interne parameterentiteiten hebben echter zoveel beperkingen dat het gebruik ervan wordt afgeraden XML-Schema DTD s zijn in feite een soort schema, maar als men in de vakliteratuur spreekt over een schema dan gaat het over de specifieke taal XML-Schema die werd ontwikkeld door het W3C. Een schema definieert: welke vorm één of meer bij elkaar horende XML-documenten kunnen hebben, 9 Software die XML-gegevens interpreteert, onafhankelijk of binnen een browser 10 DTD: Document Type Definition, de regels zelf noemt men Document Type Declarations 11 XML-schema: Kunnen in tegenstelling tot DTD s gegevenstypen specificeren zoals datums, integers, tekenreeksen, Ze geven veel meer controle over een XML-document. 12 Worden geanalyseerd of ontleed (geparseerd) door de XML-parser, deze computersoftware onderzoekt de vastgelegde grammaticale structuur en zet de ingevoerde tekst om in een datastructuur 13 Binaire en niet-tekstuele gegevens worden meestal niet ontleed 15

16 welke elementen ze bevatten en welke hun volgorde is, wat hun inhoud kan zijn en welke attributen ze bevatten. DTD s hebben een aantal nadelen vergeleken met schema s in XML-Schema. De syntaxis van DTD s heeft weinig te maken met XML, dat brengt met zich mee dat ze niet kunnen geanalyseerd worden door een XML-parser. Alle declaraties in een DTD zijn globaal, wat met zich meebrengt dat je geen twee verschillende elementen met dezelfde naam kan declareren, ook al komen ze in verschillende contexten voor. Het allerbelangrijkste nadeel is zeker het feit dat DTD s niet kunnen bepalen wat voor soort informatie een element of attribuut kan bevatten. XML-Schema, geschreven in XML zelf, geeft veel meer controle over de inhoud van een XML-document. 16

17 2.3 Bestandsformaten Tekstformaten ODF en PDF ODF Het ODF-formaat 14 komt hier als eerste aan de beurt omdat hiervoor een belangrijke plaats is toegekend door de overheid. ODF wordt de standaard 15 bij de Belgische federale overheid vanaf De formaten zoals.doc en.xls zijn eigendom van Microsoft. Alle federale ambtenaren moeten tegen september 2007 tekstdocumenten, brochures en publicaties in het ODF-formaat kunnen uitwisselen en lezen. De ODF-indeling is een open standaard voor het bewaren en/of uitwisselen van tekstbestanden, rekenbladen, grafieken en presentaties. De OpenDocument-standaard werd ontwikkeld door het OAIS-consortium, vertrekkende vanuit de XML-gebaseerde bestandsindeling van OpenOffice.org. Open Document Format is een bestandsformaat, oorspronkelijk ontwikkeld voor de open bron office suite OpenOffice.Org. ODF is gebaseerd op XML en het eerste bestandsformaat voor documenten dat werd doorgelicht door een onafhankelijk organisme 16. Een ODF-bestand - met extensie.od*, afhankelijk van het type document - is eigenlijk gewoon een gecomprimeerd zip-bestand met een aantal bestanden en mappen. Bij een tekstbestand, met extensie.odt staat de inhoud van het document in verscheidene XML-bestanden: een bestand voor de inhoud zelf, een bestand voor de opmaak, een bestand dat meta-informatie bevat zoals de naam van de auteur, de datum en de tijd, enz. in de map Pictures vinden we de gebruikte afbeeldingen. Op 23 juni 2006 heeft de Belgische federale regering dus beslist dat het ODFformaat 17 verplicht moet worden gebruikt in de administratie en mogen de overheden in 2008 alleen nog in dit open formaat onderling documenten uitwisselen. België is het eerste land ter wereld dat de gesloten formaten zal verbieden. Sinds 11 november 2006 is ODF een officieel door ISO 18 gepubliceerde standaard. Deze officiële standaard ISO/IEC kan voor 340 Zwitserse frank worden aangeschaft op ISO website. Zelfs de Europese Commissie verleent prioriteit aan het gebruik van open standaarden in haar aanbeveling ODF staat voor Open Document Format 15 Artikel van de overheid in Fedramagazine op pagina s van oktober Open Archival Information System (OAIS) en ook ISO/IEC Open Document Formaat 18 International Organization for Standardization 19 Aanbeveling, art. 2, uit de EU publicatie ISBN X 17

18 Met open standaard bedoelt de commissie: Een standaard die is goedgekeurd en in stand gehouden wordt door een notfor-profit organisatie. De verdere ontwikkeling gebeurt op basis van een open besluitvormingsprocedure die toegankelijk is voor alle betrokken partijen (consensus van een meerderheidsbeslissing, enz.). Deze standaard werd gepubliceerd. Het document met de standaardspecificatie is gratis of tegen een symbolische vergoeding beschikbaar. Iedereen moet de kans krijgen om dit document gratis of tegen een symbolisch bedrag te kopiëren, te verdelen en te gebruiken. De intellectuele eigendomsrechten, m.a.w. mogelijke octrooien, van (een gedeelte van) de norm worden onherroepelijk vrij van royalty s ter beschikking gesteld. 18

19 PDF en PDF/A PDF 20 is sinds ongeveer 1993 standaard voor de uitwisseling van elektronische documenten en formulieren die in hun oorspronkelijke vorm gereproduceerd moeten kunnen worden. PDF is een universele bestandsindeling waarmee lettertypen, afbeeldingen en lay-out van elk willekeurig brondocument behouden blijven, ongeacht het programma of het platform waarmee het document werd gemaakt, dit in tegenstelling tot bijvoorbeeld HTML. Een voordeel van een PDF-bestand is dat het, in tegenstelling tot bijvoorbeeld een Word-document, op elke printer er hetzelfde uit zal zien. Ook kan een PDF-bestand op alle platformen bekeken of bewerkt worden, het is dus niet platformafhankelijk. Met behulp van het PDF bestandsformaat kun je elk elektronisch document lezen op vrijwel elk computersysteem dat een PDF-lezer ter beschikking heeft. Het maakt helemaal niet uit hoe en waarmee het originele document is gemaakt. PDF-documenten kunnen ook ingedeeld worden in twee grote hoofdgroepen, een image-pdf en een tekst doorzoekbaar PDF-document. Meestal wordt een image-pdf ge-ocr d en tekst doorzoekbaar gemaakt zonder zijn oorspronkelijke lay-out te verliezen. Veel handleidingen van diverse apparatuur, gaande van elektronica tot keukentoestel, verschijnen in plaats van op duur drukwerk op een CD-ROM of zijn gratis consulteerbaar op het internet. Er staan diverse gratis PDF-lezers ter beschikking, waarvan de bekendste: Foxit Reader 21, Acrobat Reader 22. In tegenstelling tot de leessoftware is de software van Adobe voor het aanmaken van PDF-bestanden niet altijd gratis. Er zijn echter alternatieven. Microsoft Office 2007 heeft een gratis add-in waarmee documenten kunnen worden opgeslagen en of verstuurd als PDF/A. Een ander alternatief is de Open Source 23 software PDFCreator van SourceForge.net. Van een de facto standaard zijn PDF-bestanden, door ISO in 2005, een genormeerde standaard geworden. Er zijn nu al verschillende PDF-soorten gestandaardiseerd.: PDF/A 24 voor archieven, PDF/X 25 voor uitwisseling van bestanden, PDF/UA 26 voor universele toegang, 20 Portable Document Format Open source software of vrije software is de verzamelnaam van alle software waarvan de broncode beschikbaar is en aanpasbaar door iedereen, met meestal als beperking dat die aanpassingen ook vrij beschikbaar moeten zijn voor anderen. 24 A staat voor Archiving en heeft diverse subformaten, zoals 1a en 1b 25 X staat voor exchange 26 UA staat voor Universally Accessible 19

20 PDF/H 27 voor gezondheidszorg, PDF/E voor engineering. Informatiemanagers en archivarissen vinden dat informatiebestanden authentiek, betrouwbaar, niet te wijzigen en compleet dienen te zijn. De informatiebestanden dienen niet alleen vandaag leesbaar te zijn, doch de elektronische systemen dienen ook de integriteit te waarborgen doorheen de tijd. Vereisten in relatie tot PDF-documenten: Authenticiteit: Het moet mogelijk zijn dat een document laat zien wanneer, wie het opgesteld of verzonden heeft en dat het zijn oorspronkelijke vorm bezit. Dit kan deskundig opgelost worden door het gebruiken van metadata 28. In het geval van PDF-bestanden kunnen metadata programmatorisch in de PDF-file geïntegreerd worden. Ook het elektronisch ondertekenen van documenten kan de authenticiteit verzekeren. Betrouwbaar: PDF-documenten worden vanuit de bron zelf gecreëerd. Ze komen vanuit de toepassing zelf. Het zijn eindversies die komen vanuit een database, een tekstverwerker, een rekenblad of andere toepassingen die kunnen printen. Compleet en ongewijzigd: Het is mogelijk om een bestand te beveiligen tegen ongeoorloofd wijzigen en aanpassingen aan de metadata veranderen niets aan het oorspronkelijk document of bestand. Men kan via plug-ins digitaal ondertekenen via PKI 29. Leesbaarheid in de toekomst: Een recent kenmerk om XML metadata te integreren in PDF-bestanden garandeert dat de metadata gegevens leesbaar en toegankelijk blijven in de toekomst. PDF-bestanden zijn ook toegankelijk voor een full-text search, vele zoekmachines hebben deze mogelijkheid geïntegreerd. Deze mogelijkheid kwam ter beschikking omdat de PDF specificaties en SDK 30 ter beschikking staan en publiek toegankelijk zijn PDF als archiveringsformaat met XML-metadata PDF/A staat borg dat het 1.4 formaat ondersteund blijft voor lange termijn archivering. Huidige en toekomstige gebruikers zijn en zullen in staat blijven om een document in exact dezelfde weergave te zien als de maker van het document. Door het toevoegen van XML metadata worden twee vliegen in een klap geslagen, wij krijgen een exact document en een toegankelijk document. Veel organisaties scannen papieren documenten in om praktische redenen. De digitale versie van het papieren stuk mag gearchiveerd worden, maar is voor juridische doeleinden vaak onvoldoende. Wanneer een digitaal document geldig gemaakt mag worden, ligt het voor de hand dat het ook geldig in digitale vorm bewaard mag worden. 27 H staat voor Healthcare 28 Data over de data, m.a.w. gegevens die gaan over de informatie. Zie ook hoofdstuk Public Key Infrastructure 30 Software Development Kit 20

21 Bij de vraag of enkel digitaal archiveren volstaat, dient men rekening te houden met twee zaken. Ten eerste dient men te weten of de digitale versie van een document ook een rechtsgeldig document is. Ten tweede moet men zich afvragen of een document uitsluitend in digitale vorm mag bewaard worden Grafische formaten TIFF Het TIFF 31 bestandsformaat met als extensie.tif is een grafische bestandsindeling die ontwikkeld werd door Aldus en Microsoft in Aldus was de eigenaar van de specificaties en is later samengesmolten met Adobe Systems die nu eigenaar is van het Copyright van de TIFF specificatie. Deze industriestandaard is ontwikkeld om monochrome en gekleurde bit-map afbeeldingen op te slaan in een hoge resolutie en zonder kwaliteitsverlies. Kleuren worden ondersteund in volgende formaten: Grayscale, Pseudocolor (any size), RGB, YCbCr, CMYK, CIELab. Ondersteunde compressieformaten: raw uncompressed, PackBits, Lempel-Ziv-Welch (LZW), CCITT Fax 3 & 4, JPEG (zie verder). Volgende Pixel formaten worden ondersteund: 1-64 bit integer, signed or unsigned, 32 or 64 bit IEEE floating point. De grafische bestandsindeling is compatibel met de meeste scanners en software voor het bewerken van afbeeldingen. Het doel van TIFF is afbeeldingen te beschrijven en de gegevens van afbeeldingen te rasteren. De voornaamste kenmerken van het TIFF-formaat samengevat: Het aankunnen van omschrijvingen voor volgende eigenschappen: monochrome, grijsschalen, paletkleuren en full-color in al zijn variaties. Het heeft een groot aantal compressieschema s die ter beschikking staan van ontwerpers. 31 Tagged Image File Format: een tag-gebaseerd bestandsformaat voor de opslag en uitwisseling van gerasterde afbeeldingen 21

22 Het is niet gebonden aan de eigenschappen van specifieke scanners, printers, beeldschermen of andere hardware. Het is portabel en niet gebonden aan specifieke operating systems, bestandsformaten, compilers of processoren. Het is uitbreidbaar voor eventuele noden in de toekomst. Het formaat heeft geen hoeveelheidbeperkingen voor wie private of speciale informatie wenst toe te voegen JPEG JPEG 32 is een opslagstandaard voor beeldformaten en is een populaire manier om fotografische beelden te comprimeren en op te slaan. Ontstaan in 1986 en gecertificeerd in ISO/IEC IS met ITU-T aanbeveling T.81. Als bestandsextensie wordt.jpg en.jpeg gebruikt. JPEG kan 24-bit beelden, die bestaan uit miljoenen kleuren, opslaan. Een compressie van 1/10 tot 1/20 van het originele fotobestand is mogelijk zonder zichtbaar kwaliteitsverlies. Veel web-browsers en digitale camera's gebruiken JPEG-beeldcompressie als de standaard bestandsindeling. Het wordt ook veel gebruikt als afbeeldingen formaat in bijlagen van s. De instelbare compressiemethode heeft als nadeel dat er kwaliteitsverlies kan optreden. Dit kwaliteitsverlies treedt vooral op bij niet-realistische afbeeldingen zoals cartoons, pentekeningen of een werk van Picasso. Het compressieverlies, vooral scherpteverlies te opzichte van het origineel, gebeurt doordat het beeld in kleine pixel-blokjes wordt opgedeeld die dan repetitief gehalveerd worden totdat de gewenste compressieverhouding wordt bereikt. Dit onherstelbaar gegevensverlies gebeurt telkens als het beeld wordt bewerkt, gecomprimeerd en opnieuw bewaard wordt. Een goede multimedia freeware, indien niet commercieel gebruikt, is beschikbaar op Dit programma ondersteunt reeds diverse delen van de nieuwe JPEG 2000 standaard. Als je de extra informatie of metadata wil zien die je camera in het bestand opslaat, dan moet je de beschikbare EXIF 33 plugin mee downloaden en installeren JPEG 2000 JPEG 2000 is de laatste nieuwe compressiestandaard van het JPEG comité. De JPEG standaard bestaat al een twintigtal jaren en sindsdien is de computertechnologie exponentieel gegroeid. Het was dan ook tijd om een nieuwe standaard te maken die meer aankon dan simpelweg digitale beeldbestanden inkrimpen. 32 Joint Photographic Experts Group: de groep die deze standaard heeft verwezenlijkt 33 Exchangeable Image File Format wordt nu door de meeste digitale camera s gebruikt 22

23 JPEG 2000 kan dan ook 20% meer compressie aanbieden en gebruikt de wavelet technologie. Door gebruik te maken van deze techniek kan de informatie van een afbeelding bijgehouden en zonder gegevensverlies of vervorming worden opgeslagen. Het verzenden, naar een ontvanger, van het eerste deel van een JPEG2000-bestand resulteert in de heropbouw van een JPEG-bestand. Naarmate dat de verzending verder gaat, wordt het bestand beter en beter tot dat het origineel beeld weer ter beschikking staat. Deze wavelet technologie maakt het dus mogelijk om bestanden in verschillende resoluties op te laden. Toepassingsgebieden voor JPEG 2000 zijn: internet, digitale fotografie, medische beeldvorming, draadloze beeldvorming, beeldvorming van documenten, pre-press, geografische informatie systemen en remote sensing, cultureel erfgoed, wetenschappelijk en industrieel, digitale cinema, beeldarchieven en databases, bewaking, printen en scannen, faxen. JPEG 2000 kan door opeenvolging van de bestanden ook video aan zoals beschreven in ISO/IEC :2002/Amd 2:2003 en ISO/IEC Deel 3 van deze norm beschrijft het bestandsformaat MJ2 of MJP2 wat staat voor Motion van JPEG 2000 beelden. De ondersteuning voor de bijhorende audio komt er ook aan bod Geluid formaten WAV WAV 34 of WAVE is een Microsoft- en IBM-standaard voor het bewaren van audio op pc's. Als bestandsextensie wordt.wav gebruikt. Geluid kan net als een afbeelding in allerlei formaten worden opgeslagen. Het eenvoudigste bestandsformaat is.wav. Het nadeel van dit formaat is dat het schijfruimte in beslag neemt. De ruimte die in beslag wordt genomen kan gaan tot 4 gigabyte in grootte wat overeen komt met meer dan 6 uur geluid in CD-kwaliteit. Hierdoor krijgt men een maximale kwaliteit, maar is er ook veel schijfruimte nodig. 34 Waveform audio format 23

24 Omwille van deze laatste reden is de WAV-indeling minder populair op het internet en wordt daar eerder MP3, Ogg Vorbis of AAC gebruikt MP3 Op internet en in de wereld van portabele muziekspelers is MP3 35 in relatief korte tijd een standaard geworden. Het formaat biedt voor muziek en geluidsbestanden een aangename bestandsgrootte in combinatie met een goede geluidskwaliteit. Voor het uitwisselen van muziek, het aanbieden van geluidsbestanden op een website of het archiveren ervan. MP3 is een compressieformaat, wat betekent dat er zoveel mogelijk van het originele bestandsformaat wordt teruggedrongen met behoud van zoveel mogelijk geluidskwaliteit. Op een normale muziek-cd neemt één minuut stereomuziek, van 44,1Khz en 16 Bit, ongeveer 10Mb data in beslag. Hetzelfde bestand in MP3-formaat is op te slaan in 1Mb per muziekminuut. De kwaliteit van het geluidsbestand boet dan wel in, maar hiertegenover staat dat het verschil op standaard geluidsapparatuur nauwelijks te horen zal zijn. Het Fraunhofer Instituut heeft ook een verbeterde versie van MP3 ontwikkeld met de naam MP3Pro. Met deze nieuwe standaard is een veel betere geluidskwaliteit te realiseren of eenzelfde kwaliteit als MP3 maar dan in tweemaal zo kleine bestanden. Het nieuwe formaat is niet echt succesvol en de markt blijkt voorlopig meer dan genoeg te hebben aan de kwaliteit van MP3. Het principe van MP3 is gebaseerd op: De sample rate of monsterfrequentie: Geluid is voor te stellen als een golvende grafiek met een verloop in tijd. Om zulk een analoge golf digitaal voor te stellen moet de curve in 0 en 1 worden vertaald. Daarvoor wordt de hoogte van de curve, een aantal duizend maal per seconde, gemeten en omgezet in digitale informatie. Het aantal keren per seconde dat zulk een analoge geluidsgolf wordt gemeten drukt men uit in sample rate. Op een normale audio CD wordt het geluid keer per seconde gemeten en spreekt men van 44.1 Khz. Hoe vaker het geluid wordt gemeten, hoe hoger de kwaliteit. De nieuwste generatie muziek-dvd s passen een sample rate van 192 Khz toe. De huidige MP3 s hebben meestal dezelfde sample rate als audio CD s. De bitrate: Deze factor bepaalt de kwaliteit van een MP3. Bitrate staat voor het aantal bits per seconde geluid en wordt uitgedrukt in kilobits per seconde of Kbps. Hoe lager de bitrate, hoe lager de kwaliteit. Drie minuten muziek levert volgende bestandgrootten op: o 2,3 Mb bij een bitrate van 96 Kbps, o 3,1 Mb bij een bitrate van 128 Kbps, o 3,9 Mb bij een bitrate van 160 Kbps, o 4,7 Mb bij een bitrate van 192 Kbps, 35 Mpeg-1 Audio Layer-3: een compressietechniek die werd ontwikkeld door het Fraunhofer Instituut in Duitsland 24

HTML. Media. Hans Roeyen V 3.0

HTML. Media. Hans Roeyen V 3.0 Media Hans Roeyen V 3.0 12 maart 2015 Inhoud 1. (Multi)Media op websites... 3 2. Flash en Websites... 4 3. Video op je website... 4 3.1. YouTube insluiten op de pagina... 4 3.2. Video zonder YouTube...

Nadere informatie

Over Bits Pixels Dpi & Extensies

Over Bits Pixels Dpi & Extensies Over Bits Pixels Dpi & Extensies Pixels, kleurdiepte en kleur Een digitale afbeelding bestaat uit een verzameling van "pixels" die liggen gerangschikt in een rechthoekig raster van rijen en kolommen. Elke

Nadere informatie

A. Wat zijn digitale afbeeldingen? B. Bitonaal, grijswaarden of kleur en de bitdiepte C. Resolutie, bestandsgrootte, compressie en bestandsformaten

A. Wat zijn digitale afbeeldingen? B. Bitonaal, grijswaarden of kleur en de bitdiepte C. Resolutie, bestandsgrootte, compressie en bestandsformaten CURSUS DIGITAAL ATELIER AFBEELDINGEN A. Wat zijn digitale afbeeldingen? B. Bitonaal, grijswaarden of kleur en de bitdiepte C. Resolutie, bestandsgrootte, compressie en bestandsformaten A. Wat zijn digitale

Nadere informatie

7. Muziek-cd s branden met Windows Media Player 10

7. Muziek-cd s branden met Windows Media Player 10 205 7. Muziek-cd s branden met Windows Media Player 10 De laatste jaren wordt de computer steeds vaker gebruikt voor het verzamelen van geluidsbestanden. Ook het downloaden van muziekbestanden vanaf internet

Nadere informatie

Les A-06 Digitale informatie: tekst, beeld en geluid

Les A-06 Digitale informatie: tekst, beeld en geluid Les A-06 Digitale informatie: tekst, beeld en geluid In deze les wordt behandeld hoe tekst, beeld en geluid kan worden voorgesteld door informatie die bestaat uit reeksen 0-en en 1-en, digitale informatie.

Nadere informatie

De onderwerpen die voor deze avond zijn aangedragen! Maskers maken. Workflow Lightroom en Photoshop. Verschil tussen werken in RGB en srgb

De onderwerpen die voor deze avond zijn aangedragen! Maskers maken. Workflow Lightroom en Photoshop. Verschil tussen werken in RGB en srgb De onderwerpen die voor deze avond zijn aangedragen! Maskers maken Workflow Lightroom en Photoshop Verschil tussen werken in RGB en srgb Werken in 16 of 8 bits Verschil tussen RAW opslaan als PSD of TIF

Nadere informatie

De mogelijkheden van XML voor de langdurige bewaring van digitale documenten. DAVID studiedag 30 nov 2000

De mogelijkheden van XML voor de langdurige bewaring van digitale documenten. DAVID studiedag 30 nov 2000 De mogelijkheden van XML voor de langdurige bewaring van digitale documenten DAVID studiedag 30 nov 2000 Prof. Jan Engelen, Steven Depuydt K.U.Leuven - ESAT Onderzoeksgroep Document Architecturen Waarom

Nadere informatie

Bron afbeeldingen: http://web.uvic.ca/hcmc/clipart/

Bron afbeeldingen: http://web.uvic.ca/hcmc/clipart/ Digitale audiobestanden Inleiding In deze handleiding leert u de basisbegrippen rond audiobestanden: wat voor soorten bestanden ("formaten") zijn er, wat zijn de meest gebruikte players, hoe kunt u audiobestanden

Nadere informatie

13-10-08. Presentatie Digitaal Materiaal

13-10-08. Presentatie Digitaal Materiaal 13-10-08 Presentatie Digitaal Materiaal 1. Introductie 2. Archief bestanden 3. Document bestanden 4. Internet gerelateerde bestanden 5. Beeld bestanden 6. Geluid + Bewegend Beeldmateriaal 7. Tips 1. Introductie

Nadere informatie

Hoe selecteer je preserveringstools? Sara van Bussel. Koninklijke Bibliotheek

Hoe selecteer je preserveringstools? Sara van Bussel. Koninklijke Bibliotheek Hoe selecteer je preserveringstools? Sara van Bussel Koninklijke Bibliotheek Hoe selecteer je preserveringstools? Het probleem van digitale duurzaamheid Types digitale preservering Preserveringstools in

Nadere informatie

WORKSHOP: HOE BEWAAR JE FOTO EN VIDEO VOOR HET NAGESLACHT? Joris Janssens en Henk Vanstappen

WORKSHOP: HOE BEWAAR JE FOTO EN VIDEO VOOR HET NAGESLACHT? Joris Janssens en Henk Vanstappen WORKSHOP: HOE BEWAAR JE FOTO EN VIDEO VOOR HET NAGESLACHT? Joris Janssens en Henk Vanstappen PROGRAMMA PACKED vzw Bestandsnamen Bestandsformaten Demo image editor Demo video editor Vragen PACKED 2005:

Nadere informatie

Hoe komt u aan MP3- bestanden? Wat is MP3? Zelf MP3's maken.

Hoe komt u aan MP3- bestanden? Wat is MP3? Zelf MP3's maken. Wat is MP3? MP3 is een format voor computerbestanden, vergelijkbaar met andere bekende formaten, zoals "doc" voor Worddocumenten. Het MP3-format werd ontwikkeld door het Frauenhofer Institut, met als doel

Nadere informatie

Handleiding EasyCap Video adapter:

Handleiding EasyCap Video adapter: Handleiding EasyCap Video adapter: Gefeliciteerd met uw aankoop! U kunt nu al uw oude video banden digitaal opslaan en bewerken. De EasyCAP Video adapter kan hoge kwaliteit video beelden en audio geluid

Nadere informatie

7. Muziek-cd s branden

7. Muziek-cd s branden 205 7. Muziek-cd s branden De laatste jaren wordt de computer steeds vaker gebruikt voor het werken met geluidsbestanden. Ook het verzamelen van muziekbestanden vanaf internet is heel populair. Het branden

Nadere informatie

Basisbegrippen i.v.m. kleur op beeldschermen, afbeeldingsformaten en resoluties

Basisbegrippen i.v.m. kleur op beeldschermen, afbeeldingsformaten en resoluties Basisbegrippen i.v.m. kleur op beeldschermen, afbeeldingsformaten en resoluties Kleurdiepte De hoeveelheid kleurinformatie die een pixel op een beeldscherm kan bevatten wordt bepaald door de bitdiepte.

Nadere informatie

1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 Met bandje vraagt veel minder rekenkracht van de PC (Zowel in DV=Avials HD= MPEG2). HDV1=1280x720p HDV2=1440x1080i. Een bandje moet vanaf de camera via Firewire(ook

Nadere informatie

januari 2008, versie 1.1 Aanleverspecificaties Digitale bestanden

januari 2008, versie 1.1 Aanleverspecificaties Digitale bestanden Aanleverspecificaties Digitale bestanden Digitaal aanleveren bij Drukkerij Loor B.V. Bijgaand geven wij u wat tips en adviezen om zoveel mogelijk problemen te voorkomen bij de aanlevering van digitale

Nadere informatie

itunes 10 basis donderdag25/11/10w47 09:41

itunes 10 basis donderdag25/11/10w47 09:41 Appeltje-i, West-Vlaamse Apple-Mac-gebruikersgroep Marke, Kortrijk. Samenstelling Roland Vansteelandt. 101115 en 101122 Begeleiding Roland Vansteelandt en Hugo Verleyen. itunes 9 of 10, de basis Het gaat

Nadere informatie

BEFDSS. Het Belgische uitwisselingsformaat voor onderzoekgegevens afkomstig van visueel rioolonderzoek. 1/12/2006 1 / 6

BEFDSS. Het Belgische uitwisselingsformaat voor onderzoekgegevens afkomstig van visueel rioolonderzoek. 1/12/2006 1 / 6 Het Belgische uitwisselingsformaat voor onderzoekgegevens afkomstig van visueel rioolonderzoek. 1/12/2006 1 / 6 Inhoudstafel... 1 1 Voorwoord... 3 2 De samenstelling van het uitwisselingsformaat... 4 3

Nadere informatie

Functionele beschrijving: scannen naar van Brug software.

Functionele beschrijving: scannen naar van Brug software. Functionele beschrijving: scannen naar van Brug software. Algemeen Met de KYOCERA scannen naar van Brug Software beschikt u over een efficiënte oplossing om uw documenten te scannen naar het Notarieel

Nadere informatie

Een website omzetten naar WordPress

Een website omzetten naar WordPress 1 Een website omzetten naar WordPress Er zijn talloze programma s beschikbaar om websites te maken. In de titels Basisgids Websites maken met WordPress en Websites maken met WordPress voor senioren wordt

Nadere informatie

HANDLEIDING VOOR SNELLE INSTALLATIE

HANDLEIDING VOOR SNELLE INSTALLATIE Ref. INOGRB01 HANDLEIDING VOOR SNELLE INSTALLATIE 1.INLEIDING Uw GRABBINO is een apparaat dat speciaal is ontwikkeld om uw video's te converteren naar het MPEG-formaat en daarna HDD-beelden door te sturen

Nadere informatie

Studentenhandleiding: Technische specificaties voor en de inlevering van mediabestanden voor visie en archivering

Studentenhandleiding: Technische specificaties voor en de inlevering van mediabestanden voor visie en archivering Studentenhandleiding: Technische specificaties voor en de inlevering van mediabestanden voor visie en archivering Document Versie Datum Bijdrage Beschrijving 0.2 16/01/2014 Mustafa Karakus Informatie over

Nadere informatie

Nederlands WMS - SLD Profiel. Versie 1.0

Nederlands WMS - SLD Profiel. Versie 1.0 Nederlands WMS - SLD Profiel Versie 1.0 Ravi: een profiel Ravi, netwerk voor geo-informatie Stichting Ravi is een netwerkorganisatie in het publieke domein en richt zich op de ruimtelijke ontwikkeling

Nadere informatie

De werkelijke namen en beschikbaarheid van menuopdrachten kunnen per mobiel platform verschillen. De stappen kunnen ook verschillen.

De werkelijke namen en beschikbaarheid van menuopdrachten kunnen per mobiel platform verschillen. De stappen kunnen ook verschillen. Handleiding Mobiel Printen via Xerox App 18-9-15 1. Voorwaarden - app vereist ios 7.0 of nieuwer - app vereist Android versie 4 of hoger. - er is momenteel nog geen app voor Windows Phone/MS Surface tablet.

Nadere informatie

SIMPLIFYSCAN. A sharp choice in intelligent scanning

SIMPLIFYSCAN. A sharp choice in intelligent scanning SIMPLIFYSCAN A sharp choice in intelligent scanning SIMPLIFYSCAN: A SHARP CHOICE IN INTELLIGENT SCANNING SimplifyScan maakt het voor gebruikers mogelijk om documenten op een eenvoudige wijze te scannen

Nadere informatie

Foto s en Videobewerking

Foto s en Videobewerking Foto s en Videobewerking Arie Noteboom Computer Huis Mijdrecht Nr. 1 Doelstellingen Begrijpen hoe digitale foto s zijn opgebouwd en kunnen worden bewerkt en bewaard. Op basis daarvan foto s kunnen uitsnijden

Nadere informatie

We geven hier weer waar u wat vindt op de CD, voor het gebruik thuis.

We geven hier weer waar u wat vindt op de CD, voor het gebruik thuis. PC-Radio Express thuis Bij veel PC-Radio gebruikers bestaat de wens om ook thuis met het systeem aan de slag te gaan. Het is prettig als de databank eens geraadpleegd kan worden, bijvoorbeeld om te controleren

Nadere informatie

Bediening van de MP3-speler

Bediening van de MP3-speler Bediening Bediening van de MP3-speler Over MP3 MP3 bestanden die zijn opgenomen van bronnen zoals uitzendingen, platen, bandopnames, video's en live optredens zonder toestemming van de copyrighthouder,

Nadere informatie

OPDRACHTKAART. Thema: Multimedia/IT. Audio 3. Het verkrijgen van geluidsfragmenten MM-02-09-01

OPDRACHTKAART. Thema: Multimedia/IT. Audio 3. Het verkrijgen van geluidsfragmenten MM-02-09-01 OPDRACHTKAART MM-02-09-01 Het verkrijgen van geluidsfragmenten Voorkennis: Je hebt multimedia-opdrachten 1 tot en met 3 en audio-opdracht 1 en 2 (MM-02-03 t/m MM-02-08) afgerond. Intro: In deze opdracht

Nadere informatie

September 2013, versie 1.5. Aanleverspecificaties Digitale bestanden

September 2013, versie 1.5. Aanleverspecificaties Digitale bestanden Aanleverspecificaties Digitale bestanden Digitaal aanleveren bij Drukkerij Loor B.V. Bijgaand geven wij u wat tips en adviezen om zoveel mogelijk problemen te voorkomen bij de aanlevering van digitale

Nadere informatie

Beheer fotobestanden op computer

Beheer fotobestanden op computer Beheer fotobestanden op computer De Korrel 3 Februari 2005 Guy De Ceulaer TIF of JPEG? TIFF Tagged Information File Format JPEG Joint Photographic Expert Group Universeel (Windows, Mac, drukkerswereld)

Nadere informatie

PDF-WORKFLOW. Hogeschool Gent 2e kan grafische en reclame vormgeving Departement KASK academiejaar 2002-2003

PDF-WORKFLOW. Hogeschool Gent 2e kan grafische en reclame vormgeving Departement KASK academiejaar 2002-2003 PDF-WORKFLOW Hogeschool Gent 2e kan grafische en reclame vormgeving Departement KASK academiejaar 2002-2003 1.0 Wat is PDF? Portable Document Format Is het standaard formaat voor het uitwisselen van belangrijke

Nadere informatie

Standaarden en digitale archivering

Standaarden en digitale archivering Standaarden en digitale archivering K. van der Meer 1, 2 en H.H.J. Lorist 1 1 TU Delft 2 IBW UI Antwerpen Waarom kiezen voor standaarden Samenwerking tussen leveranciers of leveranciers en gebruikers +

Nadere informatie

Belang. Voordelen. Parameters en opties. Wrappers en codecs

Belang. Voordelen. Parameters en opties. Wrappers en codecs Versie 1.1 (september 2010) 1. Woord vooraf Belang Voordelen Parameters en opties Wrappers en codecs Om de lange termijn leesbaarheid van digitale documenten te verzekeren is het aangewezen om zoveel mogelijk

Nadere informatie

digitaliseren Archiveren kan je leren, les 4 Sint-Niklaas, 29 november 2008 Willem Vanneste

digitaliseren Archiveren kan je leren, les 4 Sint-Niklaas, 29 november 2008 Willem Vanneste digitaliseren Archiveren kan je leren, les 4 Sint-Niklaas, 29 november 2008 Willem Vanneste digitaliseren is 2 waarom digitaliseren? conservering toegankelijkheid automatisering substitutie backup 3 conservering

Nadere informatie

Workshop over PDF. Door Walter Gijkens voor Sodipa computerclub

Workshop over PDF. Door Walter Gijkens voor Sodipa computerclub Workshop over PDF Door Walter Gijkens voor Sodipa computerclub Workshop over pdf Hoe herken je een pdf-bestand? Hoe open je een pdf-bestand? Wat is een pdf-bestand? Hoe maak je een pdf-bestand? PAUZE Workshop

Nadere informatie

2 Kennismaking met het scherm

2 Kennismaking met het scherm 84 1 Inleiding Met Microsoft Office Picture Manager kan je op een eenvoudige manier jouw afbeeldingen bekijken, beheren, bewerken en delen. Paint kan je openen via Starten - Alle Programma s - Microsoft

Nadere informatie

De video is klaar, wat nu?

De video is klaar, wat nu? De video is klaar, wat nu? Nadat uw videoclip is geproduceerd zijn er meer mogelijkheden voor publicatie, dan louter uw eigen website of een externe website. Natuurlijk u kunt de clip op YouTube en Google

Nadere informatie

Google products. Het gebruik van Picasa 2 is gratis. Het programma is in veel verschillende talen verkrijgbaar, waaronder Nederlands.

Google products. Het gebruik van Picasa 2 is gratis. Het programma is in veel verschillende talen verkrijgbaar, waaronder Nederlands. 1 Picasa 2 Picasa 2 is een foto-organizer van zoekmachinefabrikant Google. Het gratis programma bevat handige functies om uw foto's te beheren, te bewerken en te delen. Het gebruik van Picasa 2 is gratis.

Nadere informatie

Foto s bewaren. Met steun van de Vlaamse minister van Cultuur, Jeugd, Sport en Brussel

Foto s bewaren. Met steun van de Vlaamse minister van Cultuur, Jeugd, Sport en Brussel Digitale foto s worden net zoals andere digitale data op een digitale drager bewaard. Enkele tips. Je kan je digitale foto s best bewaren op volgende dragers: Harde Schijf CD DVD Veiligheidskopieën zijn

Nadere informatie

Nederlands Italiano Español

Nederlands Italiano Español Nederlands Italiano Español Installatie Download Manager Aansluiten op uw PC Opmerking: u moet over de rechten van systeembeheerder beschikken om het programma onder Windows 2000 en XP te installeren.

Nadere informatie

Globale kennismaking

Globale kennismaking Globale kennismaking Kennismaking Tesla CMS 1. Dashboard 2. pagina beheer - pagina aanmaken - pagina aanpassen - pagina verwijderen - pagina seo opties - zichtbaarheid pagina 3. subpagina beheer - subpagina

Nadere informatie

SPTOOLS SHAREPOINT CONNECTOR -

SPTOOLS SHAREPOINT CONNECTOR - SPTOOLS SHAREPOINT CONNECTOR - 1/6 Inhoudsopgave 1. SPTOOLS... 3 WAT KAN HET?... 3 Document Browser...3 Document Bundels...3 Consistente Data Quality...3 SharePoint workflows en document goedkeuring...3

Nadere informatie

M U L T I M E D I A P L A Y E R 2,5 SATA CASING WITH REMOTE CONTROL HANDLEIDING SI-707138

M U L T I M E D I A P L A Y E R 2,5 SATA CASING WITH REMOTE CONTROL HANDLEIDING SI-707138 M U L T I M E D I A P L A Y E R 2,5 SATA CASING WITH REMOTE CONTROL HANDLEIDING SI-707138 NEDERLANDS -INHOUD VAN DE VERPAKKING -TECHNISCHE SPECIFICATIE -HARDWARE INSTALLATIE -GARANTIE MULTIMEDIA PLAYER

Nadere informatie

1.2 Onder welke voorwaarden zou u scans en beschrijvingen van documenten beschikbaar willen stellen via een gezamenlijk platform?

1.2 Onder welke voorwaarden zou u scans en beschrijvingen van documenten beschikbaar willen stellen via een gezamenlijk platform? Aantal verstuurde enquetes Aantal ingevulde enquetes % responders 71 21 30% 1.2 Onder welke voorwaarden zou u scans en beschrijvingen van documenten beschikbaar willen stellen via een gezamenlijk platform?

Nadere informatie

OPDRACHTKAART. Thema: Multimedia. Het internet 3. Het World Wide Web MM-05-03-01. Voorkennis: Geen.

OPDRACHTKAART. Thema: Multimedia. Het internet 3. Het World Wide Web MM-05-03-01. Voorkennis: Geen. OPDRACHTKAART MM-05-03-01 Het World Wide Web Voorkennis: Geen. Intro: Deze opdracht gaat over de belangrijkste mogelijkheid van het internet: het surfen op het World Wide Web. Deze opdracht beschrijft

Nadere informatie

Uw data op het Web van Data

Uw data op het Web van Data Uw data op het Web van Data Een beknopt plan van aanpak voor erfgoedinstellingen Ivo Zandhuis In opdracht van het Provinciaal Historisch Centrum 8 maart 2011 2 Over het Provinciaal Historisch Centrum Het

Nadere informatie

Gebruiksaanwijzing. innovaphone Fax. Versie 10

Gebruiksaanwijzing. innovaphone Fax. Versie 10 Gebruiksaanwijzing innovaphone Fax Versie 10 Inleiding De innovaphone Fax oplossing verstuurt en ontvangt faxen per e-mail. De te faxen documenten worden altijd als e-mail bijlage verstuurd. Ondersteunde

Nadere informatie

Posters maken in PowerPoint

Posters maken in PowerPoint Posters maken in PowerPoint Een mini handleiding Nieuwe Media Dienst 2005 http://www.ua.ac.be/icnmd 1. Algemeen Het printen van grote posters is een kostbare zaak en duurt lang. Om mislukkingen te vermijden

Nadere informatie

Adobe s positionering op document beveiliging

Adobe s positionering op document beveiliging Adobe s positionering op document beveiliging Colin van Oosterhout Business Development Manager 1 Beveiliging: een funndamentele eis voor electronische documenten Electronische processen moeten gelijk

Nadere informatie

Handleiding website Pax Christi

Handleiding website Pax Christi Handleiding website Pax Christi deel II Inhoudstafel 1. Invoegen van afbeeldingen... 1 1.1 Wat is een digitale afbeelding?...1 1.2 Het invoegen van een digitale afbeelding in een bericht... 2 2. Posten

Nadere informatie

Inhoudsopgave. Whisper380-computerhulp 2

Inhoudsopgave. Whisper380-computerhulp 2 Versie: 1.0 Gemaakt door: Whisper380 Eigenaar: Whisper380-computerhulp Datum: 23-11-2010 Inhoudsopgave Wat gaan we doen?...3 Wat hebben we nodig?...3 Downloaden van het programma:...3 Het programma registreren

Nadere informatie

Muziek downloaden MP3 WMA Liedjes of albums? Collectie Waar?

Muziek downloaden MP3 WMA Liedjes of albums? Collectie Waar? Muziek downloaden Muziek downloaden kan op verschillende manieren en bij verschillende diensten. Op deze pagina leggen we uit wat de mogelijkheden zijn. Formaten Verschillende download diensten bieden

Nadere informatie

http://www.dvscene.nl/encoderen/review-apacer-al460-mediaplayer.html

http://www.dvscene.nl/encoderen/review-apacer-al460-mediaplayer.html Page 1 of 7 Page 2 of 7 Naam: Wachtwoord: Herinner mij Log-in gfedc Wachtwoord? Naam? Register Home Artikelen Reviews Achtergrond Techniek HD en AVCHD Tutorials Nieuws Links Downloads Videos Videobewerkingsboeken

Nadere informatie

Functionele beschrijving: scannen naar Exact Globe.

Functionele beschrijving: scannen naar Exact Globe. Functionele beschrijving: scannen naar Exact Globe. Algemeen Met de KYOCERA scannen naar Exact Globe beschikt u over een efficiënte oplossing om uw documenten te scannen naar Exact Globe. Met deze oplossing

Nadere informatie

LaCinema Black PLAY. High Definition Media Center

LaCinema Black PLAY. High Definition Media Center LaCinema Black PLAY High Definition Media Center 500GB * 710 films of 165.000 muzieknummers of 500.000 foto s ** Bekijk en beluister films, foto s en muziek op HDTV Geef uw foto s een nieuwe dimensie Maak

Nadere informatie

Digitaliseren in de heemkundige kring

Digitaliseren in de heemkundige kring Digitaliseren in de heemkundige kring Lesgever: Francis Vlieghe Organisator: Heemkunde Vlaanderen Digitaliseren in heemkundige kring Bedoeling van deze les Algemeen inzicht verwerven in de termen digitaliseren

Nadere informatie

AAN DE SLAG MET ADOBE PHOTOSHOP LIGHTROOM

AAN DE SLAG MET ADOBE PHOTOSHOP LIGHTROOM AAN DE SLAG MET ADOBE PHOTOSHOP LIGHTROOM 3 deel 1 donderdag 13 maart 14 Waarom Lightroom? Uniform voor PC en Mac gebruikers (in tegenstelling tot bijvoorbeeld Aperture voor de Mac) Lightroom is speciaal

Nadere informatie

HTML Editor: de eerste stappen

HTML Editor: de eerste stappen LES 18 HTML Editor: de eerste stappen In deze les leert u werken met HTML Editor. Daarbij geven we tevens een inleiding tot HTML. Hoewel op dit moment HTML versie 4.01 in gebruik is, maakt de HTML Editor

Nadere informatie

Functionele beschrijving: Scannen naar AFAS Profit.

Functionele beschrijving: Scannen naar AFAS Profit. Functionele beschrijving: Scannen naar AFAS Profit. Algemeen Met de Kyocera Scannen naar AFAS Profit beschikt u over een efficiënte oplossing om uw documenten te scannen naar AFAS Profit. Met deze oplossing

Nadere informatie

Formulier Datamanagementplan

Formulier Datamanagementplan Formulier Datamanagementplan NWO is in 2015 gestart met een pilot Datamanagement. Tijdens deze pilot vraagt NWO onderzoekers met toegekende onderzoeksprojecten onderstaand datamanagementplan in te dienen.

Nadere informatie

Bediening van de MP3/WMA-speler

Bediening van de MP3/WMA-speler Bediening Bediening van de MP3/WMA-speler Over MP3/WMA MP3/WMA bestanden die zijn opgenomen van bronnen zoals uitzendingen, platen, bandopnames, video's en live optredens zonder toestemming van de copyrighthouder,

Nadere informatie

WebHare Professional en Enterprise

WebHare Professional en Enterprise WebHare Professional en Enterprise Publicatie module Site inrichting handleiding Datum 19 november 2002 Aantal pagina s: 31 Versie: 2.01 Doelgroep Sysops Gebruikers met site aanmaak rechten Gebruikers

Nadere informatie

s Werelds nummer 1 in micrografie Postadres Muller Technical Support Karn 81 1141 JT Monnickendam

s Werelds nummer 1 in micrografie Postadres Muller Technical Support Karn 81 1141 JT Monnickendam s Werelds nummer 1 in micrografie Postadres Muller Technical Support Karn 81 1141 JT Monnickendam Showroom en Technische dienst Schipholweg 337D 1171 PL Badhoevedorp T: 0299 657 185 F: 0299 657 187 E:

Nadere informatie

Documentverwerking P01 Logische en Fysische Structuur Prof.Dr.ir. Patrick P. Bergmans Faculteit IngenieursWetenschappen Universiteit Gent Documenten (1) Wat is een document? Een collectie grafische objecten

Nadere informatie

Terug van vakantie, wat nu?? Werkgroep Senioren Assen September 2005

Terug van vakantie, wat nu?? Werkgroep Senioren Assen September 2005 Terug van vakantie, wat nu?? Werkgroep Senioren Assen September 2005 Digitale Foto s Naslagwerk presentatie Van deze presentatie is een naslagwerk beschikbaar in zip/pdf-formaat, formaat, inclusief alle

Nadere informatie

Samengesteld door: Xerox Corporation Global Knowledge and Language Services 800 Phillips Road, Bldg. 0845-17S Webster, New York 14580-9791 USA

Samengesteld door: Xerox Corporation Global Knowledge and Language Services 800 Phillips Road, Bldg. 0845-17S Webster, New York 14580-9791 USA Windows-printerdrivers voor Xerox Production Print Services en CentreWare voor de Xerox Nuvera 100/120 Digitale kopieerapparaat/printer en het Xerox Nuvera 100/120 Digitale productiesysteem Aan de slag

Nadere informatie

Handleiding VPNL Instore Communicatie

Handleiding VPNL Instore Communicatie Handleiding VPNL Instore Communicatie Inhoudsopgave. Gebruikersomgeving. Dia s maken. Presentaties maken 9 4. Uitzending bekijken VersPlatform Nederland Handleiding VPNL Instore Communicatie . Gebruikersomgeving

Nadere informatie

Module V - XML. Stefan Flipkens - Cursus: Internet - Intranet (2004-2005) V 1

Module V - XML. Stefan Flipkens - Cursus: Internet - Intranet (2004-2005) V 1 Module V - XML Extensible Markub Language is een eenvoudig en flexibel text-formaat voor de opslag van data. Het is een meta opmaak (markup) taal voor de beschrijving van gestructureerde gegevens. De stukjes

Nadere informatie

Scannen met de kopieertoestellen

Scannen met de kopieertoestellen Scannen met de kopieertoestellen Met sommige toestellen kan je ook scannen Welke en waar: elk kleurenkopieertoestel (mediatheek blok R, blok P, AD, OLB, hemelrijk + secretariaat hemelrijk +AD de 3165 met

Nadere informatie

Snel en efficiënt informatie archiveren en delen met anderen

Snel en efficiënt informatie archiveren en delen met anderen Snel en efficiënt informatie archiveren en delen met anderen Wat is DocToKeep? Als gebruiker van de computer krijgt u massa's informatie te verwerken. De informatiestroom aan internetpagina's, e-mails,

Nadere informatie

BRONNEN OPTIMALISEREN VOOR GEBRUIK IN QUAYN

BRONNEN OPTIMALISEREN VOOR GEBRUIK IN QUAYN 1 BRONNEN OPTIMALISEREN VOOR GEBRUIK IN QUAYN Inleiding Wil je dat je Quayn-omgeving zo snel mogelijk werkt, zorg dan dat de gebruikte bronnen zo optimaal mogelijk hiervoor worden ontwikkeld of omgezet.

Nadere informatie

Microsoft PowerPoint is een programma om presentaties en diavoorstellingen te maken.

Microsoft PowerPoint is een programma om presentaties en diavoorstellingen te maken. POWERPOINT WAT IS POWERPOINT Microsoft PowerPoint is een programma om presentaties en diavoorstellingen te maken. WAAROM POWERPOINT Het wordt gebruikt om mensen te informeren en animeren door middel van

Nadere informatie

1 Nieuw in de Filr 2.0 Desktop-toepassing

1 Nieuw in de Filr 2.0 Desktop-toepassing Versie-informatie voor de Filr 2.0 Desktop-toepassing Februari 2016 Filr 2.0 Desktop-toepassing introduceert de functie Bestanden op aanvraag. Deze functie biedt een geconsolideerde of virtuele weergave

Nadere informatie

Html: stramien en tekst

Html: stramien en tekst 1 Html: stramien en tekst De belangrijkste punten van hoofdstuk 1 X X Laat de bestandsnaam van een webpagina eindigen op.html. XX Begin een webpagina met de juiste document type declaration (doctype).

Nadere informatie

Posts. 2) Hoe plaats ik een post? 2.1) Het postformulier Als je ingelogd bent, kan je bovenaan de site op het icoon " nieuwe post maken" klikken.

Posts. 2) Hoe plaats ik een post? 2.1) Het postformulier Als je ingelogd bent, kan je bovenaan de site op het icoon  nieuwe post maken klikken. Posts 2) Hoe plaats ik een post? 2.1) Het postformulier Als je ingelogd bent, kan je bovenaan de site op het icoon " nieuwe post maken" klikken. Per dag kan je 5 posts na elkaar plaatsen, daarna geldt

Nadere informatie

Software Requirements Specification

Software Requirements Specification Software Requirements Specification PEN: Paper Exchange Network Software Engineering groep 1 (se1-1415) Academiejaar 2014-2015 Jens Nevens - Sander Lenaerts - Nassim Versbraegen Jo De Neve - Jasper Bevernage

Nadere informatie

Proces Mediaverwerking

Proces Mediaverwerking Proces Mediaverwerking Anne Werst, manager Catalogiseren awerst@beeldengeluid.nl Nederlands Instituut voor Beeld en Geluid Cijfers Ruim 750.000 uur radio, televisie, film 1.500.000 catalogusbeschrijvingen

Nadere informatie

Digitaal Archief Vlaanderen

Digitaal Archief Vlaanderen www.pwc.com Digitaal Archief Vlaanderen September 2013 Generieke blauwdruk Agenda Inleiding generieke blauwdruk Blauwdruk 1. Dienstenmodel 2. Data architectuur 3. Applicatie architectuur 4. Technologische

Nadere informatie

Sharpdesk Mobile V1.1 Gebruikershandleiding

Sharpdesk Mobile V1.1 Gebruikershandleiding Sharpdesk Mobile V1.1 Gebruikershandleiding Voor de iphone SHARP CORPORATION April 27, 2012 1 Inhoudsopgave 1 Overzicht... 3 2 Ondersteunde besturingssystemen... Fout! Bladwijzer niet gedefinieerd. 3 Installatie

Nadere informatie

Testplan KB en migratie

Testplan KB en migratie Testplan KB en migratie Uitgave: 2.0 Datum: 6 november 2006 Koninklijke Bibliotheek Afdeling Digitale Duurzaamheid Versie 2.0 Pag: 1 Ontstaansgeschiedenis Testplan KB en migratie Versie Document Datum

Nadere informatie

Handleiding Wordpress

Handleiding Wordpress Handleiding Wordpress Inhoudsopgave 1. Inloggen 2. Berichten en Pagina s 3. Afbeeldingen en video s 4. Weblinks 1. Inloggen 1.1 Inloggen bij Wordpress We starten met het inloggen op je WordPress gebaseerde

Nadere informatie

Studiedag onderwijsdatabank

Studiedag onderwijsdatabank Studiedag onderwijsdatabank Digitaal collectiemanagement Workshop digitaal collectiemanagement Drs. Bart van der Meij Maartensdijk, 11 april 2006 Programma Deel 1: Inleiding Trends en ontwikkelingen Opdracht

Nadere informatie

Functionele beschrijving: scannen naar UNIT4 DocumentManager

Functionele beschrijving: scannen naar UNIT4 DocumentManager Functionele beschrijving: scannen naar UNIT4 DocumentManager Algemeen Met de KYOCERA Scannen naar UNIT4 DocumentManager beschikt u over een efficiënte oplossing om uw documenten te scannen naar UNIT4 DocumentManager

Nadere informatie

De Kleine WordPress Handleiding

De Kleine WordPress Handleiding Introductie Dit is geen uitgebreide handleiding om een WordPress website of blog mee te bouwen. Het is ook geen overzicht van alle aspecten die een WordPress website zo bijzonder maken en geen verhandeling

Nadere informatie

Geheugenkaartjes. 19 december 2014

Geheugenkaartjes. 19 december 2014 Geheugenkaartjes 19 december 2014 Inhoud Inleiding Geheugenkaartjes bij opname Geheugenkaartjes bij montage Geheugenkaartjes voor opslag en transport 2 Inleiding Video-opslag is technologie die nog steeds

Nadere informatie

Aansluiten op Geopunt: beter te vinden, te bekijken en te downloaden

Aansluiten op Geopunt: beter te vinden, te bekijken en te downloaden Aansluiten op Geopunt: beter te vinden, te bekijken en te downloaden TREFWOORDEN: GDI-Vlaanderen thesaurus vervolledigen GDI-Vlaanderen thesaurus Voor de GDI-Vlaanderen voorzien we eveneens een lijst trefwoorden,

Nadere informatie

Digitaal archiveren. Timo van Houdt werkgroep Archieven

Digitaal archiveren. Timo van Houdt werkgroep Archieven Digitaal archiveren Timo van Houdt werkgroep Archieven Digitale dementie Digitaal Analoog Virtueel Fysiek Bestand Document Digitaal werken = normaal Digitaal archiveren = problematisch Vandaag Gisteren

Nadere informatie

--- Top50orohydro- 381dpi --- PRODUCTSPECIFICATIE V3.0 (2011)

--- Top50orohydro- 381dpi --- PRODUCTSPECIFICATIE V3.0 (2011) --- Top50orohydro- 381dpi --- V3.0 (2011) PRODUCTSPECIFICATIE Pagina 1 van 10 Productspecificatie Top50orohydro- 381dpi V3.0 (2011) 1. OVERZICHT 1.1. Informatie over de opstelling van de productspecificatie

Nadere informatie

Systeemarchitecturen en opslag van gegevens

Systeemarchitecturen en opslag van gegevens Systeemarchitecturen en opslag van gegevens Deel 3: zoeken in ongestructureerde gegevens Dr. Wilfried Lemahieu wilfried.lemahieu@econ.kuleuven.ac.be Gestructureerde versus ongestructureerde gegevens De

Nadere informatie

Schooljaar 2010/2011. Don Boscocollege Zwijnaarde. OpenOffice 3. Praktisch leren van OpenOffice. Tim Moerman Carine Moens 1 OpenOffice: Tekstdocument

Schooljaar 2010/2011. Don Boscocollege Zwijnaarde. OpenOffice 3. Praktisch leren van OpenOffice. Tim Moerman Carine Moens 1 OpenOffice: Tekstdocument Schooljaar 2010/2011 Don Boscocollege Zwijnaarde OpenOffice 3 Praktisch leren van OpenOffice. Tim Moerman Carine Moens 1 OpenOffice: Tekstdocument Waarom Open Office Geen licentiekosten. OOo is gratis

Nadere informatie

KENWOOD is een gedeponeerd handelsmerk of een handelsmerk van Kenwood Corporation in Japan en/of in andere landen.

KENWOOD is een gedeponeerd handelsmerk of een handelsmerk van Kenwood Corporation in Japan en/of in andere landen. Informatie over handelsmerken, auteursrechten en patenten KENWOOD is een gedeponeerd handelsmerk of een handelsmerk van Kenwood Corporation in Japan en/of in andere landen. Copyright 2004, PhatNoise, Inc.

Nadere informatie

Technisch Ontwerp W e b s i t e W O S I

Technisch Ontwerp W e b s i t e W O S I Technisch Ontwerp W e b s i t e W O S I WOSI Ruud Jungbacker en Michael de Vries - Technisch ontwerp Website Document historie Versie(s) Versie Datum Status Omschrijving / wijzigingen 0.1 20 nov 2008 Concept

Nadere informatie

Workflow Verrijkte Documenten

Workflow Verrijkte Documenten Workflow Verrijkte Documenten Boudewijn Rempt Opgericht in 2007 in Duitsland Internationaal bedrijf met experts in Nederland, Duitsland, Denemarken, Zweden en het Verenigd Koninkrijk OpenDocument: actief

Nadere informatie

Hoe Adobe Acrobat X bijdraagt aan samenwerking met Microsoft SharePoint en Microsoft Office

Hoe Adobe Acrobat X bijdraagt aan samenwerking met Microsoft SharePoint en Microsoft Office Hoe Adobe Acrobat X bijdraagt aan samenwerking met Microsoft SharePoint en Microsoft Office Versnel de revisiecyclus door op PDF gebaseerde workflows te integreren in de SharePoint- en Office-omgeving

Nadere informatie

MS PowerPoint Les 2. Wanneer we niet te veel tijd willen steken in de opmaak van onze presentatie, kunnen we gebruik maken van sjablonen.

MS PowerPoint Les 2. Wanneer we niet te veel tijd willen steken in de opmaak van onze presentatie, kunnen we gebruik maken van sjablonen. MS PowerPoint Les 2 Sjablonen (Templates) Wanneer we niet te veel tijd willen steken in de opmaak van onze presentatie, kunnen we gebruik maken van sjablonen. In PowerPoint beschikken we over honderden

Nadere informatie

Stappenplan voor een werkstuk in Word

Stappenplan voor een werkstuk in Word Werkstuk maken Secties maken We gaan een werkstuk maken over dieren in Afrika. Allereerst gaan we ruwweg een indeling maken in secties. Voor ons werkstuk maken we de volgende secties: 1. Titelpagina 2.

Nadere informatie

Internet Marketing Termen

Internet Marketing Termen Internet Marketing Termen Als beginnend Internet Marketeer ga je veel termen tegen komen, die je in verwarring zullen brengen. Hieronder heb ik een lijst met termen voor je samengesteld om jouw leven als

Nadere informatie

Introduktie op PDF/A-2

Introduktie op PDF/A-2 Webinar 7 September 2011 Introduktie op PDF/A-2 Colin van Oosterhout & Dominique Hermans PDF/A Competence Center Benelux 1 Over het PDF/A Benelux Competence Center Benelux Opgericht in juli 2010 als country

Nadere informatie