statenstukken Provinciale Staten RMW /13 VOORSTEL Samenvatting:

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "statenstukken Provinciale Staten RMW0709701/13 VOORSTEL Samenvatting:"

Transcriptie

1 Provinciale Staten Gedeputeerde Vergadering PS: belast met Nr: RMW-020 behandeling: Wiersma, M. Agenda nr: Vergadering GS: 21 augustus 2007 Nr: RMW /13 Onderwerp: Kadernota Energie- en Klimaatbeleid VOORSTEL Aan de Provinciale Staten van Zeeland statenstukken Samenvatting: De kadernota Energie- en Klimaatbeleid schetst op hoofdlijnen de uitgangspunten voor de inzet van de provincie op het energiebeleid. De basis hiervoor is opgenomen in een verkennende notitie waarin een analyse is opgenomen van de relevantie voor Zeeland van de landelijke transitiepaden. De kadernota gaat in op geldende beleids- en uitvoeringskaders. Verder worden de visie en de beleidsdoelen geformuleerd van het provinciaal bestuur op de aanpak van het energie- en klimaatprobleem in een regionale context. Er wordt stilgestaan bij de mogelijkheden van beïnvloeding die de provincie heeft en de middelen die daarvoor worden ingezet. Er wordt een opsomming van thema's gegeven, die in de Zeeuwse context als zinvol en kansrijk worden aangemerkt. Daarbij wordt onderscheid gemaakt in maatregelen die relevant zijn voor het leveren van een evenredige bijdrage aan de nationale doelstellingen op de korte termijn en thema's die relevant zijn voor Zeeland in het streven naar een duurzame transitie. De op te stellen Strategienota Energie vormt de uitwerking van de Kadernota Energie en Klimaatbeleid en zal in grote lijnen de kaders voor ons provinciaal energie- en klimaatbeleid, de ambitie van onze provincie en de visie op onze eigen rol en een kwantitatieve analyse van de te bereiken doelstellingen bevatten. Wat willen we bereiken? In een strategienota Energie willen we de ambitie en de rol van de provincie op het brede energiedossier vastleggen, waarbij enerzijds wordt bijgedragen aan een reductie van CO 2 en anderzijds een bijdrage geleverd wordt aan het versterken van de Zeeuwse economie. Op het gebied van verduurzaming van de energievoorziening kiest Zeeland voor een evenredige bijdrage aan de landelijke doelstelling. Voor de invulling mikt de provincie, qua maatregelen op een aantal speerpunten, die passen bij de geografische ligging. Voor deze speerpunten streven wij naar excellentie en een hoge ambitie. In de uitvoering ligt de nadruk op het ondersteunen van partijen die bereid zijn speerpuntmaatregelen te nemen, die [voldoende] bijdragen aan de evenredige Zeeuwse bijdrage. Voor zover kansen niet worden opgepakt zullen wij ons inspannen om partijen op het spoor te zetten. Tenslotte staat in het gesloten regeringsakkoord energie als speerpunt. De ambitie is dat Nederland grote stappen neemt in de transitie naar één van de duurzaamste en efficiëntste energievoorzieningen in Europa. Hiervoor wordt oplopend tot miljoen vrijgemaakt. In de vorm van een project Energietransitie wordt door het rijk regie gevoerd met bedrijfsleven, kennisinstellingen, overheden en maatschappelijke organisaties. Wij zullen er naar streven om zoveel mogelijk aan te sluiten en zo mogelijk gebruik van te maken. Waaraan kunnen we zien of alles bereikt is? De provincie heeft een evenredige bijdrage geleverd aan de noodzakelijke CO 2 -reductie van de afgesproken landelijke lange termijn doelstellingen. Het energiebeleid heeft substantiële werkgelegenheid gegenereerd, het bedrijfsleven heeft nieuwe markten veroverd en het kennis- en innovatie potentieel in Zeeland is versterkt.

2 Onderwerp: Kadernota Energie- en Klimaatbeleid Wat doen we daarvoor? In de Strategienota Energie zullen wij de ambities op het gebied van duurzame energie en de emissiereductie van broeikasgassen zoveel mogelijk kwantificeren en zullen wij een keuze maken voor een monitoringsysteem. Bij de totstandkoming van de Strategienota Energie worden belangrijke Zeeuwse maatschappelijke partners geconsulteerd over de voorwaarden, waaraan onze beleidsuitvoering zou moeten voldoen. Tevens zullen wij de mogelijkheden om aansluiting te krijgen bij maatregelen en initiatieven van hun zijde, waar mogelijk, versterken. Ook zullen wij inzetten op een aantal voor Zeeland kansrijke energie-transitiepaden, dit in samenwerking met andere overheden, het bedrijfsleven, de energiesector en andere relevante partners. Wat mag het kosten? Voor de uitvoering van het energie- en klimaatbeleid reserveren wij de komende vier jaar een bedrag van jaarlijks ,-, waarvan ,- beschikbaar is voor projectondersteuning en ,- voor uitbreiding van ons provinciale apparaat. Daarboven zullen wij goede projecten ondersteunen vanuit de co-financiering aan fondsen als Pieken in de Delta, Interreg IV en de structuurfondsen doelstellig 2 gebieden. Voor het bevorderen van bewustwording en samenwerking denken wij aan het fonds "Leren voor duurzaamheid". Wij stellen u voor te besluiten overeenkomstig bijgevoegd ontwerp-besluit. gedeputeerde staten, Drs. K.M.H. Peijs, voorzitter, Mr. Drs. L.J.M. Verdult, secretaris. Ontwerp-besluit De staten der provincie Zeeland, gelezen het voorstel van Gedeputeerde Staten van 28 augustus 2007, nr. RMW /13; b e s l u i t e n : 1. Kennis te nemen van de verkenningsnotitie "Zeeland in momentum"; 2. Kennis te nemen van het advies PCO; 3. De Kadernota Energie- en Klimaatbeleid vast te stellen als richtinggevend voor de op te stellen Strategienota Energie met bijbehorend actieprogramma.

3 Kadernota energie- en klimaatbeleid Kadernota energie- en klimaatbeleid Concept 21 augustus

4 Kadernota energie- en klimaatbeleid Inhoudsopgave Hoofdstuk bladzijde 1. Achtergrond 3 2. Beleids- en uitvoeringskaders 4 3. Visie en beleidsdoelen ten aanzien van het energie- en klimaatprobleem Regionale invalshoek Voor de lange termijn: aansluiten bij de energietransitie Elektriciteitsproductie 7 4. Rol van de Provincie en in te zetten middelen 8 5. Speerpunten 9 6. Consultatie van maatschappelijke partners 10 2

5 Kadernota energie- en klimaatbeleid Achtergrond Energie houdt de samenleving draaiende. De laatste tijd worden we echter geconfronteerd met beperkingen op het gebied van beschikbaarheid en oplopende prijzen. Het stijgende gebruik van fossiele brandstoffen in de wereld lijkt bovendien effect te hebben op het klimaat. Een robuuste, betaalbare en maatschappelijk verantwoorde energievoorziening is een belangrijke voorwaarde voor vrijwel alle bedrijven en maatschappelijke organisaties in de Provincie Zeeland. Zorg om de toename van concentratie aan broeikasgassen in de atmosfeer en de gevolgen die dit kan hebben op het klimaat vormt het vertrekpunt voor een Strategienota energie en klimaatbeleid Deze nota is gericht op het voorkómen van een toename van de concentratie aan broeikasgassen in de atmosfeer en gaat niet in op de gevolgen van klimaatverandering en de maatregelen die daartegen genomen kunnen worden. De actie die de Provincie voor ogen staat wordt gevormd door een mix van maatregelen die op korte termijn tot een bepaald resultaat leiden en maatregelen die meer gericht zijn op een transitie naar een duurzame energievoorziening. Voor de korte termijn (zichthorizon 2010 en 2020) ligt er een uitdaging om als Provincie een bijdrage te leveren aan een ambitieuze nationale doelstelling. Voor de duurzame transitie geldt een zichtperiode tot 2050 met een nog verdergaande ambitie. Het helpen oplossen van knelpunten vanuit een welbegrepen regionaal belang biedt kansen voor het Zeeuwse bedrijfsleven en kan bij de duurzame transitie een belangrijke rol spelen bij het tot stand komen van nieuwe markten. Daarbij hoort een ondersteunend, voorwaarde scheppend beleid met aandacht voor opleiding, technologieontwikkeling en innovatie. De Provincie Zeeland voert al jaren een beleid gericht op het verduurzamen van haar energievoorziening. Het thema energie is daarmee samen met haar economische, sociale en milieukundige raakvlakken uitgegroeid tot een uitermate breed dossier. Tegen deze achtergrond is een sterke behoefte ontstaan aan een integrale Strategienota energie en klimaat, waarin niet alleen een visie van de Provincie is verwoord, maar waarin ook gekwantificeerde doelstellingen zijn opgenomen en waarin concrete maatregelen worden opgesomd, die de Provincie op zich zal nemen om de energie- en klimaatproblemen op een regionale schaal aan te pakken. De Kadernota gaat in op geldende beleids- en uitvoeringskaders. Verder worden de visie en de beleidsdoelen geformuleerd van het provinciaal bestuur op de aanpak van het energie- en klimaatprobleem in een regionale context. Er wordt stilgestaan bij de mogelijkheden van beïnvloeding die de Provincie heeft en de bevoegdheden en middelen die daarvoor worden ingezet. Er wordt een opsomming van speerpuntthema s gegeven, die in de Zeeuwse context als zinvol en kansrijk worden beschouwd. Bij de totstandkoming van de Strategienota worden de belangrijkste maatschappelijke partners van de Provincie geconsulteerd over hun eigen rol en ambities op het gebied van duurzame energie en energiebesparing en de stimulerende en faciliterende rol van de Provincie. 3

6 Kadernota energie- en klimaatbeleid Beleids- en uitvoeringskaders Wat betreft de klimaatdoelstellingen kan onderscheid worden gemaakt in maatregelen, die zijn gericht op het relatief eenvoudig bereiken van energiebesparing en de inzet van duurzame bronnen op korte termijn (laaghangend fruit) en maatregelen, die meer zijn gericht op een duurzame transitie: Voor de korte termijn wordt gemikt op projecten die de bestaande bedrijfssytemen niet wezenlijk aantasten en/of gemakkelijk naast bestaande systemen kunnen bestaan. Bij een duurzame transitie wordt gemikt op een continu en langdurig dynamisch proces, waarbij overheid, bedrijfsleven, kennisinstellingen en maatschappelijke organisaties gezamenlijk toewerken naar verdergaande intrinsiek duurzame bedrijfssystemen. Hierbij speelt innovatie een belangrijke rol. Voor de korte termijn is de blik gericht op energiebesparing en de inzet van duurzame energie. Hierbij gaat het vooral om de volgende nationale doelstellingen: 6% emissiereductie van broeikasgassen in ten opzichte van 1990 (Kyotodoelstelling) en 10% duurzame energie in Voor de middenlange en lange termijn gaat het om een transitie naar een duurzame energiehuishouding. Het in juli 2006 gepresenteerde Transitie Actie Plan van de Taskforce Energietransitie geeft daarvoor de richting aan. In het recent gesloten coalitieakkoord van het kabinet is de ambitie opgenomen dat Nederland de komende kabinetsperiode grote stappen neemt in de transitie naar één van de duurzaamste en efficiëntste energievoorzieningen in Europa in Het streven is een energiebesparing van 2% per jaar, een verhoging van het aandeel duurzame energie tot 20% in 2020 en een reductie van de uitstoot van broeikasgassen, bij voorkeur in Europees verband, van 30% in 2020 ten opzichte van De uitstoot van broeikasgassen moet rond 2050 met 60-80% omlaag. De rijksoverheid heeft in het coalitieakkoord aangekondigd dat het bereiken van de gestelde doelen zal worden ondersteund met subsidie op duurzaam opgewekte elektriciteit, waarmee de concurrentieachterstand, die duurzame vormen van energie hebben ten opzichte van de traditionele vormen van energievoorziening, worden weggenomen. Verder worden er door de rijksoverheid verschillende andere middelen ingezet om het bereiken van de klimaatdoelstellingen op zowel korte als lange termijn te ondersteunen. In het Convenant Kerncentrale Borssele, dat door de rijksoverheid is gesloten met NV EPZ, Delta Energy BV en Essent energie BV, is afgesproken dat de huidige kerncentrale van EPZ open blijft tot uiterlijk 2033 en dat de rijksoverheid 250 mln. en Essent en Delta ieder 125 mln. zullen investeren in de verduurzaming van de energievoorziening. Delta werkt aan het opstellen van een shortlist van projecten met een omvang van ca. 100 mln. De verwachting is dat eind 2008 de shortlist definitief kan worden vastgesteld. Er zal verder 25 mln. beschikbaar worden gesteld voor een duurzaam fonds, dat vooral bestemd is voor het ondersteunen van technieken die nog niet marktrijp zijn. Essent stelt een zelfde bedrag voor het duurzame fonds beschikbaar. In het regeringsakkoord is verder afgesproken dat er deze kabinetsperiode geen besluit zal worden genomen over de bouw van een nieuwe kerncentrale. Het energiebeleid van de Provincie Zeeland is vastgelegd in het Provinciaal Sociaal Economisch Beleidsplan Ruimte maken voor kansen (PSEB) en het Integraal Omgevingsplan Zeeland (IOP). Voor bovenregionale milieuthema s, zoals het beleid gericht op de reductie van broeikasgassen, is het beleid in het IOP gericht op het leveren van een evenredige bijdrage aan de Europese en landelijke doelstellingen. Het nationale klimaatbeleid is uitermate ambitieus; het als Zeeland leveren van een evenredige bijdrage hieraan kan dus worden opgevat als een enorme opdracht, waarvoor een forse inspanning noodzakelijk is. Een evenredige bijdrage vraagt echter om enige toelichting: De uitstoot van broeikasgassen is afkomstig van verschillende doelgroepen. In Zeeland wordt het totale energiegebruik en de daarmee samenhangende uitstoot van broeikasgassen sterk gedomineerd door een beperkt aantal energie- 4

7 Kadernota energie- en klimaatbeleid intensieve bedrijven, die meedoen met het internationale systeem van emissiehandel. De bijdrage van deze bedrijven aan de doelstellingen van het Kyotoprotocol wordt op een bovenprovinciaal schaalniveau beoordeeld en gemonitoord. Dit pleit ervoor om voor de evenredige bijdrage twee aparte doelstellingen te hanteren, een getal inclusief de grote bedrijven en een getal exclusief de grote bedrijven. In de Strategienota zullen de ambities op het gebied van duurzame energie en de verlaging van de uitstoot van broeikasgassen worden gekwantificeerd en zal een keuze worden bepaald voor een monitoring-systeem. Daarbij zal worden aangesloten bij de bestaande landelijke systematiek en de bestaande vormen van monitoring die in andere Provincies worden gehanteerd. De hoofddoelstelling van het PSEB is het streven naar een evenwichtige groei en een duurzame ontwikkeling van de Zeeuwse economie. De Strategienota zal ingaan op de kansen die er zijn op het gebied van innovatieve, energie-gerelateerde bedrijvigheid in Zeeland en dient op haar beurt als input voor het nieuwe provinciale sociale economische beleid. 5

8 Kadernota energie- en klimaatbeleid Visie en beleidsdoelen ten aanzien van het energie- en klimaatprobleem 3.1 Regionale invalshoek De Provincie Zeeland is als laaggelegen kustprovincie relatief gevoelig voor de gevolgen van een grotere waterafvoer via de rivieren en zeespiegelstijging. Het gevoel van urgentie dat daarmee samenhangt, veronderstelt een meer dan gemiddeld gevoel van verantwoordelijkheid voor het voorkómen van klimaatverandering. Vanuit een meer dan gemiddeld gevoel van verantwoordelijkheid voor het voorkómen van klimaatverandering, wil de Provincie een voorbeeldfunctie vervullen voor andere Provincies en regio s en wel door optimaal gebruik maken van de kansen die de geografische ligging biedt. De geografische ligging kenmerkt zich door de aanwezigheid van relatief veel zon, wind en water en een delta met veel natuurlijke waterstroming. Hiermee kunnen kansen worden benut op het gebied van duurzame energie. Verder zijn er zeehavens, bedrijventerreinen voor zware industrie en open agrarische ruimte, waarmee voorwaarden aanwezig zijn voor diverse activiteiten in de biobrandstoffen keten. De betrekkelijke nabijheid van een vooruitstrevend Vlaams achterland biedt mogelijkheden voor samenwerking met universiteiten en bedrijfsleven op het gebied van innovatie en ontwikkeling. In hoofdstuk 5 wordt ingegaan op de thema s die in de regionale context als kansrijk worden beschouwd. De Provincie Zeeland kiest voor het leveren van een evenredige bijdrage aan de nationale doelstelling op het gebied van duurzame energie en de uitstoot van broeikasgassen. Daarbij wordt onderscheid gemaakt tussen een doelstelling inclusief de bedrijven die meedoen met de emissiehandel en een doelstelling exclusief deze bedrijven. Qua strategische invulling van bovengenoemde ambitie mikt de Provincie op een aantal speerpunten, die passen bij de geografische ligging. Voor deze speerpunten streeft de Provincie naar excellentie en een hoge ambitie. In de uitvoering ligt de nadruk op het ondersteunen van partijen die bereid zijn speerpuntmaatregelen te nemen, die (voldoende) bijdragen aan het bereiken van de evenredige bijdrage. Voor zover kansen niet worden opgepakt zal de Provincie zich inspannen om partijen op het spoor te zetten. De Provincie Zeeland is van mening dat de keuze voor verduurzaming een belangrijke voorwaarde is voor een gezonde en toekomstgerichte economische ontwikkeling. De Provincie wil graag gastheer zijn en blijven voor de energie-intensieve internationale bedrijven. Ze verwacht echter van de bedrijven dat zij zich zullen ontwikkelen in de richting van steeds verdergaande verduurzaming. De Provincie zal op verschillende manieren een bijdrage leveren aan de voorwaarden voor een duurzame ontwikkeling. Verder zal de Provincie zich inspannen activiteiten en bedrijven aan te trekken die verder invulling geven aan de verduurzaming van de regio. Visie: Strategie: Uitvoering: leveren van een evenredige bijdrage aan de nationale doelstellingen hoge ambitie op het gebied van speerpunten die afgeleid zijn van de geografische ligging verantwoordelijke partijen aanspreken, stimuleren en faciliteren van partijen die met de speerpunten aan de slag willen 6

9 Kadernota energie- en klimaatbeleid Voor de lange termijn: aansluiting bij energietransitie Voor de lange termijn ziet de Provincie kansen voor een vergaande regionale duurzame energievoorziening. Daarnaast ziet ze nadrukkelijk kansen voor een regionale invulling van de zogenaamde biobased economy. Dat wil zeggen een vorm van bedrijvigheid die is gebaseerd op het telen, opslaan, bewerken en verwerken van producten met een biologische achtergrond. Deze zogenaamde hernieuwbare grondstoffen en brandstoffen zouden de huidige inzet van fossiele grondstoffen en brandstoffen op den duur moeten vervangen. In verband met de keuze voor zinvolle en kansrijke transitiethema s is door het bureau K+V in opdracht van de Provincie een verkenningsnotitie opgesteld Zeeland in Momentum, waarin op grond van een aantal criteria een eerste selectie is gemaakt. De gehanteerde criteria zijn: Wat is de mondiale relevantie (te bereiken CO2-reductie, op welke termijn); Wat is de specifieke relevantie voor Zeeland (economisch potentieel); In hoeverre bieden de transitiepaden aanknopingspunten voor provinciaal beleid. De uitwerking die in de Verkenningsnotitie Energie is gemaakt zal worden gebruikt in de Strategienota. 3.3 Elektriciteitproductie In het Sloegebied bevinden zich op dit moment twee centrales van EPZ voor de productie van elektriciteit. De ene centrale maakt gebruik van kolen en biomassa als brandstof, de andere centrale maakt gebruik van kernenergie. De kerncentrale zal naar verwachting tot 2033 blijven functioneren. In de loop van 2008 zal een nieuwe aardgasgestookte eenheid van 2 x 400 MWe (Sloecentrale) in gebruik worden genomen. Voor zover het binnen haar vermogen ligt zal de Provincie Zeeland de vestiging van nieuwe duurzame en efficiënte productiecapaciteit bevorderen, zowel grootschalig als kleinschalig. Voor de kolencentrale is recent de vergunninglimiet voor het bijstoken van biomassa opgeheven. De Provincie ondersteunt initiatieven die leiden tot het vergroten van het aandeel biomassa in de brandstoffenmix. Met de komst van de Sloecentrale is de transportcapaciteit van het 380 kv-net aan haar grens gekomen. Dit levert beperkingen op voor bij te bouwen elektriciteitsvermogen. De behoefte aan extra transportcapaciteit kan zich bij het bestaande en geplande vermogen al doen gelden als een grote afnemer van elektriciteit in Zeeland zou wegvallen. De Provincie zal zich inspannen om de transportcapaciteit op het gewenste peil te brengen. 7

10 Kadernota energie- en klimaatbeleid Rol van de Provincie en in te zetten middelen Rol van de Provincie De Provincie heeft in haar verschillende hoedanigheden meerdere mogelijkheden om de keuze voor de energievoorziening binnen haar grondgebied (maar ook daarbuiten!) te beïnvloeden. Hieronder is een (niet limitatief) overzicht gegeven van de verschillende mogelijkheden: Directe beïnvloeding: gebruik maken van de mogelijkheden om maatregelen te nemen in de eigen organisatie (energiebesparende maatregelen in gebouwen, duurzaam inkopen, vergroening van het eigen wagenpark, e.d.). Beïnvloeding in de hoedanigheid van concessieverlener (voorwaarden stellen aan het gebruik van duurzame brandstoffen bij busondernemingen). Beïnvloeding in de hoedanigheid van aandeelhouder en commissaris van energiebedrijf Delta NV en andere bedrijven. Beïnvloeding in de hoedanigheid van lobbyist in den Haag voor het bepleiten van nationale steun en aandacht voor de Zeeuwse doelstellingen. Financiële ondersteuning van projecten en activiteiten. Voorwaarden stellen aan het energiegebruik in het kader van de vergunningverlening Wet Milieubeheer. Daarbij ligt de nadruk op de zogenaamde mja-bedrijven. Bevorderen van bewustwording door voorlichting, informatieoverdracht en scholing en het bevorderen van samenwerking door het versterken van netwerken en horizontale verbindingen. Het scheppen van gunstige voorwaarden voor het aantrekken van nieuwe bedrijvigheid (bijvoorbeeld op het gebied van duurzame energie) in samenwerking met Economische Impuls Zeeland en Zeeland Seaports (gerichte ondersteuning, opleidingen, technologiecentrum e.d.) De beïnvloedingsmogelijkheden hebben deels een korte termijnkarakter en deels een lange termijnkarakter. Waar mogelijk zal worden aangehaakt op lopende ontwikkelingen op andere plaatsen in Nederland. Verder zal zoveel mogelijk gebruik gemaakt worden van de nationaal beschikbare instrumenten (zoals innovatieprogramma s, regionale stimuleringsprogramma s e.d.). Vooral in relatie tot de potentiële samenwerking met het Vlaamse achterland ligt het voor de hand gebruik te maken van fondsen die bedoeld zijn voor grensoverschrijdende samenwerking. In de Strategienota zullen de verschillende mogelijkheden van beïnvloeding verder worden uitgewerkt en zo veel mogelijk worden geconcretiseerd. Voor de uitvoering van het energie- en klimaatbeleid reserveert de Provincie de komende vier jaar jaarlijks een bedrag van , waarvan beschikbaar is voor projectondersteuning en voor uitbreiding van het provinciale apparaat. Daarboven zal de Provincie goede projecten ondersteunen vanuit de cofinanciering aan fondsen als Pieken in de Delta, Interreg IV en de structuurfondsen doelstelling 2 gebieden. Voor het bevorderen van bewustwording en samenwerking wordt gedacht aan het fonds Leren voor duurzaamheid. Door het bedrijfsleven wordt aangedrongen op het scheppen van voldoende ruime voorwaarden (in de sfeer van beleid en ruimtelijke ordening) om projecten op korte termijn te kunnen starten. Verder wordt aangedrongen op een soepele en snelle vergunningverlening. De Provincie hecht in de eerste plaats aan een zorgvuldige afweging. Ze denkt aan de bezwaren tegemoet te kunnen komen door zich in te spannen om besluiten te nemen binnen de daarvoor gestelde wettelijke termijnen. Verder zal de vergunningverlening worden bespoedigd door in een vroeg stadium contact te onderhouden en transparant en consequent te zijn in het aangeven van randvoorwaarden. De Provincie beschikt weliswaar over een scala aan beinvloedingsmogelijkheden, maar heeft slechts de beschikking over beperkte financiële middelen en feitelijke bevoegdheden. De Provincie kiest daarom primair voor de rol van aanjager, waarbij andere (uitvoerende) partijen worden aangesproken op hun verantwoordelijkheid. De Provincie zal daarbij zoveel mogelijk faciliteren en coördineren. 8

11 Kadernota energie- en klimaatbeleid Speerpunten Zowel voor het bereiken van de doelstellingen op korte termijn (evenredige bijdrage) als voor de duurzame transitie zijn hieronder een aantal thema s geselecteerd, die op het eerste gezicht en op grond van de geografische ligging als speerpunten voor de Zeeuwse ontwikkeling worden beschouwd. Voor de keuze uit de mogelijkheden is gebruik gemaakt van informatie van Delta Energy BV en de Verkenningsnotitie Energie Zeeland in Momentum. De Provincie kiest voor de volgende speerpunten in de hieronder aangegeven volgorde: 1. Innovatieve vormen van duurzame energie met veel kansen voor regionale economische ontwikkeling; 2. Bestaande vormen van duurzame energie en energiebesparing die een grote bijdrage kunnen leveren aan de provinciale doelstellingen op korte termijn; 3. Besparingen en innovaties bij grote bedrijven. 1. Innovatieve vormen van duurzame energie met veel kansen voor regionale ontwikkeling: Ontwikkeling en productie van tweede generatie biobrandstoffen; Teelt van algen voor energietoepassingen (aquacultuur); Op- en overslag, bewerking en toepassing van biomassa; Ontwikkeling en toepassing van getijdenenergie; Ontwikkeling van Blue Energy (energie opwekken door gebruik te maken van de osmotische verschillen tussen zout- en zoetwater); Ontwikkeling van PV zonne-energie. 2. Bestaande vormen van duurzame energie en energiebesparing die een grote bijdrage kunnen leveren aan de provinciale doelstellingen op de korte termijn: Uitbreiding windvermogen op land (en op zee); Toepassing van industriële restwarmte in kassen en woonwijken; Grootschalige vergisting van organische reststromen; Energiebesparing in de gebouwde omgeving (o.a. energieneutrale woonwijken); Toepassing van duurzame transportbrandstoffen (incl. aardgas). 3. Besparingen en innovaties bij grote bedrijven: Energiebesparing en emissiereductie bij bedrijven die meedoen in het systeem van emissiehandel; Uitbreiding aandeel biomassa in brandstoffenmix kolencentrale EPZ; Toepassing hernieuwbare grondstoffen in de industrie (nadruk op chemie); Duurzame innovatieve chemie (procesintensificatie, ketenefficiency). Bovenstaande voorlopige keuze voor speerpunten is gebaseerd op de behoefte aan focus en een verantwoorde mix van korte en lange termijn maatregelen. In de Strategienota zal het aantal speerpunten mogelijk worden teruggebracht op grond van gesprekken met uitvoerende partijen. Daarbij speelt mee welke rol de Provincie op het betreffende speerpunt kan spelen en of er een partij aan te wijzen is die als trekker voor het betreffende thema kan/zal optreden. 9

12 Kadernota energie- en klimaatbeleid Consultatie van maatschappelijke partners Bij de totstandkoming en uitvoering van de Strategienota zullen de maatschappelijke partners worden betrokken, die op grond van de belangen die ze vertegenwoordigen een (mogelijk) sturende en/of uitvoerende rol vervullen. De consultatie dient te leiden tot de volgende inzichten: Welke maatregelen en initiatieven worden er al door de partijen genomen en welke ambities liggen er voor de toekomst; Wat is het standpunt van de partijen ten aanzien van het provinciale energie- en klimaatbeleid en in hoeverre laten ze zich aanspreken op hun verantwoordelijkheid; Hoe kijken de partijen aan tegen hun eigen rol bij het invullen van de speerpunten; Aan welke voorwaarden moet worden voldaan en welke rol kan de Provincie daarbij spelen. Hieronder is een indicatieve lijst opgenomen van te consulteren maatschappelijke partners: Delta Energy BV NV Elektriciteitsproductiemaatschappij Zuid-Nederland (EPZ) Woningbouwverenigingen (bijvoorbeeld RMB Wonen te Goes en/of L Escaut te Terneuzen) Gemeenten (bijvoorbeeld Goes, Terneuzen, Borssele, Sluis) Brabants Zeeuwse werkgeversvereniging (BZW) MKB-Zeeland LTO Zuid-Nederland Kennisinstelling (bijvoorbeeld Hogeschool Zeeland) Zeeland Seaports/Biopark Terneuzen Zeeuwse Milieufederatie Groenfinanciers (bijvoorbeeld Rabobank Terneuzen) De Provincie neemt het initiatief voor een strategisch overleg met de CEO s van de grote bedrijven in de regio. Het doel van dit overleg is om vast te stellen wat er op regionaal niveau in gezamenlijkheid tot stand gebracht kan worden om de uitstoot van broeikasgassen verder terug te dringen (nu en in de toekomst) en het bedrijfsleven de kans te bieden hiervoor de noodzakelijke innovaties door te voeren. VNO-NCW, MKB-Nederland en LTO Nederland hebben in mei aan de minister van VROM, Jacqueline Cramer, plannen voor een zogenaamde duurzaamheidsakkoord gepresenteerd. Het bedrijfsleven belooft een voortrekkersrol te spelen en verplicht zich tot grote en langdurige inspanningen op het gebied van energiebesparing en innovatie op langere termijn. De minister zou op haar beurt moeten erkennen dat het klimaatprobleem primair een mondiale aanpak vereist en dat de internationaal opererende ondernemingen op een gelijk speelveld moeten kunnen blijven werken. Verder zou ze innovatieve ontwikkelingen, die nog niet winstgevend kunnen worden geëxploiteerd, financieel mogelijk moeten maken. In een gezamenlijke brochure Nederland gidsland? Als het maar slim gebeurt! geven de drie organisaties een overzicht van initiatieven en projecten, waaraan in verschillende sectoren van de economie wordt gewerkt. Uitgangspunt van het duurzaamheidsakkoord is dat gebruik wordt gemaakt van de sterke kant van het Nederlandse bedrijfsleven: We moeten onze voorsprong uitbuiten en de rest van de wereld laten profiteren van wat in Nederland aan innovaties is en wordt bedacht. 10

13 Pre-advies werkgroep PCO met betrekking tot de kadernota Energie De PCO wil om te beginnen haar waardering uitspreken voor de gelegenheid om hier in een vroegtijdig stadium iets over te zeggen. De poging om de transitiepaden in beeld te brengen is goed, maar probeer voor wat de realisatie ervan, zoveel mogelijk aan te sluiten bij het landelijk beleid. Het is wel belangrijk dat de provincie zich hier ook zelf over uitspreekt. Insteek provincie mbt landelijke paden, stimulerend/ondersteunend, voor paden waar het primaat bij de provincie ligt, initiërend en faciliterend. De onderliggende verkenning is zeer technisch van aard en de lijn in het verhaal is soms moeilijk te volgen. Het opschrijven hiervan zou sterk verbeterd kunnen worden (aandachtspunt bij de uitwerking van de strategische nota). Ook zou het verband tussen beleidskeuzes en de transities duidelijker gemaakt moeten worden, en ook welk effect het beleid heeft op de klimaatbeheersing. Om heldere strategische keuzes te kunnen maken moet de huidige stand van zaken, o.a. over het energieverbruik, en wat nog te bereiken valt duidelijk in beeld zijn. De naam kadernota Energie is verwarrend. Het zou in principe breder over emissies met een impact op het klimaat moeten gaan, waarbij ook uitstoot van overige broeikasgassen, zoals die uit de landbouw en de als gevolg van mobiliteit aan de orde zouden moeten komen. De PCO adviseert in de kadernota te kiezen voor het hoogste ambitie niveau en naast de 3 gehanteerde criteria (CO2-potentieel, economisch potentieel, rol provincie) ook als uitgangspunt te nemen dat uitputting van voorraden moet worden voorkomen en dat problemen niet naar de toekomst mogen worden afgewenteld. Voor de inzet van brandstoffen bij mobiliteit zouden duidelijke keuzes moeten worden gemaakt, waarbij gefocust wordt op één of slechts enkele brandstofsoorten. De PCO ziet voor de provincie een voortrekkersrol in de bebouwde omgeving weggelegd, waarbij de provincie zich niet achter gemeenten kan verschuilen. Hiervoor zou ook instrumentarium moeten worden ontwikkelt om resultaten meetbaar te maken. De provincie moet daarom aandacht besteden aan de monitoring van het energieverbruik. Goed energiebeleid dient gebaseerd te worden op integrale afwegingen waarin de drie pijlers, sociaal, economie en ecologie evenwichtig op elkaar worden betrokken. De voorliggende stukken nemen deze integrale afwegingen nog onvoldoende als uitgangspunt. De sociale pijler is sterk onderbelicht. De energierekening lijkt een steeds groter maatschappelijk probleem te worden en van belang is dat de provincie ook hier een stimulerende rol vervult om tot energiebesparing te komen, bv door gedragverandering. Het is daarom van belang ook de burger nadrukkelijker te betrekken en genoemde aspecten die elkaar kunnen versterken te koppelen. De PCO is van mening dat de zogenaamde Borssele-gelden zo veel mogelijk in kansrijke Zeeuwse projecten ingezet zouden moeten worden en dat hiervoor voor de provincie als aandeelhouder van Delta een belangrijke rol is weggelegd. De nota maakt onvoldoende onderscheidt tussen primaire energieopwekking en de inzet van olie en gas als grondstof voor de chemisch industrie.het lijkt gewenst dit nader uit te splitsen in zowel ingezette energie hoeveelheden als CO2 reductiepotentieel zodat beleid hier zonodig specifiek op kan worden afgestemd.

14 Keuzes voor bepaalde vormen van energieopwekking bepalen sterk de afhankelijkheid van olie en gas en daarmee ook de leveringszekerheid. Dit is een belangrijk aandachtpunt. Van groot belang is de bestaande industrie (waarvan enkele zeer energie-intensief) te blijven faciliteren. Recent is mbt deze problematiek in opdracht van de Provincie Zeeland, afdeling Economie een rapport opgesteld over knelpunten rond de hoge energie- en gasprijzen en de beperkingen in de energie-infrastructuur (transportkabels, gasaanlanding). De bevindingen uit dat rapport dienen te worden betrokken bij de kadernota en de uitwerking van de strategische energienota. Tav de vraag welke vormen van energieopwekking in Zeeland [batterij van Zeeland] worden geacquiseerd cq toegelaten zou een strategisch afwegingskader moeten worden opgesteld.de PCO wil mede daarom ook graag bij de uitwerking van de strategische energienota nadrukkelijk worden betrokken, waarbij een betere uitleg van de onderliggende gegevens van harte wordt aanbevolen.

15 Van Postbus 60055, 6800 JB Arnhem Velperplein 8, 6811 AG Arnhem Telefoon (026) Fax (026) Rapport Zeeland in momentum Verkenningsnotitie energie Opdrachtgever Provincie Zeeland Referentie Arnhem, 31 januari 2007

16 Inhoud 1 Inleiding Achtergrond Doel van de verkenningsnotitie Het proces 2 2 Stand van zaken Beleidsmatige uitgangspunten Het internationale energiebeleid Het Nederlandse energiebeleid Het vigerend Zeeuwse energiebeleid Zeeuwse energievoorziening en ontwikkeling energievraag Zeeuwse energievoorziening Ontwikkeling energievraag Economische, milieukundige en ruimtelijke kenmerken Ruimtelijke kenmerken Economische kenmerken Milieukundige kenmerken Trends in Zeeland 17 3 Transitiepaden Landelijke Transitiepaden Thema Nieuw gas Decentrale energieopwekking (nr. 1) Glastuinbouw (nr. 2) Groen gas / waterstof (nr. 3) Schoon fossiel (aardgas) (nr. 4) Thema Gebouwde omgeving Gebouwde omgeving/elektriciteitsbesparing (nrs. 5 en 26) Duurzame mobiliteit Hybridisering (nr. 6) Biobrandstoffen (nr. 7) Rijden op waterstof (nr. 8) Intelligente transportsystemen (nr. 9) Groene grondstoffen Biomassaproductie Nederland (nr. 10) Realisatie importketen (nr. 11) WISE BIOMASS co-productie (nr. 12) Biogas of SNG in aardgasinfrastructuur (nrs. 13 en 3) Verduurzaming chemie (nr. 14) Thema Ketenefficiëntie Optimalisatie afvalketen (nr. 15) Precisielandbouw (nr. 16) Procesintensificatie (nr. 17) Multimodaal transport (nr. 18) Clearinghouse (nr. 19) Symbiose (nr. 20) WKK decentraal (nr. 21) Papierindustrie (nr. 22) 36

17 3.7 Thema Duurzame elektriciteit Hernieuwbare energiebronnen (nr. 23) Windenergie (onderdeel nr. 23) Zonne-energie (onderdeel nr. 23) Blue energy (onderdeel nr. 23) Getijdenenergie (onderdeel nr. 23) Golfslag energie (onderdeel nr. 23) Traditionele elektriciteitsopwekking (nr. 24) Elektrische infrastructuur (nr. 25) Elektriciteitsbesparing (nr. 26) Kernenergie (nr. 27) 44 4 Resumé Zeeland Samenhang in transitiepaden 47 Bijlagen 1 Literatuurlijst 2 Geïnterviewde betrokken personen 3 De energiegerelateerde provinciale doelstellingen uit het omgevingsplan 4 Ontwikkeling energievraag Toekomstverwachting energievraag 6 De landelijke transitiepaden 7 Statistisch Zeeland

18 1 Inleiding 1.1 Achtergrond Een robuuste, betaalbare en maatschappelijke verantwoorde energievoorziening is een doel dat marktpartijen, maatschappelijke organisaties en de provincie Zeeland voor ogen staat voor de toekomst. Met dat doel werken ze aan Energietransitie. De noodzaak voor een transitie is binnen de provincie Zeeland geen punt van discussie. Klimaatverandering, economie en zekerheid van de energievoorziening zijn aanwijsbare en voor een ieder herkenbare signalen die duidelijk maken dat energie als afzonderlijk beleidsonderwerp voor de toekomst belangrijk is. De transitie naar een duurzame en robuuste energiehuishouding, de energietransitie, richt zich op systeeminnovaties in de energievoorziening zodat de belasting van het milieu en het klimaat en de afhankelijkheid van fossiele energiebronnen afneemt. Door de provincie Zeeland worden veel (losstaande) initiatieven ontplooid en onderzoeken uitgevoerd. Hierdoor zijn per initiatief dikwijls onvoldoende middelen beschikbaar om de ambities te realiseren. Deze nota is een verkenning van de provincie Zeeland op de energietransitie naar een schone en betrouwbare energievoorziening. Als basis van deze visie zijn de landelijke transitieroutes bestudeerd en is daaruit een keuze gemaakt, waarbij aandacht is besteed aan de mogelijkheden in Zeeland bij de realisatie van die routes. Daarbij is ook gekeken naar een evenredige bijdrage van Zeeland aan de vermindering van de CO 2-belasting. Aan de hand van de voor Nederland relevante transitieroutes geeft deze nota inzicht in de Zeeuwse transitieroutes. Wat is de haalbaarheid van deze transitieroutes en hoe kunnen deze een impuls geven aan technologische en economische ontwikkelingen in Zeeland. De nota beoogt de mogelijkheden voor de energietransitie in Zeeland aan de orde te stellen en daarmee ingrediënten te geven voor de discussie over de rol van de provincie Zeeland op dit gebied. Om dit vraagstuk gedegen aan te pakken is binnen het project gesproken met de Zeeuwse stakeholders binnen de energietransitie. Zeeland heeft de potentie uit te groeien tot een innovatief en schoon energieland. Efficiëntere en schone toepassingen van aardgas en fossiele brandstoffen, inzet van duurzame energiebronnen wind, zon en water en benutting van de mogelijkheden van biomassa en op termijn waterstof. Daarnaast heeft Zeeland de enige operationele kerncentrale voor elektriciteitsopwekking. De kennis en de wil om transitieroutes vorm te geven is in Zeeland aanwezig, maar versnipperd. Door initiatieven te bundelen in een beperkt aantal ontwikkelgebieden te kiezen kan de provincie de slaagkans, onderlinge synergie en financiële armslag vergroten. De effectiviteit van de ingezette overheidsmiddelen en de follow-up van de activiteiten kan daardoor sterk worden verbeterd. Participatie van alle betrokkenen bij de invulling en uitwerking van de transitieroutes en een actieve operationele en faciliterende betrokkenheid van de provincie zijn de belangrijkste aanbevelingen. Alleen op die manier kan Zeeland in de energietransitie een volwaardige rol spelen. De angst dat daardoor bepaalde transities in Zeeland niet zullen plaatsvinden is ongegrond: transities die elders in Nederland hun waarde bewijzen zullen ook in Zeeland geïmplementeerd worden. Pagina 1

19 1.2 Doel van de verkenningsnotitie De provincie Zeeland voert al jaren een beleid gericht op het verduurzamen van haar energievoorziening. Rond dit thema zijn de afgelopen jaren verschillende studies uitgevoerd, is gewerkt aan het "energiebewust" werken en wonen, is samenwerking gestimuleerd, zijn pilotprojecten uitgevoerd en conferenties gehouden. Het thema energie is daarmee samen met haar al bestaande economische, sociale en milieukundige raakvlakken uitgegroeid tot een uitermate breed dossier. Tegen deze achtergrond is binnen de provincie logischerwijs een sterke behoefte ontstaan aan een integrale strategienota energie, waarin de visie van de provincie Zeeland inzake het energievraagstuk op diverse beleidsvelden voor zowel de komende bestuursperiode als voor de langere termijn is vastgelegd. Deze verkenning van de transitiepaden is daarvoor en hulpmiddel. De notitie geeft aan welk transitiepaden in Nederland worden opgezet en waar voor Zeeland specifieke mogelijkheden liggen om deze transitiepaden actief te ondersteunen. Doel verkenningsnotitie energie: In beeld brengen van de transitiepaden en daarbij aangeven welke mogelijkheden er binnen de provincie Zeeland zijn met de energietransitie. 1.3 Het proces De provinciale overheid heeft als middenbestuur een rol als het gaat om de inrichting van de provincies in Nederland. Dit heeft in de Provincie Zeeland recent geleid tot het provinciaal sociaal economisch beleidsplan en tot het provinciaal omgevingsplan. In beide nota's geeft de provincie een toekomstvisie die de inrichting van de provincie Zeeland betreft. Naast deze belangrijke Zeeuwse nota's zijn voor de totstandkoming van de nota energiebeleid diverse nota's, onderzoeksrapporten en toekomstvisies gebruikt op Europees en landelijk niveau en op het niveau van de provincie Zeeland. Een literatuurlijst is als bijlage 1 opgenomen. In de totstandkoming van de notitie is verder uitgebreid gesproken met een aantal betrokkenen op het gebied van energievraagstukken. Het betreft zowel deskundigen van de zijde van de opwekkers van energie als van de zijde van de gebruikers. Ook bestuurders en ambtenaren van de provincie Zeeland die direct of indirect betrokken zijn bij energie en transitie hebben in de totstandkoming bijgedragen. In bijlage 2 zijn de gesprekspartners opgenomen. De uitkomsten van de gesprekken zijn samengevat in een discussienotitie. Aan de hand van deze discussienotitie is een bijeenkomst georganiseerd waarin de rode draad voor de energietransitie in Zeeland is geïndiceerd: een aantal transitieroutes die voor Zeeland bijzonder geschikt lijken te zijn, vanwege de ligging en economische mogelijkheden van Zeeland en vanwege het enthousiasme bij de Zeeuwse actoren voor die transitieroutes. Tegelijk met deze bovenstaande stappen is het energiegebruik en de CO 2-emissie van een aantal sectoren van de Zeeuwse maatschappij in geïnventariseerd en is een MARKAL model (bijlage 3) van de provincie Zeeland opgesteld. Met dit model zal de provincie in de toekomst in staat zijn de verschillende activiteiten door te rekenen op hun betekenis voor de energieopwekking, de uitstoot van broeikasgassen en andere milieuaspecten. Pagina 2

20 De uitkomsten van deze stappen zijn vervolgens gelegd naast de landelijk transitiepaden van de taskforce energietransitie. Op basis hiervan zijn een aantal transitieroutes voor Zeeland uitgewerkt. In de nota treft u in hoofdstuk 2 de huidige stand van zaken aan met betrekking tot het energiebeleid, de Zeeuwse energieopwekking en de ontwikkeling van de energievraag alsmede andere aspecten die in het energievraagstuk voor Zeeland een rol spelen. Hoofdstuk 3 beschrijft de transitiepaden voor Zeeland, zowel waar het de bijdrage aan de vermindering van de klimaatverandering betreft als de economische kansen en de uitvoerbaarheid. In hoofdstuk 4 tenslotte worden de draden bij elkaar gebracht in een integrale resumé van Zeeland op energietransitie. Dit resumé is een eerste aanzet voor verdere discussie binnen de provincie voor een strategische keuze op het gebied van de energietransitie. Tot slot willen we vermelden dat dit traject oorspronkelijk zou leiden tot een strategienota energie, met daarin de bestuurlijke keuzes van de provincie. Tijdens het project (op het moment dat een voorontwerp voor de strategienota besproken kon worden) is door de provincie besloten om het project als een verkenning naar de energietransitie te laten uitvoeren met aandacht voor duurzaamheid en klimaatbeïnvloeding. Een verkenning die als basis kan dienen voor de het provinciale beleid voor de komende jaren. Pagina 3

De Europese lidstaten in het kader van de Lissabon-afspraken de EU tot de meest innovatieve economie ter wereld willen maken;

De Europese lidstaten in het kader van de Lissabon-afspraken de EU tot de meest innovatieve economie ter wereld willen maken; INTENTIEVERKLARING CO 2 AFVANG, TRANSPORT en OPSLAG Partijen 1. De Minister van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer, vertegenwoordigd door de heer ir. J. van der Vlist, Secretaris-Generaal

Nadere informatie

Helmonds Energieconvenant

Helmonds Energieconvenant Helmonds Energieconvenant Helmondse bedrijven slaan de handen ineen voor een duurzame en betrouwbare energievoorziening. Waarom een energieconvenant? Energie is de drijvende kracht Energie is de drijvende

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2014 2015 21 501-33 Raad voor Vervoer, Telecommunicatie en Energie Nr. 538 BRIEF VAN DE MINISTER VAN ECONOMISCHE ZAKEN Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer

Nadere informatie

MANAGEMENT SAMENVATTING ENERGIERAPPORT 2008

MANAGEMENT SAMENVATTING ENERGIERAPPORT 2008 MANAGEMENT SAMENVATTING ENERGIERAPPORT 2008 Er is de komende jaren een fundamentele verandering van onze energievoorziening nodig om het hoofd te bieden aan de mondiale uitdagingen op energiegebied: de

Nadere informatie

Beleggen in de toekomst. de kansen van beleggen in klimaat en milieu

Beleggen in de toekomst. de kansen van beleggen in klimaat en milieu Beleggen in de toekomst de kansen van beleggen in klimaat en milieu Angst voor de gevolgen? Stijging van de zeespiegel Hollandse Delta, 6 miljoen Randstedelingen op de vlucht. Bedreiging van het Eco-systeem

Nadere informatie

De Overheidsvisie op de bio-based economy in de energietransitie

De Overheidsvisie op de bio-based economy in de energietransitie De Overheidsvisie op de bio-based economy in de energietransitie Irene Mouthaan, themaleider Bio-based Economy, directie Industrie & Handel, ministerie van LNV en IPE 0 Opbouw Presentatie Bio-based Economy

Nadere informatie

Presentatie Nieuwe energie voor het klimaat

Presentatie Nieuwe energie voor het klimaat Presentatie Nieuwe energie voor het klimaat WERKPROGRAMMA SCHOON EN ZUINIG en WKK Pieter Boot Inhoud 1. Waarom Schoon en Zuinig? 2. Welke doelen? 3. Hoe groot is de trendbreuk? 4. Hoofdlijnen gevolgde

Nadere informatie

PROEFTUIN VOOR HET EUROPESE ENERGIESYSTEEM VAN DE TOEKOMST

PROEFTUIN VOOR HET EUROPESE ENERGIESYSTEEM VAN DE TOEKOMST NOORD-NEDERLAND: PROEFTUIN VOOR HET EUROPESE ENERGIESYSTEEM VAN DE TOEKOMST PROEFTUIN ENERGIE- TRANSITIE REGIONALE PARTNER IN DE EUROPESE ENERGIE UNIE Noord-Nederland is een grensoverschrijdende proeftuin

Nadere informatie

Nationale Energieverkenning 2014

Nationale Energieverkenning 2014 Nationale Energieverkenning 2014 Remko Ybema en Pieter Boot Den Haag 7 oktober 2014 www.ecn.nl Inhoud Opzet van de Nationale Energieverkenning (NEV) Omgevingsfactoren Resultaten Energieverbruik Hernieuwbare

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2006 2007 30 000 Kerncentrale Borssele Nr. 44 BRIEF VAN DE MINISTER VAN ECONOMISCHE ZAKEN Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Den Haag,

Nadere informatie

PAKKET ENERGIE-UNIE BIJLAGE STAPPENPLAN VOOR DE ENERGIE-UNIE. bij de

PAKKET ENERGIE-UNIE BIJLAGE STAPPENPLAN VOOR DE ENERGIE-UNIE. bij de EUROPESE COMMISSIE Brussel, 25.2.2015 COM(2015) 80 final ANNEX 1 PAKKET ENERGIE-UNIE BIJLAGE STAPPENPLAN VOOR DE ENERGIE-UNIE bij de MEDEDELING VAN DE COMMISSIE AAN HET EUROPEES PARLEMENT, DE RAAD, HET

Nadere informatie

WATER- SCHAPPEN & ENERGIE

WATER- SCHAPPEN & ENERGIE WATER- SCHAPPEN & ENERGIE Resultaten Klimaatmonitor Waterschappen 2014 Waterschappen willen een bijdrage leveren aan een duurzame economie en samenleving. Hiervoor hebben zij zichzelf hoge ambities gesteld

Nadere informatie

Den Haag 26 februari 2007

Den Haag 26 februari 2007 Zijne Excellentie Mr. dr. J.P. Balkenende Minister-President Ministerie van Algemene Zaken Binnenhof 20 2513 AA DEN HAAG Briefnummer 07/10.419/FG/NG Den Haag 26 februari 2007 Excellentie, Het voorstel

Nadere informatie

WKK: de energiebesparingtechnologie bij uitstek!

WKK: de energiebesparingtechnologie bij uitstek! WKK: de energiebesparingtechnologie bij uitstek! Deze notitie belicht puntsgewijs de grote rol van WKK bij energiebesparing/emissiereductie. Achtereenvolgens worden de volgende punten besproken en onderbouwd:

Nadere informatie

Technisch-economische scenario s voor Nederland. Ton van Dril 20 mei 2015

Technisch-economische scenario s voor Nederland. Ton van Dril 20 mei 2015 Technisch-economische scenario s voor Nederland Ton van Dril 20 mei 2015 Overzicht Energieplaatje in historisch perspectief Hoeveel en hoe gebruiken we energie? Wat gebeurt er met verbruik en uitstoot

Nadere informatie

Onderwerp: Kaders voor windenergie

Onderwerp: Kaders voor windenergie Aan het Algemeen Bestuur Datum: 02-10-2013 Onderwerp: Kaders voor windenergie Voorstel 1. Vaststellen van beleidskaders voor windenergie-initiatieven; 2. Kennis te nemen van het initiatief voor een windmolenpark

Nadere informatie

Ministerie van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie

Ministerie van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie Ministerie van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie > Retouradres Postbus 20401 2500 EK Den Haag Voorzitter van de SER T.a.v. de heer dr. A.H,G, Rinnooy Kan Bezuidenhoutseweg 60 Postbus 90405 2509

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Derde Energienota Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergade~aar1995-1996 24525 Derde Energienota Nr. 2 INHOUDSOPGAVE DERDE ENERGIENOTA 1995 Samenvatting en conclusies Inleiding Hoofdstuk 1 De uitdaging

Nadere informatie

Energieakkoord voor duurzame groei

Energieakkoord voor duurzame groei Energieakkoord voor duurzame groei Netwerkbijeenkomst Duurzame regionale energie Gelderland 15 januari 2014 Lodewijk de Waal Energieakkoord Wie zaten aan tafel? Inhoud presentatie Hoofdlijnen Energieakkoord

Nadere informatie

Beleidsplan Ruimte Vlaanderen Werkgroep Ruimte voor Energie. Partnerforum Gent 18 oktober 2016

Beleidsplan Ruimte Vlaanderen Werkgroep Ruimte voor Energie. Partnerforum Gent 18 oktober 2016 Beleidsplan Ruimte Vlaanderen Werkgroep Ruimte voor Energie Partnerforum Gent 18 oktober 2016 Energie uitdagingen VISIE 2050: 7. energietransitie Daling uitstoot broeikasgassen in EU met 80-95% t.o.v.

Nadere informatie

Wat vraagt de energietransitie in Nederland?

Wat vraagt de energietransitie in Nederland? Wat vraagt de energietransitie in Nederland? Jan Ros Doel/ambitie klimaatbeleid: Vermindering broeikasgasemissies in 2050 met 80 tot 95% ten opzichte van 1990 Tussendoelen voor broeikasgasemissies Geen

Nadere informatie

Slim financieren duurzame energie Afwegingskader bij het kiezen van instrumenten

Slim financieren duurzame energie Afwegingskader bij het kiezen van instrumenten Slim financieren duurzame energie Afwegingskader bij het kiezen van instrumenten voor financiering van duurzame energie 4 Voorwoord Euro s zijn vaak de sleutel om projecten voor de opwekking van duurzame

Nadere informatie

Betekenis Energieakkoord voor Duurzame Groei voor de Installatiebranche. Teun Bokhoven Duurzame Energie Koepel 3 februari 2014 / VSK beurs

Betekenis Energieakkoord voor Duurzame Groei voor de Installatiebranche. Teun Bokhoven Duurzame Energie Koepel 3 februari 2014 / VSK beurs Betekenis Energieakkoord voor Duurzame Groei voor de Installatiebranche Teun Bokhoven Duurzame Energie Koepel 3 februari 2014 / VSK beurs Inhoud Introductie Duurzame Energie Koepel en Sector beschrijving

Nadere informatie

WKK en decentrale energie systemen, in Nederland

WKK en decentrale energie systemen, in Nederland WKK en decentrale energie systemen, in Nederland Warmte Kracht Koppeling (WKK, in het engels CHP) is een verzamelnaam voor een aantal verschillende manieren om de restwarmte die bij elektriciteitsproductie

Nadere informatie

Raadsvoorstel. categorie/agendanr. stuknr. B. en W RA B 3 12/167. jaar stuknr. Raad. Onderwerp: Energienota gemeente Emmen

Raadsvoorstel. categorie/agendanr. stuknr. B. en W RA B 3 12/167. jaar stuknr. Raad. Onderwerp: Energienota gemeente Emmen svoorstel Onderwerp: Energienota gemeente Emmen Portefeuillehouder: T. Houwing-Haisma Afdeling Beleid en Regie Team Ruimtelijk Beleid Rudi Gengler, telefoon ((0591)68 54 39) Aan de gemeenteraad Voorgesteld

Nadere informatie

De visie. Naar een duurzame elektriciteitsvoorziening

De visie. Naar een duurzame elektriciteitsvoorziening De visie Naar een duurzame elektriciteitsvoorziening De visie Platform DUURZAME ELEKTRICITEITSVOORZIENING PLATFORM DUURZAME ELEKTRICITEITSVOORZIENING Naar een DUURZAME elektriciteitsvoorziening Het Platform

Nadere informatie

WKO in duurzame gebiedsontwikkeling case Westland Ir. Marion Bakker SenterNovem 030 2393677 m.m.c.bakker@senternovem.nl

WKO in duurzame gebiedsontwikkeling case Westland Ir. Marion Bakker SenterNovem 030 2393677 m.m.c.bakker@senternovem.nl WKO in duurzame gebiedsontwikkeling case Westland Ir. Marion Bakker SenterNovem 030 2393677 m.m.c.bakker@senternovem.nl 12-11-2007Sheet nummer 1 Ontwikkelingen wereldwijd Heeft de Al Gore film impact?

Nadere informatie

Mark Frequin. Voormalig Directeur-Generaal Energie en Telecom Ministerie van Economische Zaken

Mark Frequin. Voormalig Directeur-Generaal Energie en Telecom Ministerie van Economische Zaken Mark Frequin Voormalig Directeur-Generaal Energie en Telecom Ministerie van Economische Zaken Energiebeleid: van context tot acties. Mark Frequin Rijks Universiteit Groningen Inhoud 1. Context 2. Richting

Nadere informatie

... Gemeente Eindhoven en Eneco in 2045... Samen gaan we voor decentrale en duurzame toekomst! Waarde creëren Stadhuisplein. Veranderende overheid

... Gemeente Eindhoven en Eneco in 2045... Samen gaan we voor decentrale en duurzame toekomst! Waarde creëren Stadhuisplein. Veranderende overheid Gemeente Eindhoven en Eneco in 2045 Energieneutraal Veranderende overheid Waarde creëren Stadhuisplein Zichtbaar maken van innovatie Als duurzame stad Samen gaan we voor decentrale en duurzame toekomst!

Nadere informatie

Energievoorziening Rotterdam 2025

Energievoorziening Rotterdam 2025 Energievoorziening Rotterdam 2025 Trends Issues Uitdagingen 9/14/2011 www.bollwerk.nl 1 Trends (1) Wereld energiemarkt: onzeker Toenemende druk op steeds schaarsere fossiele bronnen Energieprijzen onvoorspelbaar,

Nadere informatie

Green Deals gesloten voor stimuleren groene economische groei

Green Deals gesloten voor stimuleren groene economische groei Green Deals gesloten voor stimuleren groene economische groei Burgers, bedrijven, milieu-organisaties en overheden hebben vandaag op initiatief van minister Verhagen van Economische Zaken, Landbouw en

Nadere informatie

Net voor de Toekomst. Frans Rooijers

Net voor de Toekomst. Frans Rooijers Net voor de Toekomst Frans Rooijers Net voor de Toekomst 1. Bepalende factoren voor energie-infrastructuur 2. Scenario s voor 2010 2050 3. Decentrale elektriciteitproductie 4. Noodzakelijke aanpassingen

Nadere informatie

2-7-2014. Energieakkoord voor duurzame groei. Juli 2014 WERK IN UITVOERING. Ed Nijpels. Wie zaten aan tafel tijdens de onderhandelingen?

2-7-2014. Energieakkoord voor duurzame groei. Juli 2014 WERK IN UITVOERING. Ed Nijpels. Wie zaten aan tafel tijdens de onderhandelingen? Energieakkoord voor duurzame groei Juli 2014 WERK IN UITVOERING Ed Nijpels Wie zaten aan tafel tijdens de onderhandelingen? 1 Waarom een Energieakkoord? Perspectief Consistentie Ambitie Realiteit Groei

Nadere informatie

Neem de uitgangspunten, doelen en aanpak beschreven in dit Transitieactieplan integraal over.

Neem de uitgangspunten, doelen en aanpak beschreven in dit Transitieactieplan integraal over. Samenvatting III Ons land is welvarend, dichtbevolkt, energie-intensief en technologisch sterk ontwikkeld. Wij kunnen daardoor internationaal de toon zetten in een overgang naar een mondiale economie die

Nadere informatie

Energietransitie en schaalvoordelen

Energietransitie en schaalvoordelen Energietransitie en schaalvoordelen Samenvatting McKinsey-onderzoek Oktober 2013 CONTEXT Recent is door McKinsey, in opdracht van Alliander, een onderzoek uitgevoerd naar de vraag: Wat zijn de voordelen

Nadere informatie

Bouwen is Vooruitzien

Bouwen is Vooruitzien Bouwen is Vooruitzien Energie van visie tot projecten Peter Op t Veld Inhoud Waar staan we? Europees energie en klimaatbeleid Tegenstelling collectief belang individueel belang Waar gaan we naar toe?

Nadere informatie

De nieuwe energie-efficiëntierichtlijn - Uitdagingen & oplossingen -

De nieuwe energie-efficiëntierichtlijn - Uitdagingen & oplossingen - De nieuwe energie-efficiëntierichtlijn l - Uitdagingen & oplossingen - DG Energie 22 juni 2011 ENERGIEVOORZIENING NOG AFHANKELIJKER VAN IMPORT Te verwachten scenario gebaseerd op cijfers in 2009 in % OLIE

Nadere informatie

De rol van biomassa in de energietransitie.

De rol van biomassa in de energietransitie. De rol van biomassa in de energietransitie. Bert de Vries Plaatsvervangend directeur-generaal Energie, Telecom en Mededinging, Ministerie van Economische Zaken Inhoud 1. Energieakkoord 2. Energietransitie

Nadere informatie

Wat verstaan we onder warmtehuishouding? Jo Cox Sponsor P2

Wat verstaan we onder warmtehuishouding? Jo Cox Sponsor P2 Wat verstaan we onder warmtehuishouding? Jo Cox Sponsor P2 Energietransitie Papierketen De ambities binnen Energietransitie Papierketen: Halvering van het energieverbruik per eindproduct in de keten per

Nadere informatie

Insights Energiebranche

Insights Energiebranche Insights Energiebranche Naar aanleiding van de nucleaire ramp in Fukushima heeft de Duitse politiek besloten vaart te zetten achter het afbouwen van kernenergie. Een transitie naar duurzame energie is

Nadere informatie

Workshop J De kracht van een klimaatfonds. 05 april 2011

Workshop J De kracht van een klimaatfonds. 05 april 2011 Workshop J De kracht van een klimaatfonds 05 april 2011 Presentatie Ad Phernambucq Zeeuws Klimaatfonds: Klimaatneutraal met Zeeuwse Projecten Nationaal Energie- en klimaatbeleid Doelstelling: Duurzame

Nadere informatie

Duurzame energie Fryslân Quickscan 2020 & 2025

Duurzame energie Fryslân Quickscan 2020 & 2025 Duurzame energie Fryslân Quickscan 2020 & 2025 Willemien Veele Cor Kamminga 08-04-16 www.rijksmonumenten.nl Achtergrond en aanleiding Ambitie om in 2020 16% van de energie duurzaam op te wekken in Fryslân

Nadere informatie

STARTDOCUMENT. 1. De kracht van samenwerking. 2. Waarom een NWP

STARTDOCUMENT. 1. De kracht van samenwerking. 2. Waarom een NWP STARTDOCUMENT 1. De kracht van samenwerking Deltalinqs Energy Forum, Havenbedrijf Rotterdam, Havenbedrijf Amsterdam, Havenbedrijf Eemsmond, Energy Valley, Stichting Zero Emissie Busvervoer, RAI Platform

Nadere informatie

PARKSTAD LIMBURG ENERGIE TRANSITIE

PARKSTAD LIMBURG ENERGIE TRANSITIE 1 PARKSTAD LIMBURG ENERGIE TRANSITIE BIJEENKOMST 3 DECEMBER 2015 Programma Duurzaam Landgraaf TON ANCION WETHOUDER GEMEENTE LANDGRAAF RONALD BOUWERS PROJECTLEIDER DUURZAAMHEID WIE ZIJN WIJ? PROJECTTEAM

Nadere informatie

duurzame energievoorziening voor bedrijventerreinen

duurzame energievoorziening voor bedrijventerreinen duurzame energievoorziening voor bedrijventerreinen De toekomst van de energievoorziening Gemeenten, provincies, bedrijven en projectontwikkelaars gaan zich steeds meer richten op duurzame energiedoelstellingen,

Nadere informatie

Grootschalige energie-opslag

Grootschalige energie-opslag Er komt steeds meer duurzame energie uit wind Dit stelt extra eisen aan flexibiliteit van het systeem Grootschalige opslag is één van de opties om in die flexibiliteit te voorzien Uitgebreid onderzoek

Nadere informatie

Grootschalige energie-opslag

Grootschalige energie-opslag Er komt steeds meer duurzame energie uit wind Dit stelt extra eisen aan flexibiliteit van het systeem Grootschalige opslag is één van de opties om in die flexibiliteit te voorzien TenneT participeert in

Nadere informatie

Green Deal van Essent New Energy met de Rijksoverheid

Green Deal van Essent New Energy met de Rijksoverheid Green Deal van Essent New Energy met de Rijksoverheid Ondergetekenden: 1. De Minister van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie, en de Staatssecretaris van Infrastructuur en Milieu, ieder handelende

Nadere informatie

Rol van WKK in een toekomstige Nederlandse energievoorziening:

Rol van WKK in een toekomstige Nederlandse energievoorziening: Rol van WKK in een toekomstige Nederlandse energievoorziening: Betaalbaar & betrouwbaar? Robert Harmsen ECN Beleidsstudies COGEN Symposium Zeist 22 oktober 2004 Een blik naar de toekomst (1) Four Futures

Nadere informatie

Change. Hoe moet het morgen met de energievoorziening? Document. magazine

Change. Hoe moet het morgen met de energievoorziening? Document. magazine Hoe moet het morgen met de energievoorziening? Nederland is verslaafd aan fossiele energie, zeker in vergelijking met landen om ons heen, vertelt Paul Korting, directeur van ECN. Er zijn genoeg scenario

Nadere informatie

1. Wethouder Tiemens te machtigen voor het ondertekenen van het Gelders Energie Akkoord.

1. Wethouder Tiemens te machtigen voor het ondertekenen van het Gelders Energie Akkoord. Collegevoorstel Openbaar Onderwerp Deelname Gelders Energieakkoord Programma Duurzaamheid Portefeuillehouder H. Tiemens Samenvatting Het Klimaatverbond, Alliander en Gelderse Natuur en Milieufederatie

Nadere informatie

Hernieuwbare energie: noodzaak, visie op 2050 en beleid

Hernieuwbare energie: noodzaak, visie op 2050 en beleid Hernieuwbare energie: noodzaak, visie op 2050 en beleid Remko Ybema Lezing Den Bosch 12 oktober 2010 www.ecn.nl Inhoud Noodzaak van duurzame energie Een duurzame energievoorziening in 2050 Doelen van het

Nadere informatie

FOSSIELE BRANDSTOFFEN

FOSSIELE BRANDSTOFFEN FOSSIELE BRANDSTOFFEN De toekomst van fossiele energiebronnen W.J. Lenstra Inleiding Fossiele energiebronnen hebben sinds het begin van de industriele revolutie een doorslaggevende rol gespeeld in onze

Nadere informatie

Latijns-Amerika aarzelt over hernieuwbare energie zaterdag, 15 augustus 2015 12:30

Latijns-Amerika aarzelt over hernieuwbare energie zaterdag, 15 augustus 2015 12:30 Waterkrachtcentrale's vormen een belangrijke energiebron in Zuid-Amerka, zoals hier bij de Itaipudam, een Braziliaans-Paraguyaanse stuwdam in de rivier de Paraná op de grens van de Braziliaanse staat Paraná

Nadere informatie

Emissies, emissierechten, hernieuwbare bronnen en vermeden emissies

Emissies, emissierechten, hernieuwbare bronnen en vermeden emissies Emissies, emissierechten, hernieuwbare bronnen en vermeden emissies Door Harry Kloosterman en Joop Boesjes (Stichting E.I.C.) Deel 1 (Basis informatie) Emissies: Nederland heeft als lidstaat van de Europese

Nadere informatie

Onderwerp: Kaders voor windenergie

Onderwerp: Kaders voor windenergie Aan het Algemeen Bestuur Datum: 02-10-2013 Onderwerp: Kaders voor windenergie Voorstel 1. Kennis te nemen van het initiatief voor een windmolenpark bij de Spinder te Tilburg; 2. Kaders vast te stellen

Nadere informatie

Provinciale Staten van Noord-Holland

Provinciale Staten van Noord-Holland Provinciale Staten van Noord-Holland ` Voordracht Haarlem, Onderwerp: Kaderstelling Europabeleid door Provinciale Staten Inleiding Op 11 juni 2007 jl. is door de commissie FEPO de werkgroep Europa ingesteld.

Nadere informatie

Route naar een Duurzame Energievoorziening

Route naar een Duurzame Energievoorziening Route naar een Duurzame Energievoorziening Teun Bokhoven Duurzame Energie Koepel Bijeenkomst: 25 november 2013, Power Lab 5 / USI & KIVI-NIRIA Inhoud Energie-transitie Energieakkoord voor duurzame groei

Nadere informatie

S A U S R R A O E. Naar lagere lokale emissies in de stadsregio Arnhem Nijmegen

S A U S R R A O E. Naar lagere lokale emissies in de stadsregio Arnhem Nijmegen S R L G S A H R R U T Y O U A E E D R A F O R A S Naar lagere lokale emissies in de stadsregio Arnhem Nijmegen Eolus Naar lagere lokale emissies in de stadsregio Arnhem Nijmegen Het programma Eolus beantwoordt

Nadere informatie

Factsheet: Dong Energy

Factsheet: Dong Energy Factsheet: Dong Energy Holding/bestuurder Type bedrijf Actief in Markt Bedrijfsprofiel Dong Energy Producent/leverancier elektriciteit (en aardgas) Europa Consumenten/zakelijk - Omzet 900 miljoen (NL)/9

Nadere informatie

Partij voor de Dieren Gouda Tav Corina Kerkmans

Partij voor de Dieren Gouda Tav Corina Kerkmans Partij voor de Dieren Gouda Tav Corina Kerkmans directie/afdeling RO/afdeling RBA contactpersoon E. ten Cate telefoon 0182-588976 uw kenmerk onderwerp reactie op uw vragen over klimaatdoelstellingen Gouda

Nadere informatie

gemeente Eindhoven Hierin wil GroenLinks in ieder geval de volgende vragen beantwoord hebben.

gemeente Eindhoven Hierin wil GroenLinks in ieder geval de volgende vragen beantwoord hebben. gemeente Eindhoven Inboeknummer 15bst00959 Beslisdatum B&W 14 juli 2015 Dossiernummer 15.29.103 (2.3.1) Raadsvragen Van het raadslid dhr. R. Thijs (GroenLinks) over klimaatambities Eindhoven na gerechtelijke

Nadere informatie

Subsidie voor innovatieve projecten. Informatie over het Innovatief Actieprogramma Groningen. provincie groningen

Subsidie voor innovatieve projecten. Informatie over het Innovatief Actieprogramma Groningen. provincie groningen Subsidie voor innovatieve projecten Informatie over het Innovatief Actieprogramma Groningen provincie groningen Subsidie voor innovatieve projecten INFORMATIE OVER HET INNOVATIEF ACTIEPROGRAMMA GRONINGEN

Nadere informatie

Groen? Het is te doen! Audit.Tax.Consulting.Financial Advisory.

Groen? Het is te doen! Audit.Tax.Consulting.Financial Advisory. Groen? Het is te doen! Audit.Tax.Consulting.Financial Advisory. Een uitdagend klimaat 20 20 2020 In 2020 moet de uitstoot van CO 2 in de EU met 20% zijn teruggebracht ten opzichte van het 1990 niveau.

Nadere informatie

Totale uitstoot in 2010: 14.000 kiloton CO 2

Totale uitstoot in 2010: 14.000 kiloton CO 2 Totale uitstoot in 2010: 14.000 kiloton CO 2 Industrie Welke keuzes en wat levert het op? Huidig beleid 1% besparing op gas en elektra per jaar. Totaal is dat 8 % besparing in 2020. Opbrengst: 100 kiloton.

Nadere informatie

Energieakkoord Kansen voor Warmtepompsystemen

Energieakkoord Kansen voor Warmtepompsystemen Energieakkoord Kansen voor Warmtepompsystemen Teun Bokhoven Duurzame Energie Koepel 20 november 2013 Inhoud Algemeen het SER Energieakkoord Proces, doelen, borging, hoofdlijnen & pijlers, concrete afspraken

Nadere informatie

Ministerie van Economische Zaken

Ministerie van Economische Zaken DOORBRAAKPROJECT ICT EN ENERGIE Routekaart doorbraakproject ICT en Energie Ministerie van Economische Zaken Rapport nr.: 14-2884 Datum: 2014-10-15 SAMENVATTING ROADMAP Het kabinet wil dat de uitstoot van

Nadere informatie

Overzicht lessenserie Energietransitie. Lessen Energietransitie - Thema s en onderwerpen per les.

Overzicht lessenserie Energietransitie. Lessen Energietransitie - Thema s en onderwerpen per les. 1 Lessen Energietransitie - Thema s en onderwerpen per les. 2 Colofon Dit is een uitgave van Quintel Intelligence in samenwerking met GasTerra en Uitleg & Tekst Meer informatie Kijk voor meer informatie

Nadere informatie

Cleantech Markt Nederland 2008

Cleantech Markt Nederland 2008 Cleantech Markt Nederland 2008 Baken Adviesgroep November 2008 Laurens van Graafeiland 06 285 65 175 1 Definitie en drivers van cleantech 1.1. Inleiding Cleantech is een nieuwe markt. Sinds 2000 heeft

Nadere informatie

Samenwerkingsagenda Hogeschool van Arnhem en Nijmegen en de Provincie Gelderland

Samenwerkingsagenda Hogeschool van Arnhem en Nijmegen en de Provincie Gelderland en de Provincie Gelderland 22 maart 2016 Overwegende dat: De provincie Gelderland veel waarde hecht aan de aanwezigheid van onderwijs/kennisinstellingen in haar Provincie. Uiteraard in hun functie van

Nadere informatie

Sámen werken aan. Voor gemeenten en MKB. erduurzaming

Sámen werken aan. Voor gemeenten en MKB. erduurzaming Sámen werken aan verduurzaming Voor gemeenten en MKB erduurzaming Sámen werken aan verduurzaming Voor gemeenten en MKB Gemeenten hebben forse ambities op het gebied van duurzaamheid, innovatie en lokale

Nadere informatie

TOESPRAAK JOHAN REMKES, COMMISSARIS VAN DE KONINGIN IN NOORD-HOLLAND, TIJDENS HET SYMPOSIUM GROEN GAS IN ZICHT, OP 25 NOVEMBER 2010, TE ALKMAAR

TOESPRAAK JOHAN REMKES, COMMISSARIS VAN DE KONINGIN IN NOORD-HOLLAND, TIJDENS HET SYMPOSIUM GROEN GAS IN ZICHT, OP 25 NOVEMBER 2010, TE ALKMAAR TOESPRAAK JOHAN REMKES, COMMISSARIS VAN DE KONINGIN IN NOORD-HOLLAND, TIJDENS HET SYMPOSIUM GROEN GAS IN ZICHT, OP 25 NOVEMBER 2010, TE ALKMAAR Groen Gas als kans voor Noord-Holland Dames en heren, Kansen

Nadere informatie

Programma Kas als Energiebron

Programma Kas als Energiebron Programma Kas als Energiebron Co-innovatie in de glastuinbouw KIVI NIRIA jaarcongres 2010 Ir. P. Jan Smits 6 oktober 2010 Inhoud Introductie Kengetallen en energietransitie Convenant Schone en Zuinige

Nadere informatie

Parkstad Limburg EnergieTransitie (PALET)

Parkstad Limburg EnergieTransitie (PALET) Parkstad Limburg EnergieTransitie (PALET) Startbijeenkomst Energiestrategie Midden-Holland Woensdag 22 juni 2016 Workshopronde I sessie C Parkstad Limburg EnergieTransitie (PALET) GR: samenwerking van

Nadere informatie

Een overzicht van de hernieuwbare-energiesector in Roemenië

Een overzicht van de hernieuwbare-energiesector in Roemenië Een overzicht van de hernieuwbare-energiesector in Roemenië Roemenië ligt geografisch gezien in het midden van Europa (het zuidoostelijk deel van Midden-Europa). Het land telt 21,5 miljoen inwoners en

Nadere informatie

Klimaat- en energiebeleid Gemeente Nijmegen

Klimaat- en energiebeleid Gemeente Nijmegen Klimaat- en energiebeleid Gemeente Nijmegen Fons Claessen sr.adviseur klimaat, energie & duurzaamheid Gemeente Nijmegen Waarom moeten we iets doen?? 1: Klimaatverandering 2: Energie en grondstoffen 3.

Nadere informatie

Griffier van de Staten. - Geleidebrief Kaderstellend Provincie Zeeland

Griffier van de Staten. - Geleidebrief Kaderstellend Provincie Zeeland Griffier van de Staten - Geleidebrief Kaderstellend Provincie Zeeland GROENLINKS N DE TOEMMST GROENLINKS-VOORSTEL RESTWARMTEBENUTTING SAMENVA'ITING In Zeeland wordt - vooral door de industrie - een enorme

Nadere informatie

Regie op energie. Investeren in de productie van duurzame energie in de regio Arnhem-Nijmegen

Regie op energie. Investeren in de productie van duurzame energie in de regio Arnhem-Nijmegen Investeren in de productie van duurzame energie in de regio Arnhem-Nijmegen Regie op energie Wij, de 22 gemeenten in de regio Arnhem- Nijmegen, maken ons sterk voor een versnelde transitie van fossiele

Nadere informatie

NEW BUSINESS. Guy Konings

NEW BUSINESS. Guy Konings 2015 Guy Konings Stedin is verantwoordelijk voor transport van gas en elektriciteit in West Nederland Onze missie: Altijd energie voor onze klanten, vandaag en morgen. Simpel, betaalbaar en duurzaam KERNGETALLEN

Nadere informatie

B-85 Green Deal verduurzamen dierenbeschermingcentra

B-85 Green Deal verduurzamen dierenbeschermingcentra B-85 Green Deal verduurzamen dierenbeschermingcentra Partijen: 1. De Minister van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie, de heer drs. M.J.M. Verhagen en de Staatssecretaris van Infrastructuur en Milieu,

Nadere informatie

Riedsútstel. Underwerp Duurzaamheidsbeleid 2014-2018

Riedsútstel. Underwerp Duurzaamheidsbeleid 2014-2018 Riedsútstel Ried : 22 januari 2015 Status : Opiniërend/Besluitvormend Eardere behandeling : Informerend d.d. 6 november 2014 Agindapunt : 10 Portefúljehâlder : M. van der Veen Amtner : mw. R.M.A. van Sonsbeek

Nadere informatie

Het nieuwe Europese klimaatplan voor 2030: behoudt de EU haar voortrekkersrol?

Het nieuwe Europese klimaatplan voor 2030: behoudt de EU haar voortrekkersrol? Het nieuwe Europese klimaatplan voor 2030: behoudt de EU haar voortrekkersrol? Dr. Jos Delbeke, DG Klimaat Actie, Europese Commissie, Universiteit Hasselt, 25/2/2014 Overzicht 1. Klimaat en energie: waar

Nadere informatie

Regio-overleg milieu. HERNIEUWBARE ENERGIE EN KLIMAAT Inleiding. Ingelmunster 14 maart 2013. Dominiek Vandewiele

Regio-overleg milieu. HERNIEUWBARE ENERGIE EN KLIMAAT Inleiding. Ingelmunster 14 maart 2013. Dominiek Vandewiele Regio-overleg milieu HERNIEUWBARE ENERGIE EN KLIMAAT Inleiding Ingelmunster 14 maart 2013 Dominiek Vandewiele agenda 8:30 onthaal en inleiding 8:45 Inleiding: Europese, Vlaamse en lokale beleidsprioriteiten

Nadere informatie

Europese EFRO-subsidies voor innovatie en CO 2 -reductie

Europese EFRO-subsidies voor innovatie en CO 2 -reductie Europese EFRO-subsidies voor innovatie en CO 2 -reductie Europese EFRO-subsidies voor innovatie en CO 2 -reductie Via het Europees Fonds voor Regionale Ontwikkeling (EFRO) stimuleert Europa de regionale

Nadere informatie

Gemeente Langedijk. Voorstel aan de raad

Gemeente Langedijk. Voorstel aan de raad Gemeente Langedijk Raadsvergadering : 22 januari 2013 Agendanummer : 15 Portefeuillehouder Afdeling Opsteller : H.J.M. Schrijver : Beleid en Projecten : Schutten Voorstel aan de raad Onderwerp : Nota Langedijk

Nadere informatie

Notitie energiebesparing en duurzame energie

Notitie energiebesparing en duurzame energie Notitie energiebesparing en duurzame energie Zaltbommel, 5 juni 2012 Gemeente Zaltbommel Notitie energiebesparing en duurzame energie 1 1. Inleiding Gelet op de ambities in het milieuprogramma 2012-2015

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2014 2015 21 501-33 Raad voor Vervoer, Telecommunicatie en Energie Nr. 542 BRIEF VAN DE MINISTER VAN ECONOMISCHE ZAKEN Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer

Nadere informatie

Eneco Groep. Duurzame energie voor iedereen

Eneco Groep. Duurzame energie voor iedereen Eneco Groep Duurzame energie voor iedereen Duurzame koploper Eneco is het grootste energiebedrijf van Nederland in publieke handen. Onze missie is betaalbare duurzame energie mogelijk maken die altijd,

Nadere informatie

WORLD ENERGY TECHNOLOGY OUTLOOK 2050 (WETO-H2) KERNPUNTEN

WORLD ENERGY TECHNOLOGY OUTLOOK 2050 (WETO-H2) KERNPUNTEN WORLD ENERGY TECHNOLOGY OUTLOOK 2050 (WETO-H2) KERNPUNTEN In het kader van de WETO-H2-studie is een referentieprognose van het wereldenergiesysteem ontwikkeld samen met twee alternatieve scenario's, een

Nadere informatie

28 november 2015. Onderzoek: Klimaattop Parijs

28 november 2015. Onderzoek: Klimaattop Parijs 28 november 2015 Onderzoek: Over het EenVandaag Opiniepanel Het EenVandaag Opiniepanel bestaat uit ruim 45.000 mensen. Zij beantwoorden vragenlijsten op basis van een online onderzoek. De uitslag van de

Nadere informatie

Essent en duurzame energieproductie in Nederland

Essent en duurzame energieproductie in Nederland Essent en duurzame energieproductie in Nederland Een manifest Essents inspanningen voor duurzame energie Essent is een leidend bedrijf bij de inspanningen voor duurzame energie, vooral op het gebied van

Nadere informatie

Zonder Energieopslag geen Energietransitie. Teun Bokhoven Duurzame Energie Koepel WKO-Manifestatie / 30 Oktober 2013

Zonder Energieopslag geen Energietransitie. Teun Bokhoven Duurzame Energie Koepel WKO-Manifestatie / 30 Oktober 2013 Zonder Energieopslag geen Energietransitie Teun Bokhoven Duurzame Energie Koepel WKO-Manifestatie / 30 Oktober 2013 Duurzame Energie Koepel 6 brancheorganisaties (wind, zon, bodemenergie, bio, warmtepompen,

Nadere informatie

Het nieuwe Europese Klimaatplan voor 2030 #EU2030 YVON SLINGENBERG DG CLIMATE ACTION

Het nieuwe Europese Klimaatplan voor 2030 #EU2030 YVON SLINGENBERG DG CLIMATE ACTION Het nieuwe Europese Klimaatplan voor 2030 #EU2030 YVON SLINGENBERG DG CLIMATE ACTION Overzicht 1. Klimaat en energie: waar zijn we? 2. Waarom een nieuw raamwerk voor 2030? 3. Belangrijkste elementen 2030

Nadere informatie

Power to gas onderdeel van de energietransitie

Power to gas onderdeel van de energietransitie Power to gas onderdeel van de energietransitie 10 oktober 2013 K.G. Wiersma Gasunie: gasinfrastructuur & gastransport 1 Gastransportnet in Nederland en Noord-Duitsland Volume ~125 mrd m 3 aardgas p/j Lengte

Nadere informatie

Europese EFRO-subsidies voor innovatie en CO 2 -reductie

Europese EFRO-subsidies voor innovatie en CO 2 -reductie Europese EFRO-subsidies voor innovatie en CO 2 -reductie Europese EFRO-subsidies voor innovatie en CO 2 -reductie Via het Europees Fonds voor Regionale Ontwikkeling (EFRO) stimuleert Europa de regionale

Nadere informatie

Stand van zaken bioenergie in Nederland subsidies en regelgeving

Stand van zaken bioenergie in Nederland subsidies en regelgeving Stand van zaken bioenergie in Nederland subsidies en regelgeving Kees Kwant Inhoud Doelstellingen duurzaam energiebeleid Energiesituatie in Nederland Ondersteuning vanuit SenterNovem (SDE, EOS, EIA, DEN-B)

Nadere informatie

Debat Kansen voor duurzame biomassa in Zeeland. Goes, 22 januari 2009 Conclusies en aanbevelingen CE Delft

Debat Kansen voor duurzame biomassa in Zeeland. Goes, 22 januari 2009 Conclusies en aanbevelingen CE Delft Debat Kansen voor duurzame biomassa in Zeeland Goes, 22 januari 2009 Conclusies en aanbevelingen CE Delft Notitie Delft, 1 maart 2009 Opgesteld door: A. (Ab) de Buck H.J. (Harry) Croezen G.C. (Geert) Bergsma

Nadere informatie

Geothermie. traditioneel energiebedrijf?

Geothermie. traditioneel energiebedrijf? 31 maart 2010 T&A Survey Congres Geothermie Duurzame bron voor een traditioneel energiebedrijf? Hugo Buis Agenda Duurzame visie & ambities Waarom kiest Eneco voor Geothermie? Stand van zaken Markten Pro

Nadere informatie

De opkomst van all-electric woningen

De opkomst van all-electric woningen De opkomst van all-electric woningen Institute for Business Research Jan Peters Directeur Asset Management Enexis Inhoud Beeld van de toekomst Veranderend energieverbruik bij huishoudens Impact op toekomstige

Nadere informatie

Regionaal Energie Convenant 2014-2016

Regionaal Energie Convenant 2014-2016 Regionaal Energie Convenant 2014-2016 Mede mogelijk gemaakt met steun van: Regio Rivierenland Provincie Gelderland RCT-Rivierenland Pagina 1 Ondertekenaars, hier tezamen genoemd: partijen 1. Hebben het

Nadere informatie