Rouw op het werk, het bespreken waard. Werk als krachtbron in nieuwe methodiek Arbeid en Rouw

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Rouw op het werk, het bespreken waard. Werk als krachtbron in nieuwe methodiek Arbeid en Rouw"

Transcriptie

1 Rouw op het werk, het bespreken waard Werk als krachtbron in nieuwe methodiek Arbeid en Rouw April 2012

2 Samengevat In het bedrijfsmaatschappelijk werk neemt de hulpvraag op het gebied van rouwgerelateerde klachten de laatste jaren toe. Werknemers en werkgevers worden geconfronteerd met een gemiddelde verzuimduur van 170 dagen. 365 richt zich met zijn dienstverlening op duurzame inzetbaarheid van mensen en realiseert dit met effectief bewezen interventies. Het onderzoek van Joyce Neijenhuis MSW bevestigt de effectiviteit van de methodiek Arbeid en Rouw bij rouwbegeleiding. De centrale onderzoeksvraag - wat is het effect van de methodiek Arbeid en Rouw ten opzichte van care as usual op verzuim, klachten, productiviteit, rouwintensiteit en emoties op het werk -, geeft inzicht in welke effecten rouwbegeleiding heeft. Het onderzoek beperkt zich tot rouw door het verlies van een dierbare, maar is ook van toepassing op andere vormen van verlies zoals bij gezondheid of een baan. Onderzoek wijst uit dat er sprake is van vermindering van 47 verzuimdagen wanneer de methodiek Arbeid en Rouw wordt toegepast ten opzichte van de care as usual groep. Na rouwbegeleiding door bedrijfsmaatschappelijk werk nemen de productiviteit en positieve emoties op het werk toe en nemen distress, angst, depressie, somatisatie, rouwintensiteit en negatieve emoties op het werk af. Het verrichten van arbeid tijdens een rouwperiode ondersteunt een werknemer in zijn rouwproces. Ongeveer de helft van de werknemers ervaart steun van kennissen en een even groot percentage ervaart steun van collega s. De leidinggevende wordt door 45% ervaren als een belangrijke krachtbron in een dergelijke periode. 1 Master Social Work 365 2

3 Inhoudsopgave Inleiding Rouw op het werk neemt toe Hoofdstuk 1. Onderzoek Arbeid en Rouw 1.1 Een nieuwe methodiek 1.2 Belangrijkste conclusies Hoofdstuk 2. Rouw en rouwbegeleiding 2.1 Wanneer is er sprake van rouw? 2.2 De werking van rouwbegeleiding 2.3 De investering waard Hoofdstuk 3. De praktijk 3.1 De rol van de werkgever 3.2 Praktische tips 365 3

4 Rouw op het werk neemt toe Rouwenden hebben baat bij werk. Dit en andere inzichten uit nieuw wetenschappelijk onderzoek op gebied van Arbeid en Rouw zijn belangrijk voor werkgever en werknemer. Effectieve ondersteuning bij rouw op het werk is goed voor sociaal werkgeverschap en de daaruit voortvloeiende bedrijfseconomische voordelen. Het terugdringen van verzuim als gevolg van rouwgerelateerde problematiek is essentieel voor de duurzame inzetbaarheid van werknemers. Het feit, dat iedere werknemer en werkgever geconfronteerd kan worden met de effecten van rouwgerelateerd verzuim, maakt het een bedrijfsrisico dat iedere organisatie loopt. Vanuit het bedrijfseconomische perspectief en sociaal werkgeverschap is het van belang dat er gekeken wordt op welke verantwoorde wijze het verzuim rondom rouw kan worden verminderd. Op basis van CBS cijfers van 2010 valt af te leiden dat per jaar circa mensen hun partner verliezen. Terwijl zo n kinderen van gehuwde ouders een ouder verliezen. Hier moet nog aan worden toegevoegd dat, op basis van het relatieve leeftijdsverschil van sterfte bij mannen en vrouwen van zes jaar, veel mensen beide ouders kunnen verliezen in een tijdspanne van gemiddeld zes jaar. Statistieken van arbeidsparticipatie tonen aan dat gemiddeld 70% van de vrouwen een baan heeft, voor mannen is dat 95%. Daarnaast blijkt uit de cijfers dat er de afgelopen 5 jaar gemiddeld 778,6 zuigelingen, de afgelopen 4 jaar gemiddeld 727,8 kinderen in de leeftijd tot 20 jaar overleden zijn, en zijn er perinatale sterftegevallen. De cijfers van het aantal rouwenden met een baan neemt in de komende jaren toe. Vooral wanneer wij in ogenschouw nemen dat wij over 15 jaar langer gaan doorwerken. Hoe ouder je wordt, hoe meer verliezen je te verwerken hebt in je leven. Dit aantal neemt tijdens het arbeidsleven dus alleen maar toe. Navraag bij Landelijk Steunpunt Rouw (LSR) levert de volgende cijfers op. Zij hanteert op basis van de gegevens van het CBS de volgende uitgangspunten: jaarlijks zijn er circa mensen die overlijden en circa mensen krijgen te horen dat zij nog maar kort te leven hebben. Schatting is dat er jaarlijks rouwenden zijn na overlijden en direct betrokken mantelzorgers. Op basis van bovenstaande cijfers is wat Joyce Neijenhuis, onderzoeker en eindverantwoordelijk voor bedrijfsmaatschappelijk werk bij 365, betreft te herleiden dat het vrijwel zeker is dat iedere werknemer te maken krijgt met het verlies van een dierbare tijdens zijn loopbaan (bron: Onderzoek Arbeid en Rouw, 2012). Als mens vervul je elke dag meerdere rollen. Iemand is niet alleen manager, maar ook een ouder van een kind, sporter, vrijwilliger. Je werk heeft invloed op je persoonlijke geluk en ontwikkeling. En je privéomstandigheden hebben invloed op je prestaties op je werk. Je bent duurzaam inzetbaar als al je rollen, passies en competenties elkaar versterken. Het leven van de werknemer, die geconfronteerd wordt met het verlies van een dierbare, is vaak van het ene op het andere moment geheel gewijzigd en ligt voor een groot deel of geheel overhoop. Door verlies veranderen de rollen of zijn de rollen opeens niet meer interessant. Plantier 1 geeft aan dat circa 23% van de achtergebleven partners die werkten voor het overlijden, niet meer terugkeert op de werkvloer. Uit de enquête van LSR blijkt dat 40% zich na kortere of langere tijd weer aan het werk te zijn geweest, ziek meldt. Dat zijn de mensen die geen ruimte krijgen op hun werk om verdrietig te zijn. LSR benoemt dat jaarlijks ongeveer werknemers hun Plantier,

5 werk zelfs opgeven na het overlijden van een naaste. Na het overlijden van de partner keert slechts 50% volledig in de oude functie terug, zo blijkt uit onderzoek van het Informatiecentrum voor Nabestaanden. Professor dr. Jan van den Bout nuanceert dit cijfer als volgt: dat nabestaanden niet meer terugkeren in dezelfde functie, heeft niet alleen te maken met een slechte begeleiding, maar ook met het stellen van prioriteiten. Werk wordt door veel nabestaanden minder belangrijk gevonden. Toch vragen de maatschappij en de factor tijd van ons dat wij doorgaan. De huur of de hypotheek moet gewoon betaald worden, de boodschappen en het huishouden moeten gedaan worden. Er moet veel en er mag vaak weinig. De werknemer beseft ook dat het werk weer roept, maar hoe moet dat vorm krijgen? Een werknemer wil vaak alleen maar rust. Werkgevers begrijpen dit vaak wel, maar hebben ook een organisatie te runnen. Verschillende en soms tegenstrijdige belangen. Joyce Neijenhuis heeft dit jaar haar onderzoek naar Arbeid en Rouw afgerond. Dit onderzoek toont aan dat aandacht voor rouw op het werk loont. Voor werkgever én werknemer. De conclusies uit het onderzoek Arbeid en Rouw zijn ook van toepassing op het verlies van een dierbare als ook het verlies van een partner en/of kind door scheiding, het verlies van gezondheid en verlies van een baan. In deze whitepaper kunt u meer lezen over: 1. Het onderzoek Arbeid en Rouw 2. Wat is rouw en hoe werkt rouwbegeleiding? 3. De praktijk met tips voor werkgevers 365 5

6 Hoofstuk 1. Onderzoek Arbeid en Rouw 1.1 Een nieuwe methodiek Werknemers en werkgevers worden bij rouw geconfronteerd met een gemiddelde verzuimduur van 170 dagen. In het bedrijfsmaatschappelijk werk neemt de hulpvraag op het gebied van rouwgerelateerde klachten de laatste jaren toe. 365 richt zich met zijn dienstverlening op duurzame inzetbaarheid van mensen en realiseert dit met effectief bewezen interventies. Voor het realiseren van een vorm van rouwbegeleiding, die aan deze randvoorwaarden voldoet, was onderzoek noodzakelijk. Joyce Neijenhuis, eindverantwoordelijk voor bedrijfsmaatschappelijk werk bij 365, is al sinds haar studietijd betrokken bij het onderwerp rouw. Altijd vanuit het besef dat het belangrijk is dat een werkgever begrip heeft voor de situatie van de rouwende. Neijenhuis ontwikkelde in de praktijk een eigen werkwijze, welke is uitgegroeid tot een nieuwe methodiek. De behoefte aan meer kennis over de door Neijenhuis ontwikkelde methodiek Arbeid en Rouw groeide. Recent is dan ook door Neijenhuis onderzoek gedaan naar de effectiviteit van deze rouwbegeleiding door bedrijfsmaatschappelijk werk. Het onderzoek is uitgevoerd in de periode juni 2010 tot januari De basis van de werkwijze Arbeid en Rouw is ontwikkeld door 365. Het onderzoek en de methodiekontwikkeling is uitgevoerd door Joyce Neijenhuis. Het onderzoek heeft zich beperkt tot het verlies van een dierbare. De thesis Arbeid en Rouw draagt bij aan de ontwikkeling van een gestructureerde methodische interventie op het gebied van rouwgerelateerde problematiek en geeft inzicht in welke sense of urgency aanwezig is op werknemers- en werkgeversniveau. Het onderzoek betreft een kwantitatief onderzoek waarbij grotendeels gebruikt is gemaakt van gevalideerde vragenlijsten. De centrale onderzoeksvraag - wat is het effect van de methodiek Arbeid en Rouw ten opzichte van care as usual op verzuim, klachten, productiviteit, rouwintensiteit en emoties op het werk -, geeft inzicht in welke effecten rouwbegeleiding door bedrijfsmaatschappelijk werk heeft. Daarnaast is er een aantal deelvragen geformuleerd. Het onderzoek beperkt zich tot rouw door het verlies van een dierbare. Op basis van praktijkervaringen mag geconstateerd worden dat deze methodiek ook toepasbaar is bij andere verliesvormen. Het verloop van het rouwproces kan worden beïnvloed door de arbeidsomstandigheden. Of liever gezegd door de houding van werkgever, leidinggevende en/of collega kan er sprake zijn van langer verzuim of uitval nadat de rouwende werknemer zijn werkzaamheden heeft hervat. Werknemers geven aan dat het verzuim tijdens een rouwproces voor een groot deel toe te schrijven is aan onvoldoende opvang en ondersteuning op de werkvloer. De ledenenquête van vakcentrale CNV in 2002 toont dat (slechts) 15% van de ondernemingen een beleid heeft over het omgaan met rouw van een werknemer. De ervaring bij 365 leert, dat wanneer een werknemer zich gehoord voelt door de leidinggevende, de drempel voor terugkeer naar het werk lager is. Een werkgever die zich minder empathisch opstelt (bewust of onbewust), kan zorgdragen voor een verminderde motivatie voor terugkeer naar het werk. Werk geeft rouwende werknemers structuur en ook afleiding in het rouwproces. Een ouder van een overleden kind benoemde tijdens een consult: het is ook, vreemd genoeg, prettig om even niet de moeder van het overleden kind te zijn om zich daarna direct weer schuldig te voelen over het vergeten 365 6

7 van haar kind. Een rouwproces kost veel energie, rouw is een stressor, in de literatuur veelal aangeduid met de term rouwarbeid. Rouwenden zijn vaak vermoeid, slapen vaak ook nog eens slecht en hebben weinig eetlust. Andere (veel) voorkomende klachten kunnen onder meer zijn: concentratieverlies ongeïnteresseerdheid stemmingswisselingen labiliteit en onzekerheid agressiviteit gedeprimeerdheid hoofdpijn nek- en schouderklachten rugpijn hyperventilatie het koud hebben hartkloppingen druk op de borst spierpijn darmproblemen transpireren Op basis van literatuuronderzoek is de conclusie, dat er geen toepasbare literatuur en onderzoeksresultaten beschikbaar zijn voor het benoemen van de effecten van rouw op het verrichten van arbeid. Het is tijd om de effecten van rouwbegeleiding op het werk in kaart te brengen en het is tijd voor een methodiek Arbeid en Rouw voor de discipline die bij uitstek betrokken is bij een werknemer met psychosociale problematiek, namelijk het bedrijfsmaatschappelijk werk. 1.2 Belangrijkste conclusies De onderzochte methodiek Arbeid en Rouw heeft aangetoond dat werk en aandacht voor het rouwproces op het werk, bijdraagt aan 28% sneller herstel van uitval door rouw. Hieronder volgen de belangrijkste conclusies: Begeleiding op basis van de methodiek Arbeid en Rouw levert een verzuimreductie van 47 verzuimdagen ten opzichte van de care as usual groep, met rouwgerelateerde klachten, met een gemiddelde verzuimduur van 170 dagen. Na rouwbegeleiding nemen de productiviteit en positieve emoties op het werk toe Rouwbegeleiding draagt bij aan het verminderen van spanning, angst, depressie, somatisatie, rouwintensiteit, en de negatieve emoties op het werk Het verrichten van arbeid tijdens een rouwperiode ondersteunt de werknemer in zijn rouwproces. De steun van collega s en leidinggevende worden als belangrijke krachtbronnen ervaren door de rouwende werknemer. Ongeveer de helft van de werknemers ervaart steun van kennissen, een even groot percentage ervaart steun van collega s. De leidinggevende wordt door 45% ervaren als een belangrijke krachtbron in een dergelijke periode

8 Hoofdstuk 2. Rouw en rouwbegeleiding 2.1 Wanneer is er sprake van rouw? Rouw is een breed begrip in onze samenleving. Rouw wordt veelal direct gekoppeld aan het verlies van een dierbare. Echter rouw kan ook ontstaan na het verlies van een partner door een scheiding, of het verlies van het niet dagelijkse contact met de kinderen door een scheiding. En rouw na het verlies van gezondheid en rouw na het verlies van een baan vaak in combinatie met het verlies van inkomen en in sommige gevallen ook verlies van status. Zoals bij de timmerman die niet meer zijn vak kan uitoefenen door zijn allergie voor houtstof of de verpleegster die door rugproblemen niet meer aan het bed kan staan. Kortom, als je iemand of iets verliest dat een grote rol speelt in je leven, kun je te maken krijgen met rouw, het verwerken van verdriet. Rouw na het verlies van een dierbare is een begrip dat meer en meer buiten de dagelijkse leefwereld is geplaatst. Het sterven maakte in vroegere tijden deel uit van het dagelijkse leven. Ouderen bleven vaak in hun eigen huis wonen, de volwassen zoon of dochter zette het leven voort in het ouderlijke huis. In dit soort situaties woonden uiteindelijk de ouders bij de kinderen in. Ouderen bleven tot hun dood thuis wonen en stierven in veel gevallen dan ook in de ouderlijke woning. Vanuit de diverse geloofsovertuigingen waren er rituelen rondom het sterven en de rouw. Mensen droegen rouwkleding waardoor direct zichtbaar was dat iemand een verlies geleden had. Door de opkomst van de bejaardentehuizen en later de verzorgingstehuizen en hospices werd het sterven en de dood steeds meer een gebeurtenis binnen een instelling en binnen de speciale kamers binnen die instelling. Dood maakte geen onderdeel meer uit van ons leven. Een paradox omdat de dood de enige zekerheid is die het leven te bieden heeft. Of in de woorden van Steve Jobs, tijdens zijn toespraak op 12 juni 2005 op Stanford College: No one wants to die. Even people who want to go to heaven don t want to die to get there. And yet death is the destination we all share. No one has ever escaped it. And that is as it should be, because Death is very likely the single best invention of Life. It is Life s change agent. Door de ontwikkelingen rondom het sterven en de dood lijkt het alsof rouw nog een tijdelijk iets is. Er is veel aandacht rondom de uitvaart getuige de massale rouwbetuigingen na het overlijden van bekende personen. De massale uiting van rouw is destijds gestart bij het overlijden van de Engelse prinses Diana. In Nederland was voor het eerst veel media aandacht rondom de uitvaart van de eigenaar van de IT, Manfred Langer en later rondom de uitvaarten van Theo van Gogh, Pim Fortuyn, André Hazes en anderen. Echter de aandacht concentreert zich rondom de uitvaart en na de uitvaart gaat ieder zijns weeg en is rouw opeens veel minder bespreekbaar. Rouw betekent letterlijk het verwerken van verdriet. De wetenschap heeft in eerst instantie vooral het verwerken van verdriet omarmt. In 1917 heeft Freud de eerste systematische studie over verlies opgesteld. Deze studie heeft als basisgedachte dat door het verwerken van verdriet er afstand genomen kan worden van de verloren dierbare. Door het verwerken kun je de overledene loslaten, als dat niet lukt, aldus Freud, blijft rouw een nooit eindigend proces met een depressie tot gevolg. In de recente literatuur wordt rouw niet meer gezien als een proces met een duidelijk begin- en eindpunt, in de dagelijkse praktijk van de hulpverlener is dit helaas niet altijd terug te zien

9 2.2 De werking van rouwbegeleiding Rouw is een taak die bij het normale leven hoort. Ieder persoon wordt in het leven geconfronteerd met verlies van iemand of iets dat een belangrijke rol in het leven inneemt. Vraag is wel hoe past het verwerken van het verdriet in je dagelijkse leven? Kun je als mens maar ook als werknemer deze extra taak aan en weet je wat je te wachten staat. De rouwbegeleiding op basis van de methodiek Arbeid en Rouw richt zich op het helpen van het vinden van de juiste balans tussen de twee pijlers van Stroebe en Schut (het Duale Procesmodel van Verliesverwerking van 2011) van het verwerken van het verdriet. Dit model voorziet in het koppelen van de verliesoriëntatie (het verwerken van het verdriet) met de restauratieoriëntatie (het weer oppakken van het leven). Het model benadrukt het belang van het ruimte geven van verdriet en het opzij schuiven van dat verdriet. Het huilen, herinneren, voelen van de pijn (zowel fysiek als psychisch) en daarna ook het zoeken van afleiding en het wennen aan het veranderende leven en/of de veranderende rol. Van partner naar weduwnaar, van ouder naar ouder van een overleden kind, van kind naar wees. Confronteren en vermijden. Rouwenden bewegen zich tussen het verliesgericht en het herstelgericht zijn. Rouwbegeleiding is dan het helpen van het vinden van de balans tussen confrontatie (verliesoriëntatie) en vlucht (restauratieoriëntatie). Een cliënt omschreef het model als een pendule. Een pendule die heen en weer slingert in zijn rouwperiode en toch een balans bewaart. Bij de eindevaluatie gaf de cliënt aan dat dit model hem steun en kracht gaf in het aangaan van zijn rouw. Afhankelijk van de analyse van de intake en de inventarisatie van het eerste consult kan bedrijfsmaatschappelijk werk het Duale Procesmodel van Verliesverwerking van Stroebe en Schut gaan invullen. In ieder consult beoordeelt en analyseert de bedrijfsmaatschappelijk werker waar de werknemer zich bevindt in het model. Deze analyse wordt in iedere rapportage van ieder consult vastgelegd. Het Duale Procesmodel van Verliesverwerking kent haar kracht in het verbinden van de beide oriëntatiefasen. Het verdient aanbeveling in deze fase, afhankelijk van de behoefte van de werknemer, psycho-educatie te geven over rouw, rouwgerelateerde klachten en Het dagelijks leven Verliesoriëntatie Rouwarbeid Zich opdringende rouw Loslaten en herdefiniëren van de band Ontkenning en vermijding van restauratie Restauratieoriëntatie Aandacht voor veranderingen Nieuwe dingen doen Afleiding van rouw Ontkenning/vermijding van rouw Nieuwe rollen, identiteiten en relaties Het Duale Procesmodel van Verliesverwerking, Stroebe en Schut (2011) 365 9

10 stressklachten. Het specifieke van deze methodiek is het verbinden van de beide oriëntaties aan de dagelijkse praktijk van de rouwende mens als werknemer. Hoe verhoudt zich de rouw tot het dagelijks uitoefenen van de functie, wat gaat goed, minder goed of slecht bij het functioneren. Wat is er nodig om weer te kunnen functioneren, welke randvoorwaarden zijn noodzakelijk. In de praktijk is gebleken dat het uittekenen van dit model voor de cliënt als steunend wordt ervaren. Cliënten krijgen hiermee een kader hetgeen hen helpt in de verwerking. De rouwende mens ervaart in zijn rol als werknemer dat hij niet voldoende kan bieden, niet in aantal uren werken en ook niet in de kwaliteit van werk dat hij kan leveren. De rouwende werknemer ervaart dat zijn tijd stil lijkt te staan terwijl de tijd van de maatschappij, en dus ook van de organisatie en de collega s, gewoon doortikt. Op de werkvloer is er vaak begrip voor de periode net na de begrafenis of crematie. De aandacht is dan voldoende of soms volledig gericht op de collega die een dierbare heeft verloren. Door het verschil in tijdbeleving wordt de aandacht voor de rouwende collega verdrongen door de dagelijkse taken, de deadlines en de productie die gehaald moet worden. De rouwende werknemer heeft deze aandachtverschuiving niet, voor hem staat de tijd even stil. Het is beide partijen niet kwalijk te nemen. De rouwende werknemer neemt de tijd voor het verwerken van het verlies met alle ups en downs, de werkgever van de rouwende werknemer heeft zijn verantwoordelijkheden voor het draaiende houden van de organisatie. Toch is het belangrijk dat beide partijen zicht krijgen en houden op de effecten voor beide partijen. In de praktijk blijkt dat werknemers maar ook werkgevers c.q. leidinggevenden het een moeilijk bespreekbaar thema vinden. Rouw is vaak een privégerelateerde problematiek, praktisch feit blijkt echter ook dat dit type privé problematiek van grote invloed is op werkgerelateerde problematiek. Op welke wijze kunnen partijen meer zicht krijgen op de effecten van de rouw? De discipline bedrijfsmaatschappelijk werk kan daarin een bruggenbouwende functie hebben voor wat betreft de effecten op het werk. Op basis van de analyse van de intake en de resultaten van het eerste consult is in kaart gebracht van welke hulpbronnen de werknemer gebruik kan maken of welke hulpbronnen niet aanwezig zijn. Samen met de werknemer bespreekt bedrijfsmaatschappelijk werk deze analyse en stelt samen met de werknemer een plan van aanpak op voor wat betreft het organiseren van een gezamenlijk gesprek met leidinggevende en eventuele één of meerdere naaste collega s. In de terugkoppeling met de werkgever bespreekt bedrijfsmaatschappelijk werk welke punten volgens de werkgever aan de orde dienen te komen. 2.3 De investering waard Ondanks het feit dat rouw in principe geen reden tot ziekte is, kan rouw wel leiden tot een verminderde inzet van een werknemer. Als in de praktijk blijkt dat de werknemer de taken niet meer kan volbrengen en dat verzuim op loer ligt of er zelfs sprake is van verzuim is een interventie rouwbegeleiding een juiste keuze. Er zijn drie typen rouw: normale, verstoorde en gecompliceerde rouw: 1. Normale rouw is een rouwperiode die op een natuurlijke wijze verloopt. Rouw is aanwezig, maar is niet dusdanig verstoort dat de rouwende niet meer normaal kan functioneren. Bij deze rouw is een ondersteunende omgeving voldoende

11 2. Bij een verstoorde rouw treedt er een disbalans op tussen draaglast en draagkracht. Rouwbegeleiding kan hierin ondersteuning en begeleiding bieden. Door het analyseren van de belemmerende elementen en de bevorderende elementen én door het begeleiden van de rouwende in het verwerken van het verdriet. 3. Een gecompliceerde rouw kenmerkt zich door een een ernstig verstoorde tot traumatische draaglast en zwakke draagkracht. Als er sprake is van dit type rouw vindt er een doorverwijzing plaats naar gespecialiseerde hulpverlening op het gebied van verliesverwerking. De rouwbegeleiding, gebaseerd op de methodiek Arbeid en Rouw van 365, wordt uitgevoerd door bedrijfsmaatschappelijk werkers. Professionals die dagelijks werken met het ombuigen van beperkingen naar mogelijkheden en het werken aan het probleemoplossend vermogen van werknemers. Deze werkwijze op het gebied van rouwbegeleiding is uniek en is aantoonbaar effectief. Zoals in het onderzoek Arbeid en Rouw is aangetoond vindt er bij een gemiddeld verzuim van 170 dagen door rouwgerelateerde klachten een verzuimreductie van 47 dagen plaats, dit is een afname van 28%. De totale kosten van rouwbegeleiding bedragen hiervoor Een bedrag dat in schril contrast staat met de bewezen effectiviteit van de rouwbegeleiding op basis van de door 365 ontwikkelde methodiek. De bewezen effectiviteit van verzuimreductie levert een besparing op van (rekening houdende met de gemiddelde kosten van 200 per verzuimdag). Het traject bestaat uit een intake en zes consulten, waarvan één consult bestaat uit een gezamenlijk gesprek tussen leidinggevende, werknemer en bedrijfsmaatschappelijk werk. In dit driegesprek wordt psycho-educatie gegeven over de effecten van rouw en wordt er gekeken welke mogelijkheden er zijn voor (gedeeltelijke) werkhervatting in het geval van een curatieve begeleiding. Wanneer rouwbegeleiding preventief wordt ingezet, is de insteek van het driegesprek hoe verzuim kan worden voorkomen. Ook zijn er in het traject drie terugkoppelmomenten: de intake, de tussentijdse rapportage en de eindrapportage

12 Hoofstuk 3. De praktijk 3.1 De rol van de werkgever Rouw komt veelal voort vanuit de privésituatie. Een werknemer die een ouder verliest, een werknemer die een partner verlies, een werknemer die een kind verliest. Maar ook een werknemer die zijn partner verliest door een scheiding, of een werknemer die de kinderen niet meer of veel minder ziet door een scheiding. De werkgever is vanzelfsprekend niet verantwoordelijk voor het privéleven van zijn werknemers. Maar een werknemer is een mens die problemen van zijn werk mee naar huis neemt, en een mens die problemen van thuis meeneemt naar zijn werk. In de visie van 365 zijn mensen gelukkig als de dingen die zij belangrijk vinden, goed geregeld zijn. Of het nu gaat om een goed pensioen of de juiste school voor de kinderen. Als je als mens goed functioneert, zowel op je werk als in je privéleven, zit je goed in je vel. En dat gevoel start niet op maandagochtend om 9 uur, net zomin als dat eindigt (of bijvoorbeeld start) op vrijdagavond 6 uur. Bij duurzame inzetbaarheid gaat het om hoe een mens zijn verschillende rollen, passies en kwaliteiten zo goed mogelijk met elkaar combineert. Dat kan als je iets doet waar je energie van krijgt, bij een werkgever waar je in gelooft en die in jou gelooft, met een baan die bij je past. Met andere woorden een werkgever die er voor je is, als je een extra - vaak onverwachte en ongewenste - rol erbij krijgt namelijk die van een rouwende. De werkgever heeft bij rouw de gelegenheid er te zijn voor zijn werknemer. Vanuit sociaal werkgeverschap maar ook vanuit het voorkomen of het zoveel mogelijk beperken van uitval. Het onderzoek toont aan dat met begeleiding op basis van de methodiek Arbeid en Rouw er sprake is van een forse verzuimreductie. Een korte rekensom op basis van de uitkomsten van het onderzoek leert dat de besparing voor een werkgever bedraagt wanneer een werknemer op de juiste wijze wordt begeleid. Nog beter is om verzuim te voorkomen en de effecten van rouw preventief bepreekbaar te maken met uw werknemer. Wellicht makkelijker gezegd dan gedaan. De ene werkgever weet prima de effecten van rouw bespreekbaar te maken, de andere werkgever vindt dit een lastig thema. Sommige werkgevers kunnen ver gaan in het beschermen van zijn werknemers om weer te gaan starten met het werk. Het bespreken van de effecten van rouw loont. En als een werkgever daar moeite mee heeft, dan kan de bedrijfsmaatschappelijk werker daarbij ondersteunen. Dit zijn professionals die getraind zijn in het bespreekbaar maken van psychosociale problematiek, die van invloed zijn op het functioneren van uw werknemer. Uit het onderzoek blijkt dat collega s en leidinggevenden belangrijke krachtbronnen zijn voor werknemers. De werkgever kan dus een belangrijke bijdrage leveren aan het rouwproces van de werknemer. Een bijdrage die leidt tot een win-win situatie. De werknemer voelt zich gesteund en is zeer waarschijnlijk beter in staat het dagelijks functioneren te combineren met het verwerken van het verdriet. De werkgever heeft een zeer waarschijnlijk een werknemer die niet uitvalt of die eerder kan reïntegreren. Een praktijkvoorbeeld Een man (vader van 2 kinderen van 4 en 6 jaar) verliest zijn partner op 35-jarige leeftijd door een verkeersongeval. De leidinggevende heeft de werknemer kort gesproken na het overlijden en heeft de uitvaart bijgewoond. De collega s hebben veel kaartjes gestuurd en bellen hem regelmatig. Iedereen leeft mee en is nog steeds ontdaan over wat

13 er gebeurd is. De werknemer meldt zich een week na het overlijden ziek. De leidinggevende heeft begrip voor de situatie en volgt het verzuimprotocol niet. Immers de werknemer heeft al genoeg aan zijn hoofd. De werknemer wordt op basis van gemaakte afspraken in de derde week van verzuim opgeroepen bij de bedrijfarts. De bedrijfsarts erkent het feit dat de werknemer niet 100% in staat is zijn werk te verrichten, maar oordeelt dat er medisch gezien geen sprake is van arbeidsongeschiktheid. De bedrijfsarts stelt rouwbegeleiding door bedrijfsmaatschappelijk werk voor als interventie. Na akkoord van de leidinggevende start de rouwbegeleiding. Op basis van de analyse van de intake beslist bedrijfsmaatschappelijk werk het driegesprek (werkgever werknemer bedrijfsmaatschappelijk werk) naar voren te halen in de begeleiding. De werknemer benoemt dat hij een hoge drempel ervaart voor terugkeer naar het werk, omdat er zo weinig contact is geweest. In het driegesprek komen partijen in gesprek wat het verlies nu in de praktijk betekent en welke aanpassingen er bevorderend kunnen werken. De aanpassingen in werktijd, vanwege het wegbrengen en ophalen van de kinderen bij de opvang, waren zeer welkom. Ook werden er afspraken gemaakt over welke mogelijkheden er waren. Na het driegesprek is er een start gemaakt met de reïntegratie en verliep de reïntegratie zeer voorspoedig. In de evaluatie geven zowel de leidinggevende als de werknemer aan het was goed dat een professional het proces heeft begeleid bij het inpassen van de rouw in de werkomgeving. 3.2 Praktische tips Voor de werkgever is het bij rouw van belang zorg te dragen voor helder beleid, goede informatie(voorziening), opvang en nazorg. Hier volgen een aantal praktische tips met bijbehorende checklist. Zorg dragen voor een helder beleid rondom melding van overlijden. Draag zorg dat de juiste informatie beschikbaar is en dat de juiste maatregelen genomen kunnen worden: Bij wie kan een werknemer zich melden wanneer er sprake is van het verlies van een dierbare? Personeelszaken of direct leidinggevende? Wie verifieert het bericht als het een overlijden van een personeelslid betreft? Welke overdracht van taken dient er plaats te vinden en wie pakt dit op? Wie gaat er na welke informatie rondom het overlijden wel of juist niet gedeeld mag worden met collega s? Wie treedt er in contact met de familie van de overleden werknemer? Wie bespreekt of er collega s en eventuele vertegenwoordiging van de organisatie wel of niet de condoléance of uitvaart mogen bijwonen? Is het plaatsen van een overlijdensadvertentie wel of niet acceptabel voor de nabestaanden? Worden collega s wel of niet in de gelegenheid gesteld om de uitvaart bij te wonen? Draag zorg voor een eenduidige manier van informatievoorziening binnen en buiten de organisatie: Wie informeert de naaste collega s? Bij welk overlijden worden alle collega s wel ingelicht? Wie informeert de klanten wanneer het een overlijden van een werknemer betreft met regelmatig c.q. veel klantcontact? En op welke manier vindt deze communicatie plaats?

14 Draag zorg voor de juiste opvang op het moment dat het overlijden van een werknemer (of een dierbare) leidt tot veel commotie op de werkvloer: Beleg een werkoverleg of een gezamenlijk overleg waarin het overlijden wordt besproken Beoordeel in hoeverre er professionele hulp noodzakelijk is Overleg met professionals in hoeverre extra hulp nodig is voor die collega s die recent een groot verlies hebben geleden Als er sprake is van een schokkende gebeurtenis (bijvoorbeeld overlijden na een ongeval of zelfdoding) is het raadzaam te overleggen in hoeverre professionele hulp nodig is. U kunt hiervoor contact opnemen met uw dienstverlener op gebied van bedrijfsgeeneeskunde of met de calamiteitenservice van de dienstverlener. Draag zorg voor een goede nazorg voor de rouwende werknemer: Bespreek op welk moment de werknemer in staat is te spreken over terugkeer naar het werk Zorg dat er op de eerste dag van terugkeer naar het werk tijd is om rustig met elkaar van gedachten te wisselen Bespreek met de werknemer of het takenpakket en de werkdruk haalbaar zijn en of er aanpassingen nodig zijn Bespreek met de werknemer of hij voldoende steun heeft en of er ondersteuning gewenst is Zorg dat er het eerste jaar een paar momenten worden gepland om rustig te bespreken hoe het met de werknemer gaat Overleg drie maanden voor eerste sterfdatum of de werknemer een dag vrij wil op de sterfdag Noteer de sterfdatum in de agenda en stuur de werknemer een kaartje of een bos bloemen Bespreek na het eerste jaar of de werknemer nog behoefte heeft aan een overlegmoment of dat de normale draad van overleg weer kan worden opgepakt

15 Handige links en bronnen: Bax, E., Verlies en rouw op het werk. Amsterdam: Boom Onderwijs. Keirse, M. (2003). Helpen bij verlies en verdriet. Tielt: Lannoo. Stroebe, Hansson, Schut en Stroebe (2008), Handbook of Bereavement Research and Practice, Washington DC: American Psychological Associotion Thesis Arbeid en Rouw (Neijenhuis, 2012), nog niet gepubliceerd Wilt u meer weten? Voor meer informatie kunt u terecht bij uw vaste contactpersoon van 365. Of neem contact op via of Over bouwt voort op 20 jaar expertise in de bedrijfsgeneeskunde, zakelijke dienstverlening en HR-consultancy. De dienstverlening is getoetst en gebaseerd op een wetenschappelijk fundament. De ruim professionals leveren dagelijks gespecialiseerde dienstverlening aan werkgevers en ruim 1 miljoen werknemers. 365 werkt met een integrale aanpak vanuit verschillende pijlers aan de duurzame inzetbaarheid van mensen. 365/ArboNed stimuleert en ondersteunt organisaties om arbeidsverzuim van werknemers aantoonbaar te verlagen en laag te houden. 365/ KeurCompany stimuleert en ondersteunt organisaties om uitval van werknemers te voorkomen en aan hun wettelijke verplichtingen rondom gezond en veilig werken te voldoen. 365/Zin inspireert organisaties om de bevlogenheid van werknemers te vergroten. Voor 365 is het belangrijkste organisaties en mensen uit te dagen werk als energiebron in de context van ieders leven te brengen. 365 dagen per jaar. Want elke dag is belangrijk. Contact Zwarte Woud SJ Utrecht Postbus AB Utrecht tel:

De effectiviteit van rouwbegeleiding. J.W.A.M. Neijenhuis MSW 01/06/2012

De effectiviteit van rouwbegeleiding. J.W.A.M. Neijenhuis MSW 01/06/2012 De effectiviteit van rouwbegeleiding J.W.A.M. Neijenhuis MSW 01/06/2012 Even voorstellen rouwbegeleiding 01/06/2012 2/28 Visie mensbeeld 365 rouwbegeleiding 01/06/2012 rouwbegeleiding 01/06/2012 Een korte

Nadere informatie

Effecten van rouw op de werkvloer. Joyce Neijenhuis 23/05/2012

Effecten van rouw op de werkvloer. Joyce Neijenhuis 23/05/2012 Effecten van rouw op de Joyce Neijenhuis Rol van werkgever/leidinggevende Bespreekbaar maken met werknemer Kies je moment van gesprek goed. Bedenk wat je normale uitgangspositie is. Wees alert op je rol

Nadere informatie

EEN VERLIES VERWERKEN KAN NIEMAND ALLEEN, OOK NIET OP HET WERK!

EEN VERLIES VERWERKEN KAN NIEMAND ALLEEN, OOK NIET OP HET WERK! EEN VERLIES VERWERKEN KAN NIEMAND ALLEEN, OOK NIET OP HET WERK! Wat doet u als werknemer als u na het overlijden van een geliefd persoon niet in staat bent om te werken? Als u innerlijk volledig in beslag

Nadere informatie

Kanker en Werk Begeleiding en Re-integratie Stap.nu in mogelijkheden

Kanker en Werk Begeleiding en Re-integratie Stap.nu in mogelijkheden Kanker en Werk Begeleiding en Re-integratie Stap.nu in mogelijkheden Regionaal Genootschap Fysiotherapie Midden Nederland Zelfmanagement bij kanker De realiteit 100.000 nieuwe diagnoses in 2012 Het aantal

Nadere informatie

Nabestaanden in de knel; wat kunnen cliëntenraden doen?

Nabestaanden in de knel; wat kunnen cliëntenraden doen? Nabestaanden in de knel; wat kunnen cliëntenraden doen? 9 april 2015 Dr. Rienk Prins Lector Capabel Hogeschool Utrecht Inhoud Afbakening en doel Een verkennend onderzoek naar re-integratie naar werk van

Nadere informatie

Een andere kijk op werken kanker en re-integratie

Een andere kijk op werken kanker en re-integratie Een andere kijk op werken kanker en re-integratie human support grensverleggend mensenwerk Kanker wordt steeds meer een chronische ziekte, dus krijgen organisaties en werkgevers in toenemende mate te maken

Nadere informatie

VERLIES NAAR WINST. bij rouw op het werk. inleiding door Trudy van Gils tgv 75 jarig jubileum uitvaartvereniging Joure op 8 oktober 2010

VERLIES NAAR WINST. bij rouw op het werk. inleiding door Trudy van Gils tgv 75 jarig jubileum uitvaartvereniging Joure op 8 oktober 2010 VAN WELKOM VAN VERLIES NAAR WINST bij rouw op het werk inleiding door Trudy van Gils tgv 75 jarig jubileum uitvaartvereniging Joure op 8 oktober 2010 Enkele overwegingen Wie een kind baart, kan vier maanden

Nadere informatie

De Gemiva-SVG Groep investeert in een gezond werkklimaat.

De Gemiva-SVG Groep investeert in een gezond werkklimaat. BELEID BIJ VERZUIM EN RE-INTEGRATIE Werken naar vermogen 2 Veel mensen hebben gezondheidsklachten. Sommigen permanent, anderen slechts af en toe. Dat geldt ook voor medewerkers van de Gemiva-SVG Groep.

Nadere informatie

fit for work MEDEWERKERS MET EEN CHRONISCHE AANDOENING HANDREIKING LEIDINGGEVENDE

fit for work MEDEWERKERS MET EEN CHRONISCHE AANDOENING HANDREIKING LEIDINGGEVENDE HANDREIKING LEIDINGGEVENDE MEDEWERKERS MET EEN CHRONISCHE AANDOENING fit for work Eén op de drie mensen krijgt te maken met een chronische aandoening. Werken met een chronische aandoening is goed mogelijk.

Nadere informatie

Verlies, verdriet en rouw

Verlies, verdriet en rouw Verlies, verdriet en rouw Albert Schweitzer ziekenhuis november 2013 pavo 0233 Inleiding Iemand die u dierbaar was, waar uw zorg naar uitging, is overleden. Het wegvallen van de overledene brengt wellicht

Nadere informatie

Psychische Problemen?

Psychische Problemen? Coach-Loura Psychische Problemen? PSYCHOSOCIALE ONDERSTEUNING FOLDER voor BEDRIJVEN & ONDERNEMERS Loura van Goch 2015 w w w. h a p p y s u c c e s v o l. n l Inhoudsopgave Inleiding Belasting Belastbaarheid

Nadere informatie

Doodgeboorte Een blik vanuit het rouwdomein

Doodgeboorte Een blik vanuit het rouwdomein Doodgeboorte Een blik vanuit het rouwdomein Let Dillen Oncologisch Centrum, UZ Gent (NKP, FOD) 29 maart 2011 37e week van de Verpleegkundigen en Vroedvrouwen Kursaal Oostende Vertrekpunt Het verwoestende

Nadere informatie

Kenmerken BedrijfsMaatschappelijk Werk:

Kenmerken BedrijfsMaatschappelijk Werk: De bedrijfsmaatschappelijk werker helpt bij het tot stand laten komen van gezondere arbeidsverhoudingen en meer welzijn binnen het bedrijf of de instelling. Op die manier ontstaat bij werknemers een grotere

Nadere informatie

Als ontslag dreigt of al realiteit is.. Crisis en transitie in de levensloop

Als ontslag dreigt of al realiteit is.. Crisis en transitie in de levensloop Als ontslag dreigt of al realiteit is.. Crisis en transitie in de levensloop Het leven is. CRISIS BEDREIGING of KANS? Crisis 危 机 Gevaar 危 险 会 Kans 机 CRISIS EN TRANSITIE Hoe daarmee om te gaan? Crisis

Nadere informatie

Handreiking werknemer Aan het werk blijven met een chronische aandoening

Handreiking werknemer Aan het werk blijven met een chronische aandoening Handreiking werknemer Aan het werk blijven met een chronische aandoening Eén op de drie mensen krijgt te maken met een chronische aandoening. Werken met een chronische aandoening is goed mogelijk. Vaak

Nadere informatie

Psychosociale gevolgen van kanker. Wat speelt er bij kanker. 8 november 2011 8 november 2011. K.Rutgers, Centrum Amarant/THHA 1

Psychosociale gevolgen van kanker. Wat speelt er bij kanker. 8 november 2011 8 november 2011. K.Rutgers, Centrum Amarant/THHA 1 Psychosociale gevolgen van kanker Karen Rutgers van Wijlen Psycho-oncologisch therapeut Centrum Amarant te Utrecht Toon Hermans Huis Amersfoort Wat speelt er bij kanker Kanker = crisis = ontreddering Kanker

Nadere informatie

Samenvatting. Samenvatting

Samenvatting. Samenvatting Samenvatting Langdurig ziekteverzuim is een erkend sociaal-economisch en sociaal-geneeskundig probleem op nationaal en internationaal niveau. Verschillende landen hebben wettelijke maatregelen genomen

Nadere informatie

Interventies Houdings- en Bewegingsapparaat

Interventies Houdings- en Bewegingsapparaat Interventies Houdings- en Bewegingsapparaat 2013 Re. Entry is samenwerkingspartner binnen FIT Return (zie www.fit-return.nl) 1 Arbeid en Belastbaarheid Intake Fysiek (Arbeids- Bedrijfsfysiotherapeut) De

Nadere informatie

Mentaalrijk voor verwijzers. Integrale aanpak tot verhoogde mentale weerbaarheid. Voorkomt en reduceert verzuim.

Mentaalrijk voor verwijzers. Integrale aanpak tot verhoogde mentale weerbaarheid. Voorkomt en reduceert verzuim. Mentaalrijk voor verwijzers Integrale aanpak tot verhoogde mentale weerbaarheid. Voorkomt en reduceert verzuim. duurzaam resultaat wetenschappelijk onderbouwd Verminderde productiviteit en verzuim Iedere

Nadere informatie

Rouwprotocol Widdonckschool Weert

Rouwprotocol Widdonckschool Weert Rouwprotocol Widdonckschool Weert overlijden van ouder(s) / verzorger(s) In dit protocol wordt beschreven hoe Widdonckschool Weert kan handelen bij het overlijden van een ouder(s) / verzorger(s) van (een

Nadere informatie

Achtergrond. Visie op arbeidsverzuim

Achtergrond. Visie op arbeidsverzuim Deze visienota richt zich specifiek op preventie van arbeidsverzuim. Deze visie is door te vertalen naar terugkeer vanuit arbeidsverzuim en op instroom, doorstroom en uitstroom vraagstukken. Deze doorvertaling

Nadere informatie

Draaiboek bij overlijden

Draaiboek bij overlijden Draaiboek bij overlijden Inhoudsopgave DRAAIBOEK BIJ OVERLIJDEN VAN EEN LEERLING...3 DRAAIBOEK BIJ OVERLIJDEN VAN EEN COLLEGA...8 DRAAIBOEK BIJ OVERLIJDEN VAN EEN OUDER VAN EEN LEERLING...12 DRAAIBOEK

Nadere informatie

arbo 42 11-10-2013 17:27:30

arbo 42 11-10-2013 17:27:30 arbo 42 11-10-2013 17:27:30 e brengen een hoge werkdruk vaak in verband met een breed scala aan gezondheids- en veiligheidsrisico s, variërend van vermoeidheid en fysieke klachten tot hartziekten of ongelukken

Nadere informatie

Het hoe en waarom van Personeelsgesprekken

Het hoe en waarom van Personeelsgesprekken Het hoe en waarom van Personeelsgesprekken Personeelsgesprekken Het personeelsgesprek (ook wel functioneringsgesprek) is een belangrijk instrument dat ingezet kan worden voor een heldere arbeidsverhouding

Nadere informatie

Waar kunt u heen als u kanker hebt?

Waar kunt u heen als u kanker hebt? Oncologiecentrum Waar kunt u heen als u kanker hebt? www.catharinaziekenhuis.nl Inhoud Waar kunt u terecht als u kanker hebt?... 3 Overzicht hulpverleners binnen het Catharina Kanker Instituut... 3 Extern...

Nadere informatie

ROUW EN WERK. Explorerend onderzoek naar re-integratie van nabestaanden

ROUW EN WERK. Explorerend onderzoek naar re-integratie van nabestaanden ROUW EN WERK Explorerend onderzoek naar re-integratie van nabestaanden ROUW EN WERK Explorerend onderzoek naar re-integratie van nabestaanden 29 juni 2011 Projectnummer: P10.541 Quirien H.J.M. van Ojen

Nadere informatie

De draad weer oppakken

De draad weer oppakken De draad weer oppakken na een ingrijpende gebeurtenis 0900-0101 (lokaal tarief) Slachtofferhulp N e d e r l a n d Een ingrijpende gebeurtenis, zoals een misdrijf of verkeersongeluk, zet uw leven in meer

Nadere informatie

Richtlijnen aanpak verzuim om psychische redenen

Richtlijnen aanpak verzuim om psychische redenen Richtlijnen aanpak verzuim om psychische redenen HR&O november 2014 Opgesteld door: Asja Gruijters, adviseur HR&O 1 1. Inleiding Om te komen tot een integraal PSA-beleid is het belangrijk richtlijnen op

Nadere informatie

HELPEN IN ROUW EN VERDRIET

HELPEN IN ROUW EN VERDRIET HELPEN IN ROUW EN VERDRIET Manu KEIRSE Mensen in rouw en hun omgeving stellen zich allerlei vragen: Is het normaal dat ik mij na maanden nog zo verdrietig voel? Zal ik nog ooit opnieuw kunnen genieten

Nadere informatie

KANKER EN WERK. informatie voor werkgevers. jaarlijks circa 40.000 werknemers. kans op overleving steeds groter. steeds meer mensen met kanker werken

KANKER EN WERK. informatie voor werkgevers. jaarlijks circa 40.000 werknemers. kans op overleving steeds groter. steeds meer mensen met kanker werken KANKER EN WERK informatie voor werkgevers Deze brochure biedt u als werkgever een handreiking voor het begeleiden van medewerkers met kanker. Met als doel dat uw medewerker aan het werk kan blijven. De

Nadere informatie

3. Rouw en verliesverwerking

3. Rouw en verliesverwerking 3. Rouw en verliesverwerking 29 Voor de trainer De belangrijkste begrippen van dit gedeelte zijn: Grote verschillen tussen verschillende getroffenen Breuk in de levenslijn Rouw/Verliesverwerking/chronische

Nadere informatie

Last van uw rug, nek of armen? Zijn uw klachten niet goed te verklaren? Voelt u zich vaak lusteloos of vermoeid?

Last van uw rug, nek of armen? Zijn uw klachten niet goed te verklaren? Voelt u zich vaak lusteloos of vermoeid? Last van uw rug, nek of armen? Zijn uw klachten niet goed te verklaren? Voelt u zich vaak lusteloos of vermoeid? Verzuimt u regelmatig? Werken is gezond De Gezonde Zaak De Gezonde Zaak is al 25 jaar actief

Nadere informatie

Protocol verdriet en rouw voor de basisschool

Protocol verdriet en rouw voor de basisschool Protocol verdriet en rouw voor de basisschool Inleiding Dit protocol brengt punten onder de aandacht die in het geval van overlijden of ernstig (ongeneeslijk) ziek worden van een kind, een medewerker of

Nadere informatie

Ik word ziek, en dan..

Ik word ziek, en dan.. Ik word ziek, en dan.. Verzuimregels in vogelvlucht Geestelijk gezond in Zeeland Wat zijn je rechten en plichten bij ziekte? Burgerlijk Wetboek & Wet Verbetering Poortwachter (WVP) Uitgangspunt is: loon

Nadere informatie

APQ rapportage. Bea Voorbeeld. support@meurshrm.nl. Naam: Datum: 16.06.2015. Email:

APQ rapportage. Bea Voorbeeld. support@meurshrm.nl. Naam: Datum: 16.06.2015. Email: APQ rapportage Naam: Bea Voorbeeld Datum: 16.06.2015 Email: support@meurshrm.nl Bea Voorbeeld / 16.06.2015 / APQ rapportage 2 Inleiding Dit rapport geeft inzicht in jouw inzetbaarheid. We bespreken hoe

Nadere informatie

Chronische longziekten en werk

Chronische longziekten en werk Chronische longziekten en werk Mensen met een longziekte hebben meer moeite om aan het werk te blijven of een betaalde baan te vinden dan de rest van de bevolking. Slechts 42% van de mensen met COPD heeft

Nadere informatie

Omgaan met Psychische Klachten op de werkvloer

Omgaan met Psychische Klachten op de werkvloer Omgaan met Psychische Klachten op de werkvloer Harmen Doornbos www. actiefaanhetwerk.nl/zgv Powerful Impulse Agenda Introductie Verwachtingen Op welke vragen krijg ik antwoord? Psychische klachten Wat

Nadere informatie

Handreiking leidinggevende Medewerkers met een chronische aandoening

Handreiking leidinggevende Medewerkers met een chronische aandoening Handreiking leidinggevende Medewerkers met een chronische aandoening Eén op de drie mensen krijgt te maken met een chronische aandoening. Werken met een chronische aandoening is goed mogelijk. Vaak wel

Nadere informatie

Regels bij verzuim Tenzij anders afgesproken met de schoolleiding, neemt u de eerste 8 weken wekelijks contact op om te informeren over het verloop

Regels bij verzuim Tenzij anders afgesproken met de schoolleiding, neemt u de eerste 8 weken wekelijks contact op om te informeren over het verloop Verzuimprotocol Verzuim voorkomen Voorkomen is beter dan genezen. Het is inmiddels bekend dat onderwijzend personeel over het algemeen een grote psychische werkdruk ervaart in het werk. Ook de andere medewerkers

Nadere informatie

Organisatiekracht. Mentale veerkracht. Teamkracht. Werkkracht. Menskracht MEER VEERKRACHT, MEER ENERGIE, BETERE PRESTATIES

Organisatiekracht. Mentale veerkracht. Teamkracht. Werkkracht. Menskracht MEER VEERKRACHT, MEER ENERGIE, BETERE PRESTATIES Mentale veerkracht MEER VEERKRACHT, MEER ENERGIE, BETERE PRESTATIES In de (top)sport is het een vast gegeven; wil je succesvol zijn als sporter dan investeer je in techniek en conditie, maar ook in mentale

Nadere informatie

Praten met familie 29-09- 15. Hulpverleners: Last of lust. Last / lastig. Lust. Stichting Labyrint-in Perspectief

Praten met familie 29-09- 15. Hulpverleners: Last of lust. Last / lastig. Lust. Stichting Labyrint-in Perspectief Praten met familie Francisca Goedhart, Stichting Labyrint- in Perspectief Jacklin Goudsblom, GGZ Noor Holland Noord en PIMM trainer. Hulpverleners: Last of lust Last / lastig (hulpverlener = hv) Lust (hulpverlener

Nadere informatie

crisishulpverlening bedrijfsmaatschappelijk werk verzuim aanpak re-integratie teambalans het nieuwe leidinggeven trainingen

crisishulpverlening bedrijfsmaatschappelijk werk verzuim aanpak re-integratie teambalans het nieuwe leidinggeven trainingen crisishulpverlening bedrijfsmaatschappelijk werk verzuim aanpak re-integratie teambalans het nieuwe leidinggeven trainingen Zinthese Plus is een bureau gespecialiseerd in het gedrag van mensen in hun werkomgeving.

Nadere informatie

Informatieleaflet voor werkgevers

Informatieleaflet voor werkgevers Informatieleaflet voor werkgevers Werk en verslaving Het aantal verslaafden aan alcohol, drugs en medicijnen in Nederland groeit. Het merendeel van deze mensen heeft een baan en kampt met de verslaving

Nadere informatie

Programma. Programma. Na zelfdoding: De hulpverlener als nabestaande. Inleiding

Programma. Programma. Na zelfdoding: De hulpverlener als nabestaande. Inleiding Na zelfdoding: De hulpverlener als nabestaande Ilse Conserriere Suïcidepreventiewerker CGG CGG Eclips Lange Violettestraat 84 9000 Gent 9000 Gent Email : i.conserriere@cggeclips.be Email : kdw@fdgg.be

Nadere informatie

Zo draagt Zitwerk bij aan uw gezondheid en welzijn. En dat van uw medewerkers.

Zo draagt Zitwerk bij aan uw gezondheid en welzijn. En dat van uw medewerkers. Veel mensen krijgen in hun leven met rugklachten te maken. Rugpijn wordt vooral veroorzaakt door onvoldoende beweging en langdurig zitten. Vooral tijdens zittend werk kan rugpijn hinderlijk zijn. Soms

Nadere informatie

SAMENVATTING Depressie en verzuim Voorspellers voor verzuim en werkhervatting hoofdstuk 2 hoofdstuk 3

SAMENVATTING Depressie en verzuim Voorspellers voor verzuim en werkhervatting hoofdstuk 2 hoofdstuk 3 Samenvatting SAMENVATTING SAMENVATTING Depressie en verzuim Ongeveer 15% van de Nederlandse bevolking krijgt eens in zijn of haar leven een depressie. Het hebben van een depressie beïnvloedt het leven

Nadere informatie

Inge Test 07.05.2014

Inge Test 07.05.2014 Inge Test 07.05.2014 Inge Test / 07.05.2014 / Bemiddelbaarheid 2 Bemiddelbaarheidsscan Je hebt een scan gemaakt die in kaart brengt wat je kans op werk vergroot of verkleint. Verbeter je startpositie bij

Nadere informatie

Psychologische aspecten bij donatie dr. Carine Poppe, MSc, PhD Psycholoog Cognitief-gedragstherapeut Transplantatiecentrum UZG

Psychologische aspecten bij donatie dr. Carine Poppe, MSc, PhD Psycholoog Cognitief-gedragstherapeut Transplantatiecentrum UZG Psychologische aspecten bij donatie dr. Carine Poppe, MSc, PhD Psycholoog Cognitief-gedragstherapeut Transplantatiecentrum UZG 1 Emotioneel beladen thema s Overlijden van dierbare Donatie van iets van

Nadere informatie

Duurzaam aan het werk

Duurzaam aan het werk Visio Zicht op Werk Duurzaam aan het werk Bent u zelf slechtziend of blind en wilt u graag zo goed mogelijk (blijven) functioneren op uw werk? Heeft u een slechtziende of blinde werknemer? Begeleidt u

Nadere informatie

11/06/2015 - omgaan met rouw en verdriet - basisopleiding PZ - VK WZC

11/06/2015 - omgaan met rouw en verdriet - basisopleiding PZ - VK WZC ROUW BIJ OUDEREN VITAL VANASSCHE Verpleegkundige/Deskundige in Palliatieve zorg en Rouwzorgverantwoordelijke bij Palliatieve Hulpverlening Antwerpen. Contextuele psychotherapeut, rouwconsulent Rouw bij

Nadere informatie

Spirituele zorg Wat kun je ermee? Carlo Leget

Spirituele zorg Wat kun je ermee? Carlo Leget Spirituele zorg Wat kun je ermee? Carlo Leget Palliatieve zorg Palliatieve zorg is een benadering die de kwaliteit van het leven verbetert van patiënten en hun naasten die te maken hebben met een levensbedreigende

Nadere informatie

INFORMATIE KINDEREN IN ROUW 0-3 JAAR STICHTING STERRENKRACHT

INFORMATIE KINDEREN IN ROUW 0-3 JAAR STICHTING STERRENKRACHT INFORMATIE KINDEREN IN ROUW 0-3 JAAR STICHTING STERRENKRACHT Voorwoord Beste ouders/verzorgers, Deze informatie is bedoeld om antwoord te geven op vragen als: Hoe ga ik om met het verdriet, angst of boosheid

Nadere informatie

GEZOND WERKEN INDIGO BRABANT. Training en ondersteuning in mentaal fit werken

GEZOND WERKEN INDIGO BRABANT. Training en ondersteuning in mentaal fit werken GEZOND WERKEN INDIGO BRABANT Training en ondersteuning in mentaal fit werken 2 Gezond Werken Gezonde werknemers gaan met plezier naar het werk. Ze zijn geestelijk fit en blijven fit. Gezonde werkdruk biedt

Nadere informatie

Verlies & Rouw. HDYO heeft meer informatie beschikbaar over de Ziekte van Huntington voor jongeren, ouders en professionals op onze website:

Verlies & Rouw. HDYO heeft meer informatie beschikbaar over de Ziekte van Huntington voor jongeren, ouders en professionals op onze website: Verlies & Rouw HDYO heeft meer informatie beschikbaar over de Ziekte van Huntington voor jongeren, ouders en professionals op onze website: www.hdyo.org Verlies is wanneer je iemand of iets die veel voor

Nadere informatie

BEDRIJFSZORG WERKT ALTIJD!

BEDRIJFSZORG WERKT ALTIJD! BEDRIJFSZORG WERKT ALTIJD! De beste aanpak van preventie en verzuimbeheersing BEDRIJFSZORGPAKKET Belangrijk aandachtspunt Verzuim en vitaliteit van medewerkers blijven voor werkgevers een belangrijk aandachtspunt.

Nadere informatie

Rechtbank Almelo 14-06-2010

Rechtbank Almelo 14-06-2010 Uitval na conflict, ziek, of toch niet? mr. Ellen W. de Groot kantonrechter te Enschede Arbeidsongeschikt wegens ziekte, of arbeidsongeschikt, enkel vanwege een conflict.what makes the difference and why?

Nadere informatie

Tijd voor de dood. Stilstaan bij en tijd nemen voor de dood Oprecht en stap voor stap afscheid nemen. Beleidsnotitie Palliatieve Zorg

Tijd voor de dood. Stilstaan bij en tijd nemen voor de dood Oprecht en stap voor stap afscheid nemen. Beleidsnotitie Palliatieve Zorg Beleidsnotitie Palliatieve Zorg Tijd voor de dood Stilstaan bij en tijd nemen voor de dood Oprecht en stap voor stap afscheid nemen Beleidsnotitie Tijd voor de dood Auteur(s) A.Trienekens Datum September

Nadere informatie

Registratie-richtlijnen

Registratie-richtlijnen BEROEPSGEBONDEN BURNOUT/OVERSPANNING (niet in Europese Lijst van Beroepsziekten) (CAS: Burnout P611 en Overspanning P619) 1 Achtergrondinformatie Van burnout wordt gesproken indien sprake is van een langdurige

Nadere informatie

Het verbeteren van de integratie van zieke werknemers door aandacht voor hun dubbele rol (Universiteit Utrecht) Projectleider: Prof. dr.

Het verbeteren van de integratie van zieke werknemers door aandacht voor hun dubbele rol (Universiteit Utrecht) Projectleider: Prof. dr. Het verbeteren van de integratie van zieke werknemers door aandacht voor hun dubbele rol (Universiteit Utrecht) Projectleider: Prof. dr. Trudie Knijn Onderzoekers: dr. Mira Peeters, drs. Marta Dijkgraaf,

Nadere informatie

Toelichting. Thema 1: Oorzaken van werkstress. Hoofdvragen Wanneer is er voor jou sprake van werkstress? Heb je hier wel eens mee te maken?

Toelichting. Thema 1: Oorzaken van werkstress. Hoofdvragen Wanneer is er voor jou sprake van werkstress? Heb je hier wel eens mee te maken? Thema 1: Oorzaken van werkstress Hoofdvragen Wanneer is er voor jou sprake van werkstress? Heb je hier wel eens mee te maken? Welke situaties op het werk veroorzaken bij jou stress? Welke dingen in het

Nadere informatie

WERK EN KANKER: JE HOEFT ER NIET ALLEEN VOOR TE STAAN

WERK EN KANKER: JE HOEFT ER NIET ALLEEN VOOR TE STAAN WERK EN KANKER: JE HOEFT ER NIET ALLEEN VOOR TE STAAN Ieder jaar krijgen in Nederland 30.000 werknemers dat is 1 op de 250 - te horen dat zij kanker hebben. Een nog groter aantal, 1 op de 79 mannelijke

Nadere informatie

pggm.nl Persoonlijke Balans in de beleving van PGGM- leden Enquête De Persoonlijke Balans

pggm.nl Persoonlijke Balans in de beleving van PGGM- leden Enquête De Persoonlijke Balans pggm.nl Persoonlijke Balans in de beleving van PGGM- leden Enquête De Persoonlijke Balans In maart 2014 heeft PGGM haar leden gevraagd naar hun persoonlijke balans: wat betekent persoonlijke balans voor

Nadere informatie

Poliklinische revalidatie programma s

Poliklinische revalidatie programma s Poliklinische revalidatie programma s Mensen met chronische pijnklachten van het bewegingsapparaat (rug, nek, schouder, knie) kunnen revalideren met behulp van gespecialiseerde revalidatieprogramma s.

Nadere informatie

Soorten klachten. Onderlinge samenwerking onder de loep. Burnout. Verschijnselen van het vermoeide helden syndroom

Soorten klachten. Onderlinge samenwerking onder de loep. Burnout. Verschijnselen van het vermoeide helden syndroom Soorten klachten Onderlinge samenwerking onder de loep Burnout Verschijnselen van het vermoeide helden syndroom Overspannenheidsverschijnselen (Surmenage) Depressie Het managen van stress-gerelateerde

Nadere informatie

Van loslaten naar VERBINDEN: Hoe we mensen in rouw kunnen uitnodigen om verhalen te vertellen over wat hen dierbaar is.

Van loslaten naar VERBINDEN: Hoe we mensen in rouw kunnen uitnodigen om verhalen te vertellen over wat hen dierbaar is. Van loslaten naar VERBINDEN: Hoe we mensen in rouw kunnen uitnodigen om verhalen te vertellen over wat hen dierbaar is. Anik Serneels Klinisch psychologe, relatie- en gezinstherapeute, specialisatie narratieve

Nadere informatie

Draaiboek bij overlijden (leerling of collega)

Draaiboek bij overlijden (leerling of collega) Draaiboek bij overlijden (leerling of collega) Het bericht komt binnen (vink de checklist af): Bij een ongeval, bij een overlijden op school of een overlijden waarbij de school betrokken is: Zorgt de ontvanger

Nadere informatie

Protocol Opvang en nazorg na schokkende gebeurtenissen

Protocol Opvang en nazorg na schokkende gebeurtenissen Protocol Opvang en nazorg na schokkende gebeurtenissen Doel Door een goede opvang en nazorg bij schokkende gebeurtenissen wordt het risico op psychische overbelasting verminderd. Er is sprake van een schokkende

Nadere informatie

Poliklinische revalidatie programma s

Poliklinische revalidatie programma s Poliklinische revalidatie programma s Mensen met chronische pijn van het bewegingsapparaat (rug, nek, schouder, knie) kunnen revalideren met behulp van gespecialiseerde revalidatieprogramma s. Er is meer

Nadere informatie

Participatieve werkaanpassing bij stressgerelateerde klachten

Participatieve werkaanpassing bij stressgerelateerde klachten Participatieve werkaanpassing bij stressgerelateerde klachten NVAB Kring Den Haag/Leiden 11 maart 2008 Sandra van Oostrom EMGO-instituut VU Medisch Centrum 1 Achtergrond Protocol Participatieve Werkaanpassing

Nadere informatie

Psychische diversiteit op het werk en de rol van de werkgever: een literatuur onderzoek OPENHEID OVER PSYCHISCHE GEZONDHEID WERKT

Psychische diversiteit op het werk en de rol van de werkgever: een literatuur onderzoek OPENHEID OVER PSYCHISCHE GEZONDHEID WERKT Psychische diversiteit op het werk en de rol van de werkgever: een literatuur onderzoek OPENHEID OVER PSYCHISCHE GEZONDHEID WERKT 2 MANAGEMENT- SAMENVATTING Aanleiding literatuuronderzoek Stichting Samen

Nadere informatie

Winnock brengt uw medewerkers in beweging!

Winnock brengt uw medewerkers in beweging! Winnock brengt uw medewerkers in beweging! Informatie voor de werkgever Heeft u medewerkers die: Verminderd functioneren door langdurige gezondheidsklachten of overgewicht? Frequent (kort) verzuimen? Langdurig

Nadere informatie

Burn-out Traject begeleiding

Burn-out Traject begeleiding F o l d e r Burn-out Traject begeleiding Burn-out Aanpak en Preventie ter voorkoming van langdurige uitval Het leven stelt voortdurend bepaalde eisen aan de mens. Werk is in veel gevallen het levensgebied

Nadere informatie

NVAB-richtlijn blijkt effectief

NVAB-richtlijn blijkt effectief NVAB-richtlijn blijkt effectief Nieuwenhuijsen onderzocht de kwaliteit van de sociaal-medische begeleiding door bedrijfsartsen van werknemers die verzuimen vanwege overspannenheid, burn-out, depressies

Nadere informatie

Werkbaarheid. Algemene Directie Humanisering van de Arbeid. Ervaringsfonds

Werkbaarheid. Algemene Directie Humanisering van de Arbeid. Ervaringsfonds Algemene Directie Humanisering van de Arbeid Ervaringsfonds Directie van het onderzoek over de verbetering van de arbeidsomstandigheden (DIOVA) Vragenlijst over Werkbaarheid (VOW) Versie 2010 ONDERNEMING

Nadere informatie

Eerste hulp bij rouw op het werk

Eerste hulp bij rouw op het werk TEKST THOMAS BRAUN BEELD ANDRÉ THIJSSEN Eerste hulp bij rouw op het werk Soms overlijdt er een collega. Veel vaker overlijdt er een geliefde of kind van een collega. Hoe ga je daar als ondernemer mee om?

Nadere informatie

IZA Bedrijfszorg. De kracht van Bedrijfszorg is dat medewerkers snel contact hebben met de juiste hulpverlener. Informatie voor werkgevers

IZA Bedrijfszorg. De kracht van Bedrijfszorg is dat medewerkers snel contact hebben met de juiste hulpverlener. Informatie voor werkgevers De kracht van Bedrijfszorg is dat medewerkers snel contact hebben met de juiste hulpverlener IZA Bedrijfszorg Informatie voor werkgevers Goed voor elkaar D3742-201502 IZA Bedrijfszorg: beste aanpak van

Nadere informatie

2a. Individueel jaargesprek Format medewerker

2a. Individueel jaargesprek Format medewerker 2a. Individueel jaargesprek Format medewerker 1 Introductie Vraagt u zich ook wel eens af doe ik in mijn werk de dingen waar ik goed in ben en waar ik plezier in heb, heb ik een goede werk/privé balans

Nadere informatie

een dierbare verliezen

een dierbare verliezen een dierbare verliezen een dierbare verliezen U heeft kort geleden iemand verloren. Dat kan heel verwarrend zijn. Vaak is het moeilijk te accepteren dat iemand er niet meer is. Soms is het verdriet of

Nadere informatie

Online Psychologische Hulp Overspanning & Burn-out

Online Psychologische Hulp Overspanning & Burn-out Online Psychologische Hulp 2 Therapieland 3 Therapieland Online Psychologische Hulp In deze brochure maak je kennis met de online behandeling Overspanning & Burn-out van Therapieland. Je krijgt uitleg

Nadere informatie

Dokter, ik heb kanker..

Dokter, ik heb kanker.. Dokter, ik heb kanker.. huisartsen-duodagen noordwest utrecht november 2006 Anette Pet Klinisch psycholoog-psychotherapeut Hoofd Patiëntenzorg Welmet Hudig Theoloog Therapeut Het Helen Dowling Instituut

Nadere informatie

Terrorisme en dan verder Wat te doen na een aanslag?

Terrorisme en dan verder Wat te doen na een aanslag? Terrorisme en dan verder Wat te doen na een aanslag? Publieksversie Ga zo veel mogelijk door met uw normale dagelijkse activiteiten. Dat geeft u het gevoel dat u de baas bent over de situatie. Dit is ook

Nadere informatie

Arbocatalogus Grafimedia

Arbocatalogus Grafimedia Arbocatalogus Grafimedia Van werkdruk naar werkplezier Presentatie voor gebruik in eigen bedrijf Arbocatalogus Grafimedia Van Werkdruk naar Werkplezier Presentatie voor gebruik in het eigen bedrijf Deze

Nadere informatie

Preventie van werkdruk in de bouwsector. Werknemer

Preventie van werkdruk in de bouwsector. Werknemer Preventie van werkdruk in de bouwsector Werknemer Inhoud Wat is werkdruk/stress? Welke factoren bevorderen stress op het werk? Hoe herken ik stress-symptomen bij mezelf? Signalen van een te hoge werkdruk

Nadere informatie

Verzuim als team te lijf

Verzuim als team te lijf 18 Unieke multidisciplinaire samenwerking richt zich op pas bevallen politieagentes Verzuim als team te lijf Tekst: Ard Agteresch beeld: Jeroen van Kooten Bij de aanpak van verzuim bieden standaardprocedures

Nadere informatie

Een effectiviteitsanalyse van de

Een effectiviteitsanalyse van de Verzuimende werknemers Een effectiviteitsanalyse van de verzuimbegeleiding door Top-Care Onderzoek naar de effectiviteit van de verzuimspecifieke aanpak van Top-Care Esther Hilbers 1 In deze rapportage

Nadere informatie

..en. rouwend. VOOK 6 oktober 2011 ( )Carine. Kappeyne van de Coppello

..en. rouwend. VOOK 6 oktober 2011 ( )Carine. Kappeyne van de Coppello Jong, eigen-wijs..en rouwend VOOK 6 oktober 2011 ( )Carine Kappeyne van de Coppello Krijgen kinderen met de dood te maken? Internationaal onderzoek wijst uit dat van ongeveer 5% van de kinderen tot 16

Nadere informatie

Zelfdoding. en depressie Praat over wat je denkt, voelt, ervaart. Praten lucht op.

Zelfdoding. en depressie Praat over wat je denkt, voelt, ervaart. Praten lucht op. Zelfdoding en depressie Praat over wat je denkt, voelt, ervaart. Praten lucht op. Alles over zelfdoding De Zelfmoordlijn tel. 02 649 95 55 www.zelfmoordlijn.be Werkgroep Verder Voor wie achterblijft na

Nadere informatie

Zorgen voor Anderen. WOMEN Inc 5-12-2014. Rapportage kwantitatief en kwalitatief onderzoek Fenneke Vegter, Marcel Voorn en Ester Koot Project Z5069

Zorgen voor Anderen. WOMEN Inc 5-12-2014. Rapportage kwantitatief en kwalitatief onderzoek Fenneke Vegter, Marcel Voorn en Ester Koot Project Z5069 Zorgen voor Anderen WOMEN Inc Rapportage kwantitatief en kwalitatief onderzoek Fenneke Vegter, Marcel Voorn en Ester Koot Project Z5069 5-12-2014 Inhoudsopgave Klik op icoon om naar het hoofdstuk te gaan

Nadere informatie

Verzuimaanpak. Koninklijke Burger Groep B.V.

Verzuimaanpak. Koninklijke Burger Groep B.V. Verzuimaanpak Koninklijke Burger Groep B.V. 1 Inleiding 365 goesting heeft een onderscheidende aanpak voor verzuim. Wij garanderen een haalbaar verzuimtarget, gebaseerd op berekende prognoses. Onze aanpak

Nadere informatie

Model verzuimprotocol

Model verzuimprotocol Model verzuimprotocol 1 Ziekmelding Bij ziekte moet de werknemer zich op de eerste ziektedag telefonisch ziekmelden bij zijn direct leidinggevende. Wordt een werknemer tijdens werktijd

Nadere informatie

Training Omgaan met Agressie en Geweld

Training Omgaan met Agressie en Geweld Training Omgaan met Agressie en Geweld 2011 Inleiding In veel beroepen worden werknemers geconfronteerd met grensoverschrijdend gedrag, waaronder agressie. Agressie wordt door medewerkers over het algemeen

Nadere informatie

IZA Bedrijfszorg. De kracht van Bedrijfszorg is dat medewerkers snel contact hebben met de juiste hulpverlener. Informatie voor werkgevers

IZA Bedrijfszorg. De kracht van Bedrijfszorg is dat medewerkers snel contact hebben met de juiste hulpverlener. Informatie voor werkgevers De kracht van Bedrijfszorg is dat medewerkers snel contact hebben met de juiste hulpverlener IZA Bedrijfszorg Informatie voor werkgevers Goed voor elkaar D3742-201311 IZA Bedrijfszorg: beste aanpak van

Nadere informatie

EEN DIERBARE VERLIEZEN

EEN DIERBARE VERLIEZEN EEN DIERBARE VERLIEZEN 994 Inleiding Deze folder is bedoeld voor nabestaanden. U leest hierin over de gevoelens die u kunt ervaren en hoe u in deze moeilijke tijd goed voor uzelf kunt zorgen. U heeft kort

Nadere informatie

De toekomst van duurzame inzetbaarheid? Langer gezond werken: nieuwe inzichten en uitdagingen voor de bedrijfsarts?

De toekomst van duurzame inzetbaarheid? Langer gezond werken: nieuwe inzichten en uitdagingen voor de bedrijfsarts? De toekomst van duurzame inzetbaarheid? Langer gezond werken: nieuwe inzichten en uitdagingen voor de bedrijfsarts? Lex Burdorf Afdeling Maatschappelijke Gezondheidszorg, Erasmus MC Rotterdam RVZ rapport

Nadere informatie

Workshop Pijnmanagement? Eerst beter bewegen, dan pas minder pijn. Congres Het venijn van pijn; een veelzijdige benadering. Drachten 2 februari 2012

Workshop Pijnmanagement? Eerst beter bewegen, dan pas minder pijn. Congres Het venijn van pijn; een veelzijdige benadering. Drachten 2 februari 2012 Congres Het venijn van pijn; een veelzijdige benadering Drachten 2 februari 2012 Missie: integrale en evidence-based diagnostiek en probleemanalyse op reïntegratie gerichte behandeling cliënten met klachten

Nadere informatie

PATIËNTEN INFORMATIE. Rouwverwerking

PATIËNTEN INFORMATIE. Rouwverwerking PATIËNTEN INFORMATIE Rouwverwerking 2 PATIËNTENINFORMATIE Een dierbare is overleden. Dit is een aangrijpende gebeurtenis. In de eerste plaats gaat onze deelneming uit naar u en de overige nabestaanden.

Nadere informatie

www.tijdvoornu.nl Gezond samen werken Zelfsturende teams in de zorg zijn zelf verantwoordelijk voor de eigen resultaten, kort samengevat:

www.tijdvoornu.nl Gezond samen werken Zelfsturende teams in de zorg zijn zelf verantwoordelijk voor de eigen resultaten, kort samengevat: Gezond samen werken Zelfsturende teams in de zorg zijn zelf verantwoordelijk voor de eigen resultaten, kort samengevat: - tevreden cliënten - tevreden medewerkers - financieel gezond Gezond samen werken

Nadere informatie

Inleiding. Sociale activering en werk. Reikwijdte. Voor wie zijn de criteria? Terreinen criteria

Inleiding. Sociale activering en werk. Reikwijdte. Voor wie zijn de criteria? Terreinen criteria kwaliteitscriteria maart 2013 / juli 2013 Inleiding Sociale activering en werk Cliënten van de ggz of oggz willen graag snel weer aan het werk of succesvol re-integreren. De praktijk is echter weerbarstig.

Nadere informatie

Soms gebeurt het toch...

Soms gebeurt het toch... Soms gebeurt het toch... Informatie over stressreacties na schokkende gebeurtenissen K E N N I S E R VA R I N G K U N D E 25 jaar kennis, ervaring, kunde Verbijsterd, machteloos, angstig, verdrietig en

Nadere informatie