Theorievorming in het sociaal werk

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Theorievorming in het sociaal werk"

Transcriptie

1 Theorievorming in het sociaal werk Over kale kapstokken en stoffige sokkels Hilde Vlaeminck 21 dec 2008 een bijdrage aan het boek Brodala, J. e.a. (2009). Met een dubbele lus. Prikkelend nadenken over Sociaal werk. Antwerpen: Garant pp Is social work either a science or humanist endeavour? (Camilleri, 1999) Inleiding Dagelijks staan sociaal werkers met hun blote handen in de leefwereld van burgers. (Van der Laan, 2006). Sociale professionals treden zonder harnas het privé domein van hulpvragers binnen. Een bijzondere professie, die wil weten wat achter de voordeur gebeurt. De samenleving mandateert sociale werkers om zorg en begeleiding te geven maar ook om controle uit te oefenen als medeburgers tijdelijk of permanent in een problematische situatie verkeren. Het sociaal werk heeft de reputatie vooral dingen te doen voor en met anderen. Besteedt het ook tijd om na te denken over het doen?. Wie kijkt hierop toe? Om te beginnen de hulpvragers. Ze worden steeds mondiger en stellen méér eisen aan hulpverleners. Klachtenprocedures in het kader van het kwaliteitsbeleid verlagen de drempel. Internet wapent hen met informatie en adviezen. Een nieuwe actor in dit krachtenveld is de wetenschappelijke wereld. Nu bachelors het gezelschap van academische masters krijgen, wordt niet alleen de praktijk maar ook de fundering van het handelen meer en meer voorwerp van discussie. Wat weten sociale werkers over het professioneel doen? Deze bijdrage gaat op zoek naar de handelingsgronden van het sociaal werk. Bestaat er een theorie, een kennisdomein, een wetenschappelijk kader dat de interventies van het sociaal werk inspireert en aanstuurt? Leert de professie zich beter of anders te legitimeren na honderd jaar geschiedenis? Is theorievorming een belegen of jong vraagstuk? Wie regelmatig bijscholing geeft aan ervaren welzijnswerkers kent hun steeds terugkerende vraag geef ons kapstokken. Een opmerkelijke metafoor. Een kapstok is een banaal hulpmiddel, een tijdelijk houvast dat iets een ervaring, een inzicht, een intuïtie binnen handbereik houdt. Of betreft het veeleer een kale kapstok waar nauwelijks theorie aan hangt? En welk effect heeft dat dan? Een beroep dat zich slechts bedient van tijdelijke kapstokken, wekt misschien argwaan. Wie afhankelijk is van sociaal werkers, lijkt overgeleverd aan de willekeur of onvoorspelbaarheid van tijdelijke inspiratiebronnen. De vraag is of een sokkel als kennismetafoor wenselijker is. Maar.bestaat er eigenlijk wel een sokkel? hoe ziet die eruit? werd de sokkel verwaarloosd en zit er teveel stof op? 1

2 The body of knowledge, waar(dig) én werkelijk? De voorbije jaren besteedt internationale literatuur steeds meer aandacht aan het kennisvraagstuk in het sociaal werk. The body of knowledge lijkt de vlag die de lectuurlading dekt. Maar wat betekent dit begrip? Is kennis hetzelfde als theorie? Waarom is er sprake van the body? Laat ons vertrekken vanuit het volgend citaat van het IASWW/IFSW (2000) Social work bases its methodology on a systematic body of evidence based knowledge derived from research and practice evaluation, including local and indigenous knowledge 1 specific to its context. It recognises the complexity of interactions between human beings and their environment, and the capacity of people both to be affected by and to alter the multiple influences upon them including bio-psychosocial factors. The social work profession draws on theories of human development and behaviour and social systems to analyse complex situations and to facilitate individual, organisational, social and cultural changes. Wie onderzoek doet naar theorievorming in het sociaal werk, zal onherroepelijk stoten op steeds terugkerende kenmerken en sleutelbegrippen. De eerste zin voegt aan het basisconcept body of knowledge het kenmerk toe van systematiek. Het gaat dus om een zorgvuldig genoteerde kennis, via vaste procedures of werkwijzen. Geen toevallig weten. Verder maakt het citaat duidelijk dat kennis niet alleen via onderzoek, maar ook via praktijkevaluatie tot stand komt. Om recht te doen aan de complexiteit van menselijke interacties met de omgeving hanteert men een ruim kennisbegrip. Ook locale, contextgebonden kennis ( indigenous knowledge ) maakt deel uit van the body of knowledge. Tenslotte staat ook het begrip theorie vermeld. Gewezen wordt op erkende referentiekaders over menselijke ontwikkeling en gedrag, over sociale systemen. Kennis maakt dus gebruik van bepaalde theorieën, van systematische evidence based inzichten, lokale situatiegebonden kennis. Deze brede insteek is nodig omwille van de complexiteit van het subject. Het kennisvraagstuk terugdringen tot de kwestie theorie versus praktijk, is niet houdbaar. Alhoewel deze discussie op het werkveld met de regelmaat van een klok weer opduikt. Het discours neigt dan vooral tot polariseren. Terwijl het vraagstuk vooral nood heeft aan nuancering en verdieping. Literatuur laat zien hoe diverse auteurs proberen elk op hun manier specifieke kennissoorten in het sociaal werk te onderscheiden en te benoemen. De kennisbodem krijgt meer reliëf. Vanwaar de noodzaak tot kennis? Het uitgangspunt is dat elke mens kennis nodig heeft, om zichzelf en de hem/haar omringende wereld te begrijpen. Kennis kan worden opgeslagen in de vorm van een theorie. Elke theorie is per definitie tijdelijk. Het ontstaat als een soort geloof (belief) en krijgt later misschien meer erkenning als algemene theorie wanneer het de toets der kritiek doorstaat. Ter Horst (1980) situeert theorie als een vorm van weten dat zich op een hoger niveau situeert dan de concrete dagelijkse ervaring. De auteur tekent een huis met vijf etages. Op de benedenverdieping woont het concreet handelen, op de eerste verdieping casuïstiek, op de tweede etage de vuistregels, de derde verdieping de specifieke strategieën, de vierde verdieping algemene strategieën en tenslotte op de vijfde etage het theorieconcept. De auteur bepleit een wederzijdse beïnvloeding tussen de etages. Het trappenhuis moet zorgen voor het verspreiden van kennis tussen vloer en vijfde etage. 1 indigenous knowledge, soms subjugated knowledge genoemd: kennis afkomstig uit het dagelijkse leven van mensen (niet- professionals). 2

3 Ter Horst spreekt over de waardigheid van het weten. Theorie brengt niet alleen de werkelijkheid aan het licht maar ook en vooral Waarheid met grote W én wijsheid. Ook Popper (1963), wetenschapsfilosoof en social worker, onderscheidt in het kennisbegrip werkelijkheid en waarheid. Hij spreekt over the shaping of reality through truth. Wat waar is, bestaat. Een eenvoudig statement, maar.wat voor sommige waar en reëel is, is dat niet voor iedereen. Kan waarheid worden aangetoond via een wetenschappelijke methode? Kuhn (1970) problematiseerde en contesteerde de wetenschappelijke claim van objectiviteit. Hij vestigde de aandacht op de context waarbinnen wetenschap tot stand komt. Ook toevallige ontdekkingen (the context of discovery) kunnen achteraf bekrachtigd worden via reguliere methodologische principes (the context of justification). Niet alleen de objectieve test ( the proof ) 2 maar ook het geloof of overtuiging ( belief 3 ) verdienen een erkenning als weg tot verantwoorde kennis. Het duale denken in termen van strikt wetenschappelijk opgebouwde kennis en niet-wetenschappelijke kennis kwam onder druk te staan. Het veelgeprezen objectivisme viel van zijn sokkel. Constructivisten en sociaal constructivisten toonden aan dat mensen zelf via een proces van betekenisgeving een eigen wereld creëren. Het begin van een intrigerend verhaal. Een andere ontwikkeling betreft het inzicht dat kennisverwerving niet louter top down maar ook bottum up tot stand moeten en kunnen komen. De dagelijkse (werk)ervaring, op de werkvloer bevat particuliere, situatiegebonden kennis. Die ontstaat niet vanzelf, maar behoeft taal, een systematische reflectie én een kritisch forum om geldigheid te krijgen. Deze ontwikkelingen klonken bepaald revolutionair in de wetenschappelijke wereld. Binnen de sociale professie sijpelen deze inzichten traag binnen. Al bevat deze nieuwe visie op leren een enorme kans voor het sociaal werk en voor praktijkonderzoek in het bijzonder. Naast theoretische kennis het domein waartegen praktijkbeoefenaars zich graag afzetten verdienen feitelijke kennis en praktijkkennis een evenwaardige plaats (Trevithick 2005). Theoretische kennis bevat geleende kennis uit andere wetenschapsdomeinen of disciplines. Sociaal werk is geen wetenschap maar een verwetenschappelijkt optreden. We lenen kennis. Theorie helpt om de kernopdracht en de doelstelling van het sociaal werk kritisch door te lichten maar ook om de diversiteit van praktijkbenaderingen in kaart brengen. Feitelijke kennis betreft feiten, data, statistieken, dossiers, onderzoeksbevindingen. Deze kennis dient vaak als aanvulling op en verificatie van theoretische kennis. Bijvoorbeeld: theoretische kennis ontwikkelt een visie op de toenemende kloof tussen arm en rijk. Feitelijke kennis vanuit statistiek kan de theorie onderbouwen of onderuit halen. Praktijkkennis heeft een bijzondere status. Vooral traditionele academici vinden praktijktheorie een contradictio in terminis. Hoe kan praktijk nu tegelijk theorie zijn? De term praktijkkennis wint echter meer en meer veld. Praktijkkennis gaat over het weten hoe te handelen. Baart (2001) omschrijft het begrip als kennis van én voor de praktijk, die niet zozeer een algemene geldigheid claimt, dan wel een transfereerbaarheid genereert. Opmerkelijk dat het concept praktijkkennis bij sommige auteurs een brede invulling krijgt. Het betreft zowel praktijkwijsheid (practice wisdom), reflexiviteit, praktijkeffectiviteit, intuïtieve kennis en stille kennis (tacit knowledge). Deze brede invulling en vooral de moeilijkheid om deze domeinen onder woorden te brengen en zichtbaar te maken, zorgen voor de nodige scepsis. 2 Proof = een poging om mensen te overtuigen van de waarheid van de beweringen door via wetenschappelijke methode verkregen data 3 Belief = de aanname dat een bewering waar is zonder hiervoor bewijzen te kunnen demonstreren via een wetenschappelijke methode. 3

4 Zo waarschuwen Reid en Kirk (2002) om niet élke vorm van praktijkervaring als praktijkkennis te beschouwen. Ze zien een zone tussen proto-science en advanced common sense. Praktijkkennis vereist een zorgvuldige en systematische inventarisatie van gebruik, effecten én context. Bovendien zal deze kennis om meer wetenschappelijkheid te claimen geëxpliciteerd én openbaar moeten gemaakt zodat er vrijelijk kritiek op kan komen. Theorieën en hun functies in het sociaal werk Hoe belangrijk is theorie in het sociaal werk? Welke rol dient ze (niet) te spelen? Fook (2002) onderscheidt drie functies voor de theorie. Ten eerste speelt theorie een rol als model, een gestructureerde beschrijving over consistente patronen en principes in een aantal situaties. Theorie helpt een ordening aanbrengen in complexe situaties. Ten tweede levert theorie een waarden en een wereldperspectief. Ten derde geeft theorie een verklaring bij het handelen door bijvoorbeeld uit te leggen wat waarom effectief werkt. (De Vries, 2007). Een interessante visie over de impact op het sociaal werk, betreft het onderscheid tussen formele en informele theorie.(sibeon, 1990) Het verschil tussen geschreven en binnen de professionele, academische wereld, bediscussieerde kennis (formele) enerzijds en bredere inzichten en waarden uit de samenleving en uit het dagelijks leven geconstrueerde kennis anderzijds (informele). Informele theorie kan ideeën bevatten uit de formele. Formele theorie kan informele theorie verder ontwikkelen en kritisch evalueren. typen theorie formele theorie informele theorie Theorie over: wat sociaal werk is formele geschreven assumpties over de oorsprong en doelstellingen van welzijn (persoonlijke pathologie, feminisme) morele, politieke, culturele waarden geschetst door praktijkwerkers bij het definiëren van de functies van sociaal werk Theorie over: hoe soc werk wordt gedaan formele, geschreven praktijktheorie (vb casework, groepswerk) via deductie, algemene ideeën worden verbonden met particuliere situaties theorieën via inductie van particuliere situaties, kunnen getest worden, ook ongeschreven praktijktheorie vanuit ervaring Theorie over: de wereld van de cliënt formele geschreven sociale wetenschapstheorieën en empirische data (persoonlijke gegevens: huwelijk, ras, sociale klasse, geslacht) praktijkwerkers gebruik van ervaring en algemene culturele betekenissen (gezin, familie als institutie, normaal gedrag, verantwoord ouderschap) Waarom dient het sociaal werk theorie in te schakelen? Is het ook nuttig? Een eis die het werkveld vaak ongenadig stelt. Ter Horst benoemt dit fenomeen als de onmachtige theorie. Nooit concreet genoeg om praktisch hanteerbaar te zijn. Terloops dient hier de gevleugelde uitspraak van Lewin vermeld. Niets zo praktisch als een goede theorie. Howe (2002) somt vijf goede redenen op om theorie te omhelzen. 4

5 Theorie helpt gericht te observeren, reikt taal aan om fenomenen te beschrijven, te verklaren, attendeert op oorzaken en onderlinge verbanden, anticipeert en indiceert adequate acties. Uit welke wetenschappelijke domeinen put het sociaal werk theorie? Trevithick somt meerdere disciplines op. Psychologie als wetenschap van gedrag en mentale processen krijgt de nummer één op het lijstje, gevolg door sociologie, die focust op de relatie tussen het individu en zijn/haar sociale context. Het derde domein betreft het recht: de bron van feitelijke kennis. Sociaal beleid als wetenschappelijke bron nummer vier heeft een steeds ruimere impact: lokaal, regionaal en federaal maar ook internationaal en gericht op globalisering. Op de vijfde plaats staat geneeskunde als inspiratiebron voor het denken over gezondheid en het nut van een biomedisch referentiekader. De zesde bron heet politieke wetenschap en die attendeert het sociaal werk op systemen van macht en gezag in een samenleving. Verder put het sociaal werk nog uit economie, organisatiekunde en filosofie (semantiek). Om de veelheid van toeleveringsbronnen in kaart te brengen, ontwierp Drury-Hudson (Van der Laan, 2001), een schema waarin professionele kennis centraal staat, gevoed door vier kennisdomeinen: theoretische kennis, empirische kennis, procedurele kennis, persoonlijke kennis en praktijkkennis. De persoonlijke kennis speelt in het sociaal werk een belangrijke, soms controversiële rol. Professionele expertise wérkt (De Vries, 2007) als de opgeslagen kennis op een persoonlijke wijze belichaamd wordt en ingebed zit. (Van der Laan 2006). De vraag is niet: is het een goede methode of theorie? De vraag is wél: wordt een methode of een theorie op een goede wijze vertolkt? Schilder vat dit samen in de boutade hebben we kennis of zijn we kennis?. Een andere kennisaanduiding betreft contextgebonden kennis en vakkennis (Floersch, 2000). Uit een onderzoek van Floersch blijkt een groot verschil tussen opgeschreven en mondeling vertelde kennis. Mondelinge verhalen bevatten méér persoonlijke reflecties én metareflecties over de gehanteerde methode. In schriftelijke verhalen speelt vakkennis een dominante rol die weinig of niet bekritiseerd wordt. Tot slot dient nog de term stille kennis toegevoegd aan het lijstje. De niet onder woorden te brengen kennis die het professioneel handelen aanstuurt en die, niet onbelangrijk overigens, kan leiden tot perfect doelmatig en doeltreffend handelen. Ervaren welzijnswerkers noemen deze kennis soms gewoon buikgevoel of intuïtie (Munro, 2003 Polyani). Dat het kennisvraagstuk volop beweegt, is duidelijk. Kennis krijgt vele namen. Beloftevol én tegelijk zorgwekkend. Als er al een kennissokkel bestaat in het sociaal werk, dan gaat het niet om één massief blok kennis wél een legering van diverse kennissoorten uit meerdere wetenschappelijk erkende kennisdomeinen (psychologie, sociologie) en uit nieuwe bodemlagen (stille kennis, intuïtieve kennis, gesitueerde kennis). Of alle kennisdomeinen een gelijkwaardige status krijgen, valt nog te bezien. Enkel een naam bedenken voor een kennislade volstaat niet. Vooral de systematiek waarmee kennisdomeinen zich laten beschreven, openbaar maken en zich bloot stellen aan kritiek zullen bepalend zijn voor de verdere erkenning. Historische ontrouw 5

6 Dat het sociaal werk vooral doeners voortbrengt en nauwelijks denkers, is slechts het halve verhaal. De geschiedenis toont aan dat er wel degelijk een band bestaat tussen beide domeinen. Een korte schets. Het sociaal werk wordt soms verweten een ontrouwe en onbetrouwbare minnaar te zijn. Niet één wetenschap, niet één school was de uitverkorene. Geen huwelijk, hoogstens een latrelatie. Sinds de aanvang ging het beroep op zoek naar wetenschappelijke kaders en fundering. Marie Kamphuis noemt het social casework een huis met vele kamers. Ze bepleit in haar eerste werk Het avontuur in Saint Paul (1971) de noodzaak om onderzoekers en methodiekontwikkelaars en praktijkbeoefenaars samen te brengen. Uitsluitend verhalen vertellen volstaat niet. Casusbesprekingen moeten leiden tot meer algemene, of op zijn minst transfereerbare kennis. Wat werkt in casus A, werkt misschien ook in geval B en C. En als dat niet het geval is, kan er op zijn minst worden gezocht naar verklaringen. Het begin van een wetenschappelijke ingesteldheid. Mary Richmond, de pionier van het social casework, auteur van Social diagnosis (1917) had goed begrepen dat een grondige diagnose dé voorwaarde moest zijn tot het toekennen van steun. Voorheen golden er immers algemene regels voor dé behoeftigen of dé armen. Richmond was het daarmee fundamenteel oneens. Overtuigd als ze was dat élke particuliere situatie aandacht verdiende. Zij liet zich duidelijk inspireren door de medische wetenschap en was kennelijk sterk onder de indruk van diagnostiek, een term die ze graag overnam en aanvulde met het predikaat sociaal. Later zou, naast geneeskunde, vooral psychologie (psychoanalyse en psychodynamische richting) inspirerend werken op het social casework. (Herman 2001). Waar Freud vooral de impact van traumatische ervaringen uit het verleden als verklaringsmodel nam, accentueerde Rank vooral de sterke wil van het individu om het eigen leven in handen te nemen. (Jagt, 2008). Perlman importeerde uit sociologie het concept sociale rol en de daarbij horende rolconflicten in het diagnostische raamwerk. Hollis kan dan weer gezien worden als de systeemdenker en ecologiste avant la lettre. Haar persoon-situatie-configuratie -concept is een driedelig perspectief gebaseerd op het feit dat individuen leven in een familiaal en sociaal netwerk waarmee ze permanent interageren. Consequent met deze visie ontwikkelde Hollis een stel directe (op cliënt gerichte) en indirecte (op de omgeving gerichte) procedures. Later zouden ook de humanistische psychologie, het behaviorisme, de systeemtheorie, het contextuele denken, het ecologisch denken met open armen worden ontvangen. Jagt, bestudeerde nauwkeurig de impact van wetenschappelijk onderzoek doorheen de geschiedenis van het sociaal werk. De auteur stelt vast dat de roep naar evidence based practice eigenlijk al zeer lang bestaat. Kan het sociaal werk aantonen dat ze de meest adequate, meest effectieve methode inzet bij het benaderen van problemen? Reeds in de jaren zestig bracht een ophefmakend artikel onder de titel Casework fails the test de gemoederen in beweging. Wanneer faalt een methode? Wie bepaalt dit? Welke vorm van onderzoek wordt hierbij ingezet? De wetenschappelijkheid van een theorie of aanpak kan zich op diverse niveaus bevinden (Curtis 1996). Op het eerste niveau is er sprake van een voorlopig of suggererend bewijs. Het kan gaan om een anekdotische observatie, een single-case (n=1), een niet gecontroleerd of open onderzoek. Op het tweede niveau betreft het een veelbelovend of belangwekkend bewijs, gebaseerd op de uitkomsten van diverse niet-gecontroleerde onderzoeken met redelijke en consistente resultaten. Niveau drie vereist een waarschijnlijke effectiviteit, gebaseerd op een experimenteel onderzoek of op meerdere niet-experimentele onderzoeken die positieve resultaten lieten optekenen. Tenslotte is er het vierde niveau waar het gaat om 6

7 aangetoonde effectiviteit, gebaseerd op diverse goed ontworpen experimentele en gecontroleerde onderzoeken die aantonen dat de benadering de voorkeur verdient in vergelijking met andere geaccepteerde benaderingswijzen (Jagt, 2008: 10) Niet alleen Jagt, ook Reid, Kirk en Fook ijveren voor meer doorgedreven onderzoek naar betrouwbare kennis en theorievorming in het sociaal werk. De zwakke schakel blijft de kwaliteit en betrouwbaarheid van meetinstrumenten. Opvallend is de centrale rol en (te) hoge verwachtingen die men koestert ten aanzien van de reflecties. Velen gebruiken de term maar niemand zegt precies aan welke kwaliteitsvereisten een reflectie moet beantwoorden. Systematiek én kritische ingesteldheid zijn hierbij het parool. Geen eendagsvliegen of dromerijen, maar stevige analyses en confrontaties met een diversiteit aan referentiekaders. Geen naïef geloof en vertrouwen in methoden maar een doorgedreven zoeken naar meetbare, verwachte en (nog niet) bereikte effecten. We kunnen veel, maar we weten weinig De kloof tussen weten en kunnen is enorm, oordeelt Knijn (2005). Er is nog een lange weg te gaan is, laat Spierts optekenen (2004) want een systematische body of knowledge ontbreekt vooralsnog én een set van gevalideerde methodieken is nog niet beschikbaar. Klopt het? Valt het te verklaren? Het sociaal werk is vooral of uitsluitend geïnteresseerd in bruikbare kennis (Verbruggen 2007). Practice wisdom wordt hoog gewaardeerd. Kennis moet vruchtbaar zijn. Verbruggen poneert dat sociaal werkers niet op zoek zijn naar universeel geldende kennis of theorie, wél naar bruikbare, geschikte theorie. Elke kennis in het sociaal werk is waardegeladen. Elke keuze uit de kennisvoorraad is normatief. Wie bepaalt welke kennis voor welk doel wordt ingezet en vooral wie bepaalt wat bruikbaarheid precies betekent? Hoe verschaft het sociaal werk zich een toegang tot kennis en informatie? Het onderzoek van Horder (2007) laat zien dat maatschappelijk werkers vooral orale bronnen prefereren. Ze hebben van oudsher een sterke narratieve traditie. Ze leren vooral via ervaring en via het contacteren van anderen. Ze hebben duidelijk (meer) vertrouwen in de geïntegreerde persoonlijke kennis uit een betrouwbare samenwerkingsrelatie. Deze wordt vaak hoger aangeslagen dan gecodificeerde kennis. Als ze schriftelijke bronnen raadplegen betreft het eerder interne documenten of wetteksten en beleidsteksten, die ze nodig hebben in hun dagelijkse praktijk. Gezien de complexiteit van de sociale werkelijkheid is geen enkel afgesloten kennisgebied toereikend. Eclectische kennisvoorraden zijn daarom onvermijdelijk. (Verbruggen, 2007, Snellen, 2005) Kennis louter en alleen via deductie ontwikkelen is niet langer houdbaar. Ook inductieve leerwegen leveren interessante kennisvoorraden. Snellen bepleit een eclectisch-integratief referentiekader voor het sociaal werk. Hij onderscheidt diverse manieren om eclectisch te werken. Gaande van een vaste keuze uit een geheel van referentiekaders per problematiek of per dossier, een keuze van een vaste mix van referentiekaders (systeemdenken met ecologisch referentiekader en gedragsmatige aanpak)of een maatwerkmix per cliënt. Hamvraag blijft of en hoe een eclectisch model de toets der kritiek kan doorstaan. Eclectisch werken lijkt alvast goed aan te sluiten bij de realiteit van sociaal werkers op de vloer. Zij 7

8 combineren veelal diverse denkkaders, technieken, middelen, strategieën. Alleen is het expliciteren ervan geen sinecure. Overigens een opdracht die hen zelden gevraagd wordt. Als het al gevraagd wordt, is het twijfelachtig of het antwoord klopt met de bestaande praktijken. Argyris wees op het spanningsveld tussen theory in mind en theory in practice. Nieuwe kennisinitiatieven in het sociaal werk Tot slot nog even wijzen op enkele nieuwe initiatieven en projecten gericht op kennisontwikkeling. Het oprichten van kenniscentra aan hogescholen waarin onderzoek en methodiekontwikkeling hand in hand gaan, is beloftevol. Lectoren zijn naast lesgevers ook onderzoekers en dienstverleners. Onderzoeksopdrachten geven hen een specifieke toegang tot het werkveld (Vlaeminck, 2005). Vanuit de onderzoekerstoel observeren, beschrijven en verklaren ze dagelijkse praktijken. Dit levert een interessante kruisbestuiving voor de diverse actoren. De hogeschool leert over het actueel handelen en reflecteren op de werkvloer en de praktijkwerkers leren dat praktijkervaringen een bijzondere particuliere kennis bevatten die taal nodig heeft en kritische analyse. Onderzoek laat een andere wind waaien in organisaties. Niet alleen het bekende Hawthorne-effect. 4 speelt, maar ook de belangstelling om praktijken te confronteren met geijkte kennis en modellen. Onderzoeksopdrachten kunnen een return opleveren voor de opleiding. Studenten worden geïnformeerd, geënthousiasmeerd en ingewijd in het domein van onderzoek en wetenschap. Ze leren niet alleen literatuur lezen, begrijpen én kritisch evalueren. Ze krijgen ook dagelijks werkvloerverse informatie via onderzoeksprojecten. Al zal het niveau tussen bachelor en master op dit vlak mogen en moeten verschillen. Ze liggen echter liefst goed in elkaars verlengde zodat doorstromers naar de masteropleiding niet langer watervrees hebben voor internationale literatuur en onderzoekswerk. Niet alleen in Nederland ook in Vlaanderen krijgen kenniscentra een voet aan de grond. In Vlaanderen bieden PWO-middelen uitstekende kansen om de fameuze kloof tussen kennis, onderzoek, wetenschap, praktijk, opleiding, werkveld, academische wereld te dichten. Het werkveld is zich soms bewust van de expertise die ze doorheen jaren ontwikkelen. Publicaties van Foton (Deltour, Meire, e.a. 2008), het expertisecentrum voor personen met dementie, tonen geen kale kapstokken, maar een toegankelijke mix van ethische, methodische, empirische kennis uit diverse disciplines, praktijkervaring en common sense. Kennis uit sociaal werk aangevuld met kennis uit kinesitherapie, verpleegkunde, thuiszorg, en geneeskunde leiden tot synergie. In Nederland is Casusconsult sinds de jaren negentig bezig om casusgebaseerde kennis via een virtueel forum te ontsluiten én te delen, ver voorbij de grens van de eigen organisatie. (Joenje en Van der Laan, 2001). Conclusie Het kennisvraagstuk in het sociaal werk is dwingender en actueler dan ooit. De verwachtingen zijn steeds hoger gespannen ten aanzien van de professie. Kunnen we uitleggen wat we doen en vooral op grond waarvan en met het oog waarop? 4 Onderzoek werkers Hawthorne Works Western Electric in Cicero (1927) Verbetering van prestaties van de werkers deed zich alleen al voor door de ervaring dat hun prestaties onderwerp van onderzoek waren en er dus met aandacht gekeken werd. 8

9 Krijgen zowel wetenschappers als sociaal werkers zelf méér belangstelling voor de kennisbodem van hun professie? Beseffen dat kennis, net als theorie, geen neutraal domein is, zou een eerste belangrijke stap kunnen zijn. Dat kennis niet alleen even aan de kapstok wordt gehangen, maar deel uitmaakt van een bredere garderobe. Enkele kledingstukken binnen handbereik hebben, kan een zeker comfort geven aan de praktijkbeoefenaar. Al geeft het ook een vals beeld over de ware aard van het vak. Elke kennis, elke theorie heeft een tijdelijk karakter en een voorlopige status. Als het sociaal werk zich wil laten kennen aan de buitenwereld, dan is de kapstok hoogstens een handige introductie op een veel ingewikkelder verhaal. Is de body of knowledge in het sociaal werk dan gedoemd tot eeuwig navigeren, zoals de Vliegende Hollander in Wagners opera? Ja en neen. Ja, omdat de professie zich elke dag opnieuw in het geleefde leven (dixit Baart, 2001) afspeelt. Elke sociaal werker beseft dat een rigide toepassing van handelingsmodellen zich slecht verstaat met de praktijkeisen. Elke sociale professional ontwikkelt gaandeweg professionele intuïtie, een common sense, stille kennis en vooral als het even kan de o zo nodige discretionaire ruimte om de spanning tussen regels en uitvoering op te heffen. Nee, niet eeuwig navigeren, want dan verovert kennis nooit de stevigheid die de professie nodig heeft om zich te profileren in het maatschappelijke veld. Wie werkers op de huid zit en bevraagt naar de onderliggende theorie komt soms van een kale reis thuis. Professionals hebben geen traditie om de kennis van hun vak te verwoorden. Stille kennis. Wat ze verwoorden zijn veeleer reflecties van intuïtieve en persoonlijke aard (wat doe ik als maatschappelijk werker? wat voel ik? hoe zet ik mijn persoon in?). Ze lijken méér bezig zijn met the body dan met knowledge. Of de kapstokken moeten worden ingeruild voor sokkels, valt niet meteen te beantwoorden. Het kritische discours over de kennis van het vak verdient méér aanmoediging vanuit het werkveld. Gewone, traditionele casusbesprekingen leveren vaak geschikt voer om dergelijke discussies aan te vatten. Helaas worden deze thema s zelden diepgaand geproblematiseerd, laat staan gearchiveerd. (Vlaeminck, 2005) Misschien gaat het niet om die ene, arduinen sokkel, wél om een glazen variant waarvan het stof geregeld wordt verwijderd. Hiertoe mag en moet het sociaal werk méér ambitie krijgen. Af en toe de kale kapstok even aan de haak hangen en tijd nemen voor een poosje sokkelstaren én vooral om van onderuit de sokkel te verstevigen en mee vorm te geven. Gesystematiseerde, zorgvuldig en nauwkeurig bediscussieerde praktijkkennis verdient een plaats. Kennis moet uit de praktijken naar boven gepompt, dixit Van der Laan. The body of knowledge is niet leverbaar op kapstokformaat, al dromen praktijkmensen daar wel van, maar laat zich slechts moeizaam en met mondjesmaat kennen, ontwikkelen en toetsen. Geen simpel vraagstuk van vraag en aanbod maar een complex proces. Tenzij het in sociaal werk niet gaat om een kunstobject, maar een zakelijk goed, een product, een dienst. In dit geval maakt de sokkel misschien geen enkele overlevingskans. Zelfs de kapstok dreigt te verbleken. Dan wordt het tijd om een ander verhaal te schrijven. Social work theory should never become an end in itself: a truly useful theory would provide guidance towards a more effective practice, giving a measure of confidence. Coulshed (in 1991) 9

10 Bronnen: Argyris, Chr. (1979). Onderzoekingen wat betreft adviseur-cliënt-relaties. In Bennis, W.G. e.a. (1979). Strategieën voor verandering. Deventer: Van Loghum Slaterus. Baart, A. ( 2001) Een theorie van de presentie. Utrecht: Lemma. Camilleri, (1999). geciteerd in Trevithick, P. (2005) Coulshed (1991). geciteerd in Trevithick, P. (2005) Curtis G.C. (1996). The scientific evaluation of new claims. Research on social work practice, 1, p Deltour, B., Meire, Cl e.a. (2008). Een steen in je hand. Dementie bespreekbaar maken. Antwerpen: Garant. De Vries, S. (2007) Wat werkt? De kern en de kracht van het maatschappelijk werk. Amsterdam: SWP. Drury Hudson, J. (1999). Decision making in child protection: the use of theoretical, empirical and procedural knowledge by novices and experts and implications for fieldwork placement. British journal of social work. p Floersch, J. (2000). Reading the case record: the oral and written narratives of social workers. Social Service Review. Juni 2000, p Fook, J. (1996). The reflective researcher: social workers theories of practice research. New South Wales, Australia: Allen & Unwin. Fook, J. (2002). Geciteerd in Payne, M. (2005) Herman, S. (2001). Onvoltooid verleden tijd. Maatschappelijk werk en social casework. Leuven: Garant. Hollis, Fl. (1964). Casework, a psychosocial therapy. New York: Random House. Horder, W. (2007). Reading in professional practice: how social work practice assessors access knowledge and information. British journal of social work.2007, 37, Howe (2002). Geciteerd in Trevithick, P. (2005) Jagt, L.J. (2008). Van Richmond naar Reid. Bronnen en ontwikkeling van taakgerichte hulpverlening in het maatschappelijk werk. Houten: Bohn Stafleu Van Loghum Joenje, R. en Van der Laan, G. (2001). Casusconsult. Een weg naar methodiekontwikkeling? Tijdschrift SPH. Amsterdam: SWPbooks. Kamphuis, M. (1971). Het avontuur in Saint Paul. Alphen aan de Rijn: SCR Samsom. Knijn, T. (2005). Meer vakinhoud voor professionals. Tijdschrift voor de sociale sector, 7/8.Kuhn, T.S. (1970). The structure of scientific revolutions. Chicago: the university of Chicago. Munro, E., (2003) Formal risk assessment instruments or intuitive knowledge? Houten: Bohn Stafleu Payne, M. (2005) Modern Social Work Theory. New York: Palgrave Macmillan. Perlman, H. (1970). Social Casework. De methodiek van het individueel maatschappelijk werk. Deventer: Van Loghum Slaterus. Popper, K. (1994b).Geciteerd in Trevithick (2005). Rank, O. (1947). Geciteerd in Jagt, L. (2008) Reid, W. en Kirk. (2002). Geciteerd in Payne, M. (2005) Richmond, M. (1917). Social Diagnosis. New York: Russell Sage Foundation. Schilder, L. (2009). Gastcollege vrijdag 13 febr 2009 K U Leuven. Handout. Shaw, (1996). geciteerd in Trevithick, P. (2005) Sibeon, (1990). geciteerd in Payne, M. (2005) Snellen, A. (2005). Basismodel voor methodisch hulpverlener. Bussum: Coutinho. Spierts, M. (2004). A third way for the sociocultural profession. Paper gepresenteerd op Conferentie Professionals between people and policy. Amsterdam/Utrecht op 7-8 okt. Ter Horst, W. (1983). Algemene orthopedagogiek. Proeve van een theorie-concept. Kampen: Kok. Trevithick, P. (2005). Social Work Skills a practice handbook. Maidenhead: Open University. Van Der Laan,G., (1999) Gevalskennis, verschillende soorten kennis. Caseconsult AMW, Informatiebulletin nr 2, nov Van der Laan, G. (2006). Maatschappelijk werk als ambacht: inbedding en belichaming. Amsterdam: SWP. Van der Laan, G. (2007). Professionaliteit en ambachtelijkheid. Sociale Interventie jrg /2, p Van Strien, P.J. (1986). Praktijk als wetenschap. Assen Maastricht: Van Gorcum Verbruggen, A. (2007). De ziel van de stiel. Maatschappelijk assistenten en hun beroep: bouwstenen voor een gedeeld verhaal. Gent: Academia Press. Vlaeminck, H. (2005) Het gebruik van casuïstiek in het sociaal werk. Gent: Academia Press. 10

Het huis met de zeven kamers

Het huis met de zeven kamers Het huis met de zeven kamers Hans van Ewijk Hans.vanewijk@uvh.nl www.hansvanewijk.nl Zeven ramen van sociaal werk Domein Theorieën Ethiek Disciplines Beleid en organisatie Methodes Professionalisering

Nadere informatie

Thuiswerktoets Filosofie, Wetenschap en Ethiek Opdracht 1: DenkTank De betekenis van Evidence Based Practice voor de verpleegkunde

Thuiswerktoets Filosofie, Wetenschap en Ethiek Opdracht 1: DenkTank De betekenis van Evidence Based Practice voor de verpleegkunde Thuiswerktoets Filosofie, Wetenschap en Ethiek Opdracht 1: DenkTank De betekenis van Evidence Based Practice voor de verpleegkunde Universitair Medisch Centrum Utrecht Verplegingswetenschappen cursusjaar

Nadere informatie

Over nut en noodzaak van praktijkgericht onderzoek. Congres Focus op onderzoek - Oogsten en verbinden 1 en 2 december 2011, Galgenwaard, Utrecht

Over nut en noodzaak van praktijkgericht onderzoek. Congres Focus op onderzoek - Oogsten en verbinden 1 en 2 december 2011, Galgenwaard, Utrecht Over nut en noodzaak van praktijkgericht onderzoek Congres Focus op onderzoek - Oogsten en verbinden 1 en 2 december 2011, Galgenwaard, Utrecht Wat is het probleem? Volgens: 1. De professional 2. De wetenschapper

Nadere informatie

Expertisenetwerk School of Education. Zomerschool Praktijkgericht Onderzoek voor lerarenopleiders. 5-7 september 2012 Leuven

Expertisenetwerk School of Education. Zomerschool Praktijkgericht Onderzoek voor lerarenopleiders. 5-7 september 2012 Leuven Expertisenetwerk School of Education Zomerschool Praktijkgericht Onderzoek voor lerarenopleiders 5-7 september 2012 Leuven Drie stenen in de kikkerpoel Situering, omschrijving en belang van praktijkgericht

Nadere informatie

Opleidingsprogramma DoenDenken

Opleidingsprogramma DoenDenken 15-10-2015 Opleidingsprogramma DoenDenken Inleiding Het opleidingsprogramma DoenDenken is gericht op medewerkers die leren en innoveren in hun organisatie belangrijk vinden en zich daar zelf actief voor

Nadere informatie

Master in de seksuologie

Master in de seksuologie Master in de seksuologie Faculteit Geneeskunde Kiezen voor de opleiding seksuologie De seksuologie is een erg jonge wetenschap amper iets meer dan een eeuw oud, waarvan de ontwikkeling lang heeft geleden

Nadere informatie

Verstandelijke Beperking en Psychiatrie; praktijk richtlijnen

Verstandelijke Beperking en Psychiatrie; praktijk richtlijnen Verstandelijke Beperking en Psychiatrie; praktijk richtlijnen Congres Focus op Onderzoek, 22 juni 2015 Gerda de Kuijper, AVG/senior senior onderzoeker CVBP/UMCG Dederieke Festen AVG/senior onderzoeker

Nadere informatie

Verstandelijke Beperking en Psychiatrie; praktijk richtlijnen

Verstandelijke Beperking en Psychiatrie; praktijk richtlijnen Verstandelijke Beperking en Psychiatrie; praktijk richtlijnen Congres Focus op Onderzoek, 22 juni 2015 Gerda de Kuijper, AVG/senior senior onderzoeker CVBP/UMCG Dederieke Festen AVG/senior onderzoeker

Nadere informatie

De Leerstoel Grondslagen van het Maatschappelijk Werk

De Leerstoel Grondslagen van het Maatschappelijk Werk De Leerstoel Grondslagen van het Maatschappelijk Werk Hans van Ewijk Bijzonder Hoogleraar Grondslagen van het Maatschaappelijk Werk Lector Sociaal Werk Theorie (Hogeschool Utrecht) Marie Kamphuis (1908

Nadere informatie

ECTS-fiche. Graduaat Maatschappelijk werk Samenwerkingsvaardigheden. Lestijden. Ingeschatte totale studiebelasting (in uren) 1 Mogelijkheid tot

ECTS-fiche. Graduaat Maatschappelijk werk Samenwerkingsvaardigheden. Lestijden. Ingeschatte totale studiebelasting (in uren) 1 Mogelijkheid tot ECTS-fiche 1. Identificatie Opleiding Module Code Lestijden Studiepunten Ingeschatte totale studiebelasting (in uren) 1 Mogelijkheid tot Graduaat Maatschappelijk werk Samenwerkingsvaardigheden AC2 40 n.v.t.

Nadere informatie

Toelichting reflectievoorwaarden voor jeugdzorgwerkers

Toelichting reflectievoorwaarden voor jeugdzorgwerkers Toelichting reflectievoorwaarden voor jeugdzorgwerkers Wat is reflectie? Professionele en effectieve jeugdzorg vraagt om professionals die in staat zijn om algemeen werkzame factoren zoals bevorderen motivatie,

Nadere informatie

Communiceren en Improviseren. Omgaan met dynamiek en complexiteit bij de ontwikkeling en implementatie van een gezondheidsinterventie W.M.A.

Communiceren en Improviseren. Omgaan met dynamiek en complexiteit bij de ontwikkeling en implementatie van een gezondheidsinterventie W.M.A. Communiceren en Improviseren. Omgaan met dynamiek en complexiteit bij de ontwikkeling en implementatie van een gezondheidsinterventie W.M.A. ter Haar Samenvatting In dit proefschrift is de aard en het

Nadere informatie

Onderzoek de spreekkamer!

Onderzoek de spreekkamer! Onderzoek de spreekkamer! Lennard Voogt Inleiding Het wetenschappelijk fundament van de manuele therapie wordt sterker. Manueel therapeuten krijgen steeds meer inzicht in de effectiviteit van hun inspanningen

Nadere informatie

Minor Licht Verstandelijk Beperkt

Minor Licht Verstandelijk Beperkt Minor Licht Verstandelijk Beperkt Academie voor Sociale Studies Inleiding De minor Licht Verstandelijk Beperkt biedt een inspirerend en intensief half jaar deskundigheidsbevordering op het gebied van werken

Nadere informatie

Academische werkplaats : bijzondere samenwerking tussen onderzoek en praktijk

Academische werkplaats : bijzondere samenwerking tussen onderzoek en praktijk Academische werkplaats : bijzondere samenwerking tussen onderzoek en praktijk Prof. dr. Koen Hermans Projectleider Armoede en Welzijn LUCAS / Onderzoeksgroep Sociaal Werk Ondersteuning van PmB: revolutionaire

Nadere informatie

Evidence based nursing: wat is dat?

Evidence based nursing: wat is dat? Evidence based nursing: wat is dat? Sandra Beurskens Lector kenniskring autonomie en participatie van mensen met een chronische ziekte Kenniskring autonomie en participatie EBN in de praktijk: veel vragen

Nadere informatie

Spanningsvelden bij toegankelijkheid van zorg : We hebben gezocht naar een titel die meteen naar de kern van de zaak gaat en die omvattend is voor de

Spanningsvelden bij toegankelijkheid van zorg : We hebben gezocht naar een titel die meteen naar de kern van de zaak gaat en die omvattend is voor de 1 Inleiding door dr. Walter Krikilion, voorzitter Werkgroep Ethiek in de Kliniek van ICURO - Symposium Spanningsvelden bij toegankelijkheid van zorg 19 oktober 2012 - Hasselt Beste deelnemers, Als Werkgroep

Nadere informatie

Het sociaal regelsysteem: externe sturing door discipline. Het systeem van communicatieve zelfsturing: zelfsturing in communicatie

Het sociaal regelsysteem: externe sturing door discipline. Het systeem van communicatieve zelfsturing: zelfsturing in communicatie De logica van lef, discipline en communicatie Theoretisch kader voor organisatieontwikkeling Tonnie van der Zouwen, maart 2007 De gelaagdheid in onze werkelijkheid Theorieën zijn conceptuele verhalen met

Nadere informatie

Andragogisch handelen en bevlogenheid in het werk

Andragogisch handelen en bevlogenheid in het werk Kring Andragologie Andragogisch handelen en bevlogenheid in het werk Versterking zelfregulerend vermogen van individu, groep en organisatie als antwoord op toegenomen complexiteit Zeven interactieve werkcolleges

Nadere informatie

INHOUDSOPGAVE INLEIDING 1. Oscars verhaal: het eerste in een lange reeks 1 Situering 5 Probleemstelling 5 Methodologie 8 Werkwijze en opbouw 9

INHOUDSOPGAVE INLEIDING 1. Oscars verhaal: het eerste in een lange reeks 1 Situering 5 Probleemstelling 5 Methodologie 8 Werkwijze en opbouw 9 INHOUDSOPGAVE INLEIDING 1 Oscars verhaal: het eerste in een lange reeks 1 Situering 5 Probleemstelling 5 Methodologie 8 Werkwijze en opbouw 9 DEEL I BEGRIPSOMSCHRIJVING casus vanuit vijf invalshoeken Inleiding

Nadere informatie

Een ruime invulling van EBP als opportuniteit. Prof. dr. Koen Hermans Projectleider Armoede en Welzijn LUCAS / Onderzoeksgroep Sociaal Werk KU Leuven

Een ruime invulling van EBP als opportuniteit. Prof. dr. Koen Hermans Projectleider Armoede en Welzijn LUCAS / Onderzoeksgroep Sociaal Werk KU Leuven Een ruime invulling van EBP als opportuniteit Prof. dr. Koen Hermans Projectleider Armoede en Welzijn LUCAS / Onderzoeksgroep Sociaal Werk KU Leuven Evidence-based practice EBP: één van de belangrijkste

Nadere informatie

Dr. Hilde Verbeek 15 april 2014. Department of Health Services Research Focusing on Chronic Care and Ageing 1

Dr. Hilde Verbeek 15 april 2014. Department of Health Services Research Focusing on Chronic Care and Ageing 1 Dr. Hilde Verbeek 15 april 2014 Department of Health Services Research Focusing on Chronic Care and Ageing 1 Doelstelling Nurses on the Move Bijdragen aan verbetering kwaliteit van zorg in verpleeg- en

Nadere informatie

Methodisch handelen & Klinisch redeneren

Methodisch handelen & Klinisch redeneren Methodisch handelen & Klinisch redeneren Methodisch handelen & Doel: Begripsverheldering Kennismaken en oefenen met de methodiek en systematiek van klinisch redeneren aan de hand van casuïstiek Nieuwe

Nadere informatie

Kwantitatief en kwalitatief onderzoek voor toegepaste psychologie

Kwantitatief en kwalitatief onderzoek voor toegepaste psychologie Kwantitatief en kwalitatief onderzoek voor toegepaste psychologie Kwantitatief en kwalitatief onderzoek voor toegepaste psychologie Laurens Ekkel Tweede druk Boom Lemma uitgevers Amsterdam 2015 Voorwoord

Nadere informatie

TRAINING EN TOETSING BINNEN DE OPLEIDING. Professioneel Handelen

TRAINING EN TOETSING BINNEN DE OPLEIDING. Professioneel Handelen TRAINING EN TOETSING BINNEN DE OPLEIDING 1 LEERRESULTATEN EN COMPETENTIES Doelstellingen competenties Structuur en éénduidigheid Uniformiteit in formulering 2 LEERRESULTATEN EN COMPETENTIES Generieke competenties

Nadere informatie

Universiteit Opleiding Cursus Beschrijving Link. Vaardigheidsonderwijs 2e jaar

Universiteit Opleiding Cursus Beschrijving Link. Vaardigheidsonderwijs 2e jaar Overzicht bachelorcursussen Dit overzicht geeft een groot aantal bachelorcursussen weer die aandacht besteden cultuur en/of gender op het gebied van gezondheidszorg. Het overzicht betreft cursussen uit

Nadere informatie

In deze les. Het experiment. Hoe bereid je het voor? Een beetje wetenschapsfilosofie. Literatuuronderzoek (1) Het onderwerp.

In deze les. Het experiment. Hoe bereid je het voor? Een beetje wetenschapsfilosofie. Literatuuronderzoek (1) Het onderwerp. In deze les Het experiment Bart de Boer Hoe doe je een experiment? Hoe bereid je het voor? De probleemstelling Literatuuronderzoek Bedenken/kiezen experimentele opstelling Bedenken/kiezen analysevorm Hoe

Nadere informatie

Bachelorproject (15 EC), BSK. Docent: MSc, Drs. C. Nagtegaal

Bachelorproject (15 EC), BSK. Docent: MSc, Drs. C. Nagtegaal Vakbeschrijvingen derde jaar EBM: In het derde jaar volg je enkele verdiepende vakken, schrijf je de bachelorscriptie en heb je een vrije keuzeruimte. Je kunt deze ruimte invullen met keuzevakken (o.a.

Nadere informatie

E-COACHEN MET PASSIE JOKE VAN DER VEN

E-COACHEN MET PASSIE JOKE VAN DER VEN E-COACHEN MET PASSIE JOKE VAN DER VEN INHOUD Voorwoord 9 Inleiding 11 1 Coachen versus e-coachen 1.1 Ervaringen Interapy 1.2 Eerste evaluatie 1.3 Het ontstaan 1.4 Online therapie versus online coachen

Nadere informatie

De diep verstandelijk gehandicapte medemens

De diep verstandelijk gehandicapte medemens De diep verstandelijk gehandicapte medemens Eerste druk, mei 2012 2012 Wilte van Houten isbn: 978-90-484-2352-1 nur: 895 Uitgever: Free Musketeers, Zoetermeer www.freemusketeers.nl Hoewel aan de totstandkoming

Nadere informatie

Praktische antwoorden op de complexiteit van het sociale werkveld. Bevlogenheid terug in het werk

Praktische antwoorden op de complexiteit van het sociale werkveld. Bevlogenheid terug in het werk Kring Andragologie Praktische antwoorden op de complexiteit van het sociale werkveld Bevlogenheid terug in het werk Vijf interactieve werkcolleges met Gerard Donkers maart - mei 2014 U bent : manager,

Nadere informatie

Voorbeeld Examen Inleiding in de Klinische Psychologie

Voorbeeld Examen Inleiding in de Klinische Psychologie Voorbeeld Examen Inleiding in de Klinische Psychologie Woord vooraf: -Het examen is vrij uitgebreid en pittig. Dit is bewust gedaan zodat u vragen heef rond verschillende onderwerpen en aspecten van de

Nadere informatie

De curriculum van de masteropleiding PM MBO kan op verschillende niveau s bekeken worden:

De curriculum van de masteropleiding PM MBO kan op verschillende niveau s bekeken worden: Marco Snoek over de masteropleiding en de rollen van de LD Docenten De curriculum van de masteropleiding PM MBO kan op verschillende niveau s bekeken worden: Het intended curriculum : welke doelen worden

Nadere informatie

De kenniswerker. Prof. Dr. Joseph Kessels. Leuven 31 mei 2010

De kenniswerker. Prof. Dr. Joseph Kessels. Leuven 31 mei 2010 De kenniswerker Prof. Dr. Joseph Kessels Leuven 31 mei 2010 Is werken in de 21 ste eeuw een vorm van leren? Het karakter van het werk verandert: Van routine naar probleemoplossing Van volgend naar anticiperend

Nadere informatie

Investors in People. Willem E.A.J. Scheepers MBA

Investors in People. Willem E.A.J. Scheepers MBA Investors in People. Willem E.A.J. Scheepers MBA LINCOLN STEFFENS I have seen the future and it works IiP = Meer dan Opleiden! (veel meer.) Recent Onderzoek Informeel Leren ( Research voor Onderwijs &

Nadere informatie

Het onderwijsprogramma van de opleidingen Pedagogiek mei 2013

Het onderwijsprogramma van de opleidingen Pedagogiek mei 2013 Bijlage 7: Het onderwijsprogramma van de opleidingen Pedagogiek mei 2013 Visie opleidingen Pedagogiek Hogeschool van Amsterdam Wij dragen als gemeenschap en daarom ieder van ons als individu, gezamenlijk

Nadere informatie

Natural Europe - Natuurlijk Europa

Natural Europe - Natuurlijk Europa Natural Europe - Natuurlijk Europa General Information Summary Natuurlijk Europa zet een aantal softwaretools in die het mogelijk maken voor leerkrachten om innovatieve online trajecten te ontwerpen via

Nadere informatie

Competentie-invullingsmatrix

Competentie-invullingsmatrix Competentie-invullingsmatrix masterprf afstudeerrichtingsopleidingsonderdelen Master of Science in de psychologie onderwijs Academiejaar 2016-2017 Legende: W=didactische werkvormen E=evaluatievormen H000079

Nadere informatie

8-6-2010. Oplossingen voor Implementatie. Wat betekenen deze organisatie concepten voor RM implementatie in een organisatie?

8-6-2010. Oplossingen voor Implementatie. Wat betekenen deze organisatie concepten voor RM implementatie in een organisatie? 2. Oplossingen voor WELKOM Implementatie Door combineren van: 1. Organisatiekunde 2. Innovatiemanagement 3. Verandermanagement 2. Neo-modernistisch: menselijk begrip, de mens centraal Toenemende geschiktheid

Nadere informatie

Ontwerpgericht onderzoek in het HBO: onderzoeken door te adviseren

Ontwerpgericht onderzoek in het HBO: onderzoeken door te adviseren Management, finance en recht Ontwerpgericht onderzoek in het HBO: onderzoeken door te adviseren KWALON Conferentie Kwalitatief onderzoek in het hoger onderwijs: lessen leren van elkaar 13 december 2012

Nadere informatie

Schrijfplezier en schrijfvaardigheid op de basisschool. Een nieuw schrijfcurriculum gericht op inhoud en genre-kennis

Schrijfplezier en schrijfvaardigheid op de basisschool. Een nieuw schrijfcurriculum gericht op inhoud en genre-kennis Suzanne van Norden & Lucie Visch Stichting Taalvorming Contact: info@taalvorming.nl Schrijfplezier en schrijfvaardigheid op de basisschool. Een nieuw schrijfcurriculum gericht op inhoud en genre-kennis

Nadere informatie

Wat werkt er in sociaal werk? Drs. Sjef de Vries Antwerpen 26/4/2016

Wat werkt er in sociaal werk? Drs. Sjef de Vries Antwerpen 26/4/2016 Wat werkt er in sociaal werk? Drs. Sjef de Vries Antwerpen 26/4/2016 Sjef de Vries. Wat Werkt? De kern en kracht van het maatschappelijk werk SWP 2007 De verantwoording van de presentatie vindt u in dit

Nadere informatie

Het schrijven van een artikel of casus voor Oedeminus

Het schrijven van een artikel of casus voor Oedeminus Het schrijven van een artikel of casus voor Oedeminus Procedure De redactie van Oedeminus verheugt zich op uw bijdrage aan ons blad. Voor u uw kennis, inzichten en ideeën op papier zet, is het goed om

Nadere informatie

Domeinbeschrijving manuele therapie NVMT

Domeinbeschrijving manuele therapie NVMT Domeinbeschrijving manuele therapie NVMT Voor u ligt de domeinbeschrijving manuele therapie. Deze beschrijving vormt de uitkomst van het project domeinbeschrijving manuele therapie dat door het bestuur

Nadere informatie

Profilering derde graad

Profilering derde graad Profilering derde graad De leerling heeft in de eerste en de tweede graad de gelegenheid gehad om zijn of haar interesses te ontdekken. Misschien heeft hij of zij al enig idee ontwikkeld over toekomstige

Nadere informatie

Vragen pas gepromoveerde

Vragen pas gepromoveerde Vragen pas gepromoveerde dr. Maaike Vervoort Titel proefschrift: Kijk op de praktijk: rich media-cases in de lerarenopleiding Datum verdediging: 6 september 2013 Universiteit: Universiteit Twente * Kun

Nadere informatie

Research in Higher Professional Education: A staff perspective. Mw. D.M.E. Griffioen

Research in Higher Professional Education: A staff perspective. Mw. D.M.E. Griffioen Research in Higher Professional Education: A staff perspective. Mw. D.M.E. Griffioen This chapter is part of: Griffioen, D.M.E. (2013). Research in Higher Professional Education: A Staff Perspective. Chapter

Nadere informatie

10 Masteropleiding Filosofie & Maatschappij

10 Masteropleiding Filosofie & Maatschappij 10 Masteropleiding Filosofie & Maatschappij 10.1 Inleiding Dit hoofdstuk bevat gedetailleerde informatie over de doelstellingen, eindkwalificaties en opbouw van de Masteropleiding Filosofie & Maatschappij.

Nadere informatie

Oplossingsgericht en waarderend coachen.

Oplossingsgericht en waarderend coachen. Oplossingsgericht en waarderend coachen. Coaching is die vorm van professionele begeleiding waarbij de coach als gelijkwaardige partner de cliënt ondersteunt bij het behalen van zelfgekozen doelen. Oplossingsgericht

Nadere informatie

De Gespecialiseerde Professional

De Gespecialiseerde Professional Top Talent Programma Excellentietraject: Facility Management F-MEX De Gespecialiseerde Professional Academie: HBS Saxion University of Applied Science Auteur: Benedicte de Vries Datum: 13-07-2015 1 Programma:

Nadere informatie

Intervisiemethodes. Methode 1: Incidentenmethode

Intervisiemethodes. Methode 1: Incidentenmethode Intervisiemethodes Methode 1: Incidentenmethode Bij de incidentmethode wordt een gebeurtenis uit de werksituatie van een van de deelnemers op gestructureerde wijze besproken. Stap 1 Introductie van het

Nadere informatie

van een samenhangend sterser van uitspraken met betrekking tot de organisatorische inbedding van de goederenstroombesturing'

van een samenhangend sterser van uitspraken met betrekking tot de organisatorische inbedding van de goederenstroombesturing' Samenvatting Doel van deze studie was om te komen tot een referentiekader van waaruit zowel beschrijvende, analyserende, als voorschrijvende uitspraken gedaan kunnen worden met betrekking tot de organisatorische

Nadere informatie

De opleider als rolmodel

De opleider als rolmodel De opleider als rolmodel De opleider als rolmodel programma 14.00 welkom 14.15 voorstelronde/verwachtingen 14.35 excellent teacher en excellent rolemodel 14.55 groepswerk 15.10 plenaire rapportage 15.35

Nadere informatie

OPLOSSINGSGERICHT WERKEN MET JONGEREN MISSION POSSIBLE

OPLOSSINGSGERICHT WERKEN MET JONGEREN MISSION POSSIBLE OPLOSSINGSGERICHT WERKEN MET JONGEREN MISSION POSSIBLE OPEN INSCHRIJVING IN UTRECHT WAT IS MISSION POSSIBLE? Bent u geïnteresseerd te ontdekken waar de motivatie van jongeren ligt om hun problemen zelf

Nadere informatie

PVA Jaar 2. Stefan Timmer S1001410 Klas: CE 2b

PVA Jaar 2. Stefan Timmer S1001410 Klas: CE 2b PVA Jaar 2 Stefan Timmer S1001410 Klas: CE 2b Inhoudsopgave blz. Voorblad - Inhoudsopgave 2 Plan van aanpak tweede jaar 3-4 Bijlage 1: Algemene domeincompetenties 5-6 (wat heb ik geleerd) Bijlage 2: Belangrijkste

Nadere informatie

Een holistische benadering door klinisch redeneren

Een holistische benadering door klinisch redeneren Een holistische benadering door klinisch redeneren Barbara van der Meij (Links), Halime Ozturk (rechts) Publicatiedatum: 14-02-2014 Klinisch redeneren lijkt hét middel om de diëtetiek naar een hoger niveau

Nadere informatie

Hoofdstuk 18 Bouwen aan organisatie met de netwerkmultiloog

Hoofdstuk 18 Bouwen aan organisatie met de netwerkmultiloog Hoofdstuk 18 Bouwen aan organisatie met de netwerkmultiloog Anne-Marie Poorthuis en Sjanneke Werkhoven De netwerkmultiloog is een methode om veel mensen in een organisatie te betrekken bij een organisatiethema

Nadere informatie

Logistiek management in de gezondheidszorg

Logistiek management in de gezondheidszorg Katholieke Universiteit Leuven Faculteit Geneeskunde Departement Maatschappelijke Gezondheidszorg Centrum voor Ziekenhuis- en Verplegingswetenschap Master in management en beleid van de gezondheidszorg

Nadere informatie

Reflectie en feedback

Reflectie en feedback Reflectie en feedback Doelen bijeenkomst Kennis uitbreiden over reflectie en feedback Vaardigheden oefenen met stimuleren van reflectie Hoe in te bedden in de organisatie (wie, wanneer, teamoverzicht,

Nadere informatie

In artikel 23 van dezelfde wet, worden de onderdelen b), c), d) en f) opgeheven.

In artikel 23 van dezelfde wet, worden de onderdelen b), c), d) en f) opgeheven. HOOFDSTUK 1 Geestelijke gezondheidszorg-beroepen Afdeling 1 Wijziging van de wet van 4 april 2014 tot regeling van de geestelijke gezondheidszorgberoepen en tot wijziging van het koninklijk besluit nr.78

Nadere informatie

Kennis, hoe te benaderen en hoe te funderen..? Violette van Zandbeek Social research Datum: 15 april 2011

Kennis, hoe te benaderen en hoe te funderen..? Violette van Zandbeek Social research Datum: 15 april 2011 Kennis, hoe te benaderen en hoe te funderen..? Naam: Violette van Zandbeek Vak: Social research Datum: 15 april 2011 1 Kennis, hoe te benaderen en hoe te funderen..? Als onderdeel van het vak social research

Nadere informatie

Helpt het hulpmiddel?

Helpt het hulpmiddel? Helpt het hulpmiddel? Het belang van meten Zuyd, Lectoraat Autonomie en Participatie Faculteit Gezondheidszorg Dr. Ruth Dalemans, Prof. Sandra Beurskens 08-10-13 Doelstellingen van deze presentatie Inzicht

Nadere informatie

Kring andragologie. Zelfregie voor organisaties in transitie Zeven masterclasses, mei - oktober 2015 Met dr. Gerard Donkers

Kring andragologie. Zelfregie voor organisaties in transitie Zeven masterclasses, mei - oktober 2015 Met dr. Gerard Donkers Kring andragologie Zelfregie voor organisaties in transitie Zeven masterclasses, mei - oktober 2015 Met dr. Gerard Donkers Organisaties in zorg, welzijn en onderwijs opereren anno nu in een complexe en

Nadere informatie

Onderwijsonderzoek: Vlaamse beleidsontwikkelingen voor de toekomst. Dirk Van Damme Kabinetschef onderwijs

Onderwijsonderzoek: Vlaamse beleidsontwikkelingen voor de toekomst. Dirk Van Damme Kabinetschef onderwijs Onderwijsonderzoek: Vlaamse beleidsontwikkelingen voor de toekomst Dirk Van Damme Kabinetschef onderwijs Aanzetten tot debat VIWTA-onderzoek over onderwijsonderzoek in Vlaanderen VLOR-advies OESO en Europese

Nadere informatie

2 e Fontys Onderzoekscongres Onderzoek & Onderwijs :

2 e Fontys Onderzoekscongres Onderzoek & Onderwijs : 2 e Fontys Onderzoekscongres Onderzoek & Onderwijs : Onderzoek in de onderwijspraktijk van Fontys Wat doen we? Hoe gaat het? Wat levert het op? KEY NOTE: ANOUKE BAKX & JOS MONTULET Onderzoek binnen de

Nadere informatie

ACT en Authenticiteit

ACT en Authenticiteit ACT en Authenticiteit Weg met het keurslijf, ruimte voor jezelf. Datum: 25-09-2015 Door: Tim Batink Locatie: Bussum even voorstellen Tim Batink, MSc GZ-Psycholoog i.o., Cognitief Gedragstherapeut VGCt,

Nadere informatie

leergang KLEUR BEKENNEN Kleedkamergesprekken over leiderschapsontwikkeling

leergang KLEUR BEKENNEN Kleedkamergesprekken over leiderschapsontwikkeling leergang KLEUR BEKENNEN Kleedkamergesprekken over leiderschapsontwikkeling editie 2011 Leiderschap zit vol met paradoxen. De tegenstelling tussen betrokkenheid en distantie, tussen innovatie en behoudendheid,

Nadere informatie

Ervaringen vanuit de Pedagogische Begeleidingsdienst Stad Gent. Pedagogisch coachen

Ervaringen vanuit de Pedagogische Begeleidingsdienst Stad Gent. Pedagogisch coachen Ervaringen vanuit de Pedagogische Begeleidingsdienst Stad Gent Pedagogisch coachen Een lange weg 1975 : werken in kinderopvang 1979: project pedagogisch werken in kinderopvang (1990 : interactie-academie

Nadere informatie

OPLOSSINGSGERICHT WERKEN EMPOWERMENT VOOR CLIËNT EN HULPVERLENER. Nascholingscentrum Maatschappelijk Werk www.ncmw.nl

OPLOSSINGSGERICHT WERKEN EMPOWERMENT VOOR CLIËNT EN HULPVERLENER. Nascholingscentrum Maatschappelijk Werk www.ncmw.nl OPLOSSINGSGERICHT WERKEN EMPOWERMENT VOOR CLIËNT EN HULPVERLENER WAT IS DE KORTE OPLOSSINGSGERICHTE THERAPIE? De Solution- Focussed Therapy is ontwikkeld door Insoo Kim Berg en Steve de Shazer en hun collega

Nadere informatie

crisishulpverlening bedrijfsmaatschappelijk werk verzuim aanpak re-integratie teambalans het nieuwe leidinggeven trainingen

crisishulpverlening bedrijfsmaatschappelijk werk verzuim aanpak re-integratie teambalans het nieuwe leidinggeven trainingen crisishulpverlening bedrijfsmaatschappelijk werk verzuim aanpak re-integratie teambalans het nieuwe leidinggeven trainingen Zinthese Plus is een bureau gespecialiseerd in het gedrag van mensen in hun werkomgeving.

Nadere informatie

4. Inhoud minor. Diplomasupplement

4. Inhoud minor. Diplomasupplement Minorregeling 2010-2011 Start september 2010 1. Naam minor: Recht 2. Engelse benaming: Law 3. Catalogusnummer: 7 4. Inhoud minor Het doel van de minor is dat je: 1. rekening houdt met juridische aspecten

Nadere informatie

Marjo Maas: fysiotherapeut / docent / onderzoeker Peer assessment De impact van peer assessment op het klinische redeneren en het klinisch handelen van fysiotherapeuten in opleiding en fysiotherapeuten

Nadere informatie

1 2 1 Bemoeizorg is als begrip (en zorgvorm) komen overwaaien uit Nederland, wordt gehanteerd in de context van zorgwekkende zorgmijders. Dit zijn: mensen met ernstige psychische en/of psychosociale problemen

Nadere informatie

Nieuwe tijden ander sociaal werk. Hans Boutellier Conferentie Wmo-werkplaatsen Utrecht 10 oktober 2014

Nieuwe tijden ander sociaal werk. Hans Boutellier Conferentie Wmo-werkplaatsen Utrecht 10 oktober 2014 Nieuwe tijden ander sociaal werk Hans Boutellier Conferentie Wmo-werkplaatsen Utrecht 10 oktober 2014 Inhoud van het verhaal Nieuwe tijden - complexiteit De improvisatiemaatschappij Sociaal domein - Meer

Nadere informatie

Reputatiemanagement begint en eindigt met het gedrag dat het topmanagement laat zien

Reputatiemanagement begint en eindigt met het gedrag dat het topmanagement laat zien Stelling 1 Groep 1 Reputatiemanagement begint en eindigt met het gedrag dat het topmanagement laat zien Is deze stelling waar? Welk deel is wellicht minder waar? Ja, in beginsel wel. Goed gedrag doet goed

Nadere informatie

Minor Analyse, diagnose en verandering van organisaties (ADV)

Minor Analyse, diagnose en verandering van organisaties (ADV) Minor Analyse, diagnose en verandering van organisaties (ADV) Faculteit Economie en Management 2007/2008 Versie 1 Minor Analyse, diagnose en verandering van organisaties (ADV) Voor wie is deze minor bestemd

Nadere informatie

Opleiding mediation voor gedragsdeskundigen

Opleiding mediation voor gedragsdeskundigen mensenkennis De opleiding sluit perfect aan: sterker nog, door de theorie worden de tools die ik nu onbewust gebruik, meer bewust Opleiding mediation voor gedragsdeskundigen Opleiding mediation voor gedragsdeskundigen

Nadere informatie

INNOVATION BY MAKING LEARNING BY DOING

INNOVATION BY MAKING LEARNING BY DOING INNOVATION BY MAKING LEARNING BY DOING 1 INNOVATION BY MAKING, LEARNING BY DOING Bij alles wat we doen, hanteren we deze twee principes. Innovation happens by making. The only way to learn innovation is

Nadere informatie

Werelden verbinden Lies Schilder Directeur NVMW Jaarcongres 21-11-2013

Werelden verbinden Lies Schilder Directeur NVMW Jaarcongres 21-11-2013 Werelden verbinden Lies Schilder Directeur NVMW Jaarcongres 21-11-2013 Opbouw verhaal De identiteit van de sociaal werker Identiteitsversterking > hoe? Twee soorten leren Van twee soorten naar hybride

Nadere informatie

Stimuleren van eigen kracht en sociale netwerken. Ervaringen uit het veld

Stimuleren van eigen kracht en sociale netwerken. Ervaringen uit het veld Stimuleren van eigen kracht en sociale netwerken Ervaringen uit het veld Overzicht programma Wie ben ik: - Philip Stein - masterstudent sociologie - afgerond A&O-psycholoog Programma: - half uur presentatie,

Nadere informatie

Leve het verschil! Beter samenwerken, beter presteren

Leve het verschil! Beter samenwerken, beter presteren Leve het verschil! Beter samenwerken, beter presteren Een talent floreert zelden alleen. Juist door samen te werken met anderen in het team kan het tot optimale bloei komen. Verbeter de prestaties van

Nadere informatie

Global Project Performance

Global Project Performance Return on investment in project management PCI DIAGNOSTIEK IMPLEMENTATIE PRINCE2 and The Swirl logo are trade marks of AXELOS Limited. PCI-DIAGNOSTIEK (PEOPLE CENTERED IMPLEMENTATION) Niet zelden zien

Nadere informatie

Voor wat betreft het multiple choice gedeelte heeft elke vraag altijd 3 mogelijke antwoorden, waarvan er slechts één het juiste is!

Voor wat betreft het multiple choice gedeelte heeft elke vraag altijd 3 mogelijke antwoorden, waarvan er slechts één het juiste is! KLEIN PROEFTENTAMEN WETENSCHAPSLEER Let op: Het tentamen bestaat straks uit 20 multiple choice vragen en 2 open vragen. In totaal zijn dus 100 punten te verdienen (= cijfer: 10). In het multiple choice

Nadere informatie

De student kan vanuit een eigen idee en artistieke visie een concept ontwikkelen voor een ontwerp en dat concept tot realisatie brengen.

De student kan vanuit een eigen idee en artistieke visie een concept ontwikkelen voor een ontwerp en dat concept tot realisatie brengen. Competentie 1: Creërend vermogen De student kan vanuit een eigen idee en artistieke visie een concept ontwikkelen voor een ontwerp en dat concept tot realisatie brengen. Concepten voor een ontwerp te ontwikkelen

Nadere informatie

Technologie als nieuwe wetenschap Lezing voor KIVI-NIRIA sectie Filosofie en technologie

Technologie als nieuwe wetenschap Lezing voor KIVI-NIRIA sectie Filosofie en technologie Technologie als nieuwe wetenschap Lezing voor KIVI-NIRIA sectie Filosofie en technologie Barend van van der der Meulen 11 KiviNiria Rathenaulezingen Rathenau Institute: Introductie Missie Improve public

Nadere informatie

Epiloog 111. Literatuur en andere bronnen 117 Literatuur 117 Film, dvd, documentaires, video 120 Muziek 121 Theater 121 Websites 121

Epiloog 111. Literatuur en andere bronnen 117 Literatuur 117 Film, dvd, documentaires, video 120 Muziek 121 Theater 121 Websites 121 Inhoud Inleiding 7 1 Beelden van dementie in Nederland 11 Inleiding 11 De meest gevreesde ziekten volgens Sontag 12 Sontags vier criteria, toegepast op dementie 13 Taboe en schaamte 16 Angstaanjagende

Nadere informatie

Toelichting beoordelingskader bij beoordeling postinitiële wo-master opleidingen in Nederland

Toelichting beoordelingskader bij beoordeling postinitiële wo-master opleidingen in Nederland Toelichting beoordelingskader bij beoordeling postinitiële wo-master opleidingen in Nederland Het is aan het beoordelingspanel om te bepalen of deze toelichting relevant is bij de beoordeling van de onderhavige

Nadere informatie

Visie Dimence Groep op VerpleGinG en VerzorGinG

Visie Dimence Groep op VerpleGinG en VerzorGinG Visie Dimence Groep op verpleging en verzorging Visie Dimence Groep op verpleging en verzorging De zorg verandert en vindt zoveel mogelijk thuis of dichtbij huis plaats. Er worden minder mensen opgenomen

Nadere informatie

De kracht van evidence based werken Evidence based Practice implementeren

De kracht van evidence based werken Evidence based Practice implementeren De kracht van evidence based werken Evidence based Practice implementeren Maxime Loose Agentschap Overheidspersoneel Maxime.Loose@kb.vlaanderen.be @maximeloose Besluit Evidence Based HR is Een methodiek

Nadere informatie

Vormingsaanbod voor universiteiten en hogescholen 2014/2015

Vormingsaanbod voor universiteiten en hogescholen 2014/2015 Vormingsaanbod voor universiteiten en hogescholen 2014/2015 Inhoud 3 Vooraf 5 Een andere kijk op spijbelen 6 Over de diepere betekenis van kinderspel 7 Kinderen hebben zo hun kijk op quality time 8 Plan

Nadere informatie

Intercultureel vakmanschap in de stage

Intercultureel vakmanschap in de stage Handreiking C Intercultureel vakmanschap in de stage Handreiking voor hsao-opleidingen en stageverlenende instellingen in de jeugdzorg HBO-raad, oktober 2012 Project intercultureel vakmanschap in het hsao

Nadere informatie

COACHINGSVAARDIGHEDEN. Maarten Van de Broek

COACHINGSVAARDIGHEDEN. Maarten Van de Broek COACHINGSVAARDIGHEDEN Maarten Van de Broek Effect op gecoachte bevestiging groei Ondersteuning status quo Effect bedreiging uitdaging Ondersteuning door actief luisteren Met je lichaam Open houding, oogcontact,

Nadere informatie

Bind-Kracht: Een wervend kader voor een lokaal armoedebeleid

Bind-Kracht: Een wervend kader voor een lokaal armoedebeleid Bind-Kracht: Een wervend kader voor een lokaal armoedebeleid Kristel Driessens Katinka Vercammen Conferentie Meedoen is mogelijk Gemeente Lelystad 7/11/2013 Definitie van armoede (Vranken Jaarboek Armoede

Nadere informatie

1 en 2 oktober 2013. Bezoek aan Groningen

1 en 2 oktober 2013. Bezoek aan Groningen 1 en 2 oktober 2013 Bezoek aan Groningen programma 1-2 oktober 2013 www.cultuurindespiegel.be 1. Stavaza van CIS Nederland 2. Emiel Copini (14-18jaar) en Theisje van Dorsten (4-10 jaar) 3. Astrid Rass

Nadere informatie

Logistiek medewerker. Persoonlijke effectiviteit: 2. Accuratesse

Logistiek medewerker. Persoonlijke effectiviteit: 2. Accuratesse Persoonlijke effectiviteit: 2. Accuratesse Werkt gedurende langere periode nauwkeurig en zorgvuldig, met oog voor detail, gericht op het voorkómen van fouten en slordigheden, zowel in eigen als andermans

Nadere informatie

Leiderschap vanuit systemisch perspectief

Leiderschap vanuit systemisch perspectief Waar ideeën en activiteiten rond ziel en zakelijkheid samenkomen op een prachtige plek, vanuit een geïnspireerd netwerk 4-daagse training: Leiderschap vanuit systemisch perspectief Het leven wordt voorwaarts

Nadere informatie

Achtergrond. Visie op arbeidsverzuim

Achtergrond. Visie op arbeidsverzuim Deze visienota richt zich specifiek op preventie van arbeidsverzuim. Deze visie is door te vertalen naar terugkeer vanuit arbeidsverzuim en op instroom, doorstroom en uitstroom vraagstukken. Deze doorvertaling

Nadere informatie

Overzicht van tabellen en figuren

Overzicht van tabellen en figuren Overzicht van tabellen en figuren Tabellen Tabel 1: Drie abstractieniveaus in de sociologie en in de taalkunde 117 Tabel 2: Uitkomsten van de inhoudsanalyse van de narratieven van Salinas de Gortari en

Nadere informatie

ECTS-fiche. Graduaat Maatschappelijk Werk Structuurgericht werken. Lestijden. Ingeschatte totale studiebelasting (in uren) 1 Mogelijkheid tot

ECTS-fiche. Graduaat Maatschappelijk Werk Structuurgericht werken. Lestijden. Ingeschatte totale studiebelasting (in uren) 1 Mogelijkheid tot ECTS-fiche Opzet van de ECTS-fiche is om een uitgebreid overzicht te krijgen van de invulling en opbouw van de module. Er bestaat slechts één ECTS-fiche voor elke module. 1. Identificatie Opleiding Module

Nadere informatie