Groene start voor grootschalige verduurzaming. Nulmeting Rotterdams kantoren vastgoed

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Groene start voor grootschalige verduurzaming. Nulmeting Rotterdams kantoren vastgoed"

Transcriptie

1 Groene start voor grootschalige verduurzaming Nulmeting Rotterdams kantoren vastgoed

2 2 Groene start voor grootschalige verduurzaming DGBC, bbn adviseurs, Gemeente Rotterdam

3 Over Inhoudsopgave Dutch Green Building Council De Dutch Green Building Council (DGBC) is een blijvende verduurzaming van de bebouwde omgeving in Nederland. Daartoe ontwikkelen wij onder andere keurmerken (BREEAM-NL) voor een onafhankelijke beoordeling van gebouwen (zowel nieuw als bestaand), gebieden en projecten op het gebied van duurzaamheid. Ook traint DGBC professionals om de beoordelingen te kunnen uitvoeren. Daarnaast onderneemt DGBC een veelvoud aan acties, allemaal gericht op het verduurzamen van de bebouwde omgeving. Zo organiseren wij meerdere keren per jaar gratis thematische bijeenkomsten speciaal voor onze participanten. Ook organiseren wij zogenaamde marktgroepen voor organisaties die aantoonbaar vóórliggen op het gebied van verduurzaming en er al langere tijd meer dan gemiddeld actief op zijn. Om de politiek dichterbij de markt te brengen organiseren we drie keer per jaar een zogenaamde Groene Kamer. Omdat het ontwikkelen van keurmerken een doorlopend proces is en wij het belangrijk vinden om een zo direct mogelijke dialoog met de markt te houden organiseren wij daarnaast regelmatig feedbackbijeenkomsten. Meer informatie op Voorwoord 5 1. Inleiding 6 Waarom een nul-meting? Naar lange termijn ambities! 2. Plan van Aanpak onderzoek 8 Schaal Laagdrempelig en kosteloos Meer dan alleen energie 3. Deelnemers Scores in BREEAM-NL In-Use 11 Het gebouw Daadwerkelijk energieverbruik ten opzichte van de DGB-benchmark 5. Aanbevelingen 15 Aanbevelingen voor deelnemers Aanbevelingen voor de gemeente Aanbevelingen vervolgonderzoek 6. Ook meedoen? 17 Colofon 18 DGBC, bbn adviseurs, Gemeente Rotterdam Groene start voor grootschalige verduurzaming 3

4 4 Groene start voor grootschalige verduurzaming DGBC, bbn adviseurs, Gemeente Rotterdam

5 Voorwoord Duurzaamheid is allang geen hype meer, maar een trend voor de professionele vastgoedbeleggers. De koplopers in de markt beseffen dat inmiddels, maar andere partijen nog niet. Terwijl het juist die partijen zijn die nodig zijn om naar een daadwerkelijke schaalvergroting voor verduurzaming toe te gaan. De massa kijkt de kat nog uit de boom en lijkt te wachten op harde cijfers over de meerwaarde van duurzaam vastgoed, of rekent alleen met de terugverdientijd van de investering op de energiebesparing. En daar gaat het mis. Gebruikers zijn (nog) niet in alle gevallen bereid om extra huur te betalen voor een duurzaam gebouw. Duidelijk is echter wel dat de vraag naar niet duurzame gebouwen zal dalen naar misschien wel nul. Alleen kwalitatief goede, duurzame gebouwen behouden hun waarde. We zien dit effect al ontstaan in bijvoorbeeld Australië en duurzaamheid. Gebouwen met zogenaamde Brown Discounts kunnen al niet meer concurreren met de rest. En natuurlijk weet ik dat we niet onder de crisis uit kunnen. Het is gewoonweg lastiger om te investeren. Maar alles begint met goed kijken naar hoe we het doen ten opzichte van de rest: Rotterdam als stad ten opzichte van andere steden, en het gebouw ten opzichte de andere gebouwen. Van daaruit kun je verder. Dat er grootschalige actie moet worden ondernomen, is dus een feit. Ik ben verheugd dat we in samenwerking met de gemeente Rotterdam en twintig vastgoedeigenaren met dit onderzoek een belangrijke stap zetten in de verduurzaming van de gebouwde omgeving. Met dit onderzoek weten we hoe we ervoor staan ten opzichte van de andere steden, maar nog belangrijker: waar we moeten verduurzamen. foto: Beelden van Enith Uitdaging richting andere steden is om ook mee te doen om zo de vergelijking met een grotere groep steden mogelijk te maken! Anne de Jong (CBRE Global Investors) Marktstuurgroep Duurzaam Ontwikkelen Rotterdam DGBC, bbn adviseurs, Gemeente Rotterdam Groene start voor grootschalige verduurzaming 5

6 1. Inleiding In 2010 zijn brede duurzaamheidsdoelstellingen voor Rotterdams vastgoed (bestaand en nieuw) en gebieden geformuleerd in de Samenwerkingsovereenkomst Duurzaam ontwikkelen. Deze doelstellingen zijn samengesteld door marktpartijen en de gemeente Rotterdam onder de paraplu van het Rotterdam Climate Initiative (RCI). De marktomstandigheden zijn de laatste jaren veranderd en de focus is verlegd naar het verduurzamen van de bestaande bouw. Later, in maart 2013, spraken Job Dura (Dura Vermeer), Anne de Jong (CBRE Global Investors) en wethouder Alexandra van Huffelen (Wethouder Rotterdam) tijdens een netwerkbijeenkomst van de Markstuurgroep Duurzaam Ontwikkelen Rotterdam met circa 20 eigenaren van commercieel vastgoed over het verduurzamen van bestaand vastgoed. Waarbij de wens werd uitgesproken om gezamenlijk, met zowel publieke als private vastgoedeigenaren, stappen te zetten in de verduurzaming van de bebouwde omgeving in Rotterdam. Een grootschalig onderzoek naar de status van het vastgoed bleek noodzakelijk. Immers, zonder een nulmeting is het onduidelijk waar men staat en waar men kan verbeteren. Als snel bleek er gezamenlijk commitment om een start te maken met deze inventarisatie. Als methode om de duurzaamheidsprestatie van het bestaande vastgoed te meten werd BREEAM-NL In-Use gekozen. Aan de hand van BREEAM-NL In Use en een analyse van het daadwerkelijke energiegebruik is de nulsituatie in Rotterdam voor kantorenvastgoed onderzocht. Deze rapportage is het resultaat van het onderzoek. Naast deze openbaar toegankelijke onderzoeksrapportage ontvangt iedere deelnemer aan het onderzoek een factsheet van het eigen gebouw of gebouwen, om zo te kunnen vergelijken met de nulmeting. Waarom een nul-meting? Tijdens de bijeenkomst in maart 2013 is door Rotterdamse eigenaren de vraag gesteld: hoe staat ons vastgoed er wat betreft duurzaamheid voor?. Het Rotterdam Climate Initiative heeft vervolgens de Dutch Green Building Council gevraagd de nul-situatie in kaart te brengen en zo de opgave voor het bestaande commercieel vastgoed in beeld te krijgen en op gang te helpen. Eigenaren krijgen met de nul-meting inzicht in de status van hun vastgoed in Rotterdam. Het geeft een goede basis om gericht beleid te voeren op het verduurzamen van de bebouwde omgeving. Bovendien kunnen ze in samenwerking met andere vastgoedeigenaren bepalen wat de quick wins zijn: Kort gesteld geeft de nul-meting antwoord op de volgende vragen: Rotterdam Climate Initiative Het Rotterdam Climate Initiative (RCI) richt zich op 50% CO2-reductie en 100% klimaatbestendigheid in Het RCI is een initiatief van de gemeente Rotterdam, het Havenbedrijf Rotterdam NV, DCMR Milieudienst Rijnmond en Deltalinqs, de koepelorganisatie van de Rotterdamse industrie. Als daadkrachtige en innovatieve wereldhavenstad neemt Rotterdam samen met bewoners, bedrijven en instellingen haar verantwoordelijkheid voor een duurzame toekomst. Door zowel de oorzaken en de gevolgen van de klimaatverandering aan te pakken, de luchtkwaliteit te verbeteren en de geluidoverlast te beperken, werkt Rotterdam voortvarend aan het totale duurzaamheiddossier. Door deze unieke aanpak is Rotterdam een inspirerend voorbeeld voor andere steden. De ambities en resultaten op het gebied van milieu, klimaat, energie en water dragen bij aan een groene, schone, gezonde en economisch sterke stad en maken van Rotterdam de duurzaamste wereldhavenstad. Het programma duurzaam van de gemeente Rotterdam richt zich op een tiental opgaven: 1. Vooroplopen bij het verminderen van CO2 uitstoot Omschakelen naar duurzaam energie biomassa als grondstof 4. Bevorderen van duurzame mobiliteit en transport 5. Verminderen van geluidsoverlast en bevorderen van schone lucht 6. Groener maken van de stad 7. Vergroten van duurzame investeringen en bevorderen van duurzame producten en diensten 8. Duurzaamheid in onderwijs en onderzoek 9. Voorbereiden op de gevolgen van klimaatverandering 10. Bevorderen van duurzame gebiedsontwikkeling» Waar staan we?» Waar kunnen we verbeteren? 6 Groene start voor grootschalige verduurzaming DGBC, bbn adviseurs, Gemeente Rotterdam

7 Belangrijk om te vermelden is dat het onderzoek niet bedoeld is om lijstjes te genereren met slecht presterende en goed presterende gebouwen. De nadruk ligt op samenwerking. Met de nulmeting kunnen in overleg de taken goed verdeeld worden om gezamenlijk met duurzaamheid op gebouw-, wijk- en stadsniveau aan de slag te gaan. Naar lange termijn ambities! Een algemene ambitie op het gebied van duurzaamheid is gemakkelijk uitgesproken, zo is de ervaring. Veel bedrijven, gemeenten en landelijke overheden verleiden zich daartoe. Een 20% verbetering in 2020, 50% in 2030 of 80% in 2050 ; het zijn veel gehoorde formuleringen. Echter, als men het vertrekpunt niet nauwkeurig weet, dan zijn deze ambities vrijwel zinloos. De kunst voor verbetering zit hem in het nauwkeurig bepalen van de positie op dit moment. Waar staan we nu? Het is ook belangrijk om aan de hand van die nulmeting de doelstellingen nauwkeurig te formuleren. Pas kan er een concreet stappenplan worden gemaakt en kan de route worden bepaald. Een route kan bijvoorbeeld zijn: minimaal ieder jaar 2% verbeteren op Energie en over 3 jaar 5% met een BREEAM-NL ster erbij. Samenwerkingsovereenkomst Duurzaam Ontwikkelen Op 16 juli 2008 is in Rotterdam de samenwerkingsovereenkomst Duurzaam ontwikkelen door een groot aantal marktpartijen en de wethouders Karakus en Harbers van de gemeente Rotterdam getekend. In deze samenwerkingsovereenkomst is afgesproken dat de vastgoedsector op grote schaal gaat samenwerken om Rotterdamse bouwprojecten duurzamer te maken. De gemeente Rotterdam zal duurzame ontwikkeling faciliteren. Het resultaat moet zijn dat in elk onderdeel van de levenscyclus van een gebouw aandacht is voor reductie van de CO2-uitstoot. In 2010 is de samenwerkingsovereenkomst herzien. Belangrijke wijzigingen zijn de verbreding van het werkveld binnen de vastgoedsector met naast nieuwbouw een belangrijke plek voor bestaande bouw. Daarnaast ligt de focus naast CO2-reductie vooral Ten behoeve van de uitvoer van de samenwerkingsovereenkomst is een marktstuurgroep opgericht, waarbinnen de dialoog tussen partijen opgestart is. Belangrijk onderwerp van deze marktstuurgroep is kennisontwikkeling en communicatie. Middels de best practises kan via de website kennis gedeeld worden over maatregelen en kosten. Iedere partij is vrij om een eigen best practise aan te dragen waarbij een aanzienlijk deel van de ambitie voor CO2-reductie behaald is.» Job Dura (Dura Vermeer)»» René Hersbach (HDP/DGBC)» Karin Schrederhof (Woonbron)» Erwin Wesels (NSI)»»» Anne de Jong (CBRE GI)» Maartje Lammers (24 Architecture)» Remco Spiering (SBRCURnet)» Fred Akerboom (Gemeente Rotterdam)» Hans Beekman (Gemeente Rotterdam)» Sabina van der Spek - secretaris (Gemeente Rotterdam) DGBC, bbn adviseurs, Gemeente Rotterdam Groene start voor grootschalige verduurzaming 7

8 2. Plan van Aanpak onderzoek Schaal Om het onderzoek hanteerbaar te houden in de korte tijdspanne, is er voor gekozen om de inventarisatie te richten op de grotere kantoren. Dat heeft een reden: een groot gedeelte van de totale kantorenvastgoedvoorraad in Rotterdam bestaat uit grotere kantoren. Van de ongeveer m2 aan kantorenvastgoed in de gemeente Rotterdam is 57% groter dan m2. Dit zijn 121 kantoren. Ook gebouwen van boven de m2 zijn aanvullend benaderd voor het onderzoek. Deze groep beslaat zo n 35% van het totaal aan kantorenvastgoed in Rotterdam. Dit betekende niet dat kantoorgebouwen onder de 8.000m2 waren uitgesloten. %BVO van het kantorentotaal BREEAM-NL In-Use BREEAM-NL In-Use is een monitoringsinstrument waarmee de duurzaamheidprestatie van bestaande bouwwerken gemonitord kan worden. Het keurmerk beoordeelt de gebouweigenschappen én het beheer en gebruik ervan. Bij ieder onderdeel komen de negen gehanteerd bij BREEAM-NL Nieuwbouw: management, gezondheid, energie, transport, water, materialen, afval, landgebruik-ecologie en vervuiling. Voor zowel Asset, Beheer en Gebruik kan een gebouw 1 tot 5 sterren behalen. Met de scores kunnen partijen de operationele kosten van een gebouw terugbrengen en de duurzaamheidprestaties verbeteren. Hiermee behoudt het pand ook op de lange termijn een goede positie in het gehele aanbod m m m m 2 Gebouwen Wettelijk minimum Laagdrempelig en kosteloos Om het de deelnemers zo eenvoudig mogelijk te maken zijn diverse kosteloze instructiebijeenkomsten georganiseerd. Om de gegevens in te voeren en te verwerken is gebruik gemaakt van de gratis online tool Vastgoedmaps.nl van bbn adviseurs. Tevens was het voor deelnemers mogelijk om zelf hun gebouwen in te voeren in Vastgoedmaps of checklijsten op de duurzaamheidparameters. Ook zijn er bezoeken gebracht aan deelnemers en is gezamenlijk het gebouw ingevoerd. Meer dan alleen energie Duurzaamheid gaat in de optiek van de gemeente Rotterdam verder dan alleen de component energie. Zo kunnen de andere categorieën uit BREEAM-NL een belangrijke rol spelen in het realiseren van een gezonde toekomstige stad. Bijvoorbeeld management, transport, materialen, afval, watergebruik, landgebruik & ecologie, gezondheid en vervuiling. BREEAM-NL sluit als methode Rotterdam. Om nauwkeurig de positie te bepalen van het kantorenvastgoed en om het deelnemers zo eenvoudig mogelijk te maken, is gebruikgemaakt van BREEAM-NL In-Use en de bijbehorende DGB-Benchmark. Minimaal Doelstelling Duurzaamheid Dit is al mogelijk met een zelf-assessment. Dit is een eigen beoordeling van de behaalde duurzaamheidsprestaties van bestaande panden. De gebouweigenaar kan jaarlijkse verbeteringen bepalen en de resultaten daarvan aantonen. waarbij een onafhankelijke derde het zelf-assessment beoordeelt. In dit onderzoek wordt alleen gebruikgemaakt van de zelfassessment. De individuele scores van de gebouwen mogen niet extern gecommuniceerd worden, aangezien de waarden niet onafhankelijk zijn getoetst. 8 Groene start voor grootschalige verduurzaming DGBC, bbn adviseurs, Gemeente Rotterdam

9 DGB-Benchmark Vastgoedmaps.nl De Dutch Green Building Council heeft samen met marktpartijen het initiatief genomen om de duurzaamheidsprestaties van gebouwen in Nederland met elkaar te vergelijken aan de hand van daadwerkelijke verbruiksdata. Deze gegevens zijn verzameld in de Dutch Green Building Benchmark (DGB-Benchmark). De DGBC zorgt voor de onafhankelijkheid en betrouwbaarheid van de database en de DGB-Benchmark met de kennis en steun van marktpartijen. DGBC werkt samen met de markt voor dataverzameling voor de benchmark en rapportage naar de deelnemers. De DGB-Benchmark is de eerste benchmark waar energieverbruiken op objectieve wijze met elkaar vergeleken bezettingsgraad en gebruikstijden. De ingevoerde data blijven eigendom van de partij die deze heeft ingevoerd. Gebouwen worden in de database geanonimiseerd voordat ze beschikbaar worden gesteld voor benchmarking. VastgoedMaps is een webapplicatie die informatie rondom vastgoed ontsluit en inzichtelijk maakt. Daarbij geeft de om te rapporteren. De toepassingen van de webapplicatie zijn zeer breed. Op dit moment wordt VastgoedMaps gebruikt door gemeenten, vastgoedeigenaren, zorg- en onderwijsinstellingen. Op het gebied van duurzaamheid is het mogelijk om BREEAM-NL In-Use-metingen uit te voeren binnen VastgoedMaps. Daarnaast ontsluit het ook de duurzaamheids- en energiebenchmark van DGBC, de DGBbenchmark. Alle gebouwen in dit onderzoek zijn middels VastgoedMaps geïnventariseerd en geanalyseerd. Onder andere NSI, Schiphol RE, Altera, IVG, Breevast en Chalet Group maken voor hun totale vastgoedportefeuille vanuit duurzaamheidsinventarisatie en analyse al gebruik van VastgoedMaps. De database met gevalideerde data bestaat per september 2013 uit circa 250 kantoren met een oppervlak van ruim 3 miljoen m² kantoren. Het verzamelen van data over 2012 is echter nog niet gestopt. Waarschijnlijk kan het jaar worden afgesloten met meer dan 5 miljoen m2 aan kantooroppervlakte. Dat is circa 10% van de Nederlandse kantorenmarkt. De benchmark is tot stand gekomen vanuit een initiatief van de DGBC en bbn adviseurs. In de ontwikkeling is samengewerkt met een breed scala van partijen uit de markt van beleggers, gebruikers, beheerders, meetbedrijven en energieleveranciers om een zo breed mogelijke afspiegeling van de markt te verkrijgen. Naast een regulier benchmarkrapport is het in de DGB- Benchmark ook mogelijk om op een gedetailleerder niveau doorsnedes te make. Hiermee kunnen op maat gemaakte benchmarks worden samengesteld. Een overzicht van software dat hiervoor geschikt is, is te vinden op www. dgbc.nl/benchmark. Voor dit onderzoek is gebruikgemaakt Vastgoedmaps.nl van bbn adviseurs. DGBC, bbn adviseurs, Gemeente Rotterdam Groene start voor grootschalige verduurzaming 9

10 3. Deelnemers Zoals toegelicht in de projectaanpak ligt de nadruk van het onderzoek op eigenaren van de grotere kantoren in Rotterdam. Deze focus heeft geleid tot een accent op kantoren van m² en groter. Kantoren groter dan m²bvo Het totale kantooroppervlak in Rotterdam binnen deze categorie is m²bvo. Achttien kantoren groter dan m²bvo hebben deelgenomen aan het onderzoek. Het totale oppervlak daarvan is circa m²bvo. De deelname vanuit deze categorie is dus bijna 23%. Kantoren kleiner dan m²bvo Het totale kantooroppervlak in Rotterdam binnen deze categorie is m²bvo. Zeventien kantoren kleiner dan m²bvo hebben deelgenomen aan het onderzoek. Het totale oppervlak is deze categorie is m²bvo. De deelname vanuit deze categorie is dus ruim 3%. Voorbeeld: Delftse Poort» Oppervlakte: m 2» BREEAM-NL In-Use score: twee sterren» Energielabel: B CBRE Global Investors, is door de Global Real Estate Sustainability Benchmark (GRESB) uitgeroepen tot het meest duurzame kantorenfonds van Europa. Voor het derde Star status. Dit houdt in dat het fonds bovengemiddeld scoort op zowel het beleid, als het implementeren van dit beleid. Totaal zijn er 35 kantoorgebouwen geanalyseerd voor dit onderzoek. foto: Eric Fecken Het kantoorgebouw Delftse Poort is een van de kantoorgebouwen in dit fonds. Het gebouw heeft twee sterren behaald en heeft een energielabel B. Door een toekomstige grootschalige renovatie zal het gebouw onder meer voorzien worden van een WKO installatie. Daarmee zal het gebouw opschuiven naar energielabel A en drie BREEAM-sterren behalen. Delftse Poort is één van de typerende voorbeelden van hoe binnen de bestaande kantoorgebouwen. CBRE Global Investors heeft meegedaan aan het onderzoek met vier gebouwen, met als resultaat twee keer twee sterren en twee keer één ster. 10 Groene start voor grootschalige verduurzaming DGBC, bbn adviseurs, Gemeente Rotterdam

11 4. Scores in BREEAM-NL In-Use Het gebouw De behaalde BREEAM-NL In-Use scores* op het weergegeven. Alle gebouwen scoren minimaal één ster. Dit betekent dat alle onderzochte gebouwen al ruim boven het wettelijk minimum (Bouwbesluit niveau) scoren wat betreft duurzaamheid. De meest behaalde score is twee sterren. Ook een fors percentage gebouwen scoort al drie sterren. Er zijn geen gebouwen die vier sterren scoren. Enkele gebouwen zouden dit niveau wel kunnen bereiken door beperkte investeringen in het gebouw of organisatie. Nieuwbouw kantoren in Rotterdam behalen meestal vier sterren binnen BREEAM-NL Nieuwbouw. Het nieuwbouw-keurmerk en In-Use-keurmerk zijn niet 100% vergelijkbaar. Desondanks laten de scores in Rotterdam zien dat de verschillen tussen duurzame nieuwbouw en de gebouwen uit het onderzoek niet bijzonder groot zijn. First Rotterdam 3 sterren Cool 63 (Horeca) 3 sterren Cool 63 (Overig retail) 4 sterren Cool 63 (Saturn) 4 sterren Cool 63 (Kantoor) 4 sterren Stadskantoor Rotterdam 4 sterren Forum 4 sterren Markthal 3 sterren Westblaak sterren Asset Beursplein 3 sterren Asset BREEAM-NL In-Use score kantoren Rotterdam m 2 Gemiddelde score per categorie onderdeel Asset welzijn en gezondheid energie transport water materialen afval landgebruik en ecologie vervuiling Weging BREEAM-NL Asset score Landgebruik & Ecologie 8 % Afval 3 % m m 2 0% 10% 20% 30% 40% 50% 60% 70% 80% 90% 100% Vervuiling 14 % Gezondheid 21 % Per categorie De scores binnen de verschillende BREEAM-NL alle 35 deelnemende gebouwen even zwaar, ongeacht de grootte van de gebouwen. De categorie Management staat hier niet vermeld, omdat deze niet van toepassing is op het onderdeel Asset. Materialen 12 % Water 8 % Transport 9 % Energie 25 % Per categorie kan een maximum van 100% aan punten behaald worden. Door het gebruik van een wegingsfactor per categorie kan vervolgens de totaalscore per gebouw worden bepaald. Dit wil zeggen dat sommige categorieën (zoals energie en materialen) zwaarder meetellen in de DGBC, bbn adviseurs, Gemeente Rotterdam Groene start voor grootschalige verduurzaming 11

12 Voor alle categorieën is er nog voldoende ruimte voor verbetering aanwezig, aangezien de gemiddelde scores van de overige categorieën tussen de 40 en 60 procent liggen. Hierna lichten we een aantal categorieën eruit. Uitgelicht: Landgebruik en ecologie categorie Landgebruik en ecologie en Water laag wordt gescoord. Landgebruik en ecologie richt zich op landschap, groen en voorzieningen voor dieren, zoals nestkastjes voor vogels. Het is ook te verwachten men op deze categorie in een stedelijke omgeving minder punten worden gescoord dan bij een gebouw in een meer groene omgeving. Wat betreft de categorie water zijn punten blijven liggen op waterbesparende voorzieningen en grijswater systemen. Uitgelicht: Welzijn en gezondheid De hoogst scorende categorie is Welzijn en gezondheid met ruim 60%. In deze categorie zijn onderwerpen als daglicht, uitzicht, luchtkwaliteit en binnenklimaat beoordeeld. De koppeling van dit onderdeel met arbeidsproductiviteit en ziekteverzuim is in vele onderzoeken aangetoond. (zie kader) Uitgelicht: Transport Rotterdam beter scoren op het onderdeel Transport. Draagt uw kantoor al bij aan biodiversiteit? Het lijkt zo tegenstrijdig: stad en natuur. Toch is het tegendeel waar. Natuur in de stad komt overal voor en veel soorten voelen zich juist in de stad thuis. De stad is voor veel vogels zoals de Huismus en Gierzwaluw de perfecte plek om te broeden, voedsel te verzamelen en zich voort te planten. Hiervoor wordt onder de dakpannen een nest gemaakt, waar zij jaarlijks op terugkeren. Met beide soorten gaat het niet heel goed helaas. Ook veel soorten vleermuizen kunnen niet zonder gebouwen. Zij gebruiken de kleine open stootvoeg tussen twee bakstenen als ingang om in de spouwmuur te verblijven. Zowel de Gierzwaluw als de Gewone dwergvleermuis eten ontzettend veel insecten, zoals muggen. Dat maakt dat ze een nuttige plek in het stedelijk ecosysteem innemen. Bij renovatie van een kantoorpand kan hierop worden ingespeeld, door deze leefgebieden intact te laten of zelfs te verbeteren door het aanbrengen van een nestkast voor de Huismus, een speciale dakpan voor Gierzwaluwen of hoog aan de muur een vleermuiskast. Ecologie is een kans. En het vergroot de biodiversiteit van Rotterdam. foto: Huismus door N. de Zwarte Niels de Zwarte hoofd Bureau Stadsnatuur, adjunct-directeur Het Natuurhistorisch Arbeidsproductiviteit en ziekteverzuim bron: 12 Groene start voor grootschalige verduurzaming DGBC, bbn adviseurs, Gemeente Rotterdam

13 Dit heeft met name te maken met de aanwezigheid van openbaar vervoer en voorzieningen zoals supermarkten en geldautomaten. Het is daarmee een bevestiging van de binnenstedelijke kwaliteit. Toch is het ook mogelijk buiten het centrum de score te verhogen. In de aanbevelingen wordt hier verder op ingegaan. Uitgelicht: Energie gerelateerd aan de BREEAM-NL score en het energielabel. Hierop is te zien dat de gebouwen met een twee sterren de grootste verscheidenheid aan energielabels hebben, variërend van een A t/m G. Dit betekent dat gebouwen, ondanks een slecht energielabel, toch een goede duurzaamheidscore kunnen behalen. Anderzijds betekent een energielabel A nog geen garantie voor veel sterren in de BREEAM-NL-methodiek. De gebouwen met één ster hebben over het algemeen een label C en lager. Gebouwen met een drie sterren hebben energielabel C en hoger. Deze relatief brede spreiding van de energielabels ten opzichte van de BREEAM-scores heeft te maken met de BREEAM-NL-methodiek waarbij de duurzaamheid niet alleen wordt gemeten in het energieverbruik. De BREEAM- Gemiddelde score Transport 100% 90% 80% 70% 60% 50% 40% 30% 20% 10% 0 % centrum Rotterdam buiten centrum BREEAM-NL score in relatie tot het energielabel A++ A+ A B C D E F G Rotterdam komt op stoom In anderhalf jaar tijd zijn in Rotterdam 309 openbare oplaadpunten voor elektrische auto s gerealiseerd. Elektrisch rijders weten die punten bovendien goed te vinden. In januari 2012 tapte EVrijders bij de openbare laadpunten 399 kwh af, een jaar later was dit in dezelfde maand kwh. Een toename van ruim procent. Cofely Volgens de gemeente is met die afgetapte stroom zo n elektrische kilometers gereden. Rotterdam wil eind 2014 minstens elektrische auto s op de weg hebben. Om elektrisch vervoer mogelijk te maken, is een goede oplaadstructuur essentieel. Cofely/EVBox plaatst de oplaadpalen in de openbare ruimte, in opdracht van de gemeente. Interparking werkt daarnaast aan semi-openbare oplaadpunten in parkeergarages, in samenwerking met mobiliteitsprovider The New Motion. Monitoren De gemeente monitort het gebruik van de oplaadpalen in de openbare ruimte intensief. Uit de cijfers blijkt dat 31 procent van de laadpalen op straat meerdere malen per dag wordt gebruikt, bij 26 procent vindt minimaal één keer per werkdag een laad sessie plaats. Slechts enkele laadpalen worden nog onvoldoende gebruikt. Wanneer de parkeerdruk te hoog is, haalt de gemeente het verkeersbord weg en mogen ook brandstofauto s op de parkeerplaats parkeren. Wethouder Duurzaamheid Alexandra van Huffelen is trots op het feit dat er aan het eind van openbare oplaadpunten in de stad zijn. De opkomst van de elektrische auto luidt een nieuw tijdperk in. Al zien we ook dat er nog een veel werk aan de winkel is. Veel automobilisten beseffen nog niet dat elektrisch rijden ook voor hen mogelijk is. De zogenaamde afstandsangst speelt daarbij een grote rol. Dat is jammer, want de gemiddelde woon-werk afstand ligt ruim onder de maximale actieradius van een EV. DGBC, bbn adviseurs, Gemeente Rotterdam Groene start voor grootschalige verduurzaming 13

14 methodiek gaat in dat opzicht dus duidelijk verder dan de methodiek voor het bepalen van een energielabel. Een bijzonder gebouw in het onderzoek is de Van Nelle Ontwerpfabriek. Dit monumentale gebouw heeft een energielabel G. Een lager label is niet mogelijk. Toch behaalt het gebouw een gemiddelde score van twee sterren. In het kader wordt deze casus verder toegelicht. Daadwerkelijk energieverbruik ten opzichte van de DGB-benchmark Bij het inventariseren van het Rotterdamse kantorenvastgoed was het helaas niet altijd mogelijk de energiegegevens van de gebouwen te achterhalen. Van zestien gebouwen is het werkelijke energieverbruik vergeleken met de landelijke DGB-benchmark. Het energieverbruik van de gebouwen met een energielabel is 0,51 GJ/m²bvo ten opzichte van een landelijk gemiddelde van 0,53 GJ/m²bvo. Gezien het geringe aantal gebouwen waarvan de verbruikgegevens onderzocht zijn, is het aan te bevelen om dit onderzoek verder uit te breiden. En ook verder in te zoomen op het energieverbruik opgesplitst in elektra, gas en/of restwarmte. Er kunnen daarom nog geen harde conclusies getrokken worden uit bovenstaande cijfers. In een volgende editie van dit onderzoek zal het registreren en beoordelen van energieverbruiken een prominentere rol moeten krijgen. Daarvoor is het nodig om de eindgebruikers directer bij het onderzoek te betrekken. In het energieverbruik is nog geen rekening gehouden met verschil in bezettingsgraad en gebruiksintensiteit. Voorbeeld: Van Nelle Ontwerpfabriek» Oppervlakte: m 2» BREEAM-NL In-Use score: twee sterren» Energielabel: G De Ontwerpfabriek is een prachtig voorbeeld van een gebouw dat na tientallen jaren nog steeds aantrekkelijk is. Haar monumentale status en uiterlijk maken het echter niet altijd eenvoudig het gebouw energetisch te verbeteren. Dat verklaart ook het energielabel G. Desondanks behaalt het twee sterren en is daarmee een inspiratiebron als tijdloos en duurzaam gebouw. Recent zijn er maatregelen aan het gebouw en installaties getroffen die een energiebesparing van 15% moeten realiseren in de komende jaren. Forensengeluk vanaf CS en kan zo aan de slag. Jan leest altijd de metro in de metro en deelt het laatste is gelukkig gezorgd. Marian won een e-scooter en is als een kind zo blij, ze is een kwartier korter onderweg dan met de auto! De leaseauto verliest terrein, maar gelukkig staat er een elektrische poolauto op de zaak zodat je reiskostenregeling die de baas aanbiedt: als werkgever kun je bepalen je werknemers schoon naar zijn werk te laten komen! En Lutske Lindeman, Duurzame Mobiliteit Rotterdam 14 Groene start voor grootschalige verduurzaming DGBC, bbn adviseurs, Gemeente Rotterdam

15 5. Aanbevelingen Aanbevelingen voor deelnemers Er zijn op gebouwniveau natuurlijk vele maatregelen mogelijk om de duurzaamheid te verbeteren. Inspelend op de BREEAM-NL categorieën waarop relatief slecht wordt gescoord zijn hieronder enkele punten benoemd.» Ecologie en Biodiversiteit rondom eigen gebouwen: Het gebouw laten onderzoeken door een ecoloog ten aanzien van mogelijkheden voor onder andere groene en bruine dakhabitat, wanden en verticale habitats en plantenbakken. Op het niveau van een locatie liggen hier vaak kansen. Hierbij kunnen eigenaren gezamenlijk zorgen voor een betere ecologie in de stad.» Vermindering energie en waterverbruik: Toepassen van energiezuinige verlichting (zowel in het gebouw als om/aan het gebouw); Oude installatiesystemen (15 jaar of ouder) vervangen/updaten; Toepassen van hernieuwbare energiebronnen zoals zonnepanelen, warmte-/koude opslag systemen of restwarmte. Op dit gebied zijn er verschillende initiatieven in de stad gestart waar de gemeente Rotterdam deelnemers meer over kan vertellen; Toepassen van waterbesparende toiletten en kranen. Met beperkte investeringen kan veel water worden bespaard; Aanbrengen van voldoende stopkranen/ watersloten en automatische lekopsporingsystemen.» Toepassen van slimme (sub)bemetering ten aanzien van energie- en waterverbruik ten behoeve van het actief monitoren en daarmee het creëren van bewustwording van het energie- en waterverbruik. Hierbij komen afwijkende verbruiken sneller aan het licht. Energieverbruik en daarmee kosten kunnen worden beperkt. En dat in een tijd waarin servicekosten een steeds groter onderdeel zijn van de totale huisvestingslast.» Opstellen energielabel voor de gebouwen die hier nog niet over beschikken. Hiermee wordt men zich meer bewust van de kwaliteit van de gebouwen en is er meer zicht op het laaghangend fruit. Er zijn vele maatregelen te treffen in gebouwen met zeer aantrekkelijke terugverdientijden.» gebouw en/of het aanbrengen van laadpunten voor elektrisch vervoer. De gemeente Rotterdam heeft een uitgebreid programma om elektrisch vervoer te stimuleren.» Het gebouw voorzien van voldoende ruimte voor het tijdelijk opslaan van gescheiden recyclebaar afval. Veel van deze verbetermaatregelen kunnen met een relatief kleine investering gerealiseerd worden, waarbij sommige investeringen zich ook terug kunnen verdienen in de loop van de tijd (met name de energiezuinige maatregelen). Voor sommige maatregelen kan er ook al budget beschikbaar zijn doordat er bijvoorbeeld in de meerjarenonderhoudsbegroting geld is gereserveerd voor het aanpassen van verlichting- of klimaatinstallaties. Daarnaast zijn er ook diverse subsidies beschikbaar die aangewend kunnen worden voor duurzame investeringen. Aanbevelingen voor de gemeente» Help eigenaren op weg met informatie hoe gebouwen kunnen bijdragen aan de biodiversiteit (thema Ecologie).» Inspringen op eventuele behoefte om extra openbaarvervoerspunten buiten het centrum aan te leggen, met name bij bedrijfsterreinen (thema Transport).» Meer bekendheid geven aan de mogelijkheid voor bedrijven met elektrische auto s een oplaadpunt te krijgen (thema Transport).» Duidelijke kwantitatieve ambities uitspreken voor op thema s als lucht, geluid, groen en ecologie. Op dit moment is er alleen een kwantitatieve ambitie op het gebied van de CO2 in 2025 (thema Energie). Aanbevelingen vervolgonderzoek» De focus is in het huidige onderzoek op de grote kantoren gelegd. In een tweede editie van dit onderzoek zou de nadruk kunnen liggen op een verbreding naar de kantoren van m² en kleiner. Daarmee wordt het onderzoek nog representatiever voor de kantorenvoorraad als geheel.» Het onderzoek heeft zich nu vooral gericht op de Asset-score van de gebouwen. Dit betekent dat vooral de stenen zijn beoordeeld. Het beheer en gebruik van het gebouw zijn in veel mindere DGBC, bbn adviseurs, Gemeente Rotterdam Groene start voor grootschalige verduurzaming 15

16 mate beoordeeld. In een volgende editie kunnen de huidige deelnemers daar meer aandacht aan geven.» De energieverbruiksgegevens zijn bij iets meer dan de helft van de deelnemende gebouwen bekend. Bij veel gebouwen zijn het namelijk de huurders zelf die het energiecontract afsluiten. Dit geldt met name voor single use-gebouwen. Meer aandacht voor de huurder/eindgebruiker zou kunnen bijdragen aan een completere dataset van energieverbruiken.» Het jaarlijks herhalen van dit onderzoek in Rotterdam kan helpen bij het monitoren van de kwaliteit en aantrekkelijkheid van de kantoren in de stad. Individuele deelnemers kunnen zich over meerdere jaren spiegelen en monitoren of hun vastgoed zich positief of negatief ontwikkeld ten opzichte van de rest.» Door het onderzoek in andere gemeenten te herhalen kunnen locaties en/of gemeenten zich aan elkaar spiegelen. Het vergelijk van locatiefactoren, voorzieningen en gebouwkwaliteit kan daarbij gemaakt worden. Voorbeeld: Stadhuis Coolsingel» Oppervlakte: m 2» BREEAM-NL In-Use score: één ster» Energielabel: G Dit monumentale en beeldbepalende gebouw aan de Coolsingel heeft één ster behaald. Het laat zien dat ook monumenten een duurzame kwaliteit kunnen hebben. Het gebouw heeft vele kansen om met betrekkelijk kleine investeringen een tweede ster te behalen. Gemeente Rotterdam doet aan het Rotterdamse onderzoek mee met drie kantoren. De totaalscore is twee keer twee sterren en éénmaal één ster. Voorbeeld: Lichtenauerlaan 2 Brainpark» Oppervlakte: m 2» BREEAM-NL In-Use score: twee sterren» Energielabel: A Vijf jaar geleden heeft Stena Realty het beleid geïntroduceerd om de kantoren in haar vastgoedportefeuille te verduurzamen naar gemiddeld minimaal energielabel B. In Rotterdam is het kantoor aan de Lichtenauerlaan hier een voorbeeld van. Bovengemiddeld wordt gescoord op welzijn en energie. Onder het gemiddeld scoren de onderwerpen afval en materialen. Stena Realty doet aan het Rotterdamse onderzoek mee met zes kantoren. De totaalscore is vijf keer twee sterren en éénmaal drie sterren. 16 Groene start voor grootschalige verduurzaming DGBC, bbn adviseurs, Gemeente Rotterdam

17 6. Ook meedoen? Bent u na het lezen van dit rapport geïnteresseerd geraakt en wilt u weten hoe uw gebouw scoort op duurzaamheid? Of wilt u als gemeente ook de marktpotentie van het betreffende vastgoed in uw stad vergroten en wilt u dit vergelijken met andere steden? Neem dan contact op met de Dutch Green Building Council. foto: Stadsontwikkeling DGBC, bbn adviseurs, Gemeente Rotterdam Groene start voor grootschalige verduurzaming 17

18 Colofon Dit rapport is een uitgave van: Vlasmarkt 1c - 4e verdieping 3011 PW Rotterdam Tel: +31 (0) Website: In opdracht van: Gemeente Rotterdam Met dank aan: Arne Balvers, bbn adviseurs Linda Rijnsburger, Gemeente Rotterdam Sabina van der Spek, Gemeente Rotterdam Vormgeving Dutch Green Building Council Eric Fecken Druk Het printercollectief Rotterdam, oktober 2013 Deelnemers Uitsluiting aansprakelijkheid DGBC en degenen die aan dit product hebben meegewerkt, hebben een zo groot mogelijke zorgvuldigheid betracht bij het samenstellen van deze publicatie. Toch kan niet worden uitgesloten dat de inhoud onjuistheden bevat. De gebruiker van dit product aanvaardt daarvoor het risico. DGBC sluit, mede ten behoeve van de auteurs, iedere aansprakelijkheid uit voor schade die mocht voortvloeien uit het gebruik van informatie uit dit product. 18 Groene start voor grootschalige verduurzaming DGBC, bbn adviseurs, Gemeente Rotterdam

19 DGBC, bbn adviseurs, Gemeente Rotterdam Groene start voor grootschalige verduurzaming 19

20

Dutch Green Building Benchmark 2012. Onafhankelijke benchmark gemeten energiegebruik kantoren

Dutch Green Building Benchmark 2012. Onafhankelijke benchmark gemeten energiegebruik kantoren Dutch Green Building Benchmark 2012 Onafhankelijke benchmark gemeten energiegebruik kantoren Dutch Green Building Council De Dutch Green Building Council (DGBC) is een onafhankelijke non-profit organisatie

Nadere informatie

Discussiebijeenkomst Breeam In-Use Wat levert het op voor de gebruiker?

Discussiebijeenkomst Breeam In-Use Wat levert het op voor de gebruiker? Dutch Green Building Week, 16 september 2013 ANWB & Techniplan Adviseurs 1. Introductie (15.15 15.25 uur) 2. Vraagstelling DGBC Stefan van Uffelen (15.25 15.30 uur) 3.1. Discussie in workshopvorm deel

Nadere informatie

Dutch Green Building Council: Netwerkorganisatie met een missie: het verduurzamen van de gebouwde omgeving

Dutch Green Building Council: Netwerkorganisatie met een missie: het verduurzamen van de gebouwde omgeving Dutch Green Building Council: Netwerkorganisatie met een missie: het verduurzamen van de gebouwde omgeving Over de DGBC Stichting Dutch Green Building Council (DGBC) is een onafhankelijke netwerkorganisatie

Nadere informatie

BREEAM-NL Algemeen Oktober 2013. Part of the BRE Trust

BREEAM-NL Algemeen Oktober 2013. Part of the BRE Trust BREEAM-NL Algemeen Oktober 2013 Part of the BRE Trust Dutch Green Building Council Algemeen Opgericht 1 juni 2008 Marktinitiatief: zorg voor één gemeenschappelijke taal voor duurzaamheid in vastgoed Onafhankelijke

Nadere informatie

Verduurzaming Gouvernement

Verduurzaming Gouvernement Verduurzaming Gouvernement Agenda Welkomstwoord Omschrijving van de case door Provincie Limburg Van vraagstelling naar aanpak BREEAM als leidraad Analyse en scenario s Duurzaamheidskeuzes (interactief

Nadere informatie

Dé BREEAM Uitdaging het onderzoeksvoorstel

Dé BREEAM Uitdaging het onderzoeksvoorstel 63 Dé BREEAM Uitdaging het onderzoeksvoorstel BREEAM-NL In Use is, als het gaat om de gebouwde omgeving te verduurzamen, een heel bruikbaar instrument. Wij, Sannie Verweij van Gebouwinzicht en Robert Sengers

Nadere informatie

Casestudy Valkenburgerstraat BREEAM-NL

Casestudy Valkenburgerstraat BREEAM-NL Management 9 Kennisoverdracht d.d. 12 augustus 2015 Case-study Valkenburgerstraat Omschrijving van het project Het programma bestaat uit een driesterren- en een viersterrenhotel. Het driesterrenhotel heeft

Nadere informatie

Zuidas 2014. Duurzaamheidsonderzoek

Zuidas 2014. Duurzaamheidsonderzoek Zuidas 2014 Duurzaamheidsonderzoek 1 INLEIDING DUURZAAMHEIDSONDERZOEK ZUIDAS 2014 Voor u liggen de resultaten van een grootschalig onderzoek naar de duurzaamheid van bestaande gebouwen op Zuidas. Dit onderzoek

Nadere informatie

De verschillende duurzaamheidssegmenten van eindgebruikers

De verschillende duurzaamheidssegmenten van eindgebruikers White paper 30 oktober 2014 De verschillende duurzaamheidssegmenten van eindgebruikers De aanleiding Duurzaamheid is niet meer weg te denken in de moderne bedrijfsvoering. Veel organisaties houden zich

Nadere informatie

Building Information

Building Information Building Information Paviljoensgracht 1-3 te Den Haag PROPERTY INFORMATION Project code PAV PROPERTY M² Available Project name Paviljoensgracht Project Address Paviljoensgracht 1-3 ground floor 1285.2

Nadere informatie

BREEAM-NL Infra. Keurmerk voor duurzame infrastructuur. Jeroen van Haasteren DGBC

BREEAM-NL Infra. Keurmerk voor duurzame infrastructuur. Jeroen van Haasteren DGBC BREEAM-NL Infra Keurmerk voor duurzame infrastructuur Jeroen van Haasteren DGBC Inhoud Introductie DGBC Introductie BREEAM Toelichting BREEAM-NL Infra Tot slot Vragen De Dutch Green Building Council Primaire

Nadere informatie

Dutch Institutional Office Fund NV

Dutch Institutional Office Fund NV Dutch Institutional Office Fund NV Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen Jaarverslag 2012 Kantorenfonds Het Bouwinvest Dutch Institutional Office Fund N.V. is een kantorenfonds zonder leverage en een

Nadere informatie

De verschillende duurzaamheidssegmenten van eindgebruikers

De verschillende duurzaamheidssegmenten van eindgebruikers White paper 30 oktober 2014 De verschillende duurzaamheidssegmenten van eindgebruikers De aanleiding Duurzaamheid is niet meer weg te denken in de moderne bedrijfsvoering. Veel organisaties houden zich

Nadere informatie

Sámen werken aan. Voor gemeenten en MKB. erduurzaming

Sámen werken aan. Voor gemeenten en MKB. erduurzaming Sámen werken aan verduurzaming Voor gemeenten en MKB erduurzaming Sámen werken aan verduurzaming Voor gemeenten en MKB Gemeenten hebben forse ambities op het gebied van duurzaamheid, innovatie en lokale

Nadere informatie

BREEAM NL en de relatie tot bodemenergie

BREEAM NL en de relatie tot bodemenergie BREEAM NL en de relatie tot bodemenergie Edwin van Noort Dutch Green Building Council Inleiding tot BREEAM NL DGBC is opgericht in juni 2008 Marktinitiatief: zorg voor 1 gemeenschappelijke taal in vastgoed

Nadere informatie

Energie management Actieplan

Energie management Actieplan Energie management Actieplan Conform niveau 3 op de CO 2 -prestatieladder 2.2 Auteur: Mariëlle de Gans - Hekman Datum: 30 september 2015 Versie: 1.0 Status: Concept Inhoudsopgave 1 Inleiding... 2 2 Doelstellingen...

Nadere informatie

DGBC: Onafhankelijke organisatie 360 participanten uit alle geledingen

DGBC: Onafhankelijke organisatie 360 participanten uit alle geledingen DGBC: Onafhankelijke organisatie 360 participanten uit alle geledingen Eén taal voor duurzaamheid in bebouwde omgeving Duurzaamheid meetbaar / verhandelbaar Duurzaamheid is Dezelfde taal spreken Missie:

Nadere informatie

Over Merin. Merin in cijfers 10-4-2014

Over Merin. Merin in cijfers 10-4-2014 Rob Lith Technical Director van Merin sinds Juli 2013 Verantwoordelijk voor de kwaliteit van de vastgoedportefeuille en de services Meer dan 28 jaar werkervaring bij PRC en ARCADIS in diverse functies,

Nadere informatie

Nieuwbouw. Veelgesteldevragenover BREEAM-NL Aleenhetbesteisgoed genoegvoorlely Pionierslateneigen woningcertificeren

Nieuwbouw. Veelgesteldevragenover BREEAM-NL Aleenhetbesteisgoed genoegvoorlely Pionierslateneigen woningcertificeren Veelgesteldevragenover BREEAM-NL Aleenhetbesteisgoed genoegvoorlely Pionierslateneigen woningcertificeren Veelgestelde vragen over BREEAM-NL De Dutch Green Building Council krijgt regelmatig inhoudelijke

Nadere informatie

Ontwerp Gezonde Systemen

Ontwerp Gezonde Systemen Ontwerp Gezonde Systemen Het huidige zonne-inkomen gebruiken De cycli van de natuur worden aangedreven door de energie van de zon. Bomen en planten vervaardigen voedsel op zonlicht. De wind kan worden

Nadere informatie

De Groene Werkplek ROTTERDAM 2014

De Groene Werkplek ROTTERDAM 2014 De Groene Werkplek ROTTERDAM 2014 1 Ontmoet elkaar om samen te verduurzamen Verduurzaming van de bestaande voorraad komt in een versnelling als eigenaar, beheerder en gebruiker op een laagdrempelige, pragmatische

Nadere informatie

Stappenplan BREEAM-NL In-Use

Stappenplan BREEAM-NL In-Use BREEAM NL InUse faciliteert een integrale benadering op duurzaamheid voor bestaande bouw met drie onderdelen (asset, beheer en gebruik) met doorrekening op de negen aandachtsgebieden. Om een gefundeerde

Nadere informatie

ZUINIGE ENERGIE EN KPN

ZUINIGE ENERGIE EN KPN ZUINIGE ENERGIE EN KPN KPN start op 30 oktober 2012 met nieuwe corporate campagne Het netwerk dat geeft om Nederland. Hierbij worden relevante maatschappelijke thema s belicht. In de eerste uiting, We

Nadere informatie

1. Meten van duurzaamheid 2. Het instrument BREEAM 3. BREEAM: hoe werkt het? 4. Proces en kwaliteitsborging 13-10-2015 3

1. Meten van duurzaamheid 2. Het instrument BREEAM 3. BREEAM: hoe werkt het? 4. Proces en kwaliteitsborging 13-10-2015 3 1 2 Meten is weten 1. Meten van duurzaamheid 2. Het instrument BREEAM 3. BREEAM: hoe werkt het? 4. Proces en kwaliteitsborging 13-10-2015 3 Waarde duurzaam gebouw JLL nov 2013: Twee-derde van ondervraagden

Nadere informatie

Casestudy Renovatie Rabobank Tilburg

Casestudy Renovatie Rabobank Tilburg Onderwerp: Casestudy Renovatie Rabobank Tilburg Aanleiding Het bestaande gebouw aan de Spoorlaan 300 in Tilburg is vanuit het oogpunt van comfort voor de gebouwgebruiker niet meer optimaal. Er zijn tochtklachten

Nadere informatie

nergiebesparing in de ICT

nergiebesparing in de ICT nergiebesparing in de ICT Een koud kunstje? 10 April Green IT Energy Solutions Niels Sijpheer 3671 Meter (Q=m.g.h) 100 kg massa en 1 kwh arbeid: Hoe hoog kom ik? A Minder dan100 meter B Tussen 100 en 1000

Nadere informatie

PUBLIEKSRAPPORT ONDERZOEK POWERPLAYER

PUBLIEKSRAPPORT ONDERZOEK POWERPLAYER Rotterdammers besparen ruim 6% op hun totale energierekening door slimme meter en actief bekijken van hun verbruik via een display Slimme Meter In 2020 moeten netbeheerders zoals Stedin bij minimaal 80%

Nadere informatie

Verduurzamen van commercieel vastgoed juridische aspecten

Verduurzamen van commercieel vastgoed juridische aspecten Verduurzamen van commercieel vastgoed juridische aspecten 19 juni 2014 Inleiding Rollen en partijen Verschillende typen vastgoed met een eigen regime Woningen, winkels en overige bedrijfsruimte De split

Nadere informatie

Ketenanalyse Duo-label retail advies

Ketenanalyse Duo-label retail advies Ketenanalyse Duo-label retail advies Search Consultancy Oktober 2013 Inhoudsopgave 1. Inleiding... 3 1.1. Doelstelling van het onderzoek... 3 1.2. Projectafbakening... 3 2. Uitgangspunten... 4 3. Beschrijving

Nadere informatie

ENERGIE ENQUÊTE VOORJAAR 2012

ENERGIE ENQUÊTE VOORJAAR 2012 ENERGIE ENQUÊTE VOORJAAR 2012 2 INHOUD Management samenvatting... 3 Respondenten... 3 Conclusies... 4 1. Inleiding... 6 2. Uitkomsten per vraag... 6 2.1 Energie en energiebesparing binnen de organisatie...

Nadere informatie

CO2 reductiedoelstellingen 2017

CO2 reductiedoelstellingen 2017 CO2 reductiedoelstellingen 2017 Conform niveau 5 op de CO2-prestatieladder 2.1 Inhoudsopgave 1 Inleiding 3 1.1. Doelstellingen 3 2 Subdoelstellingen 4 2.1. Subdoelstelling kantoren 4 2.2. Subdoelstelling

Nadere informatie

ASR Renovatie Archimedeslaan 10 Utrecht. Projectbeschrijving BREEAM-NL

ASR Renovatie Archimedeslaan 10 Utrecht. Projectbeschrijving BREEAM-NL ASR Renovatie Archimedeslaan 10 Utrecht Projectbeschrijving BREEAM-NL Aanleiding De Raad van Bestuur van ASR heeft in 2009 het besluit genomen dat alle bedrijfsonderdelen uiterlijk ultimo 2015 in het gebouw

Nadere informatie

Uitbreiding Holmatro Raamsdonksveer. Breeam Gebouwinformatie

Uitbreiding Holmatro Raamsdonksveer. Breeam Gebouwinformatie 1. Projectdata Opdrachtgever Website Project Gebouwtype Locatie Architect Omvang Oplevering BRL-versie Certificaat NV. Holmatro www.holmatro.com/nl uitbreiding kantoren / industrie Zalmweg, Raamsdonkveer

Nadere informatie

Groene bedrijfsvoering

Groene bedrijfsvoering Groene bedrijfsvoering Emissie-inventaris DWA 2011 2 DWA installatie- en energieadvies (DWA) is een adviesbureau met ambitie. Met meer dan honderd collega s werken wij aan de verduurzaming van onder meer

Nadere informatie

3.B.1_1 De Wilde Infra- & Cultuurtechniek B.V. CO 2 reductiedoelstellingen 2015. Conform niveau 3 op de CO 2 -prestatieladder 2.1

3.B.1_1 De Wilde Infra- & Cultuurtechniek B.V. CO 2 reductiedoelstellingen 2015. Conform niveau 3 op de CO 2 -prestatieladder 2.1 3.B.1_1 De Wilde Infra- & Cultuurtechniek B.V. CO 2 reductiedoelstellingen 2015 Conform niveau 3 op de CO 2 -prestatieladder 2.1 Inhoudsopgave 1 Inleiding 3 1.1. Doelstellingen 3 2 Subdoelstellingen 4

Nadere informatie

Green Deals gesloten voor stimuleren groene economische groei

Green Deals gesloten voor stimuleren groene economische groei Green Deals gesloten voor stimuleren groene economische groei Burgers, bedrijven, milieu-organisaties en overheden hebben vandaag op initiatief van minister Verhagen van Economische Zaken, Landbouw en

Nadere informatie

In het kantoorgebouw zijn ruimten opgenomen voor hoofdzakelijk de navolgende functies:

In het kantoorgebouw zijn ruimten opgenomen voor hoofdzakelijk de navolgende functies: BREEAM.NL Management MAN9 Project: Nieuwbouw Spoorzone Rabobank Gouwestreek Gouda CASE STUDY 1. Eenvoudige beschrijving van het project en het gebouw Het totale nieuwbouwproject bestaat uit een nieuwbouw

Nadere informatie

De bakens verzetten. Verduurzamen van commercieel vastgoed. Machiel Karels - consultant

De bakens verzetten. Verduurzamen van commercieel vastgoed. Machiel Karels - consultant De bakens verzetten Verduurzamen van commercieel vastgoed Machiel Karels - consultant Het glas is half leeg PROFIT 20-6- 20-6- Meer dan 25% van gebouwgebruikers klaagt over de huisvesting Ziekteverzuim

Nadere informatie

Rapport energiecijfers kantoren

Rapport energiecijfers kantoren Rapport energiecijfers kantoren Dit rapport is aangemaakt op 08/31/10 om 11:31. De website Energiecijfers van NL Energie en Klimaat levert u actuele gegevens over energieprijzen en alle aspecten van energiegebruik

Nadere informatie

Elektrisch rijden is de toekomst

Elektrisch rijden is de toekomst Elektrisch rijden is de toekomst Duurzaam onderweg in Rotterdam www.rotterdam.nl/elektrischrijden Elektrisch rijden neemt een vlucht. Er rijden steeds meer elektrische voertuigen rond. Een positieve ontwikkeling

Nadere informatie

CO2 reductiedoelstellingen 2020. Conform niveau 5 op de CO2-prestatieladder 2.2

CO2 reductiedoelstellingen 2020. Conform niveau 5 op de CO2-prestatieladder 2.2 CO2 reductiedoelstellingen 2020 Conform niveau 5 op de CO2-prestatieladder 2.2 Inhoudsopgave 1 Inleiding 3 1.1. Doelstellingen 3 2 Subdoelstellingen 4 2.1. Subdoelstelling kantoren 4 2.2. Subdoelstelling

Nadere informatie

De Wilde Infra- & Cultuurtechniek B.V. 3.B.1 Reductiedoelstellingen en plan van aanpak. Conform niveau 3 op de CO2-prestatieladder 3.

De Wilde Infra- & Cultuurtechniek B.V. 3.B.1 Reductiedoelstellingen en plan van aanpak. Conform niveau 3 op de CO2-prestatieladder 3. De Wilde Infra- & Cultuurtechniek B.V. Vijfhuizen 3.B.1 Reductiedoelstellingen en plan van aanpak Conform niveau 3 op de CO2-prestatieladder 3.0 Inhoudsopgave Inhoudsopgave 1 1 Inleiding 3 2 Doelstellingen

Nadere informatie

Wat is voor ons duurzaam bouwen? Hoe kunnen wij daaraan bijdragen? Wat kunnen wij daaraan bijdragen?

Wat is voor ons duurzaam bouwen? Hoe kunnen wij daaraan bijdragen? Wat kunnen wij daaraan bijdragen? Wat is voor ons duurzaam bouwen? Duurzaam bouwen is het op milieubewuste wijze ontwikkelen van de gebouwde omgeving, die de wensen van gebruikers en veranderingen in tijd kan verwerken. Hoe kunnen wij

Nadere informatie

Reductie doelstellingen (B: Reductie)

Reductie doelstellingen (B: Reductie) Reductie doelstellingen (B: Reductie) Eis 3.B.1. Barendrecht, 28 oktober 2014 Auteur: E. Oudshoorn Geaccordeerd door: L.A. Droog Directeur E. Oudshoorn Bedrijfsleider/ MVO Verantwoordelijk CO 2 prestatieladder

Nadere informatie

Partij voor de Dieren Gouda Tav Corina Kerkmans

Partij voor de Dieren Gouda Tav Corina Kerkmans Partij voor de Dieren Gouda Tav Corina Kerkmans directie/afdeling RO/afdeling RBA contactpersoon E. ten Cate telefoon 0182-588976 uw kenmerk onderwerp reactie op uw vragen over klimaatdoelstellingen Gouda

Nadere informatie

FEDEC ROADMAP 'OVERZICHT VAN INSTRUMENTEN MET BETREKKING OP ENERGIEBESPARING'

FEDEC ROADMAP 'OVERZICHT VAN INSTRUMENTEN MET BETREKKING OP ENERGIEBESPARING' FEDEC ROADMAP 'OVERZICHT VAN INSTRUMENTEN MET BETREKKING OP ENERGIEBESPARING' INHOUDSOPGAVEN INTRODUCTIE 2 BREEAM NL 3 MEERJARENAFSPRAKEN 5 ENE RGIE-AUDIT 7 ENERGIELABEL VOOR WONINGEN 9 Introductie FedEC

Nadere informatie

CO 2 reductieplan: doelstellingen en voortgang Thales Transportation Systems 2 e half jaar 2015

CO 2 reductieplan: doelstellingen en voortgang Thales Transportation Systems 2 e half jaar 2015 UNCLASSIFIED TOL: 0006 0000795431 CO 2 reductieplan: doelstellingen en voortgang Thales Transportation Systems 2 e half jaar 2015 Conform de CO 2 prestatieladder 3.0 CO 2 reductieplan: doelstellingen en

Nadere informatie

Verkoopbaarheid en verhuurbaarheid van vastgoed verhogen door Duurzame Energieopwekking

Verkoopbaarheid en verhuurbaarheid van vastgoed verhogen door Duurzame Energieopwekking Verkoopbaarheid en verhuurbaarheid van vastgoed verhogen door Duurzame Energieopwekking Erik van der Steen HYS legal 1 HYS Legal Inleiding Triodos Bank: Waarom we graag duurzaam vastgoed financieren Jones

Nadere informatie

Reductiebeleid en doelstellingen CO2-prestatieladder. Eis 3.B.1

Reductiebeleid en doelstellingen CO2-prestatieladder. Eis 3.B.1 Reductiebeleid en doelstellingen CO2-prestatieladder Eis 3.B.1 COLOFON Project : Reductiebeleid en doelstellingen CO2-prestatieladder Omvang rapport : 9 pagina's Auteur : Erik de Vries Bijdrage : Reinder

Nadere informatie

Review CO2 reductiedoelstellingenvoestalpine WBN. Conform niveau 5 op de CO2-prestatieladder 2.1

Review CO2 reductiedoelstellingenvoestalpine WBN. Conform niveau 5 op de CO2-prestatieladder 2.1 Review CO2 reductiedoelstellingenvoestalpine WBN Conform niveau 5 op de CO2-prestatieladder 2.1 Inhoudsopgave 1 Inleiding 3 2 Voortgang subdoelstellingen 4 2.1. Voortgang subdoelstelling kantoren 4 2.2.

Nadere informatie

Sector- en keteninitiatieven

Sector- en keteninitiatieven Sector- en keteninitiatieven Conform de CO 2 -prestatieladder 2.2 1/5 Inleiding Vanuit de CO 2 Prestatieladder wordt gevraagd om deelname aan een sector- of keteninitiatief. Het bedrijf dient zich daarbij

Nadere informatie

3.B.1_1 De Wilde infra- en cultuurtechniek b.v. CO 2 reductiedoelstellingen 2015. Conform niveau 3 op de CO 2 -prestatieladder 2.2

3.B.1_1 De Wilde infra- en cultuurtechniek b.v. CO 2 reductiedoelstellingen 2015. Conform niveau 3 op de CO 2 -prestatieladder 2.2 3.B.1_1 De Wilde infra- en cultuurtechniek b.v. CO 2 reductiedoelstellingen 2015 Conform niveau 3 op de CO 2 -prestatieladder 2.2 Inhoudsopgave 1 Inleiding 3 1.1. Doelstellingen 3 2 Subdoelstellingen 4

Nadere informatie

Review CO2 reductiesysteem. Conform niveau 5 op de CO2-prestatieladder 2.1

Review CO2 reductiesysteem. Conform niveau 5 op de CO2-prestatieladder 2.1 Review CO2 reductiesysteem Conform niveau 5 op de CO2-prestatieladder 2.1 Inhoudsopgave 1 Inleiding 3 2 Invalshoek A: Inzicht 4 2.1. Footprintberekening 4 2.2. Kwaliteitsmanagement (ISO 14064-1 hoofdstuk

Nadere informatie

CO2 reductiedoelstellingen 2017

CO2 reductiedoelstellingen 2017 CO2 CO2 reductiedoelstellingen 2017 Conform niveau 3 op de CO2-prestatieladder 2.1 Inhoudsopgave 1 Inleiding 3 1.1. Doelstellingen 3 2 Subdoelstellingen 4 2.1. Subdoelstelling Pand 4 2.2. Subdoelstelling

Nadere informatie

Energie beoordelingsverslag 2015 11-02-2016

Energie beoordelingsverslag 2015 11-02-2016 Energie beoordelingsverslag 2015 11-02-2016 Energie Beoordelingsverslag 2015 Inhoudsopgave 1. Inleiding 3 2. Bedrijf 4 2.1 Activiteiten 4 2.2 Bedrijfsonderdelen 4 2.3 Factoren die het energieverbruik beïnvloeden

Nadere informatie

Helmonds Energieconvenant

Helmonds Energieconvenant Helmonds Energieconvenant Helmondse bedrijven slaan de handen ineen voor een duurzame en betrouwbare energievoorziening. Waarom een energieconvenant? Energie is de drijvende kracht Energie is de drijvende

Nadere informatie

Inhoud. Pagina 2 van 7

Inhoud. Pagina 2 van 7 Energie Audit 2014 Inhoud 1. Introductie... 3 2. Doelstelling... 3 3. Energie-aspecten... 3 Uitstoot door procesemissies... 3 Uitstoot door fabriek installaties... 3 Uitstoot vanuit de kantoorpanden...

Nadere informatie

Deel 3: voorbeeldaanpak bedrijven en maatschappelijk vastgoed

Deel 3: voorbeeldaanpak bedrijven en maatschappelijk vastgoed Deel 3: voorbeeldaanpak bedrijven en maatschappelijk vastgoed Inhoud 1. Maak van uw gemeente een Energieke Regio... 2 2. De start... 3 3. Het vervolg... 4 4. Aanbod... 5 1 1. Maak van uw gemeente een Energieke

Nadere informatie

Document: Energiemanagementplan

Document: Energiemanagementplan Energiemanagementplan Certificering op CO2-prestatieladder CO 2 -prestatieladder Niveau 3 Auteur(s): De heer W. de Vries De heer H. Kosse 26 juni 2014 Definitief rapport Inhoudsopgave: blz. 1. Inleiding

Nadere informatie

Nieuwbouw logistiek centrum te Venlo TRAVELLER. Casestudie

Nieuwbouw logistiek centrum te Venlo TRAVELLER. Casestudie Nieuwbouw logistiek centrum te Venlo TRAVELLER Casestudie 2 INHOUD GEBOUWINFORMATIE... 3 INNOVATIE EN MILIEUVRIENDELIJKE ONTWERPMAATREGELEN... 4 MILIEU-IMPACT REDUCTIE BOUWPLAATS:... 4 BREEAM-NL ASPECTEN:...

Nadere informatie

Energie meetplan CO2 reductiesysteem 2017-2020

Energie meetplan CO2 reductiesysteem 2017-2020 Transportbedrijf R.Vels & Zn. B.V. Energie meetplan CO2 reductiesysteem 2017-2020 Conform niveau op de CO2 prestatieladder 2.2 Inhoudsopgave 1 1 Inleiding... 3 2 Doelstellingen... 4 3 Planning meetmomenten...

Nadere informatie

Reductie doelstellingen (B: Reductie)

Reductie doelstellingen (B: Reductie) Reductie doelstellingen (B: Reductie) Eis 3.B.1. Barendrecht, oktober 2013 Auteur: Sabine Droog Geaccordeerd door: Leo Droog Directeur Edwin Oudshoorn Bedrijfsleider/ MVO Verantwoordelijk 1 1. Reductiebeleid

Nadere informatie

3B1 Reductiebeleid en Doelstellingen. Datum : 3 jul. 2014 Door : Sandra Kleef Functie : KAM-manager Versie : 2014.1

3B1 Reductiebeleid en Doelstellingen. Datum : 3 jul. 2014 Door : Sandra Kleef Functie : KAM-manager Versie : 2014.1 3B1 Reductiebeleid en Doelstellingen Datum : 3 jul. 2014 Door : Sandra Kleef Functie : KAM-manager Versie : 2014.1 INHOUDSOPGAVE INHOUDSOPGAVE 2 INLEIDING 3 01. HET CO2-REDUCTIEBELEID VAN ONS BEDRIJF 3

Nadere informatie

Elektrisch rijden in de praktijk

Elektrisch rijden in de praktijk We gaan elektrisch vooruit! Een impuls voor elektrisch vervoer in Rotterdam Elektrisch rijden in de praktijk Klimaatprobleem? Google earth januari 2009 Rotterdam Climate Initiative Als stad met wereldhaven

Nadere informatie

Wie zijn wij? Van 0-meting tot haalbare business case. Programma. De methode. Meten van duurzaamheid. Heldere kijk op duurzaamheid.

Wie zijn wij? Van 0-meting tot haalbare business case. Programma. De methode. Meten van duurzaamheid. Heldere kijk op duurzaamheid. Van 0-meting tot haalbare business case Meer informatie: www.w-e.nl www.gprsoftware.nl ir. Janny Stevens (stevens@w-e.nl) ir. Saskia van Hulten (hulten@w-e.nl) Wie zijn wij? W/E adviseurs www.w-e.nl Saskia

Nadere informatie

1.8 DUURZAME SLOOP HEEFT DE TOEKOMST

1.8 DUURZAME SLOOP HEEFT DE TOEKOMST 1.8 DUURZAME SLOOP HEEFT DE TOEKOMST Peter Diepenhorst, ontwikkelingsmanager Delta Projectontwikkeling Stefan van Uffelen, directeur Dutch Green Building Council Jan van t Westeinde, senior manager Sustainability

Nadere informatie

23-10-2009 MiddenBeemster. Aanpak tussen gemeente en huurders. Duurzaam Woonbron

23-10-2009 MiddenBeemster. Aanpak tussen gemeente en huurders. Duurzaam Woonbron 23-10-2009 MiddenBeemster Aanpak tussen gemeente en huurders Duurzaam Woonbron Even voorstellen Jan Willem Croon, ambassadeur duurzaamheid Woonbron Ir. Bouwkunde TU Delft 10 jaar Stork contracting. 10

Nadere informatie

Transformatie van Commercieel Vastgoed vanuit een bancair perspectief

Transformatie van Commercieel Vastgoed vanuit een bancair perspectief Transformatie van Commercieel Vastgoed vanuit een bancair perspectief Pieter Zwart, Adjunct Directeur Structured Real Estate Finance Bodegraven, 19 juni 2014 Welke Duurzaamheidslabels worden er gehanteerd

Nadere informatie

CO2 reductiedoelstellingen 2020. Conform niveau 3 op de CO2-prestatieladder 3.0

CO2 reductiedoelstellingen 2020. Conform niveau 3 op de CO2-prestatieladder 3.0 CO2 reductiedoelstellingen 2020 Conform niveau 3 op de CO2-prestatieladder 3.0 Inhoudsopgave 1 Inleiding 3 1.1. Doelstellingen 3 2 Subdoelstellingen 4 2.1. Subdoelstelling kantoren 4 2.2. Subdoelstelling

Nadere informatie

Werken aan minder CO2

Werken aan minder CO2 Werken aan minder CO2 Emissie-inventaris DWA 2013 Goed rentmeesterschap inspireert ons steeds opnieuw om bij te dragen aan een duurzame samenleving. Daar rekenen we voor én tekenen we voor. Het levert

Nadere informatie

Pitch. Daar krijg je energie van! 19 november 2015

Pitch. Daar krijg je energie van! 19 november 2015 Pitch Daar krijg je energie van! 19 november 2015 Ruud van Vliet Klimaatverbond specifiek algemeen Antwoord op vragen - kennisportal: www.greendealscholen.nl - basisinfo handreikingen & best practices

Nadere informatie

Beleggers in gebiedsontwikkeling

Beleggers in gebiedsontwikkeling Beleggers in Incentives en belemmeringen voor een actieve rol van institutionele beleggers bij de herontwikkeling van binnenstedelijke gebieden P5 presentatie april 2015 Pelle Steigenga Technische Universiteit

Nadere informatie

Energiemanagementplan

Energiemanagementplan Energiemanagementplan CO 2 -prestatieladder Het Veldwerkbureau B.V. Niveau 3 Auteur(s): De heer G.R. Hartkamp De heer J.A. Möller Versie 2.0 17 december 2013 Definitief rapport Inleiding Binnen ons Energiemanagementsysteem

Nadere informatie

Casestudy BREEAM / New EMEA Headoffice EINDHOVEN. Össur EMEA Headoffice Eindhoven. Titel. Opdrachtgever Össur Europe BV.

Casestudy BREEAM / New EMEA Headoffice EINDHOVEN. Össur EMEA Headoffice Eindhoven. Titel. Opdrachtgever Össur Europe BV. Casestudy BREEAM / New EMEA Headoffice EINDHOVEN Titel Össur EMEA Headoffice Eindhoven Opdrachtgever Össur Europe BV Afbeelding(en) Website Locatie BVO Functie(s) BREEAM-NL score Projectteam Expert: Assessor:

Nadere informatie

Nieuwbouw Ontwerpcertificaat

Nieuwbouw Ontwerpcertificaat Nieuwbouw Ontwerpcertificaat Hiermee wordt verklaard dat: Nieuwbouw distributiecentrum met kantoor te Zwijndrecht is beoordeeld op basis van het schema: Nieuwbouw Ontwerpfase 2011 v1.0 door een BREEAM-NL-assessor

Nadere informatie

3.C.1 Voortgangrapportage CO 2 2015(1) Ter Riele

3.C.1 Voortgangrapportage CO 2 2015(1) Ter Riele Datum: 11-09- Versie: 2 3.C.1 Voortgangrapportage CO 2 (1) Ter Riele A.J.J ter Riele Directeur 1. Inleiding Middels deze rapportage wil Ter Riele B.V. (Ter Riele) de voortgang op de CO 2 reductiedoelstellingen

Nadere informatie

Resultaten van ons duurzaamheidsbeleid

Resultaten van ons duurzaamheidsbeleid Resultaten van ons duurzaamheidsbeleid In 2013 zijn we van start gegaan met de implementatie van ons duurzaamheidsbeleid en onderstaand ziet u de doelstellingen uit onze duurzaamheidsverklaring en de behaalde

Nadere informatie

De duurzame renovatie van het a.s.r. kantoor. Iris Oort Adjunct directeur Business Support a.s.r. 8 oktober 2015

De duurzame renovatie van het a.s.r. kantoor. Iris Oort Adjunct directeur Business Support a.s.r. 8 oktober 2015 De duurzame renovatie van het a.s.r. kantoor Iris Oort Adjunct directeur Business Support a.s.r. 8 oktober 2015 Wie zijn wij? a.s.r. helpen door te doen, zonder verspilling 1974 De werkvloer toen.. Keuze

Nadere informatie

Review CO 2 reductiedoelstellingen 2014

Review CO 2 reductiedoelstellingen 2014 Review CO 2 reductiedoelstellingen 2014 Conform niveau 5 op de CO 2 -prestatieladder 2.2 Datum: 10 febuari 2015 Referentie: 90005 Versie: 1.1 Status: Definitief Logitech B.V. Review CO 2 reductiedoelstellingen

Nadere informatie

BELEIDSREGEL OPENBARE OPLAADPALEN VOOR ELEKTRISCHE AUTO S

BELEIDSREGEL OPENBARE OPLAADPALEN VOOR ELEKTRISCHE AUTO S BELEIDSREGEL OPENBARE OPLAADPALEN VOOR ELEKTRISCHE AUTO S In deze beleidsregel beschrijft de gemeente Hengelo waarom ze meewerkt aan het plaatsen van oplaadpalen voor elektrische auto s. Onder welke voorwaarden

Nadere informatie

Antwoord van minister Kamp (Economische Zaken) (ontvangen 14 oktober 2013)

Antwoord van minister Kamp (Economische Zaken) (ontvangen 14 oktober 2013) AH 233 2013Z16375 van minister Kamp (Economische Zaken) (ontvangen 14 oktober 2013) 1 In hoeverre klopt de raming van 20.000 elektrische auto s in Nederland aan het eind van 2013, zoals gesteld in het

Nadere informatie

Energiemanagement actieplan. 24 september 2015

Energiemanagement actieplan. 24 september 2015 Energiemanagement actieplan 24 september 2015 Energie Management Actieplan 2014 Inhoudsopgave 1. Inleiding 3 2. Reductiedoelstellingen 4 2.1 Bedrijfsdoelstelling 4 2.2 Scope 1 4 2.3 Scope 2 4 2.4 Scope

Nadere informatie

Quickscan energiebesparing

Quickscan energiebesparing Quickscan energiebesparing Golf Club Zeegersloot Kromme Aarweg 5 Alphen a/d Rijn Samen op weg naar 30% besparing! ~ 1 15 maart 2013 Inleiding Als relatie van etb a. hogenes bv heeft u gebruik gemaakt van

Nadere informatie

Stadskantoor Rotterdam

Stadskantoor Rotterdam h e r o n t w i k k el i n g Stadskantoor Rotterdam a m b i t i ed o cu m en t Ambitiedocument Stadskantoor Rotterdam Stedenbouwkundige en architectonische randvoorwaarden 1. Inleiding In het centrum van

Nadere informatie

Inhoudsopgave. 1. Samenvatting en conclusies. 2. Bebouwde Omgeving. 3. Bedrijven & Industrie (inclusief Utiliteitsbouw) 4.

Inhoudsopgave. 1. Samenvatting en conclusies. 2. Bebouwde Omgeving. 3. Bedrijven & Industrie (inclusief Utiliteitsbouw) 4. CO 2 -monitor Haarlem 2013 De CO 2 -monitor heeft sinds 2012 heeft een andere opzet dan voorgaande jaren. Er is nu een management samenvatting waarin de grote lijnen en hoofdconclusies worden weergegeven

Nadere informatie

CO2 reductiedoelstellingen 2020. Conform niveau 3 op de CO2-prestatieladder 2.2

CO2 reductiedoelstellingen 2020. Conform niveau 3 op de CO2-prestatieladder 2.2 CO2 reductiedoelstellingen 2020 Conform niveau 3 op de CO2-prestatieladder 2.2 Inhoudsopgave 1 Inleiding 3 1.1. Doelstellingen 3 2 Subdoelstellingen 4 2.1. Subdoelstelling kantoren 4 2.2. Subdoelstelling

Nadere informatie

14 april 2013 (JF) Energie Management Actieplan 2013 1

14 april 2013 (JF) Energie Management Actieplan 2013 1 Energie Management Actieplan 2013 14 april 2013 (JF) Energie Management Actieplan 2013 1 Inhoudsopgave 6.1 Reductiedoelstellingen 3 6.2 Plan van aanpak 3 6.3 Samenvatting 6 Energie Management Actieplan

Nadere informatie

CO2 reductiedoelstellingen 2020. Conform niveau 3 op de CO2-prestatieladder 2.2

CO2 reductiedoelstellingen 2020. Conform niveau 3 op de CO2-prestatieladder 2.2 CO2 reductiedoelstellingen 2020 Conform niveau 3 op de CO2-prestatieladder 2.2 Inhoudsopgave 1 Inleiding 3 1.1. Doelstellingen 3 2 Subdoelstellingen 4 2.1. Subdoelstelling kantoren 4 2.2. Subdoelstelling

Nadere informatie

DEELNAME AAN INITIATIEVEN VERSIE: 01 21/05/2013

DEELNAME AAN INITIATIEVEN VERSIE: 01 21/05/2013 Heereweg 1a 2161 AB Lisse 0252-417788 DEELNAME AAN INITIATIEVEN VERSIE: 01 21/05/2013 Conform niveau 3 op de CO 2-prestatieladder 2.0 Status Versie/ Datum Opgesteld Geautoriseerd Akkoord (werkvoorbereider)

Nadere informatie

CARBON FOOTPRINT 2014

CARBON FOOTPRINT 2014 CARBON FOOTPRINT 2014 HOGESCHOOL UTRECHT 16 april 2015 078353524:A - Definitief C05013.000012.0500 Inhoud 1 Uitgangspunten... 3 1.1 Boundaries... 3 1.2 Scope definitie... 3 1.3 Gehanteerde uitgangspunten...

Nadere informatie

CO2-Prestatieladder. Actieve deelname initiatieven Klaver Giant Groep. Actieve deelname initiatieven (2014.001) Pagina 1 van 15

CO2-Prestatieladder. Actieve deelname initiatieven Klaver Giant Groep. Actieve deelname initiatieven (2014.001) Pagina 1 van 15 CO2-Prestatieladder Actieve deelname initiatieven Klaver Giant Groep Actieve deelname initiatieven (2014.001) Pagina 1 van 15 Inhoudsopgave Inleiding en verantwoording... 3 1 Inventarisatie sector- en

Nadere informatie

Werk Bewust! Antea Group en Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen. Onderdeel. Opdrachtgever. Directie. projectnr. 194.508

Werk Bewust! Antea Group en Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen. Onderdeel. Opdrachtgever. Directie. projectnr. 194.508 Antea Group en Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen Onderdeel - CO 2 prestatieladder - 3.D.1 / 4.D.1 / 5.D.1 Maatschappelijke initiatieven projectnr. 194.508 Opdrachtgever Directie datum vrijgave beschrijving

Nadere informatie

Even voorstellen. Wim van Genderen. Inspiratiesessie Duurzaam Bouwen. Kleinpoderlaan 6 2911 PA Nieuwerkerk aan den IJssel

Even voorstellen. Wim van Genderen. Inspiratiesessie Duurzaam Bouwen. Kleinpoderlaan 6 2911 PA Nieuwerkerk aan den IJssel Even voorstellen Wim van Genderen Het Beekink KernTeam De mensen van Beekink k adviseren en ondersteunen bij vraagstukken over technische h installaties. ti No-nonsense mentaliteit, betrokken bij het proces,

Nadere informatie

CO ² -reductie Doelstellingen 2015

CO ² -reductie Doelstellingen 2015 CO ² -reductie Doelstellingen 2015 Conform niveau 3 op de CO 2 -prestatieladder 2.2 Auteur: Mariëlle de Gans - Hekman Datum: 30 september 2015 Versie: 1.0 Status: Concept Inhoudsopgave 1 Inleiding... 2

Nadere informatie

CO2 reductiedoelstellingen 2017. Conform niveau 3 op de CO2-prestatieladder 2.2

CO2 reductiedoelstellingen 2017. Conform niveau 3 op de CO2-prestatieladder 2.2 CO2 reductiedoelstellingen 2017 Conform niveau 3 op de CO2-prestatieladder 2.2 Inhoudsopgave 1 Inleiding 3 1.1. Doelstellingen 3 2 Subdoelstellingen 4 2.1. Subdoelstelling kantoren 4 2.2. Subdoelstelling

Nadere informatie

Green Deal: Verduurzaming Schoolgebouwen

Green Deal: Verduurzaming Schoolgebouwen Green Deal: Verduurzaming Schoolgebouwen Frank de Wit, Wethouder Onderwijs, Sport en Duurzaamheid Huib Bulthuis, huisvesting SCO Leiden, schoolbestuur Eveline Botter, Projectmanager Gemeente Leiden 2 Inhoud

Nadere informatie

Digitale huismodule. Quintel Intelligence. Inleiding

Digitale huismodule. Quintel Intelligence. Inleiding Inleiding s Ochtends word je gewekt door je smartphone. Je doet een lamp aan en zet de verwarming een graadje hoger. Snel onder de douche, haar föhnen. Dan kopje thee zetten of een glas melk uit de koelkast

Nadere informatie

Prestatiecontracten sleutel tot duurzaamheid

Prestatiecontracten sleutel tot duurzaamheid Prestatiecontracten sleutel tot duurzaamheid Workshop Prestatiecontracten 7 december 2009 Albert Hulshoff, programma-adviseur adviseur Utiliteitsbouw SenterNovem Albert Hulshoff innovatie, energie, klimaat,

Nadere informatie