Meer met minder. Financiële haalbaarheid van energetische renovaties. Jolanda Toeters - Jansen

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Meer met minder. Financiële haalbaarheid van energetische renovaties. Jolanda Toeters - Jansen"

Transcriptie

1 Meer met minder Financiële haalbaarheid van energetische renovaties Jolanda Toeters - Jansen

2 Meer met minder Financiële haalbaarheid van energetische renovaties Saxion Hogescholen, academie FEM SPD Bedrijfsadministratie Auteur: J.E. Toeters - Jansen Wetering 80, 7672 BD Vriezenveen 1 e begeleider: dhr. A.M.L. Haster 2 e begeleider: dhr. J.L.C. Kroot Opdrachtgever: St. Pioneering, Werkplaats Klimaatneutraal Renoveren Bedrijfscoach: dhr. G.A.M. Salemink Vriezenveen, 31 mei 2011 Alle rechten zijn voorbehouden aan Saxion Hogescholen Deventer / Enschede, academie Financiën, Economie en Management. Meer met minder 1

3 Voorwoord Via de website van Saxion kwam ik aan een afstudeerproject bij Stichting Pioneering. In november 2010 begon ik met het afstudeerproject over de financiële haalbaarheid van energetische renovaties bij sociale huurwoningen, als onderdeel van mijn SPD avondopleiding. In het begin heb ik veel gelezen over de corporaties, over energetisch renoveren en jaarverslagen van woningcorporaties bestudeerd en modellen uitgewerkt in Excel. De informatie over energetisch renoveren, de algemene informatie over woningcorporaties en de financiën van de woningcorporaties is erg veel en uitgebreid. Door de overvloed aan informatie, is het lastig om je te beperken en tot de kern van het probleem te komen. Mijn dank gaat uit naar Gerard Salemink en Bahez Abdallah (mijn bedrijfscoach bij Stichting Pioneering) voor de begeleiding en gesprekken en Ewald Hafkenscheid voor het geven van informatie tijdens de afstudeerstage. Tevens gaat mijn dank uit naar de heer Reinhard Haster (1 e schoolcoach) voor de begeleiding en het geven van tips bij het maken van de scriptie. Als laatste gaat mijn dank uit naar Bert (mijn man) en overige familie en vrienden voor de ondersteuning en hulp welke ik kreeg tijdens de afstudeerstage. Jolanda Toeters - Jansen Vriezenveen, 31 mei 2011 Meer met minder 2

4 Samenvatting Landelijk en provinciaal zijn afspraken gemaakt om de CO₂ uitstoot te verminderen. Door woningcorporaties (verenigd in de vereniging WoOn) en de provincie zijn afspraken gemaakt over CO₂ besparing. Woningcorporaties bezitten veel woningen, gebouwd voor Deze woningen zijn goedkoop in huur, slecht geïsoleerd en dus duur in energielasten. Tijdens de afstudeerstage is onderzoek gedaan naar het financieel renoveren van huurwoningen. De hoofdvraag hierbij is: Kan een woningcorporatie financieel verantwoord renoveren door woningen één, twee of meer energielabels op te waarderen? Om antwoord op deze vraag te krijgen, is onderzoek gedaan naar een drietal renovatieprojecten en is de financiële haalbaarheid van twee energiebesparende apparaten onderzocht. In hoofdstuk 9.1, 9.4 en 9.5 zijn een drietal renovatieprojecten onderzocht. De NCW, IR en de TVT van de renovatieprojecten is berekend, hierbij is de contante waarde van de cashflows berekend. In het onderzoek is uitgegaan van het Total Cost of Ownership model. Uit onderzoek blijkt dat ook de huurder moet bijdragen aan de energetische renovatie door middel van een huurverhoging. Door in gesprek te gaan met de huurders, kan de woningcorporatie de bewoners overtuigen van het nut van het energetische renoveren. Bedrijfseconomisch gezien kan een woningcorporatie de energetiische renovatie niet alleen op brengen. De investering van een renovatieproject van 20 woningen is misschien wel te overzien, maar wat bedraagt de investering als het een renovatieproject van woningen betreft? Ook de huurder moet een steentje bijdragen. In hoofdstuk 9.2 en 9.3 is onderzoek gedaan naar de HR e ketel en de Ecolution. Uit het onderzoek blijkt dat op dit moment, ondanks eventuele subsidie, de energiebesparende apparaten duur zijn in aanschaf. Het rendement van de apparaten is nog niet bekend en de apparaten verbruiken ook elektriciteit. Bij aanschaf van een HR e ketel en Ecolution krijgt de woning een hoger energielabel. Het gemiddelde nationaal gasverbruik per woning ligt bij ong m³ per jaar. Uit het onderzoek blijkt dat zowel de HR e ketel als de Ecolution, bij het gemiddeld nationaal gasverbruik per woning, financieel niet rendabel zijn. Dit kan veranderen als de aanschafprijs daalt, als de aanschaf wordt gesubsidieerd of externe variabelen zoals de energieprijzen wijzigen. Meer met minder 3

5 Inhoudsopgave Samenvatting Inleiding Beschrijving van de organisatie Stichting Pioneering Werkplaats Klimaat Neutraal Renoveren Vereniging WoON Opzet onderzoek Aanleiding Probleemstelling Doelstelling Hoofdvraag Deelvragen De Woningcorporatie Energielabel Huurprijs van een woning Aedes Centraal Fonds Volkshuisvesting Waarborgfonds sociale woningbouw Onrendabele top Woonlastenwaarborg Woonlasten Subsidiemogelijkheden Energie Investeringsaftrek Subsidieregeling duurzame warmte Trias Energetica Relevante bedrijfseconomische termen Kostencalculatie Cashflow Meer met minder 4

6 8.2 Investeringsselecties Total Cost of Ownership Projectkeuzes Labelverbetering: Van label G naar label C. Wat zijn de kosten en opbrengsten? HR e ketel Ecolution warmtepomp versus Climarad Renovatieproject Helmerhoek van woningcorporatie Ons Huis in Enschede Renovatieproject t Lannink van corporatie Stichting Wonen in Delden Conclusie Aanbevelingen Begrippenlijst Literatuurlijst Bijlage 1: HR e ketel Bijage 2: Ecolution Ventilatiewarmtepomp Bijlage 3: ClimaRad Bijlage 4: Energetische aanpassingen Bijlage 5: Woonlastenwaarborg Bijlage 6: WWS puntensysteem: Gedeelte uit publicatie: huurbeleid van VROM Bijlage 7: Uitleg financieel model Ecolution Meer met minder 5

7 1. Inleiding Duurzaamheid is een hot item in de corporatiesector. Regelmatig staan artikelen in de krant over het duurzaam renoveren van woningen. Met de overheid en provincie zijn door de woningcorporaties afspraken gemaakt om de CO2 uitstoot te verminderen door het energetisch renoveren van woningen. Veel woningen van de corporaties, zijn gebouwd voor 1980, hebben een hoog energielabel en een hoog energieverbruik. Woningen worden voorzien van isolatie aan de buitenkant, een zuinige CV ketel, eventueel zonnepanelen op het dak of een andere investering om een woning energiezuiniger te maken. Door de vereniging van woningcorporaties in Twente en Salland is een project gestart om de financiële haalbaarheid van de energiezuinige woning van bestaande huurwoningen te onderzoeken. In dit verslag is onderzoek gedaan naar de financiële haalbaarheid van het energetisch renoveren van sociale huurwoningen. Hierbij is een vergelijk gemaakt tussen de HR e ketel en HR 107 ketel van Remeha. Tevens is de Ecolution van Inventum vergeleken met de Climarad. Bij deze onderzoeken kwamen veel technische details naar voren. Op internet was gelukkig veel informatie te vinden over de HR e ketel, de Ecolution, over de Climarad en over verschillende renovatieprojecten waar deze apparaten zijn geplaatst. Ook zijn 2 energetische renovatieprojecten bij woningcorporatie Ons Huis en Stichting Wonen onderzocht. In hoofdstuk 2, 4, 5,6 en hoofdstuk 7 staat algemene informatie betreffende Stichting Pioneering, de woningcorporatie, subsidiemogelijkheden en de Trias Energetica. In hoofdstuk 3 wordt de onderzoeksopzet vermeld. In hoofdstuk 8 staan relevante bedrijfseconomische termen en in hoofdstuk 9 worden de resultaten van het onderzoek beschreven. Vervolgens staat in hoofdstuk 10 de conclusie en in het laatste hoofdstuk staan de aanbevelingen. Meer met minder 6

8 2. Beschrijving van de organisatie 2.1 Stichting Pioneering Stichting Pioneering staat voor vernieuwing van technologie en ondernemerschap. De bouw is economisch gezien een belangrijke sector voor Twente. Een aanzienlijk deel van de beroepsbevolking is direct of indirect werkzaam in de bouw. De marktpositie van de Twentse bouw wordt door veel factoren beïnvloed. Denk bijvoorbeeld aan de instroom van flexibel arbeidspotentieel uit Oost-Europa en nieuwe vormen van aanbesteden en contracteren. Klimaatveranderingen vragen om bewuster gebruik van grondstoffen en het aanboren van schone energiebronnen. Volgens Stichting Pioneering vraag deze tijd dan ook om slagvaardigheid en adequaat ondernemerschap. Stichting Pioneering vindt dat de bouw samen moeten innoveren, vernieuwen en kansen creëren. Doel: de concurrentiepositie van de Twentse bouw versterken en de werkgelegenheid stimuleren. Stichting Pioneering maakt deel uit van het Cluster Bouw van het Innovatieplatform Twente, een initiatief dat financieel gedragen wordt door Provincie Overijssel en Regio Twente. Stichting Pioneering bestaat uit 10 verschillende werkplaatsen. Ik studeer af bij de werkplaats Klimaat Neutraal Renoveren. Werkplaats Klimaat Neutraal Renoveren valt onder de afdeling Verduurzamen Bestaande Bouw. De kracht van Pioneering is dat ondernemers, kennisinstellingen, overheid èn opdrachtgevers met elkaar samenwerken. 2.2 Werkplaats Klimaat Neutraal Renoveren Van de Nederlandse woningen is 70% gebouwd voor Deze woningen zorgen voor 80% van het totale woninggasverbruik. De gasprijzen voor huishoudens zijn de afgelopen twintig jaar met 400% gestegen. In woningen met een huurprijs tot 400,- euro kan het energieverbruik gemakkelijk 50% van de huurkosten bedragen. Voor de werkplaats dus alle aanleiding om kennis en ervaring op te doen, die leidt tot klimaatneutraal gerenoveerde sociale huurwoningen. Medio 2009 hebben bij Pioneering betrokken woningcorporaties, bouw- en installatiebedrijven, architecten, gemeenten en kennisinstellingen het initiatief genomen voor de oprichting van werkplaats Klimaat Neutraal Renoveren. De belangrijkste doelstellingen van de werkplaats Klimaat Neutraal Renoveren zijn: a. CO2-reductie. b. Het verminderen van het gebruik van fossiele brandstoffen. c. Het voorkomen van stijgende energielasten voor de bewoners. De werkplaats Klimaat Neutraal Renoveren van Pioneering ontwikkelt geïntegreerde toepassingen, die inzicht geven in de bijdrage aan deze drie pijlers, de bijbehorende investering en de Meer met minder 7

9 terugverdientijd. De werkplaats deelt de behaalde resultaten met de regionale bedrijven, woningcorporaties, gemeenten en kennisinstellingen Vereniging WoON De vereniging WoON is een samenwerkingsverband van Twentse woningcorporaties en vertegenwoordigt circa verhuurbare woningen. De Woningcorporaties hebben binnen de vereniging WoON de handen ineen geslagen om hun gezamenlijke ambitieuze doelstellingen ten aanzien van energiebesparing in en verduurzaming van hun woningbestand te kunnen realiseren. De doelstellingen van WoON voor CO 2 -besparing en besparing van fossiele brandstoffen zijn in een breder kader geplaatst. Naast de afspraken op landelijk niveau van het Antwoord aan de samenleving van de woningcorporaties verenigd in Aedes en het convenant met de Rijksoverheid wordt op provinciaal niveau gesproken over een Energiepact Overijssel. WoOn participeert in het overleg over een Energiepact als één van de Koplopers. De andere Koplopers zijn ook woningcorporaties. De Provincie wil met de Koplopers en andere betrokken partijen (zoals de gemeenten en particuliere woningbezitters) 330 KiloTON CO2 per jaar in de gebouwde omgeving besparen. De provincie Overijssel vraagt van de corporaties om hiervan 200 KiloTON CO2 in te vullen in hun woningbestand. Dit komt neer op: 1440 kg CO2 gemiddeld per woning per jaar en 576 m3 aardgas gemiddeld per woning per jaar. Het woningbestand van vereniging WoOn bestaat uit woningen met label van A t/m G. In Overijssel staan ruim huurwoningen. De huidige situatie (IST) is dat meer dan 80 % van woningen van de woningcorporaties energielabel C heeft of hoger (label D,E,F of G). De gewenste situatie (SOLL) is dat in 2020 alle huurwoningen minimaal energielabel C hebben. In onderstaande tabel staan de berekende waarden middels EPA software op basis van 80 % van het woningbestand WoON. Corporaties werken met EPA software, publicaties van VROM geven een ander beeld betreffende gemiddeld energieverbruik per woning. Verdeling van het woningenbestand van vereniging WoOn in een cirkeldiagram en tabel 2 labels aantal percentage kg CO2 gas (m3) elektra (kwh) gem. oppervlakte per woning in m2 gem. kg CO2 uitstoot per m2 A B C D E F G Model Haalbaarheidsstudie WoOn Meer met minder 8

10 label A 4% label B 12% label C 29% label D 29% label E 16 % label F 8% label G 2% Energiepact Overijssel In het energiepact Overijssel is de afspraak gemaakt dat in kiloton CO2 per jaar wordt bespaard ten opzicht van De besparing moet komen uit duurzame opwekking en besparingen. 3 Reductie CO2 in 2020 ten opzichte van 1990 in kiloton / per jaar Duurzame opwekking kiloton / per jaar Biomassa 1140 Wind 60 Zon 30 Rest- en omgevingswarmte 70 Besparingen Woningen 330 Bedrijven 490 Verkeer en vervoer 80 Totaal 2200 Voor eenvoudige interpretatie en vergelijking is de vermeden CO2-uitstoot ook te vertalen in aantal autokilometers en elektriciteits- en aardgasverbruik van huishoudens. De kentallen hiervoor zijn: 4 1 kg CO2 komt vrij bij: 5,3 km autorijden (gemiddeld) 1,6 kwh elektriciteitsverbruik 0,6 m3 aardgasverbruik. 3 energiepact Overijssel 4 Meer met minder 9

11 3. Opzet onderzoek 3.1 Aanleiding Ruim 20 Woningcorporaties uit Twente en Salland zijn gezamenlijk verenigd in de vereniging WoON. Vereniging WoOn heeft afspraken gemaakt met de provincie Overijssel over de reductie van CO2- uitstoot. Ook heeft Aedes, de branchevereniging van woningcorporaties in Nederland, een convenant afgesloten met de overheid om alle woningen qua energielabel 2 niveaus te verbeteren. Door woningen beter te isoleren, gaat minder energie verloren en krijgen de woningen een hoger energielabel. Vanuit Stichting Pioneering is Werkplaats Klimaat Neutraal Renoveren betrokken bij een haalbaarheidsonderzoek vanuit WoON. Door de werkgroep Energie van WoON is een projectgroep in het leven geroepen om de haalbaarheid energiezuinige woning bestaande bouw te onderzoeken. Onderzoek naar de haalbaarheid energiezuinige woning bestaande bouw vindt plaats bij rijtjeswoningen en galerijwoningen gebouwd voor De financiële gegevens welke belangrijk zijn, zijn: investeringen, exploitatie, rendement (NCW), huurprijs en servicekosten, energiekosten en totale woonlasten. Binnen deze projectgroep wordt een aantal financiële gegevens onderzocht. Aan het project participeren WoON, Zelziuz (ingehuurd door WoON) en Saxion. Zelziuz is een duurzaam energiebedrijf uit Denekamp, die bedrijven adviseert op het gebied van duurzame energie en duurzame energiesystemen levert (zonnepanelen, zonneboilers en warmtepompen). De projectgroep bestaat uit de leden: Ewald Hafkenscheid (Zelziuz), Gerard Salemink (Pioneering, werkplaats Klimaat Neutraal Renoveren), Bahez Abdallah (Pioneering), Raymond Post (WoON), Siegfried Zeevat (Zelziuz) en Jolanda Toeters-Jansen (afstudeeropdracht Saxion). Ewald Hafkenscheid is projectleider (van het project). In maart 2011 is het eindrapport van de studie: haalbaarheid energiezuinige woning bestaande bouw gepresenteerd, hieruit kwamen de volgende conclusies: Er is een noodzaak tot duurzame reductie van het energieverbruik, omdat de energiekosten toenemen. De woonlasten worden in toenemende mate gedomineerd door energielasten. Grote verschillen tussen de berekende EPA uitkomsten en de werkelijk energieverbruikcijfers. De woningcorporatie maakt gebruik van EPA programmatuur om het energieverbruik van een woning te berekenen. Meer met minder 10

12 3.2 Probleemstelling Is het financieel haalbaar voor een woningcorporatie om woningen één, twee of meer energielabels op te waarderen? 3.3 Doelstelling Op basis van onderzoek naar de financiële haalbaarheid van het energetisch renoveren van sociale huurwoningen van label D naar label B of van label C naar label A, woningcorporaties adviseren over de te nemen beslissingen. Dit wordt gedaan door het doen van onderzoek naar de kosten en opbrengsten van energetische renovaties voor de corporatie en hierover aanbevelingen te geven. 3.4 Hoofdvraag Kan een woningcorporatie financieel verantwoord renoveren door woningen één, twee of meer energielabels op te waarderen? 3.5 Deelvragen Beschrijving van de organisatie. Strategisch Wat is de missie van een woningcorporatie? Veranderingsproces van een woningcorporatie. Wat is de taak van een corporatie bij het energetisch renoveren? Tactisch Hoe bepaalt de woningcorporatie de huurprijs? (WWS puntensysteem, huidige en toekomstige puntensysteem / maximale huur) Wat zijn relevante (financiële) parameters voor een woningcorporatie? Wat is een onrendabele top? Hoe gaat de corporatie om met een onrendabele top? Welke financieringsmogelijkheden heeft een woningcorporatie om energetisch te renoveren? Wat is het verloop in de tijd van de energieprijzen? Welke investeringsmogelijkheden heeft een woningcorporatie? Wat zijn de gevolgen voor de kasstromen van de corporatie bij een renovatieproject? Operationeel Subsidiemogelijkheden voor het energetisch renoveren? Kan een gedeelte van de energetische renovatie worden doorberekend aan de huurder en op welke manier? Meer met minder 11

13 Veranderingssituaties die specifiek in kaart zijn gebracht. Onderzoek naar de financiële haalbaarheid van de HR e ketel (Remeha) Onderzoek naar de financiële haalbaarheid van de ecolution (Inventum) Renovatie van label G naar label C Doorberekenen renovaties: Renovatieproject t Lannink en renovatieproject Helmerhoek. Wat is de terugverdientijd voor de corporatie? Wat is het voordeel voor de huurder? Welke huurprijs wordt doorberekend aan de huurder? Welk percentage van de maximale huur hanteert de corporatie? Een corporatie vraagt ongeveer % van de maximale huur. Woningen aan t Lannink, Delden Meer met minder 12

14 4. De Woningcorporatie Een woningbouwcorporatie of woningcorporatie is een organisatie die zich zonder winstoogmerk richt op het bouwen, beheren en verhuren van betaalbare woonruimte. Doordat de Nederlandse overheid het bouwen van goede en goedkope woningen grotendeels aan deze organisaties overliet, en zichzelf veelal beperkte tot de rol van financier, regelgever en toezichthouder, heeft de woningbouwcorporatie in Nederland een centrale rol in de volkshuisvestingssector gekregen. De taken van de woningcorporaties zijn door het Ministerie van VROM geregeld in het Besluit beheer sociale-huursector (Bbsh) 5 De eerste woningcorporaties Voor de invoering van de Woningwet van 1901 telde Nederland ongeveer 40 woningbouwverenigingen die zonder overheidssteun opereerden. Veelal waren deze door sociaal bewogen belangstellenden opgericht. De oudste woningbouwcorporatie in Nederland is de in 1852 opgerichte Vereeniging ten behoeve der Arbeidersklasse te Amsterdam. Woningbouwverenigingen tot 1950 De Woningwet van 1901 maakte het voor woningbouwverenigingen mogelijk om overheidssteun te ontvangen. In de meeste gemeenten werden toen één of meerdere woningbouwverenigingen opgericht. De verenigingen gingen voortvarend te werk en begonnen met het bouwen van, met name, arbeiderswoningen. Om in aanmerking te komen voor het ontvangen van overheidssteun moest een woningbouwvereniging uitsluitend werkzaam zijn in het belang van de verbetering van de volkshuisvesting en toegelaten zijn door de Minister van Volkshuisvesting. Tussen 1900 en 1940 werden 1 miljoen zogenaamde woningwetwoningen gebouwd. Woningbouwverenigingen na 1950 Tussen 1947 en 1985 steeg het woningbezit van de woningbouwverenigingen van tot woningen, hiermee steeg het aandeel van de woningbouwverenigingen in het totale woningbezit van circa 9% tot 30%. Vanaf 1988 verstrekte de regering geen woningwetleningen meer. Voortaan moesten de woningbouwverenigingen de financiering van nieuwbouwprojecten via de kapitaalmarkt realiseren. Hierbij werden (en worden) vaak garanties verstrekt door de Stichting Waarborgfonds Sociale Woningbouw. De verzelfstandiging van de woningbouwverenigingen kende twee facetten. In de eerste plaats werden verenigingen omgezet in stichtingen, die voortaan woningcorporaties genoemd werden. Dit werd in 1993 geregeld in het 'Besluit Beheer Sociale Huursector'. In de 2 e plaats werden de corporaties financieel verzelfstandigd. 5 Wikipedia Meer met minder 13

15 Corporaties in de 21ste eeuw Eind jaren negentig en begin deze eeuw kregen de corporaties het verwijt te veel op hun geld te zitten en te weinig (betaalbare) huizen te bouwen. De taken van de corporaties werden via een aanpassing van het Besluit Beheer Sociale Huursector verder uitgebreid en strekken zich nu uit tot het behoud van de leefbaarheid in wijken en buurten als ook een grotere betrokkenheid bij het beheer van maatschappelijk vastgoed. De positie van woningbouwcorporaties kwam in het eerste decennium van de 21e eeuw onder druk te staan vanwege betrokkenheid van enkele corporaties bij bouwfraudeaffaires, de onverantwoord hoge beloningen voor bestuurders en te riskante investeringen. Ook de sinds 1901 (invoering Woningwet) bestaande staatssteun kwam ter discussie naar aanleiding van bemoeienis van de Europese Commissie, daartoe uitgedaagd door de toenmalige ( ) VVD Staatssecretaris van Volkshuisvesting en Stedenbeleid Johan Remkes. Kernpunt in die discussie was de vraag in hoeverre staatssteun toegelaten kon worden, gelet op de omstandigheid dat vele tot de sociale huursector gerekende huurwoningen bewoond werden door huishoudens met een gezinsinkomen dat boven het norminkomen (2010: ,-) uitkwam, het zogenaamde 'scheefwonen'. Vanaf 1 januari 2011 geldt een nieuwe inkomenseis. De Europese Commissie verplicht woningcorporaties het grootste deel van hun huizen te verhuren aan mensen met een inkomen lager dan ,--. Anno 2011 komen de woningcorporaties onder zwaardere financiële druk te staan, dit komt o.a. door: vastgeroest huurbeleid, tegenvallende woningverkoop en gestegen bouwkosten. Ook zijn de woningcorporaties sinds 1 januari 2008 verplicht om over de winst uit alle activiteiten vennootschapsbelasting te betalen, ook over het verhuren van woningen. Fiscaal gezien worden corporaties gekenmerkt als een onderneming. De financiële crisis, kabinetsmaatregelen als de integrale VPB, de Vogelaarheffing (de heffing houdt in dat alle corporaties in het land een bijdrage moeten betalen, die ten goede komt aan de corporaties in achterstandswijken) en het inflatievolgend huurbeleid, veroorzaken samen een kentering in de financiële mogelijkheden van corporaties en de vermogensontwikkeling in de sector. De financiële positie van woningcorporaties verslechtert en investeringen van corporaties komen onder druk te staan. De Vogelaarheffing is in 2008 ingevoerd door oud-minister van Wonen en Wijken Ella Vogelaar. In totaal gaat het om 75 miljoen euro per jaar. Het huidige kabinet Rutte (2010) gaat de Vogelaarheffing afschaffen. 6 6 Wikipedia / / Meer met minder 14

16 4.1 Energielabel Het energielabel geeft met klassen (A tot en met G) en kleuren (groen tot en met rood) aan hoe energiezuinig een huis is ten opzichte van andere soortgelijke woningen. Energielabel A (donkergroen) is zuinig, energielabel G (rood) is onzuinig. Verkopers en verhuurders van woningen zijn sinds 2008 verplicht om een energielabel te laten zien. De energielabels zijn gekoppeld aan de energie index. 7 De Energie Index is ontwikkeld voor de bestaande bouw en geeft in een indexgetal de energetische kwaliteit van een bestaand gebouw weer. De index is het berekende energieverbruik gedeeld door een toelaatbaar normverbruik. Hoe energiezuiniger de woning, hoe lager de index. De index wordt berekend aan de hand van een groot aantal eigenschappen van de woning. Energie index in MegaJoule /m2 A++ 0,50 A++ 0,51-0,7 A 0,71-1,05 B 1,06-1,3 C 1,31-1,6 D 1,61-2 E 2,01-2,4 F 2,41-2,9 G >2, Huurprijs van een woning Huurpuntensysteem: De overheid bepaalt de puntenwaardering voor een woning in de woning waardering systeem (WWS). Hoe meer punten, des te beter de kwaliteit van de woning. In het puntensysteem krijgt een woning punten voor de oppervlakte van het huis, centrale verwarming, energielabel van de woning, keuken, sanitair, buitenruimte en soort woning. In 2011 wordt het oude WWS huurpuntensysteem vervangen door een nieuw WWS huurpuntensysteem (Zie bijlage 7 de oude WWS puntentelling). In het oude WWS systeem kreeg de woning punten voor de verwarmingsketel en de isolatie van de woning. In het nieuwe WWS puntensysteem worden deze punten vervangen door het energielabel. Hoe zuiniger de woning, des te meer punten. In bijlage 6 staat het WWS puntensysteem. 7 Meer met minder 15

17 Een voorbeeld van het verschil tussen de oude en nieuwe puntentelling van het WWS stelsel is : Stel: Voor een woning met label E is het puntentotaal in de oude situatie is 139. In de oude situatie was de huur 475,-. Bij het nieuwe WWS puntensysteem is het aantal punten voor deze woning dan 143. Omgerekend wordt de huur: 488,67. De hieraan gekoppelde huurverhoging mag echter niet aan de zittende huurder worden doorberekend. Label Eengezins- Meergezinswoning woning A A A B C D E 8 5 F 4 1 G 0 0 Maximale huur : De maximale huur is de prijs die maximaal gevraagd kan worden voor een huurwoning. Jaarlijks (per 1 juli) wordt de maximale huur en het percentage van de huurstijging door de overheid vastgesteld. Vanaf 2007 is echter sprake van inflatievolgend huurbeleid. De huur van een corporatiewoning ligt gemiddeld op 70 procent van de maximale huur. Bij woningcorporatie Stichting Wonen is voor eengezinswoningen de huur 65 % van de maximale huur, voor appartementen is dit 75 % van de maximale huur. Vaak wordt na mutatie de huur verhoogd, dit noemt men huurharmonisatie. Met huurharmonisatie wordt bedoeld: Verhuurders hebben wettelijk de mogelijkheid de huur bij het vrijkomen van een woning (mutatie) te verhogen. De nieuwe bewoner betaalt dan een hogere huur. Uiteraard mag de huur niet hoger worden dan de maximale huur, zoals die wordt bepaald op basis van het woningwaarderingsstelsel. Veel corporaties hanteren bij huurharmonisatie een zogeheten streefhuurniveau. Dat is het gewenste huurniveau voor een woning Meer met minder 16

18 Huurtoeslag Vanuit de overheid wordt een tegemoetkoming in de huur verstrekt aan de huurders door de regeling voor de huurtoeslag is een inkomensafhankelijke regeling. Voor woningen met een huurprijs tot 652,52 kan men huurtoeslag krijgen, mits ook aan andere voorwaarden wordt voldaan. 4.3 Aedes Aedes is de branchevereniging van woningcorporaties in Nederland. Aedes maakt zich sterk voor de condities waaronder corporaties als maatschappelijke ondernemingen hun werk kunnen doen. Aedes geeft voorlichting en informatie en initieert onderzoek en productontwikkeling. De belangen van de aangesloten woningcorporaties worden zo goed mogelijk vertegenwoordigd door de branchevereniging Aedes Centraal Fonds Volkshuisvesting Het Centraal Fonds Volkshuisvesting is de financiële toezichthouder voor woningcorporaties. Dit houdt in dat jaarlijks de financiële positie van individuele corporaties wordt beoordeeld. Daarnaast wordt gerapporteerd over de sector als geheel. Het Fonds fungeert sinds 1988 als saneringsfonds voor woningcorporaties. Als woningcorporaties niet beschikken over de noodzakelijke financiële middelen, kunnen zij een beroep doen op de saneringssteun van het Fonds. Tevens komen kosten van werkzaamheden van corporaties in het belang van de volkshuisvesting in aanmerking voor subsidiëring, projectsteun genaamd. Het Centraal Fonds Volkshuisvesting beoordeelt de woningcorporaties op de solvabiliteit Waarborgfonds sociale woningbouw Corporaties kunnen via het WSW voordelig geld lenen voor investeringen in sociale huurwoningen. Als corporaties willen investeren in maatschappelijk vastgoed (woningen met een huur boven de huurtoeslaggrens), dan zijn ze daarvoor aangewezen op de kapitaalmarkt. Dankzij een zekerheidstructuur bij de WSW lopen financiers geen risico, dus is de rente laag. De zekerheidsstructuur van het WSW bestaat uit drie lagen: de geldmiddelen van de corporatie, de borgingsreserve van het WSW en de achtervangpositie van rijk en de gemeenten Meer met minder 17

19 4.6 Onrendabele top Het onrendabele gedeelte is het negatieve verschil tussen de investerings- of stichtingskosten en de bedrijfswaarde van de sociale huurwoning. Of met andere woorden: De verwachte opbrengst in de toekomst door de woning te verhuren is lager dan de kosten om de woning te bouwen. Een voorbeeld van een onrendabele top: De stichtingskosten van een gemiddelde nieuwbouw huurwoning zijn circa ,-. Een kostendekkende huurprijs voor zo n woning is 900,- per maand (6% van de investering). Als een corporatie hiervoor een huur vraagt van 600,- per maand (vanwege betaalbaarheid voor de doelgroep) dan zou er slechts ,- kunnen worden geïnvesteerd. Het verschil tussen de werkelijke investering ( ,-) en de kostendekkende investering ( ,-) wordt de onrendabele top genoemd ( in dit voorbeeld ,-). Woningcorporaties dekken deze onrendabele toppen uit de opbrengsten van verkoop van huurwoningen. Ook de onrendabele investeringen in renovaties worden gedekt uit woningverkopen. Het veelbesproken vermogen van de woningcorporaties zit in de stenen. Woningcorporaties investeren, ontvangen daarvoor een te lage huur om deze investeringen terug te verdienen en boeken de tekorten af om een sluitend verhuurexploitatie te krijgen. Dankzij de waardeontwikkeling van onroerend goed in de afgelopen decennia is ook de waarde van de woningen van woningcorporaties fors toegenomen. Dit vermogen wordt pas zichtbaar en bruikbaar als de betreffende woningen worden verkocht. Deze verkooptruc passen corporaties toe om te kunnen investeren in nieuwe betaalbare huurwoningen. De stagnerende en dalende prijsontwikkeling heeft negatieve gevolgen voor de investeringscapaciteit van woningcorporaties Woonlastenwaarborg Door de Woonbond, de landelijke belangenbehartiger van huurders en door Aedes, de koepel van woningcorporaties is een formule ontwikkeld om bewoners te overtuigen in te stemmen met de energetische renovatie. Dit is de Woonlastenwaarborg. Over het algemeen blijkt dat huurders meestal tegen huurverhoging zijn. Die raak je immers nooit meer kwijt en gaat jaarlijks mee omhoog met de jaarlijkse huurverhoging. Een voorbeeld van de woonlastenwaarborg: Stel: Een woningcorporatie voert een energetisch renovatieproject uit. Het gemiddeld gasverbruik van een complex voor de renovatie is 1600 m3 per jaar. De gasprijs is 0,56. De realistische te verwachten besparing is 48 % van de gaskosten. De gemiddelde besparing wordt: 1600 m3 * 48 % * 0,56 / 12 maanden = 35,84. De huurverhoging is lager dan de besparing, bv. 85 %. De maandelijkse huurverhoging is dan: 35,84 * 85 % = 30,46. Een jaar na de uitvoering van de maatregelen wordt het werkelijk gasverbruik bekeken. Zou blijken dat de besparing toch tegenvalt en gemiddeld lager blijkt dan de huurverhoging, dan wordt de huurverhoging aangepast. De besparing is 25,- per maand, dan gaat de huurverhoging met terugwerkende kracht ook naar 25,-. (In bijlage 5 staat een uitgebreide beschrijving van de woonlastenwaarborg) 12 Meer met minder 18

20 5. Woonlasten Doordat wereldwijd de industrie groeit, zal de vraag van naar gas en elektriciteit alleen maar toenemen. In onderstaande grafiek staan de elektriciteits- en gasprijzen van de afgelopen jaren. 13 Het gevolg van als maar groeiende industrieën, is sterk stijgende gas- en elektriciteitsprijzen, waardoor de woonlasten van vooral slecht geïsoleerde woningen fors hoger worden. Met woonlasten wordt bedoeld: de huurprijs of hypotheeklasten en de energiekosten. De gemiddelde energieprijs voor een gemiddeld huishouden bedraagt ong. zo n 135 euro per maand 14. Vooral bij woningen met een laag energielabel gaan energieprijzen een steeds groter deel uit maken van de woonlasten. Van de woonlasten zijn de energiekosten variabel, de huurprijs of hypotheeklasten zijn daarentegen vrij constante bedragen. De enige manier om de woonlasten binnen de perken te houden, is het energieverbruik te doen af nemen, dit kan door de woningen energiezuiniger te maken Ontwikkeling woonlasten sociale huurders. Huurlastenberekening Nibud. Meer met minder 19

Bijlage I 20111278-07 Investeringen en energielasten Energiesprong woningbouw Maria van Bourgondiëlaan te Eindhoven. 1 Inleiding

Bijlage I 20111278-07 Investeringen en energielasten Energiesprong woningbouw Maria van Bourgondiëlaan te Eindhoven. 1 Inleiding Bijlage I 20111278-07 Investeringen en energielasten Energiesprong woningbouw Maria van Bourgondiëlaan te Eindhoven Datum Referentie Behandeld door 13 december 2011 20111278-07 P. Smoor/LSC 1 Inleiding

Nadere informatie

Groen? Het is te doen! Audit.Tax.Consulting.Financial Advisory.

Groen? Het is te doen! Audit.Tax.Consulting.Financial Advisory. Groen? Het is te doen! Audit.Tax.Consulting.Financial Advisory. Een uitdagend klimaat 20 20 2020 In 2020 moet de uitstoot van CO 2 in de EU met 20% zijn teruggebracht ten opzichte van het 1990 niveau.

Nadere informatie

Verduurzaming woningportefeuille: de woonbundel. 4 maart 2013

Verduurzaming woningportefeuille: de woonbundel. 4 maart 2013 Verduurzaming woningportefeuille: de woonbundel 4 maart 2013 Verduurzamingsambitie woningcorporaties onder druk Het belang van verduurzaming van het corporatiebezit wordt erkend: Convenant Energiebesparing

Nadere informatie

Nieuwe woningwaarderingsstelsel. (puntenstelsel) en het energielabel

Nieuwe woningwaarderingsstelsel. (puntenstelsel) en het energielabel 19 april 2010, HBV Maaskant Nieuwe woningwaarderingsstelsel (puntenstelsel) en het energielabel Susan Huijbregts Campagnemedewerker energieteam Waarom energie besparen? Woonlasten verlagen (de afgelopen

Nadere informatie

Financieringslastpercentages voor verschillende soorten woningen. Verschillen naar woningtype en energielabel

Financieringslastpercentages voor verschillende soorten woningen. Verschillen naar woningtype en energielabel Financieringslastpercentages voor verschillende soorten woningen Verschillen naar woningtype en energielabel Financieringslastpercentages voor verschillende soorten woningen Verschillen naar woningtype

Nadere informatie

Eindexamen vwo m&o 2012 - I

Eindexamen vwo m&o 2012 - I Opgave 2 Bij deze opgave horen de informatiebronnen 1 tot en met 5. In deze opgave blijft de btw buiten beschouwing. Projectontwikkelaar Bouwfonds ontwikkelt, bouwt en verkoopt het appartementencomplex

Nadere informatie

WERKELIJK VS. THEORETISCH ENERGIEVERBRUIK

WERKELIJK VS. THEORETISCH ENERGIEVERBRUIK 0 WERKELIJK VS. THEORETISCH ENERGIEVERBRUIK AFSTUDEERONDERZOEK NAAR DE FINANCIËLE GE- VOLGEN VOOR BEWONERS EN CORPORATIES DOOR HET VERSCHIL IN BEREKEND EN FEITELIJK ENERGIE- VERBRUIK. Auteur: Michiel Bosch

Nadere informatie

Energiebesparing. Handleiding en stappenplan voor huurdersorganisaties

Energiebesparing. Handleiding en stappenplan voor huurdersorganisaties Energiebesparing Handleiding en stappenplan voor huurdersorganisaties Eerste druk, november 2007 ENERGIEBESPARING Handleiding en stappenplan voor huurdersorganisaties Eerste druk, november 2007 2007, Nederlandse

Nadere informatie

Samenvatting: Winst en waarde van energie renovaties in de woningbouw

Samenvatting: Winst en waarde van energie renovaties in de woningbouw Samenvatting: Winst en waarde van energie renovaties in de woningbouw De opgave is groot De Rijksoverheid streeft naar een energieneutrale bebouwde omgeving in 2050. Op weg daar naar toe is de ambitie

Nadere informatie

Meer huur voor minder huis. Gereguleerde huren in de commerciële sector

Meer huur voor minder huis. Gereguleerde huren in de commerciële sector Meer huur voor minder huis Gereguleerde huren in de commerciële sector Gereguleerde huren in de commerciële sector Meer huur voor minder huis AANLEIDING Corporaties en commerciële verhuurders bieden beiden

Nadere informatie

Ir. G.N. Sweringa (Truus)

Ir. G.N. Sweringa (Truus) Verduurzaming Woningmarktdebat woningbestand Apeldoorn 15 april 2010 Ir. G.N. Sweringa (Truus) Directeur Bestuurder 7-5-2010 1 MISSIE OFW Het bieden van een kansrijke woon- en leefomgeving voor mensen

Nadere informatie

u kunt er niet omheen

u kunt er niet omheen EPA-W Advies Het energielabel: u kunt er niet omheen Eigenaren van woningen zijn bij de verkoop of verhuur verplicht om een Energielabel te overhandigen aan de koper of huurder. Als erkend EPA-W Adviseur

Nadere informatie

2. Onderhoudsbeleid en onderhoudswerkzaamheden 2012. 5. Ontwikkelingen in de sector en de gevolgen voor WBSG

2. Onderhoudsbeleid en onderhoudswerkzaamheden 2012. 5. Ontwikkelingen in de sector en de gevolgen voor WBSG 27 1111 1. Opening en mededelingen 2. Onderhoudsbeleid en onderhoudswerkzaamheden 2012 3. Huurbeleid en huuraanpassing per 1 juli 2012 4. Nieuwbouwprojecten Laauwik 5. Ontwikkelingen in de sector en de

Nadere informatie

Doelstelling en doelgroep

Doelstelling en doelgroep klimaat op maat Klimaat op maat Het klimaat verandert en de olievoorraden raken langzaamaan op. Dat laatste betekent concreet dat de energieprijzen naar verwachting flink stijgen in de komende decennia.

Nadere informatie

Investerings- en financieel statuut

Investerings- en financieel statuut Investerings- en financieel statuut Inleiding Het belang van financiële sturing is in de afgelopen jaren toegenomen. Wijzigingen in de wettelijke regels, waaronder de scheiding van DAEB en niet-daeb activiteiten

Nadere informatie

Achterbanbijeenkomst AH Woon 20 april 2015 Haren, Vries, Nieuw-Roden, Annen 20-04-15

Achterbanbijeenkomst AH Woon 20 april 2015 Haren, Vries, Nieuw-Roden, Annen 20-04-15 Achterbanbijeenkomst AH Woon 20 april 2015 Haren, Vries, Nieuw-Roden, Annen 20-04-15 Agenda 1. Welkomstwoord voorzitter AH Woon. 2. Huurbeleid 2015 en verder 3. Wat heeft AH Woon gedaan 4. Pauze 5. Er

Nadere informatie

WOONLASTENAGENDA 2015. BrabantWonen

WOONLASTENAGENDA 2015. BrabantWonen WOONLASTENAGENDA 2015 BrabantWonen ALGEMENE INLEIDING BrabantWonen, Kleine Meierij, Zayaz, gemeente s-hertogenbosch en het Stedelijk Huurdersplatform (SHP) hebben in 2014 het Woonlastenakkoord gesloten.

Nadere informatie

Energie-Index advies tbv huursector

Energie-Index advies tbv huursector Energie-Index advies tbv huursector Ulft, 2 juli 2015. Project: ATAG E-I oplossingen Projectnummer: 2015-018 Woningtype: Rij-tussenwoningen bj 46/64, 65/74, 75/91 Opdrachtgever: ATAG Verwarming Nederland

Nadere informatie

Verkoopbaarheid en verhuurbaarheid van vastgoed verhogen door Duurzame Energieopwekking

Verkoopbaarheid en verhuurbaarheid van vastgoed verhogen door Duurzame Energieopwekking Verkoopbaarheid en verhuurbaarheid van vastgoed verhogen door Duurzame Energieopwekking Erik van der Steen HYS legal 1 HYS Legal Inleiding Triodos Bank: Waarom we graag duurzaam vastgoed financieren Jones

Nadere informatie

Memo. Financieringsmogelijkheden van energiebesparingsmaatregelen

Memo. Financieringsmogelijkheden van energiebesparingsmaatregelen Memo Financieringsmogelijkheden van energiebesparingsmaatregelen Onderwerp > Financieringsmogelijkheden van energiebesparingsmaatregelen bestaande bouw Opsteller > Niels van Vliet & Ellen van Acht met

Nadere informatie

PROJECTPLAN METERS MAKEN IN DE ESHOF

PROJECTPLAN METERS MAKEN IN DE ESHOF PROJECTPLAN METERS MAKEN IN DE ESHOF De Eshof op weg naar energie neutraal! = woningen Eshof naar nul op de meter = Inhoud 1. Ambitie: naar meest duurzame wijk van Elst? 2. Meten is weten: per wijk per

Nadere informatie

ENERGIEAKKOORD. Gevolgen, verplichtingen en kansen THOMAS KOKSHOORN

ENERGIEAKKOORD. Gevolgen, verplichtingen en kansen THOMAS KOKSHOORN ENERGIEAKKOORD Gevolgen, verplichtingen en kansen THOMAS KOKSHOORN 2 - Wie zijn wij? - Visie Ekwadraat - Beleid - Doelstellingen - Middelen - Financiering Inhoud - Conclusies en aanbevelingen 3 INLEIDING

Nadere informatie

BETAALBAARHEID EN ENERGIEBESPARING

BETAALBAARHEID EN ENERGIEBESPARING BETAALBAARHEID EN ENERGIEBESPARING Dilemma s en (on)mogelijkheden Henk Heeger (Havensteder en OTB, TU DELFT) 12 november 2014 13-11-2014 1 INLEIDING Voorstellen Henk Heeger: werkt zowel bij het OTB (TU-Delft)

Nadere informatie

Investeer slim in uw woning met energiebesparende maatregelen. Aantrekkelijke rente - boetevrij aflossen

Investeer slim in uw woning met energiebesparende maatregelen. Aantrekkelijke rente - boetevrij aflossen Investeer slim in uw woning met energiebesparende maatregelen Aantrekkelijke rente - boetevrij aflossen Slim besparen 2 Slimme investeerder Familie Roubos: We wonen in een hoekhuis met veel ramen en hebben

Nadere informatie

4 Energiebesparingsadvies

4 Energiebesparingsadvies 4 Energiebesparingsadvies 4.1 Inleiding In dit hoofdstuk wordt het energiebesparingsadvies voor het gebouw gepresenteerd. Allereerst wordt een inventarisatie gegeven van de reeds getroffen en onderzochte

Nadere informatie

Eindexamen m&o vwo 2010 - I

Eindexamen m&o vwo 2010 - I Opgave 5 Bij deze opgave horen de informatiebronnen 6 tot en met 9. Peter Steenbergen en Erik Koolwijk zijn de twee directeur-grootaandeelhouders van glastuinbouwbedrijf Rijkgroen bv. Het bedrijf heeft

Nadere informatie

Woonlastenmonitor over 2013. Vergelijking van de woonlasten van huurders van Wold & Waard en alle huurders in Nederland

Woonlastenmonitor over 2013. Vergelijking van de woonlasten van huurders van Wold & Waard en alle huurders in Nederland Woonlastenmonitor over 2013 Vergelijking van de woonlasten van huurders van en alle huurders in Nederland Inhoudsopgave 1. INLEIDING... 3 2. WOONLASTEN... 4 2.1 Beïnvloedbare woonlasten- en baten... 4

Nadere informatie

ZEEËN VAN KANSEN FINANCIEEL MANAGEMENT

ZEEËN VAN KANSEN FINANCIEEL MANAGEMENT ZEEËN VAN KANSEN FINANCIEEL MANAGEMENT (Innovatieve) projecten Financiële haalbaarheid Welke kennis is essentieel Bedrijfsplan Investeringsselectie Inkoopmarkt Bedrijf Verkoopmarkt Productiemiddelen Gelduitgaven

Nadere informatie

Energietransitie bij renovatie De nieuwe rol van energiebedrijven Ir D.G. Kalverkamp

Energietransitie bij renovatie De nieuwe rol van energiebedrijven Ir D.G. Kalverkamp Energietransitie bij renovatie De nieuwe rol van energiebedrijven Ir D.G. Kalverkamp JBR Organisatie-adviseurs bv Energiebedrijven kunnen vóór 2020 in 4 mln. woningen 30% energie besparen Energiebedrijven

Nadere informatie

Raymond Roeffel Directeur Trineco. Regelgeving, Organisatie en beheermodellen rondom Zonne

Raymond Roeffel Directeur Trineco. Regelgeving, Organisatie en beheermodellen rondom Zonne Raymond Roeffel Directeur Trineco Regelgeving, Organisatie en beheermodellen rondom Zonne Agenda Waarom zonnestroom? Wet en regelgeving rondom zonnesystemen Salderingstarieven De meest voorkomende situaties

Nadere informatie

Energieambities in strategisch voorraadbeleid

Energieambities in strategisch voorraadbeleid TEN KROODE & VAN ZEE ORGANISATIE-ADVISEURS Energieambities in strategisch voorraadbeleid Artikel 090.003 12 februari 2008 In opdracht van SenterNovem Ten Kroode & Van Zee, organisatie-adviseurs www.tkvz.nl

Nadere informatie

De Energie BV. 4 maart 2013

De Energie BV. 4 maart 2013 De Energie BV 4 maart 2013 Agenda Aanleiding De Businesscase Financieringsvraagstuk Juridische kaders 1 Verduurzamingsambitie woningcorporaties onder druk Het belang van verduurzaming van het corporatiebezit

Nadere informatie

Kernboodschappen Woningcorporaties Nederland dicht bij huis

Kernboodschappen Woningcorporaties Nederland dicht bij huis Kernboodschappen Woningcorporaties Nederland dicht bij huis Oktober 2014 Thema 1 Goed wonen en een goede dienstverlening We vinden het in Nederland normaal dat iedereen goed kan wonen. Maar niet iedereen

Nadere informatie

3 Energiegebruik huidige situatie

3 Energiegebruik huidige situatie 3 Energiegebruik huidige situatie 3.1 Het Energie Prestatie Certificaat In het kader van de Europese regelgeving (EPBD) bent u verplicht om, bij verkoop of verhuur van de woning, een energiecertificaat

Nadere informatie

energiebesparing bestaande bouw Harderwijk 26 mei 2015

energiebesparing bestaande bouw Harderwijk 26 mei 2015 energiebesparing bestaande bouw Harderwijk 26 mei 2015 Marc Smijers M 06-23924330 www.smijers-energieadvies.nl info@smijers-energieadvies.nl 1 Onderwerpen Relatie tussen energielabel en energiegebruik

Nadere informatie

Subsidieregeling Energiebesparing in de Sociale Huursector, nr. 2006wem004996i.

Subsidieregeling Energiebesparing in de Sociale Huursector, nr. 2006wem004996i. Subsidieregeling Energiebesparing in de Sociale Huursector, nr. 2006wem004996i. Toelichting Inleiding Provinciale staten van Utrecht hebben besloten om 750.000,- in te zetten voor de reductie van CO 2

Nadere informatie

ENERGETISCHE VERBETERINGSMAATREGELEN IN DE SOCIALE HUURSECTOR ENKELE UITKOMSTEN VAN DE SHAERE-MONITOR 2010-2013

ENERGETISCHE VERBETERINGSMAATREGELEN IN DE SOCIALE HUURSECTOR ENKELE UITKOMSTEN VAN DE SHAERE-MONITOR 2010-2013 ENERGETISCHE VERBETERINGSMAATREGELEN IN DE SOCIALE HUURSECTOR ENKELE UITKOMSTEN VAN DE SHAERE-MONITOR 2010-2013 1 WAT IS DE SHAERE-MONITOR? In de afgelopen jaren zijn allerlei initiatieven ontplooid om

Nadere informatie

Energiebesparing bestaande koopwoningen. Effecten stimuleringspakket

Energiebesparing bestaande koopwoningen. Effecten stimuleringspakket Energiebesparing bestaande koopwoningen Effecten stimuleringspakket Notitie Delft, juli 2013 Opgesteld door: Cor Leguijt Frans Rooijers 2 2 juli 2013 3.B17.1 Energiebesparing bestaande koopwoningen 1 Inleiding

Nadere informatie

Notitie Duurzame energie per kern in de gemeente Utrechtse Heuvelrug

Notitie Duurzame energie per kern in de gemeente Utrechtse Heuvelrug Notitie Duurzame energie per kern in de gemeente Utrechtse Heuvelrug CONCEPT Omgevingsdienst regio Utrecht Mei 2015 opgesteld door Erwin Mikkers Duurzame energie per Kern in gemeente Utrechtse Heuvelrug

Nadere informatie

FINANCIËLE HAALBAARHEID VAN ENERGETISCHE MAATREGELEN BIJ SOCIALE HUURWONINGEN.

FINANCIËLE HAALBAARHEID VAN ENERGETISCHE MAATREGELEN BIJ SOCIALE HUURWONINGEN. FINANCIËLE HAALBAARHEID VAN ENERGETISCHE MAATREGELEN BIJ SOCIALE HUURWONINGEN. UITGEVOERD IN HET KADER VAN DE STAGEOPDRACHT BIJ STICHTING PIONEERING, DE WERKPLAATS KLIMAATNEUTRAAL RENOVEREN, EN WONINGCORPORATIE

Nadere informatie

Energieverspilling is zinloos

Energieverspilling is zinloos Aan de slag in de Bestaande Bouw Energieverspilling is zinloos in het verleden en daarna samengesteld door: Martin Liebregts Haico van Nunen Donderdag 13 september 2007 Milieu - Aandacht in de tijd 2/31

Nadere informatie

ROMS interieur & display makers

ROMS interieur & display makers Gespreksverslag januari 2013 Duurzaamheid ROMS interieur & display makers Waarderveldseweg 97 Dhr. O. Meijer 023-5347284 oscar@roms.nl Rinco Bakker 06 532 95 684 energiecoach@parkmanagement.nl Aanleiding:

Nadere informatie

2 e Monitor Energie Besparen Gooi en Vecht Resultaten op 31 december 2014

2 e Monitor Energie Besparen Gooi en Vecht Resultaten op 31 december 2014 2 e Monitor Energie Besparen Gooi en Vecht Resultaten op 31 december 2014 Inleiding Het doel van het project Energie Besparen Gooi en Vecht is om in drie jaar tijd 2.500 tot 4.000 woningen te verduurzamen.

Nadere informatie

Noodzaak: energielasten beheersbaar houden voor Titel lagere inkomens

Noodzaak: energielasten beheersbaar houden voor Titel lagere inkomens Noodzaak: energielasten beheersbaar houden voor Titel lagere inkomens Subtitel >> Als Cover het voetregel gaat om energie en klimaat De kosten voor gas en elektriciteit drukken steeds zwaarder op het besteedbare

Nadere informatie

Fiscale voordelen bij aanschaf van zonnepanelen in 2016

Fiscale voordelen bij aanschaf van zonnepanelen in 2016 Fiscale voordelen bij aanschaf van zonnepanelen in 2016 Investeren in zonne-energie is voor veel ondernemers een slimme keuze. U bespaart niet alleen jaarlijks op uw energiekosten, u profiteert als ondernemer

Nadere informatie

Bijlage nota gs: 502478/502484 Uitvoeringsregeling subsidie duurzaam renoveren Noord- Holland 2015

Bijlage nota gs: 502478/502484 Uitvoeringsregeling subsidie duurzaam renoveren Noord- Holland 2015 Bijlage nota gs: 502478/502484 Uitvoeringsregeling subsidie duurzaam renoveren Noord- Holland 2015 Besluit van gedeputeerde staten van Noord-Holland van, nr., tot vaststelling van de Uitvoeringsregeling

Nadere informatie

Huur beleid Ru t te II. Een overzicht van de impact. van het huidige huurbeleid op huurders, woningzoekenden en de huursector.

Huur beleid Ru t te II. Een overzicht van de impact. van het huidige huurbeleid op huurders, woningzoekenden en de huursector. Huur beleid Ru t te II Een overzicht van de impact van het huidige huurbeleid op huurders, woningzoekenden en de huursector. Januari 2015 Inleiding De huren zijn de afgelopen twee jaar fors gestegen.

Nadere informatie

Hartelijk welkom! Uniek nieuw initiatief Transition Town Breda Energie coöperatie: Brabants Eigen Energie (BREE)

Hartelijk welkom! Uniek nieuw initiatief Transition Town Breda Energie coöperatie: Brabants Eigen Energie (BREE) Hartelijk welkom! Uniek nieuw initiatief Transition Town Breda Energie coöperatie: Brabants Eigen Energie (BREE) Peter Nuijten Mob: 06-22811585 E-mail: peter.nuijten@hotmail.nl 1 Concept Energie coöperatie

Nadere informatie

PARKSTAD LIMBURG ENERGIE TRANSITIE

PARKSTAD LIMBURG ENERGIE TRANSITIE 1 PARKSTAD LIMBURG ENERGIE TRANSITIE BIJEENKOMST 3 DECEMBER 2015 Programma Duurzaam Landgraaf TON ANCION WETHOUDER GEMEENTE LANDGRAAF RONALD BOUWERS PROJECTLEIDER DUURZAAMHEID WIE ZIJN WIJ? PROJECTTEAM

Nadere informatie

Waarom gaan we investeren We verwachten winst te maken! Alleen rekening houden met toekomstige ontvangsten en uitgaven.

Waarom gaan we investeren We verwachten winst te maken! Alleen rekening houden met toekomstige ontvangsten en uitgaven. www.jooplengkeek.nl Investeringsselectie Waarom gaan we investeren We verwachten winst te maken! Alleen rekening houden met toekomstige ontvangsten en uitgaven. belangrijk Calculaties voor beslissingen

Nadere informatie

Achtergrondinformatie Woonsymposium WONEN IN STAD.NL SESSIE DUURZAAMHEID

Achtergrondinformatie Woonsymposium WONEN IN STAD.NL SESSIE DUURZAAMHEID Achtergrondinformatie Woonsymposium WONEN IN STAD.NL SESSIE DUURZAAMHEID donderdag 19 maart 2015 Duurzaamheid Duiding en context Groningen heeft de ambitie om in 2035 een energieneutrale stad te zijn.

Nadere informatie

Energiebesparing! Waarom Energielabel en WWS Woonlastenwaarborg Pilot Noord

Energiebesparing! Waarom Energielabel en WWS Woonlastenwaarborg Pilot Noord 18 mei 2010, Stichting Huurdersraad Spijkenisse Energiebesparing! Waarom Energielabel en WWS Woonlastenwaarborg Pilot Noord Jaap van Leeuwen Energieconsulent Nederlandse Woonbond Waarom energie besparen?

Nadere informatie

EEN DUURZAME ENERGIEVOORZIENING VOOR IEDEREEN

EEN DUURZAME ENERGIEVOORZIENING VOOR IEDEREEN A SUSTAINABLE ENERGY SUPPLY FOR EVERYONE A SUSTAINABLE ENERGY SUPPLY FOR EVERYONE o o o o Portaal (6x) Bo-Ex Stanleylaan Bo-Ex Livingstonelaan Isolatie Geen Wel Wel Glas enkel Dubbel Dubbel

Nadere informatie

U kunt energie besparen. De belangrijkste en meest urgente verbeterpunten worden in onderstaande tabel weergegeven.

U kunt energie besparen. De belangrijkste en meest urgente verbeterpunten worden in onderstaande tabel weergegeven. Dhr. Jansen Voorbeeldstraat 26 9411 VR Voorbeeldstad Beilen: 11 april 2014 Uw adviseur: Floris van Dijk Geachte heer Jansen, Op 2 april 2014 is uw woning door mij onderzocht om de mogelijkheden voor het

Nadere informatie

Huurconvenant 2012 2022

Huurconvenant 2012 2022 Huurconvenant 2012 2022 Trudo heeft al vele jaren een overeenkomst met het Klantenplatform over haar huurprijsbeleid. In het zogenaamde huurconvenant zijn duidelijke afspraken vastgelegd over zaken als

Nadere informatie

Benchmarkrapportage 2013

Benchmarkrapportage 2013 Benchmarkrapportage 2013 Hartelijk dank voor het deelnemen aan de monitoringronde 2013. Voor u liggen de resultaten voor uw corporatie ten opzichte van de totale groep deelnemende corporaties. Graag vernemen

Nadere informatie

Raadsmededeling. De volgende stukken zijn voor u bijgevoegd: Globale evaluatie van het project De Achterhoek Bespaart 2009

Raadsmededeling. De volgende stukken zijn voor u bijgevoegd: Globale evaluatie van het project De Achterhoek Bespaart 2009 Raadsmededeling Nummer : 82/2009 Datum : 9 december 2009 B&W datum : - Portefeuillehouder : J. Teeuwsen Onderwerp : Tussentijdse evaluatie subsidieverordening 'Achterhoek Bespaart 2009' Aanleiding Brief

Nadere informatie

Energie-investeringsaftrek: Fiscale voordelen bij aanschaf van zonnepanelen in 2016

Energie-investeringsaftrek: Fiscale voordelen bij aanschaf van zonnepanelen in 2016 Fiscale voordelen bij aanschaf van zonnepanelen in 2016 Investeren in zonne-energie is voor veel ondernemers een slimme keuze. U bespaart niet alleen jaarlijks op uw energiekosten, u profiteert als ondernemer

Nadere informatie

Energieverspilling is zinloos

Energieverspilling is zinloos Aan de slag in de Bestaande Bouw Energieverspilling is zinloos in het verleden en daarna samengesteld door: Martin Liebregts Haico van Nunen Donderdag 13 september 2007 2/25 3/25 1. Praktijk van het verleden

Nadere informatie

Investeren in Duurzame Oplossingen

Investeren in Duurzame Oplossingen Investeren in Duurzame Oplossingen Energie Investeringsaftrek Kleinschaligheidsaftrek Willekeurige Afschrijving Investeren Aan investeringen in duurzame energie zijn subsidies en financiële voordelen gekoppeld.

Nadere informatie

HET BOUWDEEL TUSSEN LEVENSDUUR EN KOSTEN VAN STICHTINGSKOSTEN NAAR EXPLOITATIEKOSTEN

HET BOUWDEEL TUSSEN LEVENSDUUR EN KOSTEN VAN STICHTINGSKOSTEN NAAR EXPLOITATIEKOSTEN HET BOUWDEEL TUSSEN LEVENSDUUR EN KOSTEN VAN STICHTINGSKOSTEN NAAR EXPLOITATIEKOSTEN Janssen REM Consulting INTRODUCTIE EN KENNISMAKING ONS AANBOD Uitvoeren van Levensduur analyses Het bieden van softwareoplossingen

Nadere informatie

De investeringsanalyse

De investeringsanalyse Het programma van vandaag: het investeringsproject de cashflow het gemiddelde rendement de terugverdientijd de netto contante waarde Adele 1 Investeringsbeslissingen Waarom investeren? We verwachten winst

Nadere informatie

BuildDesk kennisdocument

BuildDesk kennisdocument BuildDesk kennisdocument Groot economisch en maatschappelijk voordeel van energieneutraal renoveren Woningverbetering naar energieneutraal in de sociale huursector is economisch en maatschappelijk zeer

Nadere informatie

Nationale Energieverkenning 2014

Nationale Energieverkenning 2014 Nationale Energieverkenning 2014 Remko Ybema en Pieter Boot Den Haag 7 oktober 2014 www.ecn.nl Inhoud Opzet van de Nationale Energieverkenning (NEV) Omgevingsfactoren Resultaten Energieverbruik Hernieuwbare

Nadere informatie

Duurzame accommodaties. Jaap Veld

Duurzame accommodaties. Jaap Veld Duurzame accommodaties Jaap Veld Zelziuz Zelziuz Advies Zon Thuis Zon Bedrijf Zon Agri Zon Thuis voor huurders Zonnestroom van Wp naar kwh Vermogen zonnestroominstallatie gespecificeerd in Watt peak (Wp)

Nadere informatie

Zonne-energie voor ondernemers

Zonne-energie voor ondernemers Zonne-energie voor ondernemers Een zonnige en zuinige toekomst? Johannes Zijlstra 20-03-2013 LTO Noord Advies Zonne energie; drijvende kracht!? 1 Zonuren Onderwerpen Energie en duurzaamheid Ontwikkeling

Nadere informatie

Duurzaamheid is meer dan emotie het levert ook geld op

Duurzaamheid is meer dan emotie het levert ook geld op 1. Wat is het gemiddelde water-, elektra- en gasverbruik voor een huishouden en wat kost dat per jaar, per maand? Hoeveel betaalt u daarvan aan belasting? Bij een gemiddeld huishouden van 2,2 personen

Nadere informatie

Verduurzaming Woningvoorraad. Agenda. Technisch Project Adviseur. Hans Wiessner, Lucht/water warmtepomp, ideaal voor renovatie en nieuwbouw

Verduurzaming Woningvoorraad. Agenda. Technisch Project Adviseur. Hans Wiessner, Lucht/water warmtepomp, ideaal voor renovatie en nieuwbouw Verduurzaming Woningvoorraad Lucht/water warmtepomp, ideaal voor renovatie en nieuwbouw Hans Wiessner, Technisch Project Adviseur Agenda Energielabel woningbouw anno 2015 Energieverbruik terugdringen in

Nadere informatie

Zonnepanelen: vergeet CO 2, het gaat om koopkracht!

Zonnepanelen: vergeet CO 2, het gaat om koopkracht! Zonnepanelen: vergeet CO 2, het gaat om koopkracht! ir. drs. Mark Workum Presentatie VNO-NCW 28-8-2012 Deze presentatie bevat drie onderwerpen Zonnepanelen zijn een goede investering (zeker voor particulieren)

Nadere informatie

Achtergrondinformatie Woonsymposium WONEN IN STAD.NL SESSIE BETAALBAAR- HEID

Achtergrondinformatie Woonsymposium WONEN IN STAD.NL SESSIE BETAALBAAR- HEID Achtergrondinformatie Woonsymposium WONEN IN STAD.NL SESSIE BETAALBAAR- HEID donderdag 19 maart 2015 BETAAL- BAARHEID Groningen is de jongste stad van Nederland. Van de totaal circa 200.000 inwoners zijn

Nadere informatie

ECO Oostermoer in oprichting

ECO Oostermoer in oprichting Samen sterk voor een leefbaar en duurzaam platteland ECO Oostermoer in oprichting Nieuwsbrief 18 juni 2012 Voor u ligt de eerste nieuwsbrief van ECO Oostermoer, waarin wij u nader informeren over de stand

Nadere informatie

Opwekking duurzame energie en terugverdientijden. Niek Tramper

Opwekking duurzame energie en terugverdientijden. Niek Tramper en terugverdientijden Niek Tramper en terugverdientijden Zonneboiler geeft warm tapwater Zonnepanelen geven elektriciteit Warmtepomp geeft verwarming Pelletkachel geeft verwarming Zonneboiler Uitgangspunt:

Nadere informatie

Bouwlokaal Energielabel, een kans voor u Kies je rol. Theun Toering

Bouwlokaal Energielabel, een kans voor u Kies je rol. Theun Toering 1 Bouwlokaal Energielabel, een kans voor u Kies je rol Theun Toering Even voorstellen Theun Toering ComforTrend Samenwerkingsverband 40 installateurs Centrale organisatie tbv Commerciële ondersteuning

Nadere informatie

Energietransitie. Bouw op onze kennis

Energietransitie. Bouw op onze kennis Energietransitie Bouw op onze kennis Programma Introductie Energieverbruik van een woning Energieverbruik in de praktijk Energieneutraal + Opslag van energie Bewoner centraal Wat doen wij? Een greep uit

Nadere informatie

23-10-2009 MiddenBeemster. Aanpak tussen gemeente en huurders. Duurzaam Woonbron

23-10-2009 MiddenBeemster. Aanpak tussen gemeente en huurders. Duurzaam Woonbron 23-10-2009 MiddenBeemster Aanpak tussen gemeente en huurders Duurzaam Woonbron Even voorstellen Jan Willem Croon, ambassadeur duurzaamheid Woonbron Ir. Bouwkunde TU Delft 10 jaar Stork contracting. 10

Nadere informatie

juli 2013 Extra hypotheek voor energieneutrale woningen

juli 2013 Extra hypotheek voor energieneutrale woningen juli 2013 Extra hypotheek voor energieneutrale woningen Auteurs Marcel Warnaar Jasja Bos Inhoudsopgave 1 INLEIDING... 3 2 METHODE... 4 2.1 Inleiding... 4 2.2 Energielasten in de standaard berekening...

Nadere informatie

Meer voordeel uit uw huis halen? Bespaar op energie!

Meer voordeel uit uw huis halen? Bespaar op energie! Meer voordeel uit uw huis halen? Bespaar op energie! voorbeeld van mogelijke besparingen Een huishouden is jaarlijks zo n q 2.000 kwijt aan gas en licht. En daar kunt u tot wel 30% op besparen. Dat begint

Nadere informatie

BUSINESS VALUATION UITWERKING TOPAAS B.V.

BUSINESS VALUATION UITWERKING TOPAAS B.V. BUSINESS VALUATION UITWERKING TOPAAS B.V. VERONDERSTELLINGEN Vraagprijs 2.500.000 (pand en inventaris). Inkomsten: In totaal 40 kamers; Bezetting kamers: T1 45%, T2 52%, T3 63%, vanaf T4 en verder 68%;

Nadere informatie

Benut alle kansen van zonnepanelen

Benut alle kansen van zonnepanelen 1 Benut alle kansen van zonnepanelen 2 5 voorbeelden: Pitch 1 3 Vabi Assets dag 2015 Klik om een thema te maken Vabi Assets dag 2015 Goed Wonen Joris Wismans 2650 woningen Toekomst Duurzaam woningbezit

Nadere informatie

De zon als energiebron

De zon als energiebron De zon als energiebron Voor bedrijven nog aantrekkelijker! Panelen die elektra opwekken worden ook wel zonnepanelen of PV (in Engels photo voltaic) panelen genoemd. De panelen worden aangesloten op één

Nadere informatie

Alternatieve financieringsbronnen voor duurzaamheid. 4 maart 2013

Alternatieve financieringsbronnen voor duurzaamheid. 4 maart 2013 Alternatieve financieringsbronnen voor duurzaamheid 4 maart 2013 Aanleiding Het woonakkoord verminderd de investeringscapaciteit van woningcorporaties Het WSW wil dat de schuld per woning niet teveel oploopt

Nadere informatie

Auteurs: Martin Liebregts en Haico van Nunen

Auteurs: Martin Liebregts en Haico van Nunen 1 Auteurs: Martin Liebregts en Haico van Nunen V A N L E V E N S D U U R D E N K E N N A A R M I L I E U W A A R D E N A N A L Y S E ( M I W A ) Bij duurzaamheid gaat het om doen of laten. De praktijk

Nadere informatie

Resolutie Corporatiesector

Resolutie Corporatiesector Resolutie Corporatiesector Indiener: Woordvoerder: Auteurs: David Struik (PC Wonen en Ruimtelijke Ordening) David Struik (PC Wonen en Ruimtelijke Ordening) Maarten van t Hek, Paul Le Doux, David Struik,

Nadere informatie

Overijssel maakt werk van nieuwe energie!

Overijssel maakt werk van nieuwe energie! Overijssel maakt werk van nieuwe energie! U wilt met uw onderneming of woningcorporatie werk maken van nieuwe energie of energiebesparing. Maar u krijgt de financiering niet (volledig) rond via een bancaire

Nadere informatie

Hoe kan ik energie besparen? De Woningstichting helpt u!

Hoe kan ik energie besparen? De Woningstichting helpt u! energie besparen = woonlasten verlagen VRAGEN? Bent u geïnteresseerd in één van de mogelijkheden die in deze brochure zijn beschreven, heeft u nog vragen of wilt u meer weten over de kosten? Vul dan het

Nadere informatie

Effecten van aanpassing van de energetische punten in het WWS

Effecten van aanpassing van de energetische punten in het WWS Effecten van aanpassing van de energetische punten in het WWS Effecten van aanpassing van de energetische punten in het WWS Uitgevoerd in opdracht van het Ministerie van VROM B. Blijie, R.J. van Til en

Nadere informatie

Rapportage SHAERE 2012

Rapportage SHAERE 2012 Voor u ligt de benchmarkrapportage SHAERE 2012. Deze rapportage beschrijft de voortgang van de verbetering van de Energie Index (EI) van corporatiewoningen in 2012. Wat is SHAERE? SHAERE (Sociale Huursector

Nadere informatie

De warmtemarkt van morgen: rol van gas, elektriciteit en warmtedistributie bij verwarming van woningen.

De warmtemarkt van morgen: rol van gas, elektriciteit en warmtedistributie bij verwarming van woningen. De warmtemarkt van morgen: rol van gas, elektriciteit en warmtedistributie bij verwarming van woningen. Inhoud De warmtemarkt Warmtevraag woningen Warmtemarkt voor woningen Gasdistributie en CV ketel Elektriciteitsdistributie

Nadere informatie

CENTRAAL FONDS VOLKSHUISVESTING

CENTRAAL FONDS VOLKSHUISVESTING Onroerende zaken in exploitatie, bestemd voor verkoop Bij het bepalen van de bedrijfswaarde van voor verkoop bestemde huurwoningen verwijst de richtlijn voor woningcorporaties (RJ 645) naar de richtlijn

Nadere informatie

Bij deze opgave horen de informatiebronnen 1 tot en met 3.

Bij deze opgave horen de informatiebronnen 1 tot en met 3. Opgave 2 Bij deze opgave horen de informatiebronnen 1 tot en met 3. In deze opgave is wel sprake van btw maar blijft de vennootschapsbelasting buiten beschouwing. Bewoners van het dorp Westmaas hebben

Nadere informatie

Aanpak energiebesparing woningvoorraad Portaal Nijmegen. 13 mei 2014 Stephan Huisman afdeling Strategie & Vastgoed Senior projectleider

Aanpak energiebesparing woningvoorraad Portaal Nijmegen. 13 mei 2014 Stephan Huisman afdeling Strategie & Vastgoed Senior projectleider Aanpak energiebesparing woningvoorraad Portaal Nijmegen 13 mei 2014 Stephan Huisman afdeling Strategie & Vastgoed Senior projectleider Wat loopt er allemaal? Duurzaamheid is: Energiebesparing Gezond wonen

Nadere informatie

Gebieden Energie Neutraal

Gebieden Energie Neutraal Gebieden Energie Neutraal Kennismaken met het programma GEN Liesbeth Schipper 27 september 2012 Inhoud Achtergrond Opzet GEN programma GEN Nieuwbouw Energieconcept Ontwikkel en businessmodel Omgeving GEN

Nadere informatie

HUURBELEIDSPLAN 2015

HUURBELEIDSPLAN 2015 HUURBELEIDSPLAN 2015 Stichting Jongeren Huisvesting Twente Vastgesteld door de directeur d.d. 17 februari 2015 Behandeld door de Raad van Toezicht d.d. 2 maart 2015 1 Inhoudsopgave 1. ALGEMEEN... 3 2.

Nadere informatie

Concept second opinion voor de Schaepmanstraat, Katwijk

Concept second opinion voor de Schaepmanstraat, Katwijk Concept second opinion voor de Schaepmanstraat, Katwijk Geert-Jan Persoon Adviseur woningkwaliteit Vereniging Nederlandse Woonbond Nieuwe Achtergracht 17 1018 XV Amsterdam 020-5517784 www.woonbond.n www.bespaarenergiemetdewoonbond.nl

Nadere informatie

Energiebesparing in de bouw

Energiebesparing in de bouw Energiebesparing in de bouw - Overheidsbeleid - Wettelijke kaders - Praktische omzetting Bijdragen van: ing. W.Baartman ir. J.Ouwehand Wetgeving en overheidsbeleid Transitie naar een duurzame energiehuishouding

Nadere informatie

Scenario's voor huurverhoging bij energiebesparing

Scenario's voor huurverhoging bij energiebesparing 1 Scenario's voor huurverhoging bij energiebesparing Atriensis b.v. Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze rapportage mag worden verveelvuldigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand of

Nadere informatie

Vraagstelling. 3. Hoe ga je met elkaar aan het werk; welke vaardigheden en competenties zijn nodig?

Vraagstelling. 3. Hoe ga je met elkaar aan het werk; welke vaardigheden en competenties zijn nodig? Vraagstelling 1. Wat vragen opdrachtgevers en gebruikers werkelijk en hoe kunnen aanbieders kansen pakken door hun dromen waar te maken? 2. Hoe ontstaat een win-win situatie door gebruik te maken van elkaars

Nadere informatie