Manager van Alles UPDATE 2011

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Manager van Alles UPDATE 2011"

Transcriptie

1

2

3 Manager van Alles UPDATE 2011

4

5 Manager van Alles update 2011 Betsy van de Grift

6 Andere boeken van deze schrijfster: Manager van Alles (2008) Ze zijn op Heidagen (2009) Innoveren met teams in de kinderopvang (co-auteur, 2009) De stijve Hark en andere Organisatieprincipes (2010) Kinderkoppie (2010) Manager van Alles UPDATE 2011 Betsy van de Grift ISBN NUR B.V. Uitgeverij SWP Amsterdam Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen, of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever. Voor zover het maken van kopieën uit deze uitgave is toegestaan op grond van artikel 16B Auteurswet 1912 j het Besluit van 20 juni 1974, Stbl. 351, zoals gewijzigd bij het besluit van 23 augustus 1985, Stbl. 471 en artikel 17 Auteurswet 1912, dient men de daarvoor wettelijk verschuldigde vergoedingen te voldoen aan de Stichting Reprorecht (Postbus 3060, 2130 KB Hoofddorp). Voor het overnemen van gedeelte(n) uit deze uitgave in bloemlezingen, readers en andere compilatiewerken (artikel 16 Auteurswet 1912) dient men zich tot Uitgeverij SWP (Postbus 257, 1000 AG Amsterdam) te wenden.

7 Inhoud Inleiding 7 1. Wat is er gebeurd sinds 2008? 9 2. Verklaring en duiding van het veranderingsproces Tweede meeting onderzoek midden management in de kinderopvang To DO-lijsten of To BE-lijsten? 23 Geraadpleegde bronnen 27

8

9 Inleiding Waarom een Manager van Alles UPDATE 2011? In het boek Manager van Alles eerste druk in 2008, wordt voor het eerst in de geschiedenis van de kinderopvang de functie van middenmanager expliciet behandeld. Om te kunnen begrijpen wat de functie van het middenmanagement in de kinderopvang inhoudt, bleek het als eerste nodig te zijn om de functie te definiëren. Wat is het middenmanagement, wat doet ze en wanneer is de functie effectief? Dit definiëren was gebaseerd op praktijkervaring, de theorie en visie van de schrijfster. Maar minstens zo belangrijk in Manager van Alles was het onderzoek onder bijna 200 middenmanagers zelf. Hoe beleefden zij hun functie, hun werk, zichzelf en hun collega s? Er is sinds die publicatie veel gebeurd. Het boek is veel gekocht en gelezen. Het bleek te voorzien in de impliciete behoefte van middenmanagers om eens stil te staan bij de eigen werkelijkheid. Maar ook bleek de aansluiting groot te zijn met de ontwikkeling van de organisaties; er werd op veel plaatsen gesleuteld aan de organisatielijnen. Het was daarom interessant om de enquête uit 2008, nu ruim twee jaar later, eens te herhalen. Zou er wat gebeurd zijn, veranderd zijn? En zo ja, wat dan? Inderdaad, er is veel gebeurd en er is zelfs veel veranderd; fascinerende, opmerkelijke verschuivingen hebben plaatsgevonden in de kinderopvangorganisaties, zo blijkt uit het onderzoek van Vandaar dus deze UPDATE 2011! In hoofdstuk 1 Wat is er gebeurd sinds 2008, wordt toegelicht wat de publicatie heeft betekend en wat de gevolgen waren. In hoofdstuk 2 Verklaring en duiding van het veranderingsproces wordt een historisch en organisatiekundig kader aangereikt voor de gesignaleerde veranderingen. In hoofdstuk 3 Tweede meeting onderzoek worden de resultaten, van het herhaalde onderzoek onder middenmanagers, januari 2011, bekendgemaakt. Tot slot, hoofdstuk 4 is een nieuw essay, speciaal voor deze update geschreven: To BE or To DO. Haarlem, februari 2011 Betsy van de Grift Inleiding 7

10

11 1. Wat is er gebeurd sinds 2008? Het onderzoek naar de positie van de middenmanagers in de kinderopvang heeft een kennelijk impliciete behoefte aan aandacht voor en binnen deze beroepsgroep blootgelegd. Niet alleen bij deze functionarissen zelf, maar ook bij het hoger management en externen. Vrijwel tegelijk met het aanbieden van het boek Manager van Alles aan de sector, ontstond daarom het idee om voor deze doelgroep een netwerkmeeting te beleggen. De doelstelling was simpel: deze mensen moeten nodig eens kennis met elkaar maken! Op 2 oktober 2008 was de eerste landelijke netwerkmeeting een feit. De organisatie werd door de uitgever van BBMP gedragen. De dag was een groot succes, er was een constant geroezemoes, de dynamiek was voelbaar. De dag werd afgesloten met de open vraag: hoe nu verder? Er bleek veel motivatie te zijn om meer samen te gaan doen. Ruim 20 deelnemers gaven zich op voor een vervolgcontact. In de maanden na oktober ontstond uit deze groep een harde kern van 7 deelnemers die zich wilden inspannen om tot een soort beroepsgroep te komen. Ze bleven de naam MMIK, die al geïntroduceerd was tijdens de netwerkmeeting, gebruiken. Herkenbaarheid Het trefwoord voor de verbinding, met elkaar en door elkaar, was herkenbaarheid. Hoewel er minimaal meer dan tweeduizend middenmanagers in de kinderopvang werken, was er vrijwel geen bewustzijn van gezamenlijkheid. Ieder deed zijn eigen werk en beschouwde dat werk als de eigen gegeven werkelijkheid. En, omdat men nogal honkvast is (Van de Grift, 2008) kwam men er niet snel achter hoe het er in de rest van het land, en van de wereld aan toeging. Pas door de ontmoeting bleken er overeenkomsten en opmerkelijke verschillen te bestaan. En ineens, vooral door de uitkomsten van het onderzoek zagen we met elkaar het patroon: de middenmanager in de kinderopvang heeft leuk werk, veel werk met toenemende verantwoordelijkheden. Maar de druk loopt hoog op, misschien ook door gebrek aan waardering en onduidelijke verwachtingen. De tijd bleek rijp voor de heruitvinding van de cruciale middenmanagementfunctie in de kinderopvang. Oprichting MMIK In de herfst van 2009 vindt de officiële oprichting van de beroepsvereniging MMIK plaats, nadat ook onder andere de beroepsvereniging voor directeuren in de kinderopvang, de bdko, om goede raad gevraagd is. 1. Wat is er gebeurd sinds 2008? 9

12 Tijdens de tweede landelijke netwerkmeeting is de (stichting) MMIK uiteraard een belangrijke gast: men presenteert daar het bestuur, de voornemens en de website aan de deelnemers. Een flink aantal deelnemers geeft zich meteen op als tientjeslid. De MMIK zal voor leden en niet-leden een serie activiteiten organiseren is de bedoeling. Daarmee wil men verbinding leggen en bevorderen dat men meer van elkaar leert. Zorgen De sector kinderopvang staat onder grote maatschappelijke en politieke druk. Druk die zich, vroeger of later, vertaalt naar nieuwe managementopgaven en een hogere werkdruk voor de middenmanagers. En die hebben amper tijd gehad om te bekomen van de grote veranderingen door de omslag naar de vraagfinanciering en de Wet kinderopvang. In hoofdstuk 4, To DO or To BE, wordt op die implicaties voor de MM s in de kinderopvang ingegaan. 10 Manager van Alles update 2011

13 2. Verklaring en duiding van het veranderingsproces Decennia lang, in de vorige eeuw, was het management van een kindercentrum (doorgaans een crèche of kresj) in handen van vooral pedagogisch onderlegde vrouwen. Zij gaven sturing aan het handelen van een team en hadden met commerciële opgaven weinig tot niets van doen. De groei van de sector, de uitbreiding met andere diensten en het kantelen naar de markt heeft de functie enorm veranderd. Dat is overigens geen geïsoleerd proces voor de kinderopvang, dat is in de literatuur voor andere sectoren uitgebreid beschreven. Geschiedenis van de middenmanagementfunctie Het begin van de industrialisatie maakt, door de groei van bedrijven en de toenemende technische toepassingen, de functie van middenmanager noodzakelijk. Aanvankelijk om twee redenen: het geven van instructies aan personeel en het controleren van de werkzaamheden en bedrijfsprocessen. Er was aanvankelijk helemaal geen sprake van verantwoordelijkheden: een middenmanager hield de werkers aan de lopende band in de gaten. Besluiten werden aan de top genomen en als instructies ten uitvoer gebracht. De middenmanager is het gevolg van een arbeidsdelingvraagstuk (Jaeger, 2008; Livian, 1997) Na ongeveer de jaren tachtig, ontstaat daar een grote verandering in. De administratieve druk neemt en toe en er worden beetje bij beetje meer bevoegdheden en verantwoordelijkheden gedelegeerd. Overigens niet uit een soort luxe, integendeel. De economische crisis maakt dat er een groter kostenbewustzijn ging spelen. De middenmanager leed daar op twee manieren onder: ze moesten de bezuinigingen realiseren en hun eigen effectiviteit kwam onder druk te staan (Osterman, 2008). Midden managers bleken in deze turn-around kwetsbaar: ze moesten gaan werken met ICT-oplossingen en er werden heel andere managerial skills van hen verwacht (Osterman, 2008; Atkinson, 1985). Het gevolg was in veel sectoren: verhoogde jobmobiliteit en vermeend defensief gedrag van de middenmanagers ( de kleilaag ). Het zijn vooral de toenemende economische groei, toenemende marktwerking en internationalisering die vervolgens een enorme veranderimpuls geven: meer schaalgrootte, meer verantwoordelijkheden en bevoegdheden voor de middenmanagers. Terwijl de jaren daarvoor het strategische denken was voorbehouden aan het hoger management, stelt de ondernemer nu juist meer externe eisen aan de middenmanager; die moet klantgericht zijn, ondernemend en probleemoplossend. Het is goed te begrijpen dat ondernemingen die zich boven alles moeten richten tot de klant, dan niets hebben aan een middenmanager die met instructie en controle 2. Verklaring en duiding van het veranderingsproces 11

14 het werk doet (Briggs, 2006). De nieuwe middenmanager verliest zijn waarde als vakman, maar wint op managerial gebied terrein. Dat proces heeft, zo is binnen Europa onderzocht, een kennelijk vaste en praktische volgorde. Als eerste nemen de taken toe. Maar de verdieping op het gebied van deskundigheid en verantwoordelijkheden, blijft aanvankelijk achter. De nieuwe middenmanager, van begin deze eeuw, loopt het risico op kwetsbaarheid en om aan te hoge onduidelijke en inadequate verwachtingen te moeten voldoen. Box 1 Manager van Alles (2008) Auteur: Betsy van de Grift Marktwerking doet functie middenmanagers veranderen In het boek Middle Managers in Europe van Yves Frédéric Livian en John G. Burgoyne, wordt uitgebreid ingegaan op de positie van het middenmanagement. Speciaal in Europa worden daar verbanden voor gezocht en gevonden, omdat Europa een vergelijkbare geschiedenis heeft als het gaat om bijvoorbeeld het werken met ambachten, de industrialisering en de democratisering. Het begrip en het probleem van de bureaucratie krijgen aparte aandacht. Binnen Europa is de laatste jaren de trend, dat er meer marktgericht gewerkt wordt, ook in de publieke sector. Gesteld wordt dat die introductie van markt- en klant gericht werken heeft geleid tot toenemende verantwoordelijkheden en een zwaardere taakinhoud voor middenmanagers. Dit proces, van toenemende verantwoordelijkheden en taakverzwaring, verloopt binnen Europa volgens ongeveer dezelfde fasen. Achtereenvolgens is dit het patroon: 1. meer en zwaardere taken; 2. meer verantwoordelijkheden; 3. meer bevoegdheden; 4. meer strategische invloed. Meer ruimte voor innovatie We zijn teveel intern gericht, We hebben geen sterke uitstraling naar buiten en In de kinderopvang worden geen Senseo s uitgevonden. Als het gaat om het vernieuwend vermogen is er wel wat zelfkritiek te beluisteren. De ondernemingen zijn afhankelijk van landelijke bepaald beleid, regulering en financiering. Dan dreigt het risico dat je eerder volgend bent dan in een echt vrije markt misschien het geval zou zijn. Immers, de regels van het spel worden door de overheid bij herhaling beïnvloed. Het professioneel opvoeden van kinderen gebeurt, hier en elders, wellicht daardoor in een vrij stereotiepe, geïnstitutionaliseerde omgeving. Een kindercentrum met groepen; in Engelstalige landen vrij consequent school genoemd. Bij veranderingen in de sector, gestuurd door klantenwensen, beleidswijzigingen of de financiering, wordt de sector echter wel tot innovatie aangezet. 12 Manager van Alles update 2011

15 In de managementliteratuur wordt opgemerkt dat bij een toenemende behoefte aan innovatie van diensten en producten, van het middenmanagement meer ondernemend gedrag verwacht en geëist wordt. En de skills, die passen bij controlerend midden management zijn uiteraard heel anders dan die van innoverend en ondernemend middenmanagement. Box 1 Entrepreneurial middle management Auteur: Rosabeth Moss Kanter Harvard Business Review Publication Date: Jul 1, 2004 Entrepreneurial middle managers are the key to innovative growth in organizations and are a source of hope for a slowed economy. In fact, strategic directives from senior executives mean nothing without efficient middle managers just below officer level who are able to design the systems and carry out the plans. Rosabeth Moss Kanter s article, first published in 1982, reports on a study of effective middle managers working in large corporations. It distinguishes between managers who fostered basic accom plishments (those that occurred within existing frameworks) and managers who achieved innovative accomplishments (those that increased long-term capacity). Basic accomplishments differ from innovative ones not only in scope and long-run impact but also in what it takes to achieve them. Innovative accomplishments tend to involve highly problematic situations that require creative solutions, power, and influence. Innovative middle managers are not necessarily extraordinary individuals. They do, however, share several characteristics, including comfort with change, clarity of direction, thoroughness, and a participative management style. Such managers also understand that achieving their goals takes time and tact. Achieving goals also takes the support of a collaborative organization. Entrepreneurial managers require access to abundant information, support, and resources, and they need the power to go beyond the limits of their formal positions. 2. Verklaring en duiding van het veranderingsproces 13

16

17 3. Tweede meeting onderzoek middenmanagement in de kinderopvang In mei en juni 2008 werd onder bijna tweehonderd middenmanagers, werkend in ongeveer 50 ondernemingen, van klein tot zeer groot, een online-enquête afgenomen. De enquête bevatte vragen op het terrein van de achtergrond van de managers, de inrichting en effectiviteit van de functie en naar de beleving van de functie. In december 2010 en januari 2011 werd de enquête herhaald. Uiteraard met de bedoeling om de uitkomsten van toen te vergelijken met die van De veronderstelling 2008 De functie van middenmanager in de kinderopvang is sterk in ontwikkeling: van inhoudelijk naar integraal en vervolgens zelfs naar commercieel. De middenmanager heeft een hoge werklast door onder andere een breed spectrum aan verantwoordelijkheden en taken, gecombineerd met een forse span of control. De middenmanagers vinden hun werk leuk maar vinden hun taak wel zwaar. Voor een deel van hen zal de werkdruk het werkplezier op termijn doen afnemen. De zware taakbelasting zal op sommige plekken en momenten de effectiviteit van de functie beperken. Conclusie in 2008 In de branche kinderopvang, die pas recent in 2005 gekanteld is naar privaat ondernemerschap, is de functie van middenmanager ingrijpend veranderd en deze verandert nog steeds. De functie is breed; inhoud en bedrijfsvoering zijn een integraal pakket van verantwoordelijkheden. Meest recent is de ontwikkeling naar commerciële verantwoordelijkheid: steeds vaker is men verantwoordelijk voor de omzet in euro s en de operationele winst. Deze bedrijfscijfers maken meer en meer deel uit van meetbare doelstellingen en resultaten. De functie heeft een forse span of control. Een managementnorm van 4 uur per groep is veel voorkomend, dat betekent 6 tot 8 groepen in de praktijk, maar meer komt ook voor. Het is heel gebruikelijk dat die groepen een mix vormen van kinderdagverblijfgroepen en buitenschoolse opvanggroepen. Ook innovatieve en minder routinematige projecten kunnen deel uitmaken van de vestigingen waar leiding aan gegeven wordt. De middenmanager geeft zo direct leiding aan rond de twintig of meer pedagogisch medewerkers. Hij wordt voor het dagelijkse licht administratieve werk vaak ontlast door een assistent of voor het inhoudelijke werk door een senior leidster of teamleider. Deze assistent-functies hebben geen lijnbevoegdheden. 3. tweede meeting onderzoek MIdden MAnagement in de kinderopvang. 15

18 Naast de brede verantwoordelijkheden en taken valt op dat ook de invulling van de managementrol erg breed is. Die gaat van controlerend, beleidsmatig tot veranderkundig en creatief. De middenmanager staat, inderdaad, in het midden van veel organisatievraagstukken: het is druk in het midden! De functionarissen vinden zichzelf erg geschikt voor de functie en ze scoren doorgaans hoog op positieve kenmerken van hun werk en de persoonlijke invulling die zij daaraan geven. Wel blijkt uit die vragen dat de middenmanagers niet altijd precies weten waar ze aan toe zijn. Dat blijkt uit de mate waarin men het beleid kent en kan beïnvloeden, de ondersteuning die men krijgt en de problemen die men bij tijdsdruk soms heeft om prioriteiten te stellen. Veel van de respondenten melden dat de functie van middenmanager niet voldoende gewaardeerd wordt en dat de ondersteuning tekortschiet. Bijna de helft van de deelnemers zou graag de werklast minder zien: minder vestigingen of minder verantwoordelijkheden. Eén vijfde deel van de middenmanagers heeft het zwaar, zij kunnen soms het werk niet meer aan. Ook één vijfde geeft aan dat zij waarschijnlijk over twee jaar dit werk niet meer doen. Veronderstelling 2011 Door mijn eigen ervaringen in het land ontstond bij mij de indruk dat er meer aandacht was gekomen voor de middenmanagers. Dat er meer moeite werd gedaan en meer geïnvesteerd werd in hun kwaliteiten. Bovendien zou, als de literatuur juist is, de professionalisering moeten zijn toegenomen. Er zou een betere afbakening van de functie en de verwachtingen moeten zijn gekomen. Meer balans tussen moeten en mogen, meer scholing en training en meer duidelijkheid zou een verandering ten opzichte van 2008 kunnen zijn. Betrouwbaarheid onderzoek Dit onderzoek is geen wetenschappelijk onderzoek. Het is wel een beredeneerde peiling naar de stand in het land. In 2008 was de respons, met bijna tweehonderd deelnemers, ongeveer 8% van het totaal aan middenmanagers. In 2011 is de respons nog hoger. Met 250 deelnemers is de respons waarschijnlijk tegen de 10% van alle middenmanagers. Door de spreiding over het aantal organisaties en de spreiding over de omvang van die organisaties mag enige representativiteit wel verondersteld worden. De vragen van 2011 zijn, op een paar details na (bedoeld als verbeteringen in de duidelijkheid) hetzelfde gehouden. Wel is een onderdeel uit de enquête gehaald: de trefwoorden. Vorige keer bleek dat op dit onderdeel aangekomen, de respons fors daalde. Te vrezen was dat de enquête daar te lang ging duren of niet aansprak. In 2011 blijkt gelukkig dat alle deelnemers minus drie, de hele enquête hebben ingevuld. 16 Manager van Alles update 2011

19 Opleiding en achtergrond Van de 250 respondenten is 95,5% vrouw. Dat is zelfs een nog iets lager percentage dan in 2008! Ze hebben vaak zelf (78%) een kind en werken gemiddeld net iets minder dan 80% van een werkweek. 62% was eerder zelf pedagogisch medewerker. Dat percentage was in %. Nu tegelijkertijd blijkt dat het aandeel MBO-opleidingen groter wordt, kan verondersteld worden dat de nieuwe middenmanagers vaker intern zijn doorgestroomd. Dat zou ook stroken met de 57% die aangeeft dat dit de eerste organisatie is waarbij ze werken. Opmerkelijk is dat het percentage opleidingen dat kindgericht is, ten opzichte van 2008 wat is afgenomen. Wellicht hebben middenmanagers vaker een managementopleiding gevolgd of zijn er van buiten middenmanagers aangetrokken met een niet-kindgerichte opleiding. Schaalgrootte en groei sector De enorme sterke groei van de sector in de afgelopen jaren wordt in de enquête van 2011 ook goed zichtbaar. Zowel het aantal vestigingen als het aantal collega middenmanagers toont een mooie stijgende lijn. Aan de respondenten is ook gevraagd of ze integraal manager zijn en waarvoor ze verantwoordelijk zijn. Opvallend is verder dat in 2011 meer middenmanagers leiding geven aan innovatieve projecten, ook een indicatie van groei van de sector. Tegelijk blijkt overigens dat, op de vraag of men 3. tweede meeting onderzoek MIdden MAnagement in de kinderopvang. 17

20 leiding geeft aan meerdere opvangsoorten, dit percentage ten opzichte van 2008 gedaald. Professionalisering en positionering In de enquête staan meerdere vragen die beschouwd kunnen worden als indicatoren van duidelijkheid over de functie. Weet men wat er verwacht wordt? Zijn de doelen duidelijk en staat alles in een functiebeschrijving? In 2011 zijn alle indicatoren gestegen, tegenover de waarden van Ook bleek in 2008 dat men lager, op het niveau van de teams, niet altijd duidelijkheid had over het delegeren van taken. In 2011 is het percentage dat geen hulp heeft hoger. Daar staat tegenover dat daar waar hulp is, die hulp vaak formeler is geregeld of een structurele functie is geworden. De nadruk lijkt daarbij te liggen op de samenwerking en het vakinhoudelijke werk. 18 Manager van Alles update 2011

21 Rollen en verwachtingen In 2008 werd aan de respondenten gevraagd aan te geven welke rol niet belangrijk, belangrijk of erg belangrijk was in hun organisatie. Duidelijk wordt dat in 2011 in vrijwel alle rollen het percentage niet belangrijk daalt en dus het belang groter wordt gevonden. Tegelijk verschuift soms ook het percentage erg belangrijk. Onderstaande grafieken tonen in de buitenring 2008, in de binnenring de respons van Niet belangrijk is overigens altijd het kleinste percentage. De middenmanager moet van alle markten en rollen thuis zijn en zal over een fors gedragsrepertoire moeten beschikken. 3. tweede meeting onderzoek MIdden MAnagement in de kinderopvang. 19

22 Frustratie en onvrede Hoewel verondersteld kan worden dat de functie aan professionaliteit heeft gewonnen zijn er punten van zorg. Zo is de respons over te veel uren werken ook in 2011 groot: 72%. Er is bovendien een scala van onderwerpen waar men te weinig tijd aan kan besteden, in de eigen beleving. Begrijpelijk dat ruim 50% graag voor minder zaken verantwoordelijk zou willen zijn (was 44%). Graag minder vestigingen lijkt in 2011 minder begeerlijk, 37% ten opzichte van 42% in Hoewel 88% aangeeft gemotiveerd te zijn voor het werk (was 78%), vindt ook 38% (was 37%) dat middenmanagers te weinig gewaardeerd worden. Wellicht hangt daarmee samen dat bijna 25% denkt dit werk over twee jaar niet meer te doen en 28% is (bijna) tegen een burn-out aangelopen. Zorgelijke percentages die ten opzichte van 2008 zelfs wat hoger zijn geworden. 20 Manager van Alles update 2011

23 Grip op de werkelijkheid en vertrouwen in het eigen functioneren is dan mogelijk de remedie. In 2008 meldt 71% dat men het eens is met de resultaten die men van hen verwacht. In 2011 is dat 74%. Ook in 2008 meldt 34% dat er doorgroeikansen zijn, een indicator van een positief eigen perspectief, dat is in 2011 onveranderd. 3. tweede meeting onderzoek MIdden MAnagement in de kinderopvang. 2 1

24

25 4. To DO-lijsten of To BE-lijsten? Vrij naar de Shakespeares to be or not to be is een goed bedoeld advies aan het middenmanagement in de kinderopvang to BE and not to DO. Juist de middenmanagers zijn verankerd in de operatie en worden opgeslokt door relatief kleine maar tijdvretende dingen. En de middenmanager reageert daarop zoals alle managers dat doen, ze nemen zich voor meer vooruit te kijken en meer te reflecteren, maar komen er te weinig aan toe. Deze publicatie, dit onderzoek, zal vast en zeker niet de ultieme prikkel zijn die alles gaat veranderen. Maar het is wel bedoeld als bewustwording: het maken van Things to DO-lijsten zal je niet redden als de druk, door externe veranderingen weer toe gaat nemen. Als jullie functie weer gaat veranderen en er nieuwe verwachtingen bij de functie van middenmanager worden neergelegd. Daarbij moet nog worden aangetekend dat het huidige rijpingsproces nog niet voltooid is. Veel middenmanagers voelen zich uitgeput en niet genoeg gewaardeerd. Ook het hoger management en wellicht zelfs de hele sector zou zich de risico s moeten aantrekken van een zich in rap tempo professionaliserend, maar kwetsbaar management in de kinderopvang. Op een gemiddeld To BE-lijstje zouden de volgende onderwerpen dan aan te bevelen zijn. Verantwoordelijkheid en autonomie Een onbalans tussen wat je moet en wat je mag is een gekend risico voor een burnout (Weggemans, et al, 2007) en voor ineffectieve organisaties (Mastenbroek, 2008). Voor middenmanagers is dat risico chronisch; hoewel de strategische bemoeienis steeds belangrijker wordt gevonden, zijn hogere managers karig met het delegeren van bevoegdheden. Zo neemt het middenmanagement steeds vaker zelf haar personeel aan en beoordeelt het functioneren, terwijl in Amerika maar 6% invloed krijgt op beloning van de eigen medewerkers (Osterman, 2008). Het vergroten van de balans tussen moeten en mogen is huiswerk voor HR-management, directie en bestuur en voor het middenmanagement zelf. Signaleer en protesteer! Pedagogiekontwikkeling De kwaliteit van de pedagogiek in de Nederlandse kinderopvang wordt sinds eind jaren tachtig door het NCKO gemeten en dat laat, helaas, een dalende tendens zien. Vermoed wordt dat o.a. de enorme groei van de sector daaraan debet is geweest. Maar los van de oorzaak staat sinds enkele jaren de behoefte tot herstel op de voorgrond: de kwaliteit moet omhoog. De grote vraag is hoe de middenmanager, met door de huidige schaalgrootte relatief veel afstand tot de teams en individuele mede werkers, kan aanzetten tot de kritische veranderingen. Namelijk, het verhogen van de inter- 4. To do lijsten of To be lijsten? 23

26 actievaardigheden. Nu, in 2011 kan al gesignaleerd worden dat de aandacht op de bedrijfsvoering weer kantelt naar aandacht voor de pedagogiek. Wellicht blijkt uit de enquête in 2013 of dat ook een echte tendens is. Ondernemen en strategisch denken In een dynamische, ondernemende omgeving, zal er een groter beroep worden gedaan op het strategisch denken van het middenmanagement, van hen wordt verwacht dat zij minimaal de strategische koers van de onderneming kennen, kunnen vertellen aan de mensen in de operatie en begrijpen hoe de strategie doorvertaald moet worden. Betrokkenheid bij het beleid, ondernemend gedrag zijn dan bijvoorbeeld termen waarin die verwachtingen gegoten worden. Voor de middenmanager kan deze verwachting te hoog zijn. Immers de functie is bij uitstek praktijkgericht, vaak met als doel het oplossen van dagelijkse problemen en het aanbrengen van verbeteringen in de processen tussen personeel, ouders, kinderen en collega s. In de praktijk blijkt het nog al eens voor te komen dat medewerkers vinden dat managers de strategische zaken niet erg goed kunnen vertellen of uitleggen (Mastenbroek, 2008). Bovendien en wellicht ter relativering, is niet aangetoond dat een meer strategisch werkend en denkend middenmanagement ook daadwerkelijk de prestaties van de onderneming gunstig kan beïnvloeden (Wiley, 1992). Box 3 Middle management involved in strategy Auteurs John Wiley & Sons ltd. Strategic Management Journal, 1992 Wiley Online Library Several authors have discussed the role of middle managers in strategy. Bower (1970) found that, in large diversified firms, planning was spread across corporate, division, business, and depart mental levels. He concluded that middle managers are the only men in the organization who are in a position to judge whether [strategic] issues are being considered in the proper context (Bower, 1970: ). Burgelman (1983, 1985, 1988) points to the crucial (1983: 1349) role of middle-level managers in: supporting initiatives from operating levels, combining these with firm strengths, and conceptualizing new strategies. Conversely, Hambrick (1981) confirmed a decline in strategic awareness at descending levels of the managerial hierarchy. That is, middle managers were less aware of their firm s strategy than were top managers. While other authors (Hutt, Reingen, and Ronchetto, 1988; Mowday, 1978; Schilit, 1987a, b; Schilit and Locke, 1982) have been concerned with the upward influence of middle managers on strategic decisions, no studies explicitly examine the relationship between middle management and top managers. 24 Manager van Alles update 2011

27 Van leiding geven naar leiderschap Het aanzetten tot prestaties van werknemers is in feite het aanzetten tot gewenst gedrag. Dachten we aanvankelijk in het begin van de industrialisatie dat gedraginstructie als een technisch instructie gegeven moest worden, nu weten we dat het aanzetten tot gewenst gedrag en gedragsverandering een helse klus is. Het middenmanagement speelt daarbij een cruciale rol (Staffelbach, 2004). Een leidinggevende moet zich bedienen van een zeer effectief gedragsrepertoire om dat te kunnen: zoals kunnen inspireren, motiveren, communiceren en sturing geven (hetgeen iets anders is dan aansturen ). De middenmanagers die leiderschap op hun To BE-lijstje hebben staan, doen er goed aan door middel van intervisie en collegiaal klankborden te oefenen in zelfreflectie. Box 4 Casey Stengel on Leadership Auteur Beryl A. Radin The Accountable Juggler: The Art of Leadership in a Federal Agency. One of the most successful New York Yankees managers of all time was Casey Stengel. He was also one of the most quotable. For example, he once said: Managing is getting paid for home runs someone else hits. I once worked in a federal agency where there were two bosses, two team leaders, located on the same floor that presented a dramatic contrast in leadership style. Paul was the hardest working person I have ever met. He was always the first in the office and the last to leave. During the day he worked furiously, not taking breaks (shocking for a federal employee) and eating his lunch at his desk while he continued to work. Paul had four employees reporting to him, but he didn t trust them enough to give them full responsibility for projects. Instead, he parceled out pieces of each project for his staff members to work on while he retained overall control. Phil was at the opposite end of the spectrum. He assigned full responsibility for projects to the four people who worked for him. He was available at all times as a consultant when staff members confronted challenges with their projects and he got the entire team involved in brainstorming about big projects. He also demanded that projects be completed on time and in good order. If you were to walk onto our floor at any point in time and observe the two leaders, it would be easy to conclude that Paul was the more dedicated leader, because he was always in motion, while for most of the day it appeared that Phil simply hung 4. To do lijsten of To be lijsten? 25

S e v e n P h o t o s f o r O A S E. K r i j n d e K o n i n g

S e v e n P h o t o s f o r O A S E. K r i j n d e K o n i n g S e v e n P h o t o s f o r O A S E K r i j n d e K o n i n g Even with the most fundamental of truths, we can have big questions. And especially truths that at first sight are concrete, tangible and proven

Nadere informatie

Rethinking leadership and middle management

Rethinking leadership and middle management Rethinking leadership and middle management 17 October 2013 Prof. dr. Jesse Segers The Future Leadership Initiative @Segersjesse challenging thoughts about leadership. Ego-dominant ( macht ) Rationeel

Nadere informatie

School en echtscheiding

School en echtscheiding School en echtscheiding Alledaagse begeleiding binnen een schoolbreed beleid Angelique van der Pluijm en Margit Grevelt School en echtscheiding Alledaagse begeleiding binnen een schoolbreed beleid Angelique

Nadere informatie

Understanding and being understood begins with speaking Dutch

Understanding and being understood begins with speaking Dutch Understanding and being understood begins with speaking Dutch Begrijpen en begrepen worden begint met het spreken van de Nederlandse taal The Dutch language links us all Wat leest u in deze folder? 1.

Nadere informatie

Appendix A: List of variables with corresponding questionnaire items (in English) used in chapter 2

Appendix A: List of variables with corresponding questionnaire items (in English) used in chapter 2 167 Appendix A: List of variables with corresponding questionnaire items (in English) used in chapter 2 Task clarity 1. I understand exactly what the task is 2. I understand exactly what is required of

Nadere informatie

Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur

Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur M. Zander MSc. Eerste begeleider: Tweede begeleider: dr. W. Waterink drs. J. Eshuis Oktober 2014 Faculteit Psychologie en Onderwijswetenschappen

Nadere informatie

Basiscursus 2 Nederlands voor buitenlanders. Tekstboek. DM-Basiscursus2-tekstboek_05.indd 1 07-09-15 12:34

Basiscursus 2 Nederlands voor buitenlanders. Tekstboek. DM-Basiscursus2-tekstboek_05.indd 1 07-09-15 12:34 Basiscursus 2 Nederlands voor buitenlanders Tekstboek DM-Basiscursus2-tekstboek_05.indd 1 07-09-15 12:34 Basiscursus 2 Nederlands voor buitenlanders P.J. Meijer A.G. Sciarone Tekstboek Herziene editie

Nadere informatie

Leven met ongewenste kinderloosheid

Leven met ongewenste kinderloosheid nadia garnefski vivian kraaij maya schroevers Leven met ongewenste kinderloosheid Boom Hulpboek amsterdam mmxiii 2013 N. Garnefski, V. Kraaij & M. J. Schroevers p / a Uitgeverij Boom, Amsterdam Behoudens

Nadere informatie

Zelfstandig werken. Ajodakt. Dit antwoordenboekje hoort bij het gelijknamige werkboek van de serie

Zelfstandig werken. Ajodakt. Dit antwoordenboekje hoort bij het gelijknamige werkboek van de serie Zelfstandig werken Ajodakt Dit antwoordenboekje hoort bij het gelijknamige werkboek van de serie 9 789074 080705 Informatieverwerking Groep 7 Antwoorden Auteur P. Nagtegaal ajodakt COLOFON Illustraties

Nadere informatie

Mediation als alternatief

Mediation als alternatief Mediation als alternatief Mediation als alternatief Bemiddeling door hulp- en dienstverleners Bert la Poutré Michael Boelrijk Bohn Stafleu van Loghum Houten 2010 2010 Bohn Stafleu van Loghum, onderdeel

Nadere informatie

Leercoaching in het hbo. Student

Leercoaching in het hbo. Student Leercoaching in het hbo Student Leercoaching in het hbo Student Een kapstok om jezelf uit te dagen de regie over je leren te nemen Jette van der Hoeven 2e druk Bohn Stafleu van Loghum Houten 2009 Ó 2009

Nadere informatie

Meet your mentor and coach

Meet your mentor and coach Young Professional Program The importance of having a mentor in business Meet your mentor and coach What do Larry Page, and Steve Jobs have in common? They ve all received guidance from mentors. Yes even

Nadere informatie

De Kern van Veranderen

De Kern van Veranderen De Kern van Veranderen #DKVV De kern van veranderen marco de witte en jan jonker Alle rechten voorbehouden: niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand,

Nadere informatie

Het beheren van mijn Tungsten Network Portal account NL 1 Manage my Tungsten Network Portal account EN 14

Het beheren van mijn Tungsten Network Portal account NL 1 Manage my Tungsten Network Portal account EN 14 QUICK GUIDE C Het beheren van mijn Tungsten Network Portal account NL 1 Manage my Tungsten Network Portal account EN 14 Version 0.9 (June 2014) Per May 2014 OB10 has changed its name to Tungsten Network

Nadere informatie

De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim

De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim The Relationship between Work Pressure, Mobbing at Work, Health Complaints and Absenteeism Agnes van der Schuur Eerste begeleider:

Nadere informatie

Profile visitors NRC Q

Profile visitors NRC Q NRC Media presents About NRC Q A unique concept Business news platform for ambitious people on the go Short, sharp articles with professional infographics Daily newsletter at 5.30am News updates via WhatsApp

Nadere informatie

Pubers van Nu! Praktijkboek voor iedereen die met pubers werkt. Klaas Jan Terpstra en Herberd Prinsen

Pubers van Nu! Praktijkboek voor iedereen die met pubers werkt. Klaas Jan Terpstra en Herberd Prinsen Pubers van Nu! Pubers van Nu! Praktijkboek voor iedereen die met pubers werkt Klaas Jan Terpstra en Herberd Prinsen Bohn Stafleu van Loghum Houten 2009 2009 Bohn Stafleu van Loghum, onderdeel van Springer

Nadere informatie

Emotioneel Belastend Werk, Vitaliteit en de Mogelijkheid tot Leren: The Manager as a Resource.

Emotioneel Belastend Werk, Vitaliteit en de Mogelijkheid tot Leren: The Manager as a Resource. Open Universiteit Klinische psychologie Masterthesis Emotioneel Belastend Werk, Vitaliteit en de Mogelijkheid tot Leren: De Leidinggevende als hulpbron. Emotional Job Demands, Vitality and Opportunities

Nadere informatie

GOOD TRAINING 2 juni 2016 Mireille Goos

GOOD TRAINING 2 juni 2016 Mireille Goos GOOD TRAINING 2 juni 2016 Mireille Goos GOOD TRAINING COALITIE GEMEENTE AMSTERDAM RANDSTAD GOOD HOTEL AMSTERDAM PREFERRED PARTNER PROGRAM Create Beauty, Do Good WHY Create Beauty, Do Good 2009 2012 2014

Nadere informatie

Zorgen voor getraumatiseerde kinderen: een training voor opvoeders

Zorgen voor getraumatiseerde kinderen: een training voor opvoeders Zorgen voor getraumatiseerde kinderen: een training voor opvoeders Handboek voor trainers Redactie: Leony Coppens Carina van Kregten Houten 2012 2012 Bohn Stafleu van Loghum, onderdeel van Springer Media

Nadere informatie

Enterprisearchitectuur

Enterprisearchitectuur Les 2 Enterprisearchitectuur Enterprisearchitectuur ITarchitectuur Servicegeoriënteerde architectuur Conceptuele basis Organisatiebrede scope Gericht op strategie en communicatie Individuele systeemscope

Nadere informatie

De tandarts aan de leiding

De tandarts aan de leiding De tandarts aan de leiding Erik Ranzijn Bohn Stafleu van Loghum Houten 2007 BSL ID 0000 ALG_BK_1KZM Pre Press Zeist 23/08/2007 Pg. 003 Ó 2007 Bohn Stafleu van Loghum, Houten Alle rechten voorbehouden.

Nadere informatie

Woordenlijst Nederlands Engels

Woordenlijst Nederlands Engels Taaltalent deel 1 Methode Nederlands voor midden- en hoogopgeleide anderstaligen Woordenlijst Nederlands Engels Hoofdstuk 1 De cursus Henny Taks Katja Verbruggen u i t g e v e r ij coutinho c bussum 2014

Nadere informatie

CREATING VALUE THROUGH AN INNOVATIVE HRM DESIGN CONFERENCE 20 NOVEMBER 2012 DE ORGANISATIE VAN DE HRM AFDELING IN WOELIGE TIJDEN

CREATING VALUE THROUGH AN INNOVATIVE HRM DESIGN CONFERENCE 20 NOVEMBER 2012 DE ORGANISATIE VAN DE HRM AFDELING IN WOELIGE TIJDEN CREATING VALUE THROUGH AN INNOVATIVE HRM DESIGN CONFERENCE 20 NOVEMBER 2012 DE ORGANISATIE VAN DE HRM AFDELING IN WOELIGE TIJDEN Mieke Audenaert 2010-2011 1 HISTORY The HRM department or manager was born

Nadere informatie

CSRQ Center Rapport over onderwijsondersteunende organisaties: Samenvatting voor onderwijsgevenden

CSRQ Center Rapport over onderwijsondersteunende organisaties: Samenvatting voor onderwijsgevenden CSRQ Center Rapport over onderwijsondersteunende organisaties: Samenvatting voor onderwijsgevenden Laatst bijgewerkt op 25 november 2008 Nederlandse samenvatting door TIER op 5 juli 2011 Onderwijsondersteunende

Nadere informatie

Werken aan je zelfbeeld

Werken aan je zelfbeeld Werken aan je zelfbeeld Kind en Adolescent Praktijkreeks Dit werkboek Werken aan je zelfbeeld, COMET voor kinderen en jongeren (groepstraining) hoort bij de handleiding Zelfbeeldtraining voor kinderen

Nadere informatie

Synergia - Individueel rapport

Synergia - Individueel rapport DOELSTELLING : Ensuring sufficient funding for projects in cost-generating departments of 16.04.2014 16.04.2014 13:53 1. Inleiding Deze inleiding is vrij te bepalen bij de aanmaak van het rapport. 16.04.2014

Nadere informatie

Ken- en stuurgetallen

Ken- en stuurgetallen Ken- en stuurgetallen personeelsmanagement subtitel staat hier etcetera benchmarkcijfers voor strategie en beleid editie 2011-2012 onder redactie van steven marshall en filip van den bergh in samenwerking

Nadere informatie

Wat maakt je zo boos?

Wat maakt je zo boos? Shari Klein en Neill Gibson Wat maakt je zo boos? 10 stappen om boosheid te transformeren naar een win-win situatie. Een presentatie van de ideeën van Geweldloze Communicatie en hoe je ze kunt toepassen

Nadere informatie

Next Generation Poultry Health Redt Innovatie de Vleeskuikenhouder?

Next Generation Poultry Health Redt Innovatie de Vleeskuikenhouder? Next Generation Poultry Health Redt Innovatie de Vleeskuikenhouder? Paul Louis Iske Professor Open Innovation & Business Venturing, Maastricht University De wereld wordt steeds complexer Dit vraagt om

Nadere informatie

Taco Schallenberg Acorel

Taco Schallenberg Acorel Taco Schallenberg Acorel Inhoudsopgave Introductie Kies een Platform Get to Know the Jargon Strategie Bedrijfsproces Concurrenten User Experience Marketing Over Acorel Introductie THE JARGON THE JARGON

Nadere informatie

2015 KPMG Advisory N.V., ingeschreven bij het handelsregister in Nederland onder nummer 33263682, is lid van het KPMG-netwerk van zelfstandige

2015 KPMG Advisory N.V., ingeschreven bij het handelsregister in Nederland onder nummer 33263682, is lid van het KPMG-netwerk van zelfstandige 1 2 Interactief op afstand 3 Afstand wordt minder belangrijk 4 Herkenbaar? Druk op tarieven Klanten stellen hogere eisen Vraag om nieuwe producten Nieuwe samenwerkingen nodig om deze te maken Regelgevers

Nadere informatie

rubenvanderpoel@enabler.nl

rubenvanderpoel@enabler.nl Personalia Naam: Adres: Postcode + woonplaats: Koos Ruben van der Poel Soetendaalseweg 66A 3036 ES Rotterdam Mobiel: 06-52187600 E-mail: rubenvanderpoel@enabler.nl Geboortedatum: 18-10-1985 Geboorteplaats:

Nadere informatie

06950181_voorw 01-03-2005 15:47 Pagina I. Een Goed. Feedbackgesprek. Tussen kritiek en compliment. Wilma Menko

06950181_voorw 01-03-2005 15:47 Pagina I. Een Goed. Feedbackgesprek. Tussen kritiek en compliment. Wilma Menko 06950181_voorw 01-03-2005 15:47 Pagina I Een Goed Feedbackgesprek Tussen kritiek en compliment Wilma Menko 06950181_voorw 01-03-2005 15:47 Pagina II Een goede reeks ISBN Een goede vergadering 90 06 95017

Nadere informatie

STRATEGIE VOOR KMO S PROF. DR. KURT VERWEIRE

STRATEGIE VOOR KMO S PROF. DR. KURT VERWEIRE STRATEGIE VOOR KMO S PROF. DR. KURT VERWEIRE TOOLS VOOR MANAGERS 2 Vlerick Business School 1WAT IS STRATEGIE? WHAT IS STRATEGY? 4 Vlerick Business School Formulating Winning Business Strategies MISSIE,

Nadere informatie

Ontpopping. ORGACOM Thuis in het Museum

Ontpopping. ORGACOM Thuis in het Museum Ontpopping Veel deelnemende bezoekers zijn dit jaar nog maar één keer in het Van Abbemuseum geweest. De vragenlijst van deze mensen hangt Orgacom in een honingraatpatroon. Bezoekers die vaker komen worden

Nadere informatie

Management Development Next Level

Management Development Next Level Management Development Next Level NFMD congres 27 januari 2015 Marcel Knotter 1. Hoezo MD? 1. Hoezo MD? 1. Hoezo MD? Quiz Vraag 1 Wat is ca. de omvang van management- en A. $50-60 miljoen B. $500-600 miljoen

Nadere informatie

Jaarrekening. Henk Fuchs OPGAVEN- EN WERKBOEK. Tweede druk

Jaarrekening. Henk Fuchs OPGAVEN- EN WERKBOEK. Tweede druk Jaarrekening Henk Fuchs OPGAVEN- EN WERKBOEK Tweede druk Jaarrekening Opgaven- en werkboek Jaarrekening Opgaven- en werkboek Henk Fuchs Tweede druk Noordhoff Uitgevers Groningen/Houten Opmaak binnenwerk:

Nadere informatie

Sneeuwwitje, de zeven dwergen en de boze heks?

Sneeuwwitje, de zeven dwergen en de boze heks? Sneeuwwitje, de zeven dwergen en de boze heks? Over de rol van de Operational Auditor in sturen op kernwaarden, cultuur en gedrag Olof Bik Behavioral & Cultural Governance Trophy Games, 28 nov 2013, Hilversum

Nadere informatie

Healthy people want everything, sick people want only one thing. would love to see a Hospital Teacher

Healthy people want everything, sick people want only one thing. would love to see a Hospital Teacher Healthy people want everything, sick people want only one thing. would love to see a Hospital Teacher Consultant Education Sick Pupils Educational Service Centre University Medical Centre The Netherlands

Nadere informatie

Relationele Databases 2002/2003

Relationele Databases 2002/2003 Relationele Databases 2002/2003 Hoorcollege 4 8 mei 2003 Jaap Kamps & Maarten de Rijke April Juli 2003 1 Plan voor Vandaag Praktische dingen Huiswerk 3.1, 3.2, 3.3, 3.4, 3.5. SQL Aantekeningen 2 Tabellen.

Nadere informatie

Grammatica uitleg voor de toets van Hoofdstuk 1

Grammatica uitleg voor de toets van Hoofdstuk 1 Grammatica uitleg voor de toets van Hoofdstuk 1 Vraagzinnen: Je kunt in het Engels vraagzinnen maken door vaak het werkwoord vooraan de zin te zetten. Bijv. She is nice. Bijv. I am late. Bijv. They are

Nadere informatie

Leiderschap in Turbulente Tijden

Leiderschap in Turbulente Tijden De Mindset van de Business Leader Leiderschap in Turbulente Tijden Onderzoek onder 175 strategische leiders Maart 2012 Inleiding.. 3 Respondenten 4 De toekomst 5 De managementagenda 7 Leiderschap en Ondernemerschap

Nadere informatie

Talentmanagement in tijden van crisis

Talentmanagement in tijden van crisis Talentmanagement in tijden van crisis Drs. Bas Puts Page 1 Copyright Siemens 2009. All rights reserved Mission: Achieving the perfect fit Organisatie Finance Sales Customer Engineering Project management

Nadere informatie

Lezing 7 december IPMA

Lezing 7 december IPMA Lezing 7 december IPMA Portfoliomanagement bij onvoorspelbaarheid Portfolio Management (PfM), definition PfM is the management of one or more project portfolios so as to maximize the contribution of projects

Nadere informatie

Settings for the C100BRS4 MAC Address Spoofing with cable Internet.

Settings for the C100BRS4 MAC Address Spoofing with cable Internet. Settings for the C100BRS4 MAC Address Spoofing with cable Internet. General: Please use the latest firmware for the router. The firmware is available on http://www.conceptronic.net! Use Firmware version

Nadere informatie

Strategisch Risicomanagement

Strategisch Risicomanagement Commitment without understanding is a liability Strategisch Risicomanagement Auteur Drs. Carla van der Weerdt RA Accent Organisatie Advies Effectief en efficiënt risicomanagement op bestuursniveau Risicomanagement

Nadere informatie

Introduction to IBM Cognos Express = BA 4 ALL

Introduction to IBM Cognos Express = BA 4 ALL Introduction to IBM Cognos Express = BA 4 ALL Wilma Fokker, IBM account manager BA Ton Rijkers, Business Project Manager EMI Music IBM Cognos Express Think big. Smart small. Easy to install pre-configured

Nadere informatie

Update Empowermentproject Awasi Kenia september 2013

Update Empowermentproject Awasi Kenia september 2013 Update Empowermentproject Kenia september 2013 Het Empowerment-project in Kenia van de Rotaryclub Rhenen-Veendaal begint aan de derde fase: een derde en laatste bezoek, met een Empowerment workshop voor

Nadere informatie

De sociale ontwikkeling van het schoolkind

De sociale ontwikkeling van het schoolkind De sociale ontwikkeling van het schoolkind De sociale ontwikkeling van het schoolkind J.D. van der Ploeg Houten 2011 2011 Bohn Stafleu van Loghum, onderdeel van Springer Media Alle rechten voorbehouden.

Nadere informatie

Inleiding Administratieve Organisatie. Opgavenboek

Inleiding Administratieve Organisatie. Opgavenboek Inleiding Administratieve Organisatie Opgavenboek Inleiding Administratieve Organisatie Opgavenboek drs. J.P.M. van der Hoeven Vierde druk Stenfert Kroese, Groningen/Houten Wolters-Noordhoff bv voert

Nadere informatie

Effectiviteit = Kwaliteit x Acceptatie Silvia Blankestijn

Effectiviteit = Kwaliteit x Acceptatie Silvia Blankestijn Communiceren met ziel en zakelijkheid Effectiviteit = Kwaliteit x Acceptatie Silvia Blankestijn Copyright: Uitgeverij Boom Nelissen, Amsterdam & Silvia Blankestijn, 2012 Omslag: Bart van den Tooren, Bureau

Nadere informatie

Innovaties in de chronische ziekenzorg 3e voorbeeld van zorginnovatie. Dr. J.J.W. (Hanneke) Molema, Prof. Dr. H.J.M.

Innovaties in de chronische ziekenzorg 3e voorbeeld van zorginnovatie. Dr. J.J.W. (Hanneke) Molema, Prof. Dr. H.J.M. Innovaties in de chronische ziekenzorg 3e voorbeeld van zorginnovatie Dr. J.J.W. (Hanneke) Molema, Prof. Dr. H.J.M. (Bert) Vrijhoef Take home messages: Voor toekomstbestendige chronische zorg zijn innovaties

Nadere informatie

Helder rapporteren. BRING ME NO MORE REPORTS (Macbeth, Act V)

Helder rapporteren. BRING ME NO MORE REPORTS (Macbeth, Act V) Helder rapporteren BRING ME NO MORE REPORTS (Macbeth, Act V) Helder rapporteren Een handleiding voor het opzetten en schrijven van rapporten, scripties, nota s en artikelen Peter Nederhoed Tiende, herziene

Nadere informatie

Exploitant. CM-Bureau

Exploitant. CM-Bureau Van Exploitant Naar CM-Bureau You do not lead by hitting people over the head that s assault, not leadership MT MediaGroep BV 2014, Berend Jan Veldkamp Dwight D. Eisenhouwer Over MT MediaGroep boeit en

Nadere informatie

Beschouwingen naar aanleiding van het wetsvoorstel Aanbestedingswet

Beschouwingen naar aanleiding van het wetsvoorstel Aanbestedingswet Beschouwingen naar aanleiding van het wetsvoorstel Aanbestedingswet Preadviezen voor de Vereniging voor Bouwrecht Nr. 38 Beschouwingen naar aanleiding van het wetsvoorstel Aanbestedingswet prof. mr. J.M.

Nadere informatie

Internationalisering als uitdaging

Internationalisering als uitdaging Internationalisering als uitdaging internationalisering als uitdaging Een handreiking voor opleidingen in het hbo Klaas Schermer Bohn Stafleu van Loghum Houten 2010 2010 Bohn Stafleu van Loghum, onderdeel

Nadere informatie

Relationele Databases 2002/2003

Relationele Databases 2002/2003 1 Relationele Databases 2002/2003 Hoorcollege 4 8 mei 2003 Jaap Kamps & Maarten de Rijke April Juli 2003 Plan voor Vandaag Praktische dingen 3.1, 3.2, 3.3, 3.4, 3.5. SQL Aantekeningen 2 Tabellen. Theorie

Nadere informatie

Internationaliseren van leeruitkomsten: vier voorbeelden uit de praktijk. Jos Beelen Utrecht, 5 februari 2015

Internationaliseren van leeruitkomsten: vier voorbeelden uit de praktijk. Jos Beelen Utrecht, 5 februari 2015 Internationaliseren van leeruitkomsten: vier voorbeelden uit de praktijk Jos Beelen Utrecht, 5 februari 2015 Case 1: add on Universiteit van Tilburg Link Class Collaborative Online International Learning

Nadere informatie

Niet meer depressief

Niet meer depressief Niet meer depressief Dit boek, Niet meer depressief; Werkboek voor de cliënt, is onderdeel van de reeks Protocollen voor de GGZ. Serie Protocollen voor de GGZ De boeken in de reeks Protocollen voor de

Nadere informatie

Ouderschap in Ontwikkeling

Ouderschap in Ontwikkeling Ouderschap in Ontwikkeling Ouderschap in Ontwikkeling. De kracht van alledaags ouderschap. Carolien Gravesteijn Ouderschap in Ontwikkeling. De kracht van alledaags ouderschap. Carolien Gravesteijn Ouderschap

Nadere informatie

De Relatie tussen Betrokkenheid bij Pesten en Welbevinden en de Invloed van Sociale Steun en. Discrepantie

De Relatie tussen Betrokkenheid bij Pesten en Welbevinden en de Invloed van Sociale Steun en. Discrepantie De Relatie tussen Betrokkenheid bij Pesten en Welbevinden en de Invloed van Sociale Steun en Discrepantie The Relationship between Involvement in Bullying and Well-Being and the Influence of Social Support

Nadere informatie

opgaven- en werkboek GECONSOLIDEERDE JAARREKENING Henk Fuchs 1e druk

opgaven- en werkboek GECONSOLIDEERDE JAARREKENING Henk Fuchs 1e druk opgaven- en werkboek Henk Fuchs GECONSOLIDEERDE JAARREKENING 1e druk Geconsolideerde jaarrekening Opgaven- en werkboek Geconsolideerde jaarrekening Opgaven- en werkboek Henk Fuchs Eerste druk Noordhoff

Nadere informatie

SharePoint intranet bij Barco Beter (samen)werken en communiceren

SharePoint intranet bij Barco Beter (samen)werken en communiceren SharePoint intranet bij Barco Beter (samen)werken en communiceren Els De Paepe Hans Vandenberghe 1 OVER BARCO 90+ 3,250 +1 billion Presence in more than 90 countries Employees Sales for 4 consecutive years

Nadere informatie

The influence of Management Style on Networked Innovation in Consultancy & Engineering Firms

The influence of Management Style on Networked Innovation in Consultancy & Engineering Firms The influence of Management Style on Networked Innovation in Consultancy & Engineering Firms Master thesis Arjen van Bruchem Inhoud Wat verstaan we onder innovatie? Waarom dit onderzoek? Aanpak van het

Nadere informatie

Identity & Access Management & Cloud Computing

Identity & Access Management & Cloud Computing Identity & Access Management & Cloud Computing Emanuël van der Hulst Edwin Sturrus KPMG IT Advisory 11 juni 2015 Cloud Architect Alliance Introductie Emanuël van der Hulst RE CRISC KPMG IT Advisory Information

Nadere informatie

Pesten onder Leerlingen met Autisme Spectrum Stoornissen op de Middelbare School: de Participantrollen en het Verband met de Theory of Mind.

Pesten onder Leerlingen met Autisme Spectrum Stoornissen op de Middelbare School: de Participantrollen en het Verband met de Theory of Mind. Pesten onder Leerlingen met Autisme Spectrum Stoornissen op de Middelbare School: de Participantrollen en het Verband met de Theory of Mind. Bullying among Students with Autism Spectrum Disorders in Secondary

Nadere informatie

Projecthandleiding marketingcommunicatieplan

Projecthandleiding marketingcommunicatieplan Basisboek marketingcommunicatie Projecthandleiding marketingcommunicatieplan Esther de Berg (red.) Elyn Doornenbal Werner Kleiss Gabriëlle Kuiper Rutger Mackenbach bussum 2011 1/8 Deze hoort bij Basisboek

Nadere informatie

Over de transformatie van ex-partners in collega-ouders en de kindermomenten in bemiddeling. Cees van Leuven en Annelies Hendriks

Over de transformatie van ex-partners in collega-ouders en de kindermomenten in bemiddeling. Cees van Leuven en Annelies Hendriks Over de transformatie van ex-partners in collega-ouders en de kindermomenten in bemiddeling Cees van Leuven en Annelies Hendriks Kind in bemiddeling Eerste druk van deze titel werd uitgegeven door Jabalis

Nadere informatie

Pesten op het werk en de invloed van Sociale Steun op Gezondheid en Verzuim.

Pesten op het werk en de invloed van Sociale Steun op Gezondheid en Verzuim. Pesten op het werk en de invloed van Sociale Steun op Gezondheid en Verzuim. Bullying at work and the impact of Social Support on Health and Absenteeism. Rieneke Dingemans April 2008 Scriptiebegeleider:

Nadere informatie

Stenvert. Rekenmeesters 5. Zelfstandig werken Rekenen Groep 7 Antwoorden. Zelfstandig werken Stenvert Rekenen Rekenmeesters 5 Antwoorden Groep 7

Stenvert. Rekenmeesters 5. Zelfstandig werken Rekenen Groep 7 Antwoorden. Zelfstandig werken Stenvert Rekenen Rekenmeesters 5 Antwoorden Groep 7 Zelfstandig werken Rekenen Groep 7 Antwoorden Stenvert maakt deel uit van ThiemeMeulenhoff Zelfstandig werken (Z). Dit bestaat uit een groot assor ment leermiddelen voor alle leerjaren. Op onze Z-site vindt

Nadere informatie

blanco (wordt verlijmd met cover)

blanco (wordt verlijmd met cover) 1 blanco (wordt verlijmd met cover) 2 blanco Vincent Bijlo en Mariska Reijmerink Bink en Pip gaan naar Engeland Met tekeningen van Juliette de Wit Bink en Pip gaan naar Engeland Auteurs: Vincent Bijlo

Nadere informatie

Verschillen in het Gebruik van Geheugenstrategieën en Leerstijlen. Differences in the Use of Memory Strategies and Learning Styles

Verschillen in het Gebruik van Geheugenstrategieën en Leerstijlen. Differences in the Use of Memory Strategies and Learning Styles Verschillen in het Gebruik van Geheugenstrategieën en Leerstijlen tussen Leeftijdsgroepen Differences in the Use of Memory Strategies and Learning Styles between Age Groups Rik Hazeu Eerste begeleider:

Nadere informatie

Ted Knoester. Contractmanagement in de praktijk

Ted Knoester. Contractmanagement in de praktijk Ted Knoester Contractmanagement in de praktijk Ted Knoester Contractmanagement in de praktijk Derde druk ISBN 978-90-368-0384-7 Bohn Stafleu van Loghum, onderdeel van Springer Media 2013 Alle rechten voorbehouden.

Nadere informatie

Pascale Peters (Radboud Universiteit) Laura den Dulk (Universiteit Utrecht) Judith de Ruijter (A&O Consult)

Pascale Peters (Radboud Universiteit) Laura den Dulk (Universiteit Utrecht) Judith de Ruijter (A&O Consult) Mag ik thuiswerken? Een onderzoek naar de attitudes van managers t.a.v. telewerkverzoeken Pascale Peters (Radboud Universiteit) Laura den Dulk (Universiteit Utrecht) Judith de Ruijter (A&O Consult) Nederland

Nadere informatie

Duurzaam leiderschap Over de wereld, de mens en onderwijs

Duurzaam leiderschap Over de wereld, de mens en onderwijs Duurzaam leiderschap Over de wereld, de mens en onderwijs Elena Cavagnaro, lector in service studies MLI & SEN 2013 09 06 1 9/6/2013 Agenda Even voorstellen Wereldbeelden Welk beeld hebben we van de wereld

Nadere informatie

Mentaal Weerbaar Blauw

Mentaal Weerbaar Blauw Mentaal Weerbaar Blauw de invloed van stereotypen over etnische minderheden cynisme en negatieve emoties op de mentale weerbaarheid van politieagenten begeleiders: dr. Anita Eerland & dr. Arjan Bos dr.

Nadere informatie

Effecten van contactgericht spelen en leren op de ouder-kindrelatie bij autisme

Effecten van contactgericht spelen en leren op de ouder-kindrelatie bij autisme Effecten van contactgericht spelen en leren op de ouder-kindrelatie bij autisme Effects of Contact-oriented Play and Learning in the Relationship between parent and child with autism Kristel Stes Studentnummer:

Nadere informatie

De HR sturing voor een professionele ontwikkeling. Dit materiaal mag vrij gebruikt worden, mits er sprake is van correcte bronvermelding

De HR sturing voor een professionele ontwikkeling. Dit materiaal mag vrij gebruikt worden, mits er sprake is van correcte bronvermelding De HR sturing voor een professionele ontwikkeling. 1 Executive Leadership Foundation 2011 Dit materiaal mag vrij gebruikt worden, mits er sprake is van correcte bronvermelding Niets is zo ongelijk als

Nadere informatie

Competent talent in de praktijk

Competent talent in de praktijk Competent talent in de praktijk Competent talent in DE PRAKTIJK CURSISTENBOEK Talent ontdekken, ontwikkelen & inzetten Competent talent in de praktijk Cursistenboek Talent ontdekken, ontwikkelen & inzetten

Nadere informatie

Werken in sph. Maria van Deutekom Britt Fontaine Godelieve van Hees Marja Magnée Alfons Ravelli

Werken in sph. Maria van Deutekom Britt Fontaine Godelieve van Hees Marja Magnée Alfons Ravelli Verslaafden Werken in sph Redactie: Dineke Behrend Maria van Deutekom Britt Fontaine Godelieve van Hees Marja Magnée Alfons Ravelli 2 Verslaafden Auteur: Hans van Nes Bohn Stafleu Van Loghum Houten, 2004

Nadere informatie

Toetsvragen bij domein 6 Stellen

Toetsvragen bij domein 6 Stellen bijvoorbeeld Exemplarische opleidingsdidactiek voor taalonderwijs op de basisschool Toetsvragen bij domein 6 Stellen Bart van der Leeuw (red.) Jo van den Hauwe (red.) Els Moonen Ietje Pauw Anneli Schaufeli

Nadere informatie

Nooit meer burn-out!

Nooit meer burn-out! Nooit meer burn-out! In drie stappen leren genieten van werk en leven Anita Roelands Eerste druk, 2012 Tweede druk, 2013 Nooit meer burn-out! In drie stappen leren genieten van werk en leven Anita Roelands

Nadere informatie

Psychosociale zorg bij chronische ziekten

Psychosociale zorg bij chronische ziekten Psychosociale zorg bij chronische ziekten Psychosociale zorg bij chronische ziekten Klinische praktijk en effectiviteit Jan Jaspers en Henriët van Middendorp Bohn Stafleu van Loghum Houten 2010 2010 Bohn

Nadere informatie

HOTEL HALLO. , Amsterdam. Werkboek. Nederlandse woordenschat voor anderstalige kinderen Kim Koelewijn

HOTEL HALLO. , Amsterdam. Werkboek. Nederlandse woordenschat voor anderstalige kinderen Kim Koelewijn HOTEL HALLO Werkboek Nederlandse woordenschat voor anderstalige kinderen Kim Koelewijn, Amsterdam 2014, Uitgeverij Boom, Amsterdam, Kim Koelewijn Behoudens de in of krachtens de Auteurswet van 1912 gestelde

Nadere informatie

PICA Patient flow Improvement center Amsterdam

PICA Patient flow Improvement center Amsterdam Operations research bij strategische capaciteitsbeslissingen in de zorg Ger Koole 26 mei 2008 Wat is Operations research? operations research (O.R.) is the discipline of applying advanced analytical methods

Nadere informatie

Periodeafsluiting. Henk Fuchs Sarina van Vlimmeren OPGAVEN- EN WERKBOEK. Tweede druk

Periodeafsluiting. Henk Fuchs Sarina van Vlimmeren OPGAVEN- EN WERKBOEK. Tweede druk Periodeafsluiting Henk Fuchs Sarina van Vlimmeren OPGAVEN- EN WERKBOEK Tweede druk Periodeafsluiting Opgaven- en werkboek Periodeafsluiting Opgaven- en werkboek Henk Fuchs Sarina van Vlimmeren Tweede

Nadere informatie

Werkwoordspelling 2 Toelichting en Antwoorden

Werkwoordspelling 2 Toelichting en Antwoorden Werkwoordspelling 2 Toelichting en Antwoorden COLOFON Auteurs Frank Pollet Illustraties Liza-Beth Valkema Basisvormgeving LS Ontwerpers bno, Groningen Omslag illustratie Metamorfose ontwerpen BNO, Deventer

Nadere informatie

Kwaliteitsstandaarden Jeugdzorg Q4C

Kwaliteitsstandaarden Jeugdzorg Q4C Kwaliteitsstandaarden Jeugdzorg Q4C Kwaliteitsstandaarden Jeugdzorg Q4C Wat kinderen en jongeren belangrijk vinden als ze niet thuis wonen Fiet van Beek en Leo Rutjes (red.) met medewerking van Mirjam

Nadere informatie

Mijn leerling online. Hoe begeleid je je leerlingen op Internet? Justine Pardoen en Remco Pijpers

Mijn leerling online. Hoe begeleid je je leerlingen op Internet? Justine Pardoen en Remco Pijpers Mijn leerling online Hoe begeleid je je leerlingen op Internet? Justine Pardoen en Remco Pijpers Mijn leerling online Hoe begeleid je je leerlingen op Internet? Justine Pardoen en Remco Pijpers ISBN 90

Nadere informatie

een kopie van je paspoort, een kopie van je diploma voortgezet onderwijs (hoogst genoten opleiding), twee pasfoto s, naam op de achterkant

een kopie van je paspoort, een kopie van je diploma voortgezet onderwijs (hoogst genoten opleiding), twee pasfoto s, naam op de achterkant Vragenlijst in te vullen en op te sturen voor de meeloopochtend, KABK afdeling fotografie Questionnaire to be filled in and send in before the introduction morning, KABK department of Photography Stuur

Nadere informatie

Toetsvragen bij domein 5 Begrijpend lezen

Toetsvragen bij domein 5 Begrijpend lezen bijvoorbeeld Exemplarische opleidingsdidactiek voor taalonderwijs op de basisschool Toetsvragen bij domein 5 Begrijpend lezen Bart van der Leeuw (red.) Jo van den Hauwe (red.) Els Moonen Ietje Pauw Anneli

Nadere informatie

Vincie van Gils. Klantencommunicatie. Zo krijg je en houd je u tevreden klanten. Spectrum. Uitgeverij Unieboek Het Spectrum bv, Houten Antwerpen

Vincie van Gils. Klantencommunicatie. Zo krijg je en houd je u tevreden klanten. Spectrum. Uitgeverij Unieboek Het Spectrum bv, Houten Antwerpen Vincie van Gils Klantencommunicatie Zo krijg je en houd je u tevreden klanten Spectrum Uitgeverij Unieboek Het Spectrum bv, Houten Antwerpen Spectrum maakt deel uit van Uitgeverij Unieboek Het Spectrum

Nadere informatie

Verschil in Perceptie over Opvoeding tussen Ouders en Adolescenten en Alcoholgebruik van Adolescenten

Verschil in Perceptie over Opvoeding tussen Ouders en Adolescenten en Alcoholgebruik van Adolescenten Verschil in Perceptie over Opvoeding tussen Ouders en Adolescenten en Alcoholgebruik van Adolescenten Difference in Perception about Parenting between Parents and Adolescents and Alcohol Use of Adolescents

Nadere informatie

Assistent en maatschappij

Assistent en maatschappij Assistent en maatschappij Assistent en maatschappij Burgerschap voor AG B. van Abshoven W. van Grootheest T. Verhoeven Bohn Stafleu van Loghum Houten 2008 2008 Bohn Stafleu van Loghum, onderdeel van Springer

Nadere informatie

Corporate & Trade Show Video Lighting Sound

Corporate & Trade Show Video Lighting Sound Corporate & Trade Show Video Lighting Sound Beurzen, sales meetings, algemene vergaderingen, klantgerichte evenementen: Voor firma s zijn evenementen de meest directe en dynamische manier om zichzelf en

Nadere informatie

Van je nachtmerries af

Van je nachtmerries af Van je nachtmerries af 2 van je nachtmerries af Dit boek, Van je nachtmerries af, is onderdeel van de reeks Protocollen voor de GGZ. Serie Protocollen voor de GGZ De boeken in de reeks Protocollen voor

Nadere informatie

2 e webinar herziening ISO 14001

2 e webinar herziening ISO 14001 2 e webinar herziening ISO 14001 Webinar SCCM 25 september 2014 Frans Stuyt Doel 2 e webinar herziening ISO 14001 Planning vervolg herziening Overgangsperiode certificaten Korte samenvatting 1 e webinar

Nadere informatie

Free Electives (15 ects)

Free Electives (15 ects) Free Electives (15 ects) Information about the Master RE&H (and the free electives) can be found at the following page: http://www.bk.tudelft.nl/en/about-faculty/departments/real-estate-and-housing/education/masterreh/free-electives/

Nadere informatie