Support to the competitiveness of the rice sector in the Caribbean. Technical Assistance for the EU/CARIFORUM project 9 ACP-RPR 006 REG/7461/000

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Support to the competitiveness of the rice sector in the Caribbean. Technical Assistance for the EU/CARIFORUM project 9 ACP-RPR 006 REG/7461/000"

Transcriptie

1 Support to the competitiveness of the rice sector in the Caribbean Technical Assistance for the EU/CARIFORUM project 9 ACP-RPR 006 REG/7461/000 FINAL REPORT Prepared by ir. R.J. Elmont Post harvest specialist Nickerie, December 2005

2 Lijst van afkortingen ACP ADRON BOG CARICOM CARIFORUM CELOS EDF EU GMP HACCP HI ISDB ISO LVV MWI MIS SPMU SPS TOR QMS VRE WTO African, Caribbean and Pacific Countries Anne van Dijk Rijstonderszoekscentrum Nickerie Bureau voor Openbare Gezondheidszorg Caribbean Community Caribbean Forum of ACP States Centrum voor Landbouwkundig Onderzoek in Suriname European Development Fund European Union Good Manufacturing Practice Hazard Analysis of Critical Control Points Ministerie van Handel en Industrie Islamic Development Bank International Standards Organization Ministerie van Landbouw, Veeteelt en Visserij Medisch Wetenschappelijk Instituut Management Information System Suriname Project Management Unit Sanitary and Phytosanitary Measures Terms of reference Quality Management System Vereniging van Rijstexporteurs World Trade Organization Pagina 1 van 95, Technical Assistance for the EC/CARIFORUM project 9 ACP-RPR 006 REG/7461/000

3 Inhoudsopgave Lijst van afkortingen Inleiding Achtergronden Uitgangspunten Methodiek evaluatie Technische evaluatie Administratieve organisatie Kwaliteitsmanagementsysteem (QMS) Technische evaluatie molens Ontwikkeling en invoering QMS Trainingen Institutionele versterking sectororganen VRE Productschap ADRON Investeringsprojecten Bijlage 1. Terms of Reference Bijlage 2. Lijst respondenten Bijlage 3. Exports Bijlage 4. Selectie overzicht exportbedrijven Bijlage 5. Invoering Algemene Levensmiddelen verordening EU 2004 Gafta Bijlage 6. Schematische aanpak voor de ontwikkeling en invoering van een Hygiënecode voor rijstverwerkende bedrijven in Suriname Bijlage 7. Programma workshop QMS Bijlage 8. Handleiding voor trainingen Bijlage 9. Ideale flow export molen Bijlage 10. Voorstellen voor meest urgente post harvest onderzoeken door ADRON Bijlage 11. Budgetten samenvatting projecten tbv de verwerkingsbedrijven Bijlage 12. Geraadpleegde rapporten en literatuur Bijlage 13. Ontwerp Besluit Standaarden Rijstuitvoer Bijlage 14. Formulier Technisch evaluatie matrix exporterende bedrijven Bijlage 15a. Voorstel QMS Polyformis Bijlage 15b. Voorstel QMS Quality Masters Bijlage 16. Realisatie actieprogramma ADRON Pagina 2 van 95, Technical Assistance for the EC/CARIFORUM project 9 ACP-RPR 006 REG/7461/000

4 1. Inleiding Deze missie vond plaats in het kader van het EU-project: Support to the competitiveness of the rice sectors in the Caribbean en had tot doel het evalueren van de rijstverwerkingsbedrijven en het doen van voorstellen inzake verbeteren van de technische installatie en de operatie daarvan, het management en het invoeren van een kwaliteitsmanagement systeem (QMS). Alles ter verbetering van het functioneren van de verwerkingssector, het verlagen van de kosten en verbeteren van de kwaliteit en de veiligheid van de rijst geproduceerd in de rijstverwerkingsbedrijven in Suriname. Het onderzoek vond voornamelijk plaats in rijstverwerkingsbedrijven in het rijstdistrict Nickerie terwijl in Paramaribo gesprekken plaatsvonden met overheidsfunctionarissen en andere bedrijven die een rol kunnen spelen bij de aanpak van de geschetste problematiek en het realiseren van de gestelde doelen in het programma van eisen (bijlage 1). Zoals in dit programma van eisen is aangegeven, was de doelgroep van deze missie de groep exporterende rijstpelmolens en de zogenaamde emerging mills, zijnde molens die in de toekomst een rol zullen spelen als exporterend bedrijf of die reeds als toeleveranciers optreden van reeds exporterende bedrijven. Daarbij zijn bij de vaststelling van deze doelgroep zowel de huidige technische staat van de bedrijven, de kwaliteit van het leidinggevend en bedienend personeel en de organisatie van het bedrijf van doorslaggevend belang geweest. Bij deze missie is veel medewerking ontvangen van de VRE, ADRON en functionarissen van de ministeries van LVV en HI. De uitvoering van het veldonderzoek vond in twee periodes plaats. In de periode 15 september tot en met 1 oktober 2005 vonden de gesprekken met de VRE, ADRON en de SPMU plaats en werden de criteria van de selectie van de te evalueren molens vastgelegd waarna de meeste evaluatiebezoeken plaatsvonden. Ook vond er een oriënterend overleg plaats met een tweetal bedrijven die zich bewegen op het vlak van het verzorgen van trainingen op het vlak van HACCP en ISO systemen alsmede de invoering van deze systemen in levensmiddelenverwerkende en andere bedrijven. In de periode van 25 november tot 15 december 2005 vond overleg plaats met overheidsfunctionarissen van de ministeries van LVV en HI en werden nog enkele afsluitende bezoeken afgelegd aan de geselecteerde bedrijven. In hoofdstuk 4 en 5 is de evaluatie van de verwerkingsbedrijven besproken. De criteria worden vastgesteld waaraan bedrijven moeten voldoen om in dit onderzoek deel te kunnen nemen. De geselecteerde bedrijven zijn bezocht en er is aan de hand van deze bezoeken vastgesteld wat de huidige technische stand van zaken van deze bedrijven is en op welke wijze verdere verbetering van de efficiency door training en aanpassen van de technische voorzieningen mogelijk is. In hoofdstuk 6 is beschreven hoe een kwaliteitsmanagementsysteem (QMS) in de rijstverwerking kan worden ingevoerd met daarop aansluitend certificering van een voedselveiligheidssysteem, HACCP of ISO Pagina 3 van 95, Technical Assistance for the EC/CARIFORUM project 9 ACP-RPR 006 REG/7461/000

5 De trainingsbehoeften die in diverse eerdere rapporten door o.a. Elmont en Agrotec zijn vastgesteld, zijn in hoofdstuk 7 uitgewerkt in een drietal trainingen voor diverse niveaus in de bedrijfsorganisaties. In hoofdstuk 8 wordt in het kort de rol en het functioneren van de Vereniging van Rijstexporteurs (VRE) besproken en wordt aangegeven op welke wijze deze kan worden versterkt. Tot slot zijn in hoofdstuk 9 de conclusies en aanbeveling inzake de aanpak en financiering van de investeringsbehoeften die in het kader van het Project kunnen worden uitgevoerd. In een 13-tal bijlagen zijn achtergrond documenten en een handleiding voor de ontwikkeling en uitvoering van de trainingen bij dit rapport gevoegd. Pagina 4 van 95, Technical Assistance for the EC/CARIFORUM project 9 ACP-RPR 006 REG/7461/000

6 2. Achtergronden In de periode vonden in het kader van de technische bijstand van het EDF-project : Technical Assistance for the Foundation for Rice Research in Suriname een aantal missies plaats waarin een aanzet werd gegeven tot de verbetering van het functioneren van de rijstverwerkende industrie in Suriname. Deze missies hadden in eerste instantie tot doel om een basis te leggen voor post-harvest onderzoek door het nationaal rijst onderzoeksinstituut (ADRON). Daartoe vond er allereerst een evaluatie en kwalificatie van de rijstverwerkende industrieën plaats op basis van hun technische en organisatorische mogelijkheden en hun potentie om binnen afzienbare tijd een QMS in te voeren. Daarnaast werd in een aantal vervolgmissies een handleiding voor de analyse van padie en rijstproducten door ADRON opgesteld en ingevoerd. Om dit proces te kunnen begeleiden is geadviseerd aan ADRON om een post-harvest deskundige aan te rekken en de laboratoriumfaciliteiten uit te breiden zodat de verwerkingseigenschappen en kwaliteit van de rijstrassen voor zowel het veredelingsonderzoek als de rijstverwerkende industrie beter kunnen worden vastgesteld en gecontroleerd. Vanwege gebrek aan middelen en omdat het bovengenoemde project werd beëindigd en ADRON dus niet meer over externe financiële hulp kon beschikken, kon in de periode na 2001 dit onderzoek niet worden opgestart. Tijdens deze missie bleek tevens dat de communicatie van de resultaten van deze missies naar de verwerkende bedrijven toe, waarschijnlijk mede door de afwezigheid van een post-harvest deskundige volgens de bedrijven onvoldoende en in elk geval onbevredigend is geweest. In een missierapport van Brands en Zalmijn: Rijstonderzoek en boeren Naar een sectorgestuurde communicatie is in 2000 een aantal modellen daartoe aangedragen. Een belangrijk advies in dit rapport was, de noodzaak om te komen tot een institutioneel instrument om constructief overleg te realiseren. Na vele discussies tussen de stakeholders in de sector is uiteindelijk in 2005 de opdracht verstrekt aan het adviesbureau Proplan om een nota op te stellen ter oprichting en invoering van een Productschap voor rijst. Dit rapport is reeds in concept aan de sector gepresenteerd en de definitieve versie zal waarschijnlijk nog voor eind 2005 worden gepresenteerd. In dit rapport worden de conceptstatuten uitgewerkt alsmede de wijze waarop dit instituut zal worden opgezet en gefinancierd. Dit productschap zal een belangrijke rol moeten spelen bij de verdere ordening van de rijstsector alsmede de verbetering van de concurrentiepositie van de sector. In 2003 vond er in het kader van de uitvoering van de Cotonou overeenkomst tussen de EU en de ACP een sectorstudie plaats voor de gehele CARIFORUM rijstsector. Feasibility Study of CARIFORUM Rice Industry. In dit plan werd er een nationaal actieplan voor Suriname uitgewerkt. De belangrijkste aanbevelingen in dit rapport voor de verwerkingsector kunnen als volgt worden samengevat. Door de EU zal de introductie van een kwaliteitsmanagement systeem (QMS) in de rijstverwerkende industrie financieel worden ondersteund door een zogenaamde matching grant, waarbij de verwerkers een deel van de invoeringskosten zelf zullen moeten dragen. Pagina 5 van 95, Technical Assistance for the EC/CARIFORUM project 9 ACP-RPR 006 REG/7461/000

7 Er zullen fondsen door de EU ter beschikking kunnen worden gesteld om innovatieve investeringen in de rijstverwerkende industrie te stimuleren (drogen, opslag, verwerking en transport). Het verstrekken van werkkapitaal voor exporten naar niet-traditionele exportmarkten. Aangenomen wordt dat 15 molens over een periode van vier jaar technisch zodanig kunnen worden opgewaardeerd dat het fabrieksrendement aanzienlijk wordt verbeterd en de verliezen worden gereduceerd en tevens met als resultaat rijst van hogere kwaliteit. Er zal o.a. aandacht worden geschonken aan het zo veel mogelijk vermijden van de menging van rassen, verbetering van het management van de verwerkingscapaciteit. Dat betekent dan zowel training en investeringen in de bestaande installaties. Verbeteren en privatiseren van de havenfaciliteiten in Nickerie waarin ook de particuliere sector kan participeren. In alle gevallen geldt dat de bedrijven die hieraan zullen deelnemen gezond zullen moeten zijn en dat de ingediende projecten vergezeld zullen moeten worden door een business plan waaruit de technische en financiële haalbaarheid wordt aangetoond. Aan de hand van de aanbevelingen in dit rapport werd er in 2003 een Financieringsovereenkomst tussen de Europese Commissie en het CARIFORUM ondertekend voor de Support to the competitiveness of the rice sector in the Caribbean. In deze overeenkomst wordt in de periode , totaal ter beschikking gesteld van de Caribische rijstsector. Deze middelen zullen als volgt worden gedistribueerd: Regionaal Guyana Suriname Voor Suriname zal dit bedrag als volgt moeten worden besteed: 1. Technische Assistentie Training en seminars Rehabilitatie watervoorziening Financieringsfaciliteit Deze missie is op lokale voorwaarden uitgevoerd in het kader van de Technische Assistentie. De voorgestelde trainingen en andere activiteiten zullen geheel of gedeeltelijk gefinancierd worden uit de posten 1, 2 en 4. Pagina 6 van 95, Technical Assistance for the EC/CARIFORUM project 9 ACP-RPR 006 REG/7461/000

8 3. Uitgangspunten Rijst is een belangrijk basisvoedingsmiddel in de CARICOM en een belangrijk exportproduct voor Suriname. In de XXIV Joint Declaration on rice in de Cotonou overeenkomst is het belang van de rijstsector in termen van werkgelegenheid, vreemde valuta en politieke stabiliteit in de regio onderkend. Overeenkomstig deze verklaring is een programma gelanceerd om de efficiency en effectiviteit van de rijstsector in Suriname en Guyana te verbeteren. Deze missie had tot doel de pelmolens in Suriname te assisteren bij de verbetering van hun functioneren als molenaars en exporteurs om zodoende de concurrentiepositie van de rijstverwerkers/exporteurs in Suriname te verbeteren. Er vond een evaluatie plaats in aanvulling van de eerder aangehaalde in 2000 uitgevoerde evaluatie van de rijstverwerkende bedrijven in Suriname. Het uiteindelijk doel van deze missie is het presenteren van een trainingsprogramma alsmede een voorstel voor het indienen van een QMS en investeringsprojecten om de efficiency en de toegevoegde waarde van de rijstverwerkende industrie te verhogen in geselecteerde exportmolens. De aanpak van deze missie is in belangrijke mate bepaald door: 1. De in de TOR in bijlage 1 omschreven uitgangspunten en doelstellingen. 2. De briefing door de SPMU. 3. Het overleg met het bestuur van de VRE. 4. De conclusies, aanbevelingen en voorgestelde follow-up projecten in eerdere rapporten over de post-harvest systemen van de rijstsector in Suriname. De belangrijkste conclusies die uit dit vooronderzoek kunnen worden getrokken luiden als volgt:: o De algehele situatie in de rijstsector is verder verslechterd vanwege de belangrijke wijzigingen in de handelsregels op de wereldmarkt. Hierbij moet vooral aandacht gevraagd worden voor de hervormingen van het Europees landbouwbeleid en de verdere verscherping van de fytosanitaire regels en de voedselveiligheid. o De prijzen voor cargorijst bleven op hetzelfde lage niveau en de productiekosten blijven stijgen. Het uitblijven van maatregelen om de infrastructurele voorzieningen in de sector te verbeteren alsmede de verdere teruggang van de voorziening van goed zaaizaad leidde o.a. tot een verdere daling van de productie en daarmee de export. De productiecapaciteit nam in de periode sterk af vanwege de teruggang van de inzaai in de hele sector en tenslotte de volledige stopzetting van de productie door de SML waardoor uiteindelijk ca ha productieareaal en een zaaizaadbedrijf uit productie zijn genomen. o De export naar de CARICOM nam vanaf 2002 tot 2005 relatief sterk toe, terwijl de export in absolute zin verder daalde. o De aan ADRON toebedeelde rol bij de ondersteuning van de verwerkende industrie in de diverse rapporten is in de afgelopen jaren niet uit de verf gekomen. Dit heeft o.a. invloed gehad op de communicatie met de verwerkers inzake de resultaten van het veredelingsprogram en de introductie van een QMS in de sector. Dit heeft de verhouding en de communicatie van ADRON met de rijstverwerkers geen goed gedaan. Een en ander is in belangrijke mate terug te voeren tot het gebrek aan middelen door de afnemende opbrengsten uit de exporten ten behoeve van de exploitatie van ADRON en de afwezigheid van gestructureerde overlegorganen. Pagina 7 van 95, Technical Assistance for the EC/CARIFORUM project 9 ACP-RPR 006 REG/7461/000

9 o o o In 2003 nam vanwege de afnemende vraag in de EU naar Surinaamse cargorijst, door de prijszetting en afnemende kwaliteit, de export naar de EU af. De export van witte rijst naar de CARICOM en andere landen in Zuid Amerika nam daarentegen, mede vanwege o.a. een aantal government-to-government contracten, toe. Om te kunnen concurreren met de USA en Guyana op de CARICOM markt waren een aantal molens genoodzaakt om de slijp- en sorteringsecties te verbeteren en daardoor hun slijprendement te verhogen en de kwaliteit te verbeteren. Hetzelfde gold voor de lokale markt omdat ook een aantal exporterende bedrijven zich op de lokale markt gingen bewegen met als gevolg een toenemende concurrentie en verbetering van de kwaliteit van de geleverde producten. De volledigheid van de door ADRON verschafte exportcijfers in de periode mag in twijfel worden getrokken. Blijkbaar zijn daarin de cijfers van via Paramaribo geleverde exporten niet opgenomen en betreffen de verstrekte cijfers alleen de exportcijfers die vanuit Nickerie plaatsvonden. Zie voor deze cijfers bijlage 3. De toename van de brandstofprijzen in september 2005 zal een verdere verhoging van de padieprijzen en de kostprijs van het eindproduct tot gevolg hebben als de overheid geen compenserende maatregelen neemt zoals door de organisaties van verwerkers en padieproducenten in de nota van november 2005: Korte termijn maatregelen in de rijstsector, is aangegeven. De noodzaak om de technische installaties verder te verbeteren alsmede de managementsystemen en het management en bediening van de installaties wordt onderschreven door de grotere export molens. De beschikbaarheid van investeringsmiddelen tegen internationaal concurrerende rentetarieven blijft een knelpunt voor het uitvoeren van noodzakelijke investeringsprogramma s om de efficiency van de rijstverwerkende industrie te verbeteren en voor het financieren van het werkkapitaal. Door de hoge rentetarieven zullen de meeste projecten een te laag rendement hebben als ze tegen de huidige tarieven moeten worden gefinancierd. Aangezien de middelen die ter beschikking staan van de rijstsector voor belangrijke investeringen in de Financieringsfaciliteit van het EDF-project, beperkt zijn, zullen molens die in zowel het investeringsprogramma als het trainingsprogramma willen participeren aan stringente voorwaarden moeten voldoen. Het bedrijf moet een exportverleden hebben en aantoonbaar in de laatste vijf jaren rijst hebben geëxporteerd of geleverd aan exporterende bedrijven. Het bedrijf moet een goede betalingsmoraal hebben voor wat betreft het betalen van de padie leveranciers, i.h.b. de kleinere boeren. Het bedrijf moet technisch en organisatorisch in staat zijn de voorgestelde projecten te realiseren. Het management zal bereid moeten zijn om te investeren in uitbreiding en ontwikkeling van het personeelsbestand. Het bedrijf moet financieel in staat zijn om een deel van de projectkosten te dekken uit eigen middelen of door middel van commerciële leningen. De versterking van de organisatie van verwerkers en verbetering van de overlegstructuur tussen ADRON, boeren en verwerkers zal mede een bijdrage leveren aan het succes van de geplande projecten. Pagina 8 van 95, Technical Assistance for the EC/CARIFORUM project 9 ACP-RPR 006 REG/7461/000

10 4. Methodiek van evaluatie De eerste stap tijdens deze missie was het definiëren van de doelgroep die moest worden geëvalueerd. Daarbij zijn de volgende criteria gehanteerd. a) Het bedrijf is een rijstpelmolen die tijdens het eerdere onderzoek van Elmont in ten behoeve van ADRON gekwalificeerd was als minimaal type C. b) Het bedrijf heeft in de periode (t/m augustus) regelmatig partijen rijst geëxporteerd in het formele circuit. c) Het bedrijf heeft in de periode regelmatig partijen rijst voor export geleverd aan de exportmolens. d) Het bedrijf is lid van de VRE volgens de opgave van het bestuur van de VRE of een andere door de overheid erkende vertegenwoordigende organisatie. Na deze analyse zijn 14 bedrijven geselecteerd die in bijlage 4 zijn vastgelegd. De resultaten van deze doelgroepanalyse zijn samengevat in paragraaf Technische evaluatie Bij de technische evaluatie werd gebruik gemaakt van de matrix per bedrijf. Deze matrix is per bedrijf ingevuld en diende als een basis voor de noodzakelijke investeringen ter verbetering van de technische installatie. Van de in bijlage 4 opgesomde 14 bedrijven zijn 12 bedrijven geselecteerd om deel te nemen aan de in dit rapport geëntameerde en hieronder genoemde projecten, onder voorbehoud dat zij bereid zijn om tegen de aangegeven voorwaarden te participeren. a) Trainingen b) Introductie QMS c) Pilot project kafbriketten. d) Centrale parboilfabriek. e) Centrale verpakkingsunit f) Vervanging diesel en staatsoliebranders met kafverbranders. g) Opstellen van business plannen per bedrijf voor verbetering van de proces flow en verbeteren van de efficiency. h) Onderzoek naar gebruik van slijpmeel voor andere doeleinden dan voor veevoer. De bedrijven Morex en Ramraggia konden niet worden bezocht en zijn volgens bekomen inlichtingen niet meer actief als exporteur. Ze zijn daarom niet opgenomen in de geselecteerde groep. Manglie heeft wel een van de modernste molens (volledig Buhler) en heeft in zijn magazijn reeds een groot aantal nieuwe machines aangeschaft die te zijner tijd zullen worden geïnstalleerd. Hij heeft echter in de afgelopen vijf jaren volgens de officiële exportcijfers van LVV-Nickerie/ADRON niet formeel geëxporteerd. Desalniettemin stel ik toch voor dit bedrijf ook te betrekken bij het training en QMS project. Voor deelname aan het investeringsprogramma zullen alleen bedrijven kwalificeren die aan alle eisen voldoen. Bedrijven die niet onder de geselecteerde groep bedrijven vallen, zullen niet kunnen Pagina 9 van 95, Technical Assistance for the EC/CARIFORUM project 9 ACP-RPR 006 REG/7461/000

11 deelnemen aan dit programma. Voorgesteld wordt om een uitzondering te maken voor de trainingen en de introductie van een QMS. Als overige bedrijven bereid zijn de eigen bijdrage te betalen, zullen zij mogen participeren afhankelijk van de deelname van de geselecteerde bedrijven en de capaciteit van de opleiding. We gaan er hierbij van uit dat 50 % van het voor de financieringsfaciliteit gereserveerde bedrag door de verwerkers mag worden benut. Dat betekent dus dat er voor deze projecten tenminste een bedrag van ca beschikbaar is. 4.2 Administratieve organisatie Om een rijstverwerkingsbedrijf goed te kunnen leiden, moet de bedrijfsleiding over een goed managementinformatiesysteem beschikken. Dit systeem is opgebouwd uit de volgende deeladministraties: financiële administratie, voorraadadministratie, productieadministratie en kwaliteitscontroleadministratie. Dit maakt in zijn geheel het managementinformatiesysteem uit dat de nodige data zal opleveren om belangrijke commerciële en financiële beslissingen te kunnen nemen voor korte (per seizoen, per boekjaar) en langere termijn (meerjarenprojectie). Financiële administratie inclusief voorraadadministratie Deze administratie zal periodiek zo nauwkeurig mogelijk inzicht moeten geven in de resultaten van de bedrijfsactiviteiten. Deze zal daarom zodanig moeten zijn ingericht dat: o Maandelijks, per seizoen en per jaar resultatenrekeningen worden gepresenteerd aan de directie waarin naast het eindresultaat ook de gedetailleerde exploitatiekosten kunnen worden vergeleken. Dit geldt zowel voor de directe als de indirecte kosten. o De verliezen die optreden in de diverse productiestappen (ontvangst en reiniging - droging opslag verwerking verpakking en levering) kunnen worden gecontroleerd en per seizoen kunnen worden vastgelegd en vergeleken met de laboratoriumanalyses. o o De uitmaling per oogst kan worden berekend en vergeleken met de uit laboratoriumanalyses vastgestelde normkwaliteit. Met behulp van deze gegevens meer inzicht wordt verkregen in de kostprijsontwikkelingen en makkelijker kan worden gebudgetteerd. Productieadministratie De productieadministratie legt tenminste per ploeg (of dagelijks) vast: o Het gewicht van de ingenomen padie in de drogerij, het gemiddelde vochtgehalte en het percentage verontreinigingen. o Het gewicht, het vochtgehalte en de verontreinigingen van de gedroogde padie die aan de padieopslag is geleverd. o Het gewicht, het vochtgehalte, de verontreinigingen, het percentage kaf en de uitmaling na het pellen op laboratoriumschaal van de gedroogde padie die ingenomen wordt in de pellerij. De eindproducten kunnen zijn zowel cargorijst als witte rijst en de daarbij horende bij- en afvalproducten (breukrijst, slijpmeel en kaf). o Het gewicht van de geproduceerde eind- en bijproducten na de verwerking tot witte rijst of cargorijst.. o De gewichten van de diverse kwaliteiten rijstproducten en bijproducten die zijn verpakt en de samenstelling van deze partijen, met name het percentage breuk. Pagina 10 van 95, Technical Assistance for the EC/CARIFORUM project 9 ACP-RPR 006 REG/7461/000

12 o Het gewicht van partijen rijst die tengevolge van lekkage in het productieproces worden teruggestort of vernietigd. Kwaliteitscontroleadministratie In diverse fases van het productieproces wordt een aantal registraties en analyses uitgevoerd zodat het management de juiste functionering van de verwerkingsinstallaties kan controleren en het bedienend personeel de informatie kan verstrekken om het productieproces te kunnen aanpassen door de afstelling van machines te wijzigen. Het betreft daarbij o.a.: o Vochtgehalte, droogtemperaturen, verontreiniging en crackpercentagetoename tijdens de inname en het droogproces. o Vochtgehalte, crackpercentage en pel- en slijprendement van de gedroogde padie voordat die wordt opgeslagen. o Pel- en slijprendement op laboratoriumschaal van mengmonsters per ploeg bij inname in de pellerij. o Controle van het percentage padie in de padie na pellen. Dit geschiedt enkele malen per ploeg. o Controle van het percentage padie in de cargorijst na de padieseparators. Dit geschiedt enkele malen per ploeg.. o Controle van de witheid en het breukpercentage na elke slijpfase enkele malen per ploeg. o Het vergelijken van de laboratoriumslijpuitlevering van een mengmonster van de verwerkte cargo per ploeg met de uitlevering in de fabriek. o De meting van het vochtgehalte van de rijst voor de eerste serie slijpmachine en na de waterpolishers. o De regelmatige meting van het vochtgehalte van het slijpmeel in de diverse slijpseries en van het uiteindelijk verpakte product. o Controle van het breukpercentage en andere kwaliteitseisen zoals vastgelegd in de CARICOM Rijststandaarden van de gemengde eindproducten voor verpakking. o Een volledige analyse van het verpakte en voor verzending gereedstaande rijstproduct. Dit informatiesysteem zal zodanig moeten worden opgezet dat de nodige handboeken en registratieformulieren worden ontworpen die vereist zijn voor een QMS of voedselveiligheidssysteem. In de volgende paragraaf wordt behandeld hoe een dergelijk systeem zal worden ingevoerd in de rijstverwerkende bedrijven in Suriname. 4.3 Kwaliteitsmanagementsysteem (QMS) In het rapport van ADRON, Elmont, 2000, is reeds aangegeven dat het kwaliteitsmanagement in rijstbedrijven zich nog in de kinderschoenen bevond. Op een enkele uitzondering na beperkte dit zich tot de controle van het geproduceerde exportproduct door LVV of Laboriz (namens de kopers). In een enkele molen werd van de padiemonsters een beperkte analyse gemaakt. De hygiëne was in de meeste bedrijven bedroevend te noemen of tenminste beneden niveau. De meeste bedrijven beschikten niet over de minimaal benodigde laboratoriumapparatuur. Met name in de exportbedrijven is dit gewenst. In de afgelopen 5 jaar is daar wel verbetering in opgetreden. De hygiëne in de exportbedrijven is op een enkele uitzondering na verbeterd en er is sprake van een bewustwording waarbij enkele grote bedrijven reeds initiatieven hebben genomen om een vorm van kwaliteitscontrole tijdens het proces Pagina 11 van 95, Technical Assistance for the EC/CARIFORUM project 9 ACP-RPR 006 REG/7461/000

13 verder uit te bouwen en te werken naar certificering van hun kwaliteitssysteem. Een der bedrijven (Sunrice N.V.) verwierf in 2003 als eerste een ISO certificering. Een tweede bedrijf (NV Nanni) heeft reeds de eerste stappen gezet op weg naar ISO certificering en zal daartoe begin 2006 een kwaliteitsmanager aantrekken. De meeste bedrijven zien er echter tegen op vanwege de kosten die daarmee gepaard gaan. Ook organisatorisch zal een zware wissel worden getrokken op management, middelmanagement en operationeel personeel. Om tegemoet te komen aan de eisen die door de afnemer en consument gesteld worden aan de kwaliteit, voedselveiligheid en sanitaire voorwaarden bij de productie van voedingsmiddelen, zal er uiteindelijk in de exportbedrijven een QMS ingevoerd moeten worden als ze willen overleven. Eerst zal er een aantal stappen moeten worden genomen die door Elmont reeds zijn aanbevolen in 2000, n.l.: o Verdere upgrading van het ADRON post harvest laboratorium zodat een aantal belangrijke fysische, chemische en microbiologische bepalingen kunnen worden uitgevoerd. o Upgraden van het Rijstkeuringslaboratorium van LVV in Nickerie. o Upgraden van de bedrijfslaboratoria. o Het trainen van laboratoriumpersoneel zodat er in elk bedrijf tenminste één persoon werkzaam is die kennis draagt van de belangrijkste bepalingsmethoden en die ze eventueel kan overdragen. Naast de normale fysieke bepalingen zoals vastgelegd in de handleiding kwaliteitsbepalingen van ADRON, 2001, zullen in de toekomst ook andere (chemische en microbiologische) bepalingen moeten worden uitgevoerd om te voldoen aan de nieuwe (CARICOM) standaarden zoals vastgelegd in het Ontwerp Staatsbesluit Standaarden Rijstuitvoerbesluit en andere internationale standaarden op het vlak van kwaliteit en voedselveiligheid. Daartoe zijn meer gespecialiseerde laboratoria nodig. De stijgende belangstelling in Suriname voor de voedselveiligheidsaspecten is evident. Dat verklaart het ontstaan van tenminste twee bedrijven die actief zijn op het gebied van de invoering en certificering van QMS en HACCP-systemen. Er zal mede gezien de steeds strengere fytosanitaire en veiligheidseisen die aan exporteur, maar ook aan lokale voedingsmiddelenleveranciers, worden gesteld steeds meer vraag ontstaan naar de invoering van QMS en HACCP. De operationalisering van het Bureau of Standaards, de activiteiten van de Nationale Codex Alimentarius commissie geven tevens aan dat ook de overheid het belang van productstandaardisatie en kwaliteitszorg heeft ingezien.. De bestaande lokale rijstlaboratoria (LVV, ADRON) zijn niet in staat om een aantal bepalingen uit te voeren. Dit zal nodig zijn daar in een HACCP-systeem deze bepalingen vereist zullen zijn. Daarbij kan worden gedacht aan: Residuen van bestrijdingsmiddelen Residuen van zware metalen Residuen van mycotoxinen Microbiologische verontreinigingen of besmettingen. Voor al deze stoffen en organismen zijn normen opgenomen in het nog goed te keuren Staatsbesluit Pagina 12 van 95, Technical Assistance for the EC/CARIFORUM project 9 ACP-RPR 006 REG/7461/000

14 Standaarden Rijstuitvoerbesluit. Gezien de omvang van de investeringen en de benodigde gespecialiseerde kennis die daarvoor nodig is, zal nagegaan moeten worden in hoeverre andere laboratoria in Suriname in staat zullen zijn deze analyses in de toekomst te verrichten (LVV-plantenziektekundige dienst Paramaribo, CELOS, ADRON, MWI, BOG). De laboratoria zullen er ook naar moeten streven om een officiële internationale erkenning te verwerven als gecertificeerd laboratorium (ISO). In het programma ter invoering van QMS in de 12 geselecteerde bedrijven moet er rekening mee gehouden worden dat een aantal bedrijven reeds zover is gevorderd dat ze een sneller traject dan de anderen zullen kunnen doorlopen. Het betreft dan zowel de staat van hun technische installatie, hun personele organisatie alsmede de motivatie van de bedrijfsleiding. De 12 geselecteerde bedrijven worden daarom verdeeld in 3 groepen. Groep 1: Vergevorderden Bedrijven: N.V. Sunrice, NV. Nanni en NV. Rijstpak. Deze bedrijven kunnen met geringe aanpassingen in hun technische installatie en organisatie vrij snel een Hygiënecode introduceren en daarna een HACCP-systeem invoeren en certificeren. Ze hebben reeds een voldoende besef van hygiëne en kwaliteitscontrole. Groep 2: Gevorderden Bedrijven: NV. Sahara, Manglie, NV REM en Ramadhin Bedrijven die wel een zeker niveau van hygiëne in het bedrijf bereikt hebben, maar waarbij er vrijwel geen sprake is van kwaliteitscontrole tijdens het verwerkingsproces. De directie van deze bedrijven is wel gemotiveerd en ziet het belang van een QMS wel in. Groep 3: Beginnelingen Bedrijven: Laloe, Kassisingh, Rigpal, Karaya en Husrah Agriculture NV In deze bedrijven zullen er drastische technische aanpassingen moeten plaatsvinden. Er is hierbij naast achterstallige vervangingsinvesteringen, ook sprake van een organisatie die niet voorbereid is op deze stap. In elk geval zal er naar gestreefd moeten worden dat deze bedrijven deelnemen aan de trainingen en het QMS traject tot en met de invoering van het Hygiënecode zullen participeren. Verdere ontwikkeling van een QMS in deze groep bedrijven zal afhangen van het succes van de invoering van het QMS bij de groepen 1 en 2. Pagina 13 van 95, Technical Assistance for the EC/CARIFORUM project 9 ACP-RPR 006 REG/7461/000

15 5. Technische evaluatie molens De technische installaties zijn geëvalueerd en op basis daarvan kan worden vastgesteld dat de noodzakelijke investeringen voor alle exportmolens en opkomende exportmolens zodanig is, dat het beschikbare bedrag voor financiering van de boeren en pelmolens van 3,5 miljoen bij verre na niet voldoende zal zijn om de benodigde investeringen te plegen. De verwerkers zullen, indien zij willen overleven, de nodige investeringen uit eigen middelen en elders aan te trekken vreemd kapitaal moeten realiseren. Uit het regionaal financieringsoverleg dat op 11 oktober 2005 in Guyana heeft plaatsgevonden, kunnen in de toekomst voor goedgefundeerde bedrijfsplannen misschien financieringsmogelijkheden voortvloeien.. Het volgend overzicht geeft aan welke investeringen prioriteit moet worden gegeven omdat zij bijdragen aan de verlaging van de verwerkingskosten en de verwerkingsverliezen of het verhogen van de opbrengst door verbeteren van kwaliteit en het vergroten van de rendementen van het verwerkingsproces.. In dit overzicht is Manglie niet meegerekend omdat wij er van uitgaan dat hij zelf zijn aanpassingen financiert. Tabel 1. Resultaat technische evaluatie molens Investeringen Knelpunten Begunstigde bedrijven Verbeteren kwaliteit zaaizaad Verbeteren ontvangst en voorreiniging Kafbranders voeding inclusief Padieopslag, silo s voor gescheiden opslag Padie-inname naar opslag droge padie verbeteren. Weegapparatuur pellerij Bedragen Kwaliteit zaaizaad Alle 11 bedrijven Centraal te begroten, in apart project Elevatoren Ontvangst put Voorreinigers ontbreken.. Opslag kaf en voeding branders Vervanging diesel en staatsolie-drogers, vindt veel te traag plaats. 50 % van de totale exportproductie dwz ca ton padie oplopend tot ton per jaar weger of flowmeter nareiniger padie niet aanwezig. inname weger padie weger cargo weger hele witte rijst weger breuk 3 weger breuk 2 weger breuk 1 Alle bedrijven excl. Hasrah, Nanni en Sunrice Alle bedrijven excl. Nanni., Husrah en Laloe Alle bedrijven en gedeeltelijk Nanni Opmerkingen Zaaizaadvermeerderingsbedrijf in voorbereiding De meeste bedrijven hebben een ontvangstelevator, maar geen voorreiniger of natte buffercel In overleg met Ingenieursbedrijf van Dijk (Agriparts)zal nagegaan moeten worden of er geen model lokaal kan worden gebouwd. Door Nanni is een brander reeds zelf gebouwd. Per bedrijf uit te werken afhankelijk van de situatie ter plaatse. Een deel van de bedrijven wil intern in bestaande loodsen eenvoudige silo s laten bouwen. Moderne silo s kosten incl. intern transport tussen 100(flat bottom) en 250 (hopperbottom)per ton opslagcapaciteit Alle 11 bedrijven Digitale Flowmeters zijn goedkoper, maar veel minder nauwkeurig dan elektronische wegers. Alle 11 bedrijven Voor een sluitende uitmaling zouden eigen het slijpmeel en het kaf ook gewogen moeten worden. Als de kaf verder gebruikt zal worden(energie of briketten) zal dat mogelijk worden. De slijpmeel weging vindt nu meestal plaats tijdens het afzakken. Pagina 14 van 95, Technical Assistance for the EC/CARIFORUM project 9 ACP-RPR 006 REG/7461/000

16 Investeringen Knelpunten Begunstigde bedrijven Moderniseren slijpserie Opslagsilo s voor cargo en cargo breuken Silo s voor opslag witte rijst, ¾ breuk, ½ breuk, ¼ breuk en gruis 2 slijpers 1 water-polisher magneten Cargo kan niet efficiënt gegast worden. Het eindproduct wordt voor laden niet zodanig opgeslagen dat het ook efficiënt gegast kan worden. Sahara Karaya Rigpal Husrah Laloe Kassising REM Ramadhin Sahara Karaya Rigpal Husrah Laloe Kassising Alle bedrijven excl. Nanni, Sunrice en Rijstpak Bedragen Opmerkingen De bedrijven die witte rijst produceren zullen genoodzaakt zijn de huidige machines te vervangen. Door de afnemende marges is elke % hogere slijpuitlevering belangrijk. Ook aanwezige machines gebruiken. Per bedrijf uit te werken. Per bedrijf uit te werken.. Opslag in big bags is eventueel ook mogelijk. Mengapparaten witte rijst 2 mengapparaten per bedrijf Alle 11 bedrijven Kan ook in de centrale verpakking geplaatst worden. Kleursorteerders Verpakkingsapparatuur Sortering bestanddelen vreemde Gebouwen vernieuwen Laboratorium apparatuur verwijderen gele rijst en kalk niet mogelijk 1 5 kg kleinverpakking ontbreekt destoner metaaldetector ontbreken. Waterlekkage, bronnen voor phytosanitaire problemen, door verwaarloosde gebouwen. Onvoldoende laboratorium apparatuur Sahara Karaya Husrah Laloe Kassising REM Alle bedrijven excl. Sunrice, Sahara, en Rijstpak Alle bedrijven excl. Nanni Sahara Karaya Rigpal Husrah Laloe Kassising Alle bedrijven excl. Nanni en Sunrice Zijn in Brazilië relatief goedkoop. Indien in USA of EU wordt gekocht kost het 2x zo duur Kan ook in de centrale verpakking geplaatst worden Nader vast te stellen Nagaan of moderne centrale verpakkingshal economisch haalbaar is Metaal detectoren kunnen in centrale verpakkingshal worden opgenomen. Nader vast te Rigpal is reeds zelf aan het stellen per verbeteren bedrijf Totaal Voor zover begroot Noot: De in rood aangegeven investeringen zullen niet uit dit project kunnen worden gefinancierd. Er zullen derhalve andere financieringsbronnen moeten worden aangeboord. Het verdient aanbeveling om, voor zover het niet specifiek is opgenomen in het budget, een post op te nemen van waaruit verwerkers fondsen kunnen verkrijgen om voor een deel bijv. 50 % de kosten voor het opstellen van bedrijfsplannen te financieren. Dit zou ook kunnen plaatsvinden via het TAprogramma dat van loopt. Met deze plannen zou elders financiering kunnen worden gezocht, dwz dus buiten dit financieringsfonds. De voorlopig zeer globale raming van ruim 2,7 miljoen kan onmogelijk uit de beschikbare fondsen in het geheel worden gefinancierd. Gezien de beperkte omvang van de Financieringsfaciliteit wordt aanbevolen de voorkeur te gegeven Pagina 15 van 95, Technical Assistance for the EC/CARIFORUM project 9 ACP-RPR 006 REG/7461/000

17 aan investeringen die meer het algemeen belang dienen. De hoogste prioriteit moet daarbij toegekend worden aan de volgende projecten: 1) Aanschaf van kafverbranders voor alle exportbedrijven die nog niet of slechts gedeeltelijk de Staatsoliebranders hebben vervangen. 2) Laboratoriumapparatuur. Elk exportbedrijf moet beschikken over een volledig ingericht laboratorium om de belangrijkste bepalingen te kunnen verrichten. 3) Ombouwen slijplijn bedrijven die witte rijst produceren tot 3-traps verwerking met waterpolishers. Een aantal van de bestaande machines b.v. Vertijets of ander types abbrasive slijpmachines kunnen in de nieuwe opstelling worden gebruikt.. Post-harvest onderzoek door ADRON zou hierover uitsluitsel kunnen geven door de slijpuitlevering per bedrijf nu vast te stellen. In eerder onderzoek van Elmont in 2000 was alleen Rijstpak in staat een aanvaardbaar rendement te realiseren. Bij een aantal bedrijven is daar in de afgelopen 5 jaar wel verbetering in gekomen, maar verdere verbetering is ook daar mogelijk. 4) Wegers en flow-meters in drogerij en pellerij plaatsen om fabrieksrendement te controleren. Dit zal de verwerkingsverliezen doen afnemen. En zal noodzakelijk zijn als een QMS en MIS worden ingevoerd. Aangezien de in de tabel 1 in rood aangegeven investeringen niet uit het project gefinancierd zullen worden, kunnen de resterende posten, totaal dus 2,4 miljoen, gedeeltelijk uit de Financieringsfaciliteit gefinancierd kunnen worden als er bedrijfsplannen worden ingediend door de aanvragende bedrijven. M.b.v. van een formulier zoals aangegeven in bijlage 14 kan per bedrijf een analyse gemaakt worden. Aan de hand daarvan kan een businessplan worden uitgewerkt. Pagina 16 van 95, Technical Assistance for the EC/CARIFORUM project 9 ACP-RPR 006 REG/7461/000

18 6. Ontwikkeling en invoering QMS In het kader van het EU project Support to the Competitiveness of the Rice Sector in the Caribbean zal er als gevolg van de internationale ontwikkelingen op het vlak van SPS en voedselveiligheid een kwaliteits/voedselveiligheidssysteem moeten worden ingevoerd in de rijstsector om de concurrentiepositie van Surinaamse rijst op de exportmarkten te kunnen behouden en zelfs te verbeteren. In principe is het de bedoeling om een traject voor de begeleiding van deze bedrijven voor de invoering van een HACCP-systeem op te zetten. Daarna kan per individueel bedrijf eventueel indien gewenst een certificering voor HACCP of ISO plaatsvinden. Gezien de status van kwaliteitsmanagement in de rijstverwerkende bedrijven in Suriname en de looptijd van het EU project (tot maart 2008) ga ik er van uit dat het totale traject om een goed functionerend systeem te ontwikkelen maximaal twee jaar zal mogen vergen. Het streven is erop gericht om dit project in april 2006 van start te laten gaan met een workshop/training welk tot doel zal hebben om de basis te leggen voor dit traject. Het hoofddoel van deze workshop is te komen tot een Hygiënecode voor de rijstverwerkende (export) bedrijven die door de VRE wordt gesanctioneerd en waaraan de sector zich vrijwillig conformeert en welke te zijner tijd via de Bureau of Standards middels een staatsbesluit tot verplichte code kan worden verklaard. Tijdens deze workshop zullen vertegenwoordigers van de belangrijkste rijstexportbedrijven kennis nemen van de achtergronden van: o Voedselveiligheid (SPS, Codex Alimentarius, CARICOM rijststandaarden); o GMP o HACCP systemen; o ISO 9001:2000 versus ISO 22000, met bijzondere nadruk op die aspecten die van belang zijn voor de rijstverwerkers/exporteurs. Aan de hand van de evaluatie van de eigen bedrijven en na een aantal bedrijfsbezoeken zal uitgaande van o.a. de Hygiënecode voor GZP- bedrijven in Nederland (2005) een Hygiënecode voor de rijstverwerkende bedrijven worden ontwikkeld.. Ik schat dat aan deze cursus/workshop 5 10 bedrijven met elk 2 3 personen zullen deelnemen. Daarbij denk in aan: o de directeur en/of bedrijfsleider; o de productiechef; o de functionaris in het bedrijf verantwoordelijk voor kwaliteitszorg. Ik ga er globaal van uit dat voor het trainingsgedeelte ca. twee dagdelen nodig zijn. Daarna zal het model van de Hygiënecode aan de hand van het eerder genoemde voorbeeld worden besproken en vastgelegd, waarna de deelnemers, al dan niet in projectgroepen, de opdracht krijgen om aan de hand van hun bedrijfssituatie de benodigde basisinformatie voor de Hygiënecode te verzamelen. Dit zal twee dagdelen vergen. Na het eind van de cursus/workshop zal de consultant de Hygiënecode aan de hand van de aangeleverde gegevens verder afrondend bespreken met de Pagina 17 van 95, Technical Assistance for the EC/CARIFORUM project 9 ACP-RPR 006 REG/7461/000

19 deelnemers en daarna aan de SPMU, de VRE en eventueel andere actoren voorleggen en eventueel andere factoren voorleggen. Indien de VRE daarmee akkoord gaat, start de tweede fase van het project waarin de bedrijven individueel in eigen beheer of met begeleiding van een consultant aan de slag gaan om de Hygiënecode in hun bedrijf in te voeren. De cursus zal waarschijnlijk totaal ca. vijf dagdelen vergen. Een aantal van deze bedrijven zal waarschijnlijk aan het einde van het traject mogelijk in staat zijn zich te certificeren voor HACCP of ISO Het lijkt haalbaar dat de in het kader van de TA aan te trekken post-harvest deskundige samen met twee lokale consultancy bureaus dit traject uitvoert tot en met de implementatie van de Hygiënecode. Polyformis Consultants N.V. en N.V. Quality Masters zijn in december 2005 benaderd om een voorlopige indicatie van de programmainvulling en de kosten van en dergelijke cursus/workshop te geven. Gevraagd werd tevens op te geven welke kosten globaal per bedrijf verbonden zullen zijn in het vervolgtraject na de workshop voor: o Invoeren van de Hygiënecode per bedrijf. o Het begeleiden van bedrijven naar HACCP of ISO certificering. Hun voorstellen kunnen als volgt worden samen gevat. N.V. Polyformis Projectplan: Fase I: Voorbereiding QMS-project door projectcoördinator (post harvest deskundige) en externe adviseur Fase II: Ontwikkelen van een Hygiënecode t.b.v. de rijstsector Fase III: Invoeren van de Hygiënecode /QMS binnen de rijstsector (-bedrijven). Fase IV: Bijsturen en aanpassen van het QMS systeem Fase V: Certificeren van de rijstbedrijven Projectduur: April 2006 September 2007 (1,5 jaar). Duur Workshop: Totaal 4 dagen. Aantal deelnemende bedrijven: Maximaal 20. Kosten Fase 1 t/m 4: Lumpsum $ (excl. 8 % omzetbelasting) = $ incl. omzetbelasting. Indien bedrijven als een groep van maximaal 20 verwerkers deelnemen. Kosten opzetten en invoeren van QMS-systeem per bedrijf: Kosten hebben betrekking op fase 1 t/m 4 en bedraagt $ per bedrijf incl. 8 % omzetbelasting. Pagina 18 van 95, Technical Assistance for the EC/CARIFORUM project 9 ACP-RPR 006 REG/7461/000

20 Kosten Certificering, Fase 5: Het certificeringtraject voor ISO22:000/HACCP is geraamd op ongeveer $ per bedrijf. Dit bedrag is voor drie jaar en inclusief reis- en verblijfkosten in Suriname door de externe auditors. Het geheel wordt uitgevoerd door een geaccrediteerde onafhankelijke instantie (niet door Poly Formis Consultants). Totale kosten incl. omzetbelasting bedragen dus voor 12 bedrijven $ Dat is dus $ per bedrijf excl. certificeringkosten. De totale kosten inclusief certificering bedragen dus $ per bedrijf. Quality Masters N.V. Projectplan: o Organiseren workshop Ontwikkelen Hygiënecode t.b.v. de rijstsector. o Ontwikkelen en vaststelling Hygiënecode. o Invoeren Hygiënecode in de rijstsector. o Het begeleiden naar de ISO certificering. Projectduur: April 2206 April 2007 (1 jaar). Duur Workshop: Totaal 4 dagdelen. Aantal deelnemende bedrijven: Niet aangegeven. Kosten workshop incl. ontwikkelen Hygiënecode: Totaal : $ Kosten invoering Hygiënecode per bedrijf: Totaal $ per bedrijf. Voor 12 bedrijven dus $ Kosten begeleiding naar ISO 2200 certificering, Totaal $ per bedrijf. Voor 12 bedrijven dus totaal $ Totaal kost dit dus tot en met de invoering van de Hygiënecode dus $ voor 12 bedrijven. Inclusief de invoering en certificering van de ISO bedragen de kosten voor 12 bedrijven dus totaal Dat is dan $ , waarschijnlijk incl. certificeringkosten. (Niet duidelijk wordt uit de offerte of de kosten voor de certificering hierin zijn opgenomen.) Voorgesteld wordt om de kosten tot en met de invoering van de Hygiënecode uit de financieringsfaciliteit te financieren. De kosten voor certificering van ISO-22000/HACCP komen dan voor rekening van de bedrijven. Deze kosten kunnen waarschijnlijk lager liggen als de post-harvest expert die in het kader van de TA Pagina 19 van 95, Technical Assistance for the EC/CARIFORUM project 9 ACP-RPR 006 REG/7461/000

NEEDS AND OPPORTUNITY ANALYSIS SURVEY

NEEDS AND OPPORTUNITY ANALYSIS SURVEY NATIONAAL RIJSTPROGRAMMA Project: 9ACP RPR006 EU/CARIFORUM PROGRAMME SUPPORT TO THE COMPETITIVENESS OF THE RICE SECTOR IN THE CARIBBEAN EDF IX CARIFORUM/EC AGREEMENT NO. 9052 REG. 7641/000; 9 ACP RPR 006

Nadere informatie

NATIONAAL RIJSTPROGRAMMA. Project: 9ACP RPR006 INFOFOLDER POST-HARVEST TECHNOLOGIE DROGEN VAN PADIE

NATIONAAL RIJSTPROGRAMMA. Project: 9ACP RPR006 INFOFOLDER POST-HARVEST TECHNOLOGIE DROGEN VAN PADIE NATIONAAL RIJSTPROGRAMMA Project: 9ACP RPR006 INFOFOLDER POST-HARVEST TECHNOLOGIE DROGEN VAN PADIE Februari 2008 INFOFOLDER POST HARVEST TECHNOLOGIE DROGEN VAN PADIE DOELSTELLING Vooruitlopend op te verzorgen

Nadere informatie

OVERZICHT VAN DE DIRECT ASSISTANCE GRANT SCHEME

OVERZICHT VAN DE DIRECT ASSISTANCE GRANT SCHEME OVERZICHT VAN DE DIRECT ASSISTANCE GRANT SCHEME Promoting Trade and Investment Globally PRESENTATOR: KIRK C.N. BROWN, SENIOR GRANT ADVSIOR (JULY 10, 2013) Who We Are Caribbean Export Development Agency

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 1994 1995 23 900 X Vaststelling van de begroting van de uitgaven en de ontvangsten van het Ministerie van Defensie (X) voor het jaar 1995 Nr. 86 BRIEF VAN

Nadere informatie

TUSSENHANDEL IN DIERVOEDERS (HYGIËNECODE/GMP + B 3.2)

TUSSENHANDEL IN DIERVOEDERS (HYGIËNECODE/GMP + B 3.2) TUSSENHANDEL IN DIERVOEDERS (HYGIËNECODE/GMP + B 3.2) 1 juli 2008 1 Toepassing in uw onderneming HTP Advies B.V. Begeleiding bij o.a. ISO (9001, 22000), GMP +, HACCP (www.htp-advies.nl) Praktijkervaring

Nadere informatie

Toewijzing analyses aan derde laboratoria in het kader van het Controleprogramma

Toewijzing analyses aan derde laboratoria in het kader van het Controleprogramma Federaal Agentschap voor de Veiligheid van de Voedselketen Hoofdbestuur van de Laboratoria Instructie Toewijzing analyses aan derde laboratoria in het kader van het Controleprogramma Versie 05 Datum van

Nadere informatie

WORKSHOPS & LEERGANGEN VOEDSELVEILIGHEID

WORKSHOPS & LEERGANGEN VOEDSELVEILIGHEID KBBL Kenniscentrum organiseert: WORKSHOPS & LEERGANGEN VOEDSELVEILIGHEID Open inschrijvingen, voorjaar 2007 Workshop Levensmiddelen Etikettering & Allergenen Leergang voor alle levensmiddelen bedrijven

Nadere informatie

Sector- en keteninitiatieven 2014-2016 CO 2 -prestatie

Sector- en keteninitiatieven 2014-2016 CO 2 -prestatie Sector- en keteninitiatieven 2014-2016 CO 2 -prestatie Cable Partners B.V. Venneveld 34 4705 RR ROOSENDAAL tel. 0031 165 523 000 fax 0031 165 520 033 www.cablepartners.nl Opgesteld d.d.: Mei 2015 Revisie:

Nadere informatie

Energie Management Plan 2015

Energie Management Plan 2015 Energie Management Plan 2015 Bijlage bij het KAM jaarplan 2015 Voorlopig Versie 1.0 VBG 2015-09 22 Energie Management Plan 2015 Pagina 1 van 5 Inhoudsopgave Energie Management Plan 2015 1 Veiligheid 2

Nadere informatie

IN ZES STAPPEN MVO IMPLEMENTEREN IN UW KWALITEITSSYSTEEM

IN ZES STAPPEN MVO IMPLEMENTEREN IN UW KWALITEITSSYSTEEM IN ZES STAPPEN MVO IMPLEMENTEREN IN UW KWALITEITSSYSTEEM De tijd dat MVO was voorbehouden aan idealisten ligt achter ons. Inmiddels wordt erkend dat MVO geen hype is, maar van strategisch belang voor ieder

Nadere informatie

Introductie LRQA 2003

Introductie LRQA 2003 ! Introductie ! Lloyd s Register Quality Assurance(LRQA) " Onderdeel van de Lloyd s Register group " Wereldwijd marktleider in certificatie " + 1 300 assessors " + 33 000 certificaten " Geaccrediteerd

Nadere informatie

RAPPORT VERGELIJKENDE VERWERKINGSTEST ADRON EN SML-RASSEN VOORJAARSOOGST

RAPPORT VERGELIJKENDE VERWERKINGSTEST ADRON EN SML-RASSEN VOORJAARSOOGST NATIONAAL RIJSTPROGRAMMA P ro je ct: 9 ACP RP R006 RAPPORT VERGELIJKENDE VERWERKINGSTEST ADRON EN SML-RASSEN VOORJAARSOOGST 2007 (Onderdeel van drogerevaluatie) Maart 2008 IR. R.J. ELMONT Ir. Robert Elmont

Nadere informatie

Procesmanagement. Waarom processen beschrijven. Algra Consult

Procesmanagement. Waarom processen beschrijven. Algra Consult Procesmanagement Waarom processen beschrijven Algra Consult Datum: 22 oktober 2009 Inhoudsopgave 1. INLEIDING... 3 2. WAAROM PROCESMANAGEMENT?... 3 3. WAAROM PROCESSEN BESCHRIJVEN?... 3 4. PROCESASPECTEN...

Nadere informatie

Functieprofiel: Adviseur Functiecode: 0303

Functieprofiel: Adviseur Functiecode: 0303 Functieprofiel: Adviseur Functiecode: 0303 Doel (Mede)zorgdragen voor de vormgeving en door het geven van adviezen bijdragen aan de uitvoering van het beleid binnen de Hogeschool Utrecht kaders en de ter

Nadere informatie

Beschrijving Energie Management Systeem

Beschrijving Energie Management Systeem Beschrijving Energie Management Systeem 11 maart 2014 Dit document beschrijft het Energie Management Systeem en het reductieplan voor realisatie van de energiereductie doelstellingen van Bepacom B.V. StenVi

Nadere informatie

RaadsbijlageVoorstel inzake de analyse en Plan van Aanpak van de

RaadsbijlageVoorstel inzake de analyse en Plan van Aanpak van de gemeente Eindhoven Dienst Maatschappelijke Ontwikkeling Raadsbijlage nummer 191 lnboeknummer OOU002531 Beslisdatum 26 september 2000 Dossiernummer 039.202 RaadsbijlageVoorstel inzake de analyse en Plan

Nadere informatie

Gelijkwaardigheid van niet-geaccrediteerde laboratoria (conform NEN-EN ISO/IEC 17025)

Gelijkwaardigheid van niet-geaccrediteerde laboratoria (conform NEN-EN ISO/IEC 17025) Gelijkwaardigheid van niet-geaccrediteerde laboratoria (conform NEN-EN ISO/IEC 17025) NEa, 20-07-2012, versie 1.0 INTRODUCTIE In artikel 34 van de Monitoring en Rapportage Verordening (MRV) is beschreven

Nadere informatie

FTN. 621302005 HERZIENING inclusief aanbevelingen 08052014. Certex Industrie Food

FTN. 621302005 HERZIENING inclusief aanbevelingen 08052014. Certex Industrie Food Certex Industrie Food Uitgangspunt Dit document is een aanvulling/supplement van/op het Certex Kwaliteitshandboek versie 2013. De eisen en richtlijnen die in dit document beschreven worden, gelden als

Nadere informatie

BELAC, HET BELGISCH ACCREDITATIESYSTEEM ALGEMENE INFORMATIE EN PRAKTISCHE INLICHTINGEN

BELAC, HET BELGISCH ACCREDITATIESYSTEEM ALGEMENE INFORMATIE EN PRAKTISCHE INLICHTINGEN BELAC 7-01 Rev 15-2016 BELAC, HET BELGISCH ACCREDITATIESYSTEEM ALGEMENE INFORMATIE EN PRAKTISCHE INLICHTINGEN De versies van documenten van het managementsysteem van BELAC die beschikbaar zijn op de website

Nadere informatie

Evaluatie en verbetering kwaliteitsysteem

Evaluatie en verbetering kwaliteitsysteem Evaluatie en verbetering kwaliteitsysteem Versie : 00-00-00 Vervangt versie : 00-00-00 Geldig m.i.v. : Opsteller : ------------------- Pag. 1 van 5 Goedkeuringen : Datum: Paraaf: teamleider OK/CSA : DSMH

Nadere informatie

1. kwaliteitssystemen en voedselveiligheid 2. organiseren 3. projecten. 1 Kwaliteitssystemen & voedselveiligheid

1. kwaliteitssystemen en voedselveiligheid 2. organiseren 3. projecten. 1 Kwaliteitssystemen & voedselveiligheid nr Tekst 0 Home Thielen Consult is de partner voor bedrijven en organisaties in de voedselketen. Samen met onze klanten bouwen wij aan veilig en eerlijk voedsel. We begeleiden onze klanten en organiseren

Nadere informatie

RIKILT Institute of Food Safety

RIKILT Institute of Food Safety RIKILT Institute of Food Safety In het kort Referentie instituut Metingen & Advies Onderzoek RIKILT Institute of Food Safety RIKILT Institute of Food Safety is onderdeel van de internationale kennisorganisatie

Nadere informatie

BEKENDE AFZENDER (AIR FREIGHT SECURITY)

BEKENDE AFZENDER (AIR FREIGHT SECURITY) BEKENDE AFZENDER (AIR FREIGHT SECURITY) Versie 1.1 Bekende Afzender & AEO: 1 project, 1 partner Dit e-book bevat toelichting over de Bekende Afzender status en AEOcertificering. Wat houden beide erkenningen

Nadere informatie

Rapport tweedaagse workshop

Rapport tweedaagse workshop NATIONAAL RIJSTPROGRAMMA Project: 9ACP RPR006 Rapport tweedaagse workshop Introductie van een hygiënecode in de rijstsector Ir. S. Mac Donald dinsdag 7 en woensdag 8 augustus 2007. Inhoudsopgave I. ACHTERGROND...

Nadere informatie

De begrippen calculeren, begroten en ramen en de toepassingsgebieden

De begrippen calculeren, begroten en ramen en de toepassingsgebieden De begrippen calculeren, begroten en G1020 1 De begrippen calculeren, begroten en ramen en de toepassingsgebieden 1. Inleiding G1020 3 2. Calculeren G1020 3 3. Begroten G1020 3 4. Ramen G1020 4 5. Toepassingsgebieden

Nadere informatie

Presentatie onderdirecteur Handel, Mw. Mr. H. Djosetiko voor de ASFA workshop op 20 oktober 2004. Lokatie: Ballroom Hotel Torarica

Presentatie onderdirecteur Handel, Mw. Mr. H. Djosetiko voor de ASFA workshop op 20 oktober 2004. Lokatie: Ballroom Hotel Torarica Presentatie onderdirecteur Handel, Mw. Mr. H. Djosetiko voor de ASFA workshop op 20 oktober 2004. Lokatie: Ballroom Hotel Torarica Voorzitter ASFA, dagvoorzitter Etc, Dames en heren,.. Goedemorgen, Met

Nadere informatie

NCAE. Toelichting handelsnormen voor eieren - verzamelaars november 2013

NCAE. Toelichting handelsnormen voor eieren - verzamelaars november 2013 1 TOELICHTING HANDELSNORMEN VOOR EIEREN VERZAMELAARS Inhoud 1 Algemeen 2 Vergunning / registratie 3 Ontvangst, transportverpakking, begeleidend document eieren 4 Intraverkeer van eieren 5 Merken van de

Nadere informatie

ECONOMISCHE PARTNERSCHAPSOVEREENKOMSTEN

ECONOMISCHE PARTNERSCHAPSOVEREENKOMSTEN EPAs- ECONOMISCHE PARTNERSCHAPSOVEREENKOMSTEN Het is belangrijk te weten dat de Economische Partnerschapsovereenkomst (EPA) niet de gehele Cotonou overeenkomst vervangt maar slechts het handelsgedeelte.

Nadere informatie

Sociaal Jaarverslag 2012. Confectiefabriek De Berkel BV

Sociaal Jaarverslag 2012. Confectiefabriek De Berkel BV Sociaal Jaarverslag 2012 Confectiefabriek De Berkel BV Inhoudsopgave 1. Samenvatting... 3 2. FWF deelnemerschap... 4 3. Inkoop... 4 4. Monitoringsysteem en uitvoering van verbeterplannen... 5 5. Klachten...

Nadere informatie

Levensmiddelenhygiëne, autocontrole en traceerbaarheid: wij helpen u op weg. Informatiebrochure voor werkgevers

Levensmiddelenhygiëne, autocontrole en traceerbaarheid: wij helpen u op weg. Informatiebrochure voor werkgevers Levensmiddelenhygiëne, autocontrole en traceerbaarheid: wij helpen u op weg Informatiebrochure voor werkgevers Levensmiddelenhygiëne, autocontrole en traceerbaarheid: wij helpen u op weg 1. Hygiënisch

Nadere informatie

Stappenplan certificering van de MVO Prestatieladder en de CO 2 -Prestatieladder. Datum: 18-08-2011 Versie: 02

Stappenplan certificering van de MVO Prestatieladder en de CO 2 -Prestatieladder. Datum: 18-08-2011 Versie: 02 Stappenplan certificering van de MVO Prestatieladder en de CO 2 -Prestatieladder Datum: 18-08-2011 Versie: 02 Opgesteld door: ing. N.G. van Moerkerk Inhoudsopgave Opbouw niveaus van de MVO Prestatieladder

Nadere informatie

COMMISSIE VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN MEDEDELING VAN DE COMMISSIE. Financieel pakket voor de toetredingsonderhandelingen met Bulgarije en Roemenië

COMMISSIE VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN MEDEDELING VAN DE COMMISSIE. Financieel pakket voor de toetredingsonderhandelingen met Bulgarije en Roemenië COMMISSIE VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN Brussel, 10.2.2004 SEC(2004) 160 definitief MEDEDELING VAN DE COMMISSIE Financieel pakket voor de toetredingsonderhandelingen met Bulgarije en Roemenië NL NL MEDEDELING

Nadere informatie

Extra impuls gemeenten voor scheiding kunststof verpakkingsafval van huishoudens

Extra impuls gemeenten voor scheiding kunststof verpakkingsafval van huishoudens Extra impuls gemeenten voor scheiding kunststof verpakkingsafval van huishoudens Inhoud 1. Inleiding 3 2. Opzet 4 3. Voorwaarden en procedure 5 3.1 Eisen aan de projecten 5 3.2 Indienen van projecten 6

Nadere informatie

Vergaderdatum 6 januari 2016 Kredietaanvraag t.b.v. influentgemaal en -roosters Emmen Agendapunt 7. Opsteller/indiener J.R. Limbeek R.S.

Vergaderdatum 6 januari 2016 Kredietaanvraag t.b.v. influentgemaal en -roosters Emmen Agendapunt 7. Opsteller/indiener J.R. Limbeek R.S. Voorstel voor Commissie waterketen Vergaderdatum 6 januari 2016 Onderwerp Kredietaanvraag t.b.v. influentgemaal en -roosters Emmen Agendapunt 7 Kenmerk B2015/u1005 Portefeuillehouder R.K. van der Veen

Nadere informatie

DE CAPABILITEIT VAN HET KWALITEITSSYSTEEM

DE CAPABILITEIT VAN HET KWALITEITSSYSTEEM Kwaliteit in Bedrijf oktober 0 Tweede deel van tweeluik over de toenemende rol van kwaliteit DE CAPABILITEIT VAN HET KWALITEITSSYSTEEM Om de gewenste kwaliteit te kunnen realiseren investeren organisaties

Nadere informatie

Duurzaam inkopen en milieumanagementsystemen (ISO 14001)

Duurzaam inkopen en milieumanagementsystemen (ISO 14001) pag.: 1 van 8 code: SPE-MVI-art-017-bl Duurzaam inkopen en milieumanagementsystemen (ISO 14001) Bron: SCCM, pp. 1-7 Auteur(s): www.sccm.nl Duurzaam inkopen en milieumanagementsystemen (ISO 14001) 1 Duurzaam

Nadere informatie

Subsidieregeling energiebesparing huishoudens met lage inkomens N 698/2000 Nederland

Subsidieregeling energiebesparing huishoudens met lage inkomens N 698/2000 Nederland EUROPESE COMMISSIE Brussel, 02.10.2001 SEC(2001)1491fin Betreft: Subsidieregeling energiebesparing huishoudens met lage inkomens N 698/2000 Nederland Excellentie, Bij brief van 20 oktober 2000 hebben de

Nadere informatie

Review CO 2 reductiesysteem. Conform niveau 3 op de CO 2 -prestatieladder 2.1

Review CO 2 reductiesysteem. Conform niveau 3 op de CO 2 -prestatieladder 2.1 Review CO 2 reductiesysteem Conform niveau 3 op de CO 2 -prestatieladder 2.1 Inhoudsopgave 1 Inleiding 3 2 Invalshoek A: Inzicht 3 2.1. Footprint berekening 3 2.2. Kwaliteitsmanagement (ISO 14064-1 hoofdstuk

Nadere informatie

EUROPEES PARLEMENT. Commissie industrie, externe handel, onderzoek en energie. van de Commissie industrie, externe handel, onderzoek en energie

EUROPEES PARLEMENT. Commissie industrie, externe handel, onderzoek en energie. van de Commissie industrie, externe handel, onderzoek en energie EUROPEES PARLEMENT 1999 2004 Commissie industrie, externe handel, onderzoek en energie VOORLOPIGE VERSIE 2003/0119(COD) 21 oktober 2003 ONTWERPADVIES van de Commissie industrie, externe handel, onderzoek

Nadere informatie

Gebruikersovereenkomst webshop Probin Telder

Gebruikersovereenkomst webshop Probin Telder Gebruikersovereenkomst webshop Probin Telder Algemeen De website en de bijbehorende webshop is samengesteld door de besloten vennootschap met beperkte aansprakelijkheid Telder Bouw en Industrie B.V., gevestigd

Nadere informatie

Opties voor Internationale samenwerking Bijlage 2 bij advies internationale samenwerking

Opties voor Internationale samenwerking Bijlage 2 bij advies internationale samenwerking I Inleiding Het LOGO SOUTH programma is beëindigd en geëvalueerd. Op basis van de resultaten van de evaluatie is het aan de Raad om op grond van haar kaderstellende bevoegdheid een keuze te maken over

Nadere informatie

Vergelijking van de eisen in ISO 9001:2008 met die in ISO FDIS 9001:2015

Vergelijking van de eisen in ISO 9001:2008 met die in ISO FDIS 9001:2015 ISO Revisions Nieuw en herzien Vergelijking van de eisen in ISO 9001:2008 met die in ISO FDIS 9001:2015 Inleiding Dit document maakt een vergelijking tussen ISO 9001:2008 en de Final Draft International

Nadere informatie

Plan van aanpak. Project : Let s Drop. Bedrijf : DropCo BV

Plan van aanpak. Project : Let s Drop. Bedrijf : DropCo BV Plan van aanpak Project : Let s Drop Bedrijf : DropCo BV Plaats, datum: Horn, 28 september 2012 Opgesteld door: 1205366 1205366smit@zuyd.nl Plan van Aanpak project Let s Drop pagina 1 Inhoudsopgave plan

Nadere informatie

Intentieovereenkomst tussen het Ministerie van. Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties en. Rabobank met betrekking tot het Revolverend

Intentieovereenkomst tussen het Ministerie van. Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties en. Rabobank met betrekking tot het Revolverend Intentieovereenkomst tussen het Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties en Rabobank met betrekking tot het Revolverend Fonds Energiebesparing 11 Juli 2013 Betrokken partijen Initiatiefnemer:

Nadere informatie

Procedure 07 CO 2 -prestatieladder. 24 februari 2013 (FKO)

Procedure 07 CO 2 -prestatieladder. 24 februari 2013 (FKO) Procedure 07 CO 2 -prestatieladder 24 februari 2013 (FKO) Inhoudsopgave Inleiding 3 1. Stuurcyclus Energiemanagement 4 2. Methodiek voor de emissie inventaris 6 Procedure 07 CO 2-prestatieladder 2 Inleiding

Nadere informatie

Documentatie Food Contact Materials in de levensmiddelenindustrie. Datum februari 2014

Documentatie Food Contact Materials in de levensmiddelenindustrie. Datum februari 2014 Documentatie Food Contact Materials in de levensmiddelenindustrie Datum februari 2014 Documentatiecontrole FCM in levensmiddelenindustrie januari 2014 Colofon Projectnaam Projectnummer Versienummer Documentatiecontrole

Nadere informatie

Steekproefomvang Omvang van de steekproef in 2010: Gehele financiële boekhouding met betrekking tot de fractiebudgetten.

Steekproefomvang Omvang van de steekproef in 2010: Gehele financiële boekhouding met betrekking tot de fractiebudgetten. INTERNE CONTROLE FRACTIEBUDGETTEN GEMEENTE COEVORDEN PROCESEIGENAAR: Bert Kunnen 1. Doel en aanpak controle Doel onderzoek Het doel van de controle is om vast te stellen dat de verstrekte fractiebudgetten

Nadere informatie

SERVICE IN NEDERLAND

SERVICE IN NEDERLAND SERVICE IN NEDERLAND Continuïteit gegarandeerd Alle kennis, ervaring en middelen gebruiken wij om u zo goed mogelijk van dienst te zijn en uw apparatuur in optimale conditie te houden. De basis van het

Nadere informatie

Selectie van Meer met Minder -proefprojecten

Selectie van Meer met Minder -proefprojecten Selectie van Meer met Minder -proefprojecten Versie 10 maart 2008 Inhoudsopgave 1 Inleiding 4 2 Wat is een Meer met Minder-proefproject? 4 2.1 MmM-uitgangspunten 4 2.2 MmM-aanpak 5 2.2.1 Verleiden 5 2.2.2

Nadere informatie

Toewijzing analyses aan derde laboratoria in het kader van het Controleprogramma

Toewijzing analyses aan derde laboratoria in het kader van het Controleprogramma Federaal Agentschap voor de Veiligheid van de Voedselketen Hoofdbestuur van de Laboratoria Instructie Toewijzing analyses aan derde laboratoria in het kader van het Controleprogramma Versie 03 Datum van

Nadere informatie

NOVI Product Recall Cost Estimator

NOVI Product Recall Cost Estimator Welkom bij de NOVI Product Recall Cost Estimator. Deze procedure duurt ongeveer 30 minuten. Hou de volgende informatie bij de hand om u te helpen bij het volgen van de procedure: Jaaromzet van de productielocatie.

Nadere informatie

ACTIVITEIT PRODUCTSCHAP AKKERBOUW RISKPLAZA DEEL A: OMSCHRIJVING RISKPLAZA. 14 juni 2013

ACTIVITEIT PRODUCTSCHAP AKKERBOUW RISKPLAZA DEEL A: OMSCHRIJVING RISKPLAZA. 14 juni 2013 ACTIVITEIT PRODUCTSCHAP AKKERBOUW RISKPLAZA 14 juni 2013 Deze activiteit is omschreven ten behoeve van de overdracht van activiteiten van het Productschap Akkerbouw (PA) aan private organisaties naar aanleiding

Nadere informatie

rapportage CO₂-footprint initiatieven 2013 Gebroeders van der Poel B.V.

rapportage CO₂-footprint initiatieven 2013 Gebroeders van der Poel B.V. Gebroeders van der Poel B.V. 1 Inhoud: 1 Inleiding 3 1.1 Algemeen 3 1.2 Betrokkenen 3 1.3 Doelstelling 3 2 Inventarisatie sector- en keteninitiatieven 4 3 Rapportage management overleg 5 3.1. Algemeen

Nadere informatie

Sector- en keteninitiatieven

Sector- en keteninitiatieven Sector- en keteninitiatieven Conform 1.D.1, 1.D.2 en 3.D.1 Onderzoek naar initiatieven en toelichting op de actieve deelname aan het initiatief van Zwatra B.V. Auteur(s): R. Egas, directie & CO 2-functionaris,

Nadere informatie

Projectvoorstellen maken

Projectvoorstellen maken Projectvoorstellen maken 1. Kader 1.1. Gebruiksaanwijzing 1.2. Wat zijn de eisen aan een projectvoorstel? 2. Inleiding 2.1 Signalering 2.2 Vooronderzoek 2.3 Probleemsituatie 3. Doelstellingen en randvoorwaarden

Nadere informatie

s-gravenhage, 14 januari 2000 De Minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport, E. Borst-Eilers

s-gravenhage, 14 januari 2000 De Minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport, E. Borst-Eilers Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal s-gravenhage, 14 januari 2000 Onderwerp: Beleidsvisie landelijk kennis/behandelcentrum eetstoornissen Hierbij doe ik u een mijn «beleidsvisie voor

Nadere informatie

Aanmeldingsformulier erkend Leverancier Toegangscontrolesystemen Certificatieschema Keurmerk Elektronisch Toegangsbeheer Versie 1.

Aanmeldingsformulier erkend Leverancier Toegangscontrolesystemen Certificatieschema Keurmerk Elektronisch Toegangsbeheer Versie 1. Aanmeldingsformulier erkend Leverancier Toegangscontrolesystemen Certificatieschema Keurmerk Elektronisch Toegangsbeheer Versie 1.0 1 september 2008 Kiwa-NCP Aanmeldingsformulier erkend Leverancier Toegangscontrolesystemen,

Nadere informatie

VERORDENINGEN. (Voor de EER relevante tekst)

VERORDENINGEN. (Voor de EER relevante tekst) L 125/10 VERORDENINGEN VERORDENING (EU) 2015/786 VAN DE COMMISSIE van 19 mei 2015 tot vaststelling van criteria voor de aanvaardbaarheid van zuiveringsprocedés die worden toegepast op producten die bedoeld

Nadere informatie

gelezen het voorstel van het college van burgemeester en wethouders d.d. 4 september 2012;

gelezen het voorstel van het college van burgemeester en wethouders d.d. 4 september 2012; Download subsidieverordening De Raad van de gemeente Hoorn; gelezen het voorstel van het college van burgemeester en wethouders d.d. 4 september 2012; besluit: De volgende verordening Verordening subsidiëring

Nadere informatie

Technische specificaties voor een dienstencontract voor het verwijderen van afval

Technische specificaties voor een dienstencontract voor het verwijderen van afval EUROPEAN COMMISSION DIRECTORATE-GENERAL JOINT RESEARCH CENTRE Directorate D - Institute for Reference Materials and Measurements Site management Technische specificaties voor een dienstencontract voor

Nadere informatie

BINNEN 6 MAANDEN EN IN 3 STAPPEN NAAR FIT!VAK PREVENTIECENTRUM IMPLEMENTATIETRAJECT VOOR CERTIFICERING. Versie 1.1

BINNEN 6 MAANDEN EN IN 3 STAPPEN NAAR FIT!VAK PREVENTIECENTRUM IMPLEMENTATIETRAJECT VOOR CERTIFICERING. Versie 1.1 Fit!vak Plus certificering Analyse en Plan Van Aanpak versie 1.1 Maart 2011 BINNEN 6 MAANDEN EN IN 3 STAPPEN NAAR FIT!VAK PREVENTIECENTRUM IMPLEMENTATIETRAJECT VOOR CERTIFICERING Versie 1.1 December 2011

Nadere informatie

ETFAM INTERNATIONAL BUSINESS DEVELOPMENT CENTRE WORKSHOP & TRAINING SERVICES

ETFAM INTERNATIONAL BUSINESS DEVELOPMENT CENTRE WORKSHOP & TRAINING SERVICES INTERNATIONAL BUSINESS DEVELOPMENT CENTRE WORKSHOP & TRAINING SERVICES MAART, 2010 ETFAM INTERNATIONAL - BUSINESS DEVELOPMENT CENTRE INLEIDING Het, in het kort ETFAM-BDC, biedt verschillende ondersteunde

Nadere informatie

vooruitgang met financieringsinstrumenten vanuit ESI-fondsen Europees Fonds voor Maritieme Zaken en Visserij Financieringsinstrumenten

vooruitgang met financieringsinstrumenten vanuit ESI-fondsen Europees Fonds voor Maritieme Zaken en Visserij Financieringsinstrumenten vooruitgang met financieringsinstrumenten vanuit ESI-fondsen Europees Fonds voor Maritieme Zaken en Visserij medegefinancierd door Europees Fonds voor Maritieme Zaken en Visserij zijn een duurzame en efficiënte

Nadere informatie

Checklist. Certificeringsregeling. Archief- en datavernietiging VPGI. Versie: 1 november 2007

Checklist. Certificeringsregeling. Archief- en datavernietiging VPGI. Versie: 1 november 2007 Checklist Certificeringsregeling Archief- en dataveriging Versie: 1 november 2007 VPGI VPGI Amstelveen Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie,

Nadere informatie

Samenvatting (Summary in Dutch)

Samenvatting (Summary in Dutch) Samenvatting (Summary in Dutch) Dit proefschrift bestudeert het gebruik van handelskrediet in de rijstmarkten van Tanzania. 18 We richten ons daarbij op drie aspecten. Ten eerste richten we ons op het

Nadere informatie

Informatieblad Transport van levensmiddelen, diervoeders en dierlijke bijproducten.

Informatieblad Transport van levensmiddelen, diervoeders en dierlijke bijproducten. Informatieblad Transport van levensmiddelen, diervoeders en dierlijke bijproducten. Nadere uitwerking van de Hygiënecode Transport Opslag en Distributie en de Hygiënecode Diervoedersector Wegtransport

Nadere informatie

ZELFEVALUATIE VAN DE THEMA S HOOG RISICO MEDICATIE IDENTITOVIGILANTIE

ZELFEVALUATIE VAN DE THEMA S HOOG RISICO MEDICATIE IDENTITOVIGILANTIE COÖRDINATIE KWALITEIT EN PATIËNTVEILIGHEID TWEEDE MEERJARENPLAN 2013-2017 Contract 2013 ZELFEVALUATIE VAN DE THEMA S HOOG RISICO MEDICATIE IDENTITOVIGILANTIE Sp-ziekenhuizen 1 1. Inleiding Hierna volgt

Nadere informatie

Opzet beantwoording consultatievragen herziene NV COS editie 2014

Opzet beantwoording consultatievragen herziene NV COS editie 2014 1. Heeft u specifieke vragen of opmerkingen bij de aangepaste vertalingen van Standaarden 200-810 en 3402 (voor de nieuwe of herziene Standaarden zijn aparte vragen in hoofdstuk 2)? nee. 2. Kunt u zich

Nadere informatie

Extra impuls gemeenten voor afvalpreventie en afvalscheiding huishoudelijk afval

Extra impuls gemeenten voor afvalpreventie en afvalscheiding huishoudelijk afval Extra impuls gemeenten voor afvalpreventie en afvalscheiding huishoudelijk afval Inhoud 1. Inleiding 3 2. Opzet plannen voor ondersteuning 4 3. Plannen voor verminderen huishoudelijk restafval 5 3.1 Eisen

Nadere informatie

Projectoproep Kankerplan Actie 24 : Wetenschappelijke analyse in de onco-geriatrie

Projectoproep Kankerplan Actie 24 : Wetenschappelijke analyse in de onco-geriatrie B Projectoproep Kankerplan Actie 24 : Wetenschappelijke analyse in de onco-geriatrie Inleiding Deze projectoproep kadert binnen de verderzetting van Actie 24 van het Kankerplan: Steun aan pilootprojecten

Nadere informatie

Managers moeten beslissingen nemen over IT, maar hebben weinig kennis. Eli de Vries

Managers moeten beslissingen nemen over IT, maar hebben weinig kennis. Eli de Vries Managers moeten beslissingen nemen over IT, maar hebben weinig kennis Eli de Vries Managers moeten beslissingen nemen over IT, maar hebben weinig kennis Managers moeten beslissingen nemen over IT, maar

Nadere informatie

INFORMATIEPAKKET. voor dienstverleners met betrekking tot de marktverkenning van de gemeente Leeuwarden binnen het Sociaal Domein

INFORMATIEPAKKET. voor dienstverleners met betrekking tot de marktverkenning van de gemeente Leeuwarden binnen het Sociaal Domein INFORMATIEPAKKET voor dienstverleners met betrekking tot de marktverkenning van de gemeente Leeuwarden binnen het Sociaal Domein Gemeente Leeuwarden Maart 2014 Blad 2 Blad 3 Algemene informatie Deze informatie

Nadere informatie

2012 STAATSBLAD No. 42 VAN DE REPUBLIEK SURINAME

2012 STAATSBLAD No. 42 VAN DE REPUBLIEK SURINAME 2012 1 2012 STAATSBLAD VAN DE REPUBLIEK SURINAME WET van 6 maart 2012, houdende wijziging van de Wet Surinaams Bureau voor Standaarden (S.B. 2006 No. 30). DE PRESIDENT VAN DE REPUBLIEK SURINAME, In overweging

Nadere informatie

Subsidie vrijwillige inzet en informele zorg gemeente Ermelo 2016.

Subsidie vrijwillige inzet en informele zorg gemeente Ermelo 2016. GEMEENTEBLAD Officiële uitgave van gemeente Ermelo. Nr. 30596 16 maart 2016 Subsidie vrijwillige inzet en informele zorg gemeente Ermelo 2016 Burgemeester en wethouders van de gemeente Ermelo; overwegende

Nadere informatie

CO 2 -Prestatieladder

CO 2 -Prestatieladder CO 2 -Prestatieladder Energiemanagement actieplan Schilderwerken De Boer Obdam B.V. 2015 Op basis van de internationale norm ISO 50001 4.4.3, 4.4.4, 4.4.5, 4.4.6, 4.6.1 en 4.6.4 Auteur(s): R. de Boer (Schilderwerken

Nadere informatie

EFQM model theoretisch kader

EFQM model theoretisch kader EFQM model theoretisch kader Versie 1.0 2000-2009, Biloxi Business Professionals BV 1. EFQM model EFQM staat voor European Foundation for Quality Management. Deze instelling is in 1988 door een aantal

Nadere informatie

DEELNAME AAN INITIATIEVEN VERSIE: 01 21/05/2013

DEELNAME AAN INITIATIEVEN VERSIE: 01 21/05/2013 Heereweg 1a 2161 AB Lisse 0252-417788 DEELNAME AAN INITIATIEVEN VERSIE: 01 21/05/2013 Conform niveau 3 op de CO 2-prestatieladder 2.0 Status Versie/ Datum Opgesteld Geautoriseerd Akkoord (werkvoorbereider)

Nadere informatie

Rotary & Nyenrode. Cursus voor Surinaamse ondernemers

Rotary & Nyenrode. Cursus voor Surinaamse ondernemers Rotary & Nyenrode Cursus voor Surinaamse ondernemers Nieuwsbrief, februari 2011 een training gericht op professionalisering van (beginnende) Surinaamse ondernemers Gesprekspartners Rotary Interland Commissie

Nadere informatie

Onderzoeksopdracht naar de haalbaarheid van een brede dagbestedingsvoorziening in de gemeente Harlingen

Onderzoeksopdracht naar de haalbaarheid van een brede dagbestedingsvoorziening in de gemeente Harlingen Onderzoeksopdracht naar de haalbaarheid van een brede dagbestedingsvoorziening in de gemeente Harlingen Harlingen, 8 augustus 2015 Inleiding Vanaf 1 januari 2015 zijn gemeenten verantwoordelijk voor dagbesteding

Nadere informatie

Goed energiemanagement volgens NEN-EN-ISO 50001 loont! www.nen.nl/energy. Normalisatie: de wereld op één lijn

Goed energiemanagement volgens NEN-EN-ISO 50001 loont! www.nen.nl/energy. Normalisatie: de wereld op één lijn Goed energiemanagement volgens NEN-EN-ISO 50001 loont! www.nen.nl/energy Normalisatie: de wereld op één lijn Goed energiemanagement volgens NEN-EN-ISO 50001 loont! Goed energiemanagement leidt tot hoge

Nadere informatie

Bijlage 9. UNI 120621.9 REB GD. Releasebeleid

Bijlage 9. UNI 120621.9 REB GD. Releasebeleid Releasebeleid Ondanks alle aan de samenstelling van de tekst bestede zorg, kan Newway Retail Solutions bv (Newway) géén enkele aansprakelijkheid aanvaarden voor eventuele directe en/of indirecte schade,

Nadere informatie

Review(Interne audit) CO2 reductiesysteem. Conform niveau 3 op de CO 2 prestatieladder 2.2

Review(Interne audit) CO2 reductiesysteem. Conform niveau 3 op de CO 2 prestatieladder 2.2 Review(Interne audit) CO2 reductiesysteem Conform niveau 3 op de CO 2 prestatieladder 2.2 Inhoudsopgave 1 Inleiding 3 2 Invalshoek A: Inzicht 4 2.1. Footprintberekening 4 2.2. Kwaliteitsmanagement (ISO

Nadere informatie

AANBEVELING VAN DE COMMISSIE

AANBEVELING VAN DE COMMISSIE 29.11.2011 Publicatieblad van de Europese Unie L 314/41 AANBEVELINGEN AANBEVELING VAN DE COMMISSIE van 22 november 2011 betreffende de procedure voor de erkenning van opleidingcentra en examinatoren voor

Nadere informatie

Aan de gemeenteraad, Vergadering: 11 9 2012 september 2012 Agendanummer: 9. Onderwerp: Papierloos vergaderen. Voorgestelde besluit:

Aan de gemeenteraad, Vergadering: 11 9 2012 september 2012 Agendanummer: 9. Onderwerp: Papierloos vergaderen. Voorgestelde besluit: Vergadering: 11 9 2012 september 2012 Agendanummer: 9 Status: Informerend Aan de gemeenteraad, Onderwerp: Papierloos vergaderen Voorgestelde besluit: Wij stellen u voor: 1. Een pilot papierloos vergaderen

Nadere informatie

BELEIDSPLAN STICHTING YOU!NG 2014-2016

BELEIDSPLAN STICHTING YOU!NG 2014-2016 BELEIDSPLAN STICHTING YOU!NG 2014-2016 Inhoudsopgave Inleiding... Pagina 3 Missie, visie en strategie... Pagina 4 Doelstellingen, activiteiten en randvoorwaarden... Pagina 5 Begroting... Pagina 8 Tot slot...

Nadere informatie

cultuuronderwijs: het onderwijs gericht op het bereiken van de kerndoelen in het leergebied Kunstzinnige oriëntatie van het primair onderwijs;

cultuuronderwijs: het onderwijs gericht op het bereiken van de kerndoelen in het leergebied Kunstzinnige oriëntatie van het primair onderwijs; Tijdelijke Regeling Flankerende Projecten Cultuureducatie met Kwaliteit 2014 Fonds voor Cultuurparticipatie Maart 2014 Het bestuur van de Stichting Fonds voor Cultuurparticipatie, Gelet op artikel 3 van

Nadere informatie

(vult u dit formulier a.u.b. in met een zwarte of blauwe pen en lever het formulier in bij Stichting Vrienden Onderwijs Voor Hoogbegaafden)

(vult u dit formulier a.u.b. in met een zwarte of blauwe pen en lever het formulier in bij Stichting Vrienden Onderwijs Voor Hoogbegaafden) Algemeen (vult u dit formulier a.u.b. in met een zwarte of blauwe pen en lever het formulier in bij Stichting Vrienden Onderwijs Voor Hoogbegaafden) De criteria die door waaraan uw aanvraag moet voldoen

Nadere informatie

DLGP-CIVIELTECHNISCHE WERKEN Component 4 Task Manager ing. M.Blenman

DLGP-CIVIELTECHNISCHE WERKEN Component 4 Task Manager ing. M.Blenman DECENTRALISATIE PROGRAMMA 1-2003-2009 Pilot districten: Nickerie, Para, Wanica, Commewijne en Marowijne DECENTRALISATIE PROGRAMMA 2-2009-2014 Paramaribo, Sipaliwini, Coronie, Saramacca en Brokopondo zijn

Nadere informatie

Cursusaanbod Managementsystemen 2009

Cursusaanbod Managementsystemen 2009 Leveranciersbeoordeling Referentiekaders en relaties met diverse normen zoals o.a. ISO 9001, ISO 22000 en ISO 9004) De relaties in een leveringsketen Integrale ketenborging van gespecificeerde risicogebieden

Nadere informatie

Algemene Voorwaarden Sectorplan FCB

Algemene Voorwaarden Sectorplan FCB Algemene Voorwaarden Sectorplan FCB I II III IV V VI Algemeen Te vergoeden kosten en hoogte van de vergoeding Indiening van de aanvraag Behandeling van de aanvraag Afhandeling van de vergoeding Slotbepalingen

Nadere informatie

Total Zero Antwoorden op uw vragen

Total Zero Antwoorden op uw vragen Wat is Total Zero? DPD Pakketservice heeft toegezegd om vanaf juli 2012 in zijn zes belangrijkste markten volledig CO 2 -neutraal te werken: dit nieuwe initiatief draagt de naam Total Zero. Als eerste

Nadere informatie

Regeling Brandmeldinstallaties. Samenvatting

Regeling Brandmeldinstallaties. Samenvatting Regeling Brandmeldinstallaties 2002 Samenvatting Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze samenvatting mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt,

Nadere informatie

De nieuwe ISO norm 2015 Wat nu?!

De nieuwe ISO norm 2015 Wat nu?! De nieuwe ISO norm 2015 Wat nu?! Stichting QualityMasters Nieuwland Parc 157 3351 LJ Papendrecht 078-3030060 info@qualitymasters.com www.qualitymasters.com 02-2015 Inhoud Inleiding pagina 3 Van Oud naar

Nadere informatie

vergoeding voor inzameling en sortering en vergoeding voor vermarkting van huishoudelijk kunststofverpakkingsafval

vergoeding voor inzameling en sortering en vergoeding voor vermarkting van huishoudelijk kunststofverpakkingsafval vergoeding voor inzameling en sortering en vergoeding voor vermarkting van huishoudelijk kunststofverpakkingsafval protocol administratieve controle ketenpartners 2 V1.0 19/5/15 Inhoud 1. Inleiding 4 1.1

Nadere informatie

CO2- communicatieplan

CO2- communicatieplan CO2- communicatieplan Remmits Beheer Opgesteld : Gecontroleerd: Status : E. Luiken F. Pesch Definitief Augustus 2015-1 - Inhoudsopgave: 1.0 Inleiding 1.1 Voorwoord 1.2 Marktontwikkelingen 1.3 Doelstellingen

Nadere informatie

Staatsblad van het Koninkrijk der Nederlanden

Staatsblad van het Koninkrijk der Nederlanden Staatsblad van het Koninkrijk der Nederlanden Jaargang 1999 429 Besluit van 23 september 1999, houdende wijziging van het Warenwetbesluit Bereiding en behandeling van levensmiddelen en van het Warenwetbesluit

Nadere informatie

BELEIDSPLAN 2013-2017 1

BELEIDSPLAN 2013-2017 1 BELEIDSPLAN 2013-2017 1 Inhoudsopgave: 1. Inleiding 1.1 Aanleiding 1.2 Doelstelling 1.3 De noodzaak 2. De organisatie 2.1 Bestuur 2.2 Financiën 2.3 Zorg 3. Toekomstvisie 3.1 Locatie 3.2 Missie 3.3 Visie

Nadere informatie

VOORSTEL STRUCTURELE WIJZIGINGEN VAN DE BEGROTINGEN

VOORSTEL STRUCTURELE WIJZIGINGEN VAN DE BEGROTINGEN VOORSTEL STRUCTURELE WIJZIGINGEN VAN DE BEGROTINGEN Paramaribo, 26 maart 2015 Inleiding Reeds vele jaren hebben we te maken met een onnauwkeurige en ondoorzichtige wijze van de opstelling en presentatie

Nadere informatie

Samenvatting. ENERQI Gids (Rapport nummer D3.2) 20 februari 2012

Samenvatting. ENERQI Gids (Rapport nummer D3.2) 20 februari 2012 Samenvatting ENERQI Gids (Rapport nummer D3.2) 20 februari 2012 Coordinator: DTV Consultants, Mr. Willem Buijs, PO Box 3559, 4800 DN, Breda Tel: +31 76 513 66 00 ENERQI@dtvconsultants.nl Start van het

Nadere informatie