Inhoud. Wat is energie?...

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Inhoud. Wat is energie?..."

Transcriptie

1

2 Onze energiebronnen veranderen voortdurend. Achter de hoogspanningskabels van het elektriciteitsnetwerk ligt een hele wereld van exploratie, onderzoek en ontwikkeling. Elke dag zijn miljoenen mensen aan het werk om energiebronnen als steenkool, aardolie en aardgas te delven. En duizenden wetenschappers ontwikkelen nieuwe energiebronnen, die nodig zijn om de energie die we gebruiken schoner en duurzamer te maken. Dit boekje geeft een brede introductie in de wereld van de energie. Energie in ons dagelijks leven, de vele manieren waarop we het gebruiken, waar het vandaan komt, de invloed van ons energiegebruik op het milieu en onze gezondheid, en de manier waarop we in de toekomst aan onze energiebehoeften kunnen voldoen. Het boekje werd geschreven voor gebruik in middelbare scholen. Energie, motor van jouw wereld maakt deel uit van het educatieve programma van de European Fusion Development Agreement (EFDA). Extra gedrukte exemplaren (ook in het engels) kunnen worden verkregen via de website waar het complete boekje bovendien in elektronisch formaat beschikbaar is. In de loop van 2006 zullen duitse, franse, spaanse, en italiaanse vertalingen beschikbaar worden gemaakt op de zelfde website. Het materiaal in dit boekje of delen daarvan mag worden gereproduceerd en gedistribueerd voor nietcommercieel educatief gebruik in scholen, mits de bron wordt vermeld. Alle moeite is gedaan om de rechtmatige eigenaren van fotografisch materiaal te vinden en bij de afbeeldingen te vermelden. Mochten we toch iets hebben gemist, dan horen we dat graag. We willen graag Federico Casci, Simon Kuyvenhoven, Chris Warrick, Jennifer Hay, Niek Lopes Cardozo, Vagn O. Jensen, Rosa Antidormi, GianCarlo Tosato, en alle anderen bedanken die met informatie of commentaar aan dit boekje hebben bijgedragen. Suggesties ter verbetering zijn van harte welkom. Omslagfoto: De aarde s nachts. De afbeelding is samengesteld uit foto s gemaakt door satellieten. Met dank aan C. Mayhew & R. Simmon (NASA/GSFC), NOAA/ NGDC, DMSP Digital Archive. Energie, motor van jouw wereld. Copyright 2005, FOM Instituut voor Plasmafysica Rijnhuizen, te Nieuwegein Tekst en illustraties: Mark Tiele Westra Vertaling uit het engels: Saskia Maassen, Utrecht Grafisch ontwerp en lay-out: Karen Jens Druk: Weber Offset GmbH, München, Duitsland Geproduceerd met de financiële steun van de Europese Commissie.

3 Inhoud 1 Wat is energie? Energie is de motor van onze wereld... 2 Wat is energie en waarom hebben we het nodig? 2 Waar komt energie vandaan?... 2 Een korte geschiedenis van energie... 4 De oudheid... 4 Energie in de zeventiende eeuw... 5 Energie in de achtiende eeuw... 5 Energie in de negentiende eeuw... 7 Energie in de twintigste eeuw... 9 De moderne tijd... 9 De bronnen van energie Energie uit fossiele brandstoffen Wat doen we met fossiele brandstoffen? Kernsplijting Kernfusie Waterkracht Energie uit de oceaan Zonne-energie Windenergie Energie uit biomassa Geothermische energie Een vergelijking tussen de verschillende energiebronnen Energie in ons dagelijks leven Koelen en verwarmen Transport Industrieel energiegebruik Andere toepassingen Elektriciteit Hoe meet je energie? Vermogen Energie in huis Hoeveel energie gebruiken we? Primair energiegebruik Zuinig met energie Energiegebruik in de industrie Energie, gezondheid en milieu Het huishoudniveau Het gemeenschapsniveau Het regionale niveau Het mondiale niveau Mogelijke energiebronnen en het broeikaseffect 49 De toekomst van onze energievoorziening Huidige problemen Het doel van duurzame energie Duurzame energiebronnen Hoe kies je een energiebron De toekomstige energiemix Energie-onderzoek Waterstof: de energiedrager van de toekomst?.. 59 Conclusie

4 1 Wat is energie? Een aantal energiediensten: schoon water, koken, warm water, transport, computers, licht, telecommunicatie. 2 Adam Hart-Davis / DHD photo gallery Energie is de motor van onze wereld Energie is in ons dagelijks leven zo gewoon, dat we er nauwelijks aandacht aan schenken. Als je s ochtends onder de douche stapt, gebruik je energie om het water te verwarmen. De zeep en je handdoek zijn gemaakt in fabrieken die energie gebruiken. Maar ook de stenen, het beton en de ramen van de badkamer zijn gemaakt met energie. Hetzelfde geldt voor je kleren en je schoenen. En dat is nog maar het begin van de dag. Zonder energie zou ons leven een stuk minder aangenaam zijn. Stel je voor dat je je eigen hout zou moeten sprokkelen om te koken en je huis te verwarmen, dat je water zou moeten halen uit een put, dat je overal te voet naar toe zou moeten gaan En natuurlijk zouden er geen radio en tv zijn, geen computers, geen telefoons. Onze maatschappij heeft energie nodig om te blijven draaien. En niet zo n klein beetje ook. Als we alle energie die we per persoon gebruiken (inclusief elektriciteit, brandstof voor vervoer, enzovoorts) zouden moeten opwekken met behulp van spierkracht, dan zouden we honderd mensen voor ons moeten laten werken, of ongeveer tien sterke paarden. Dag en nacht, zeven dagen per week. Deze overvloedige beschikbaarheid van energie vinden we de normaalste zaak van de wereld. Alleen zo nu en dan, als de stroom uitvalt, realiseren we ons hoe afhankelijk we zijn geworden terwijl we op zoek gaan naar de kaarsen en de lucifers. Dit boekje gaat over energie: waar het vandaan komt, hoe we het gebruiken en wat voor invloed het heeft op ons milieu, onze gezondheid en onze samenleving. Wat is energie en waarom hebben we het nodig? Energie kan verschillende gedaantes aannemen, zoals beweging, warmte, licht, chemische verbindingen en elektriciteit. We zeggen dat er energie zit in energiebronnen, zoals hout, wind, voedsel, aardgas, steenkolen en olie. Al deze vormen van energie hebben één ding met elkaar gemeen: we kunnen ze gebruiken om iets voor elkaar te krijgen. We gebruiken energie bijvoorbeeld om voorwerpen in beweging te brengen, om temperaturen te veranderen, en om licht en geluid te maken. Kortom: energie is het vermogen om nuttige arbeid te verrichten. Energie is belangrijk omdat we er dingen mee kunnen doen die we nodig hebben: de energiediensten. Daaronder vallen bijvoorbeeld koelen en vriezen, verwarming van huizen, voedselverwerking, waterzuivering, mobiel bellen, autorijden, licht en geluid maken, producten fabriceren, en nog veel meer. Voor al deze activiteiten hebben we energie nodig in een bruikbare vorm, op de juiste plaats en op het juiste moment. Waar komt energie vandaan? Normaal gesproken denk je er niet over na wat er achter het stopcontact gebeurt, of waar de benzine uit de benzinepomp vandaan komt. Als je radio het maar doet wanneer je de stekker in het stopcontact steekt, en er benzine uit de pomp komt als we dat nodig hebben. Maar om onze apparaten te laten werken, is een hele keten van technologieën nodig, die samen de benodigde energie leveren. De energieketen begint met het opsporen en winnen van energie in de meest basale vorm, zoals aardgas, olie, zonneschijn, wind of steenkool. Aan deze primaire

5 energie hebben we nog niet zo veel. We moeten het eerst omzetten in een vorm die eenvoudig te gebruiken is, zoals elektriciteit of benzine. Dat noemen we finale energie. Dat is de energie die wordt getransporteerd, verdeeld en afgeleverd bij de gebruikers. Een voorbeeld van deze stap is de omzetting van kolen in elektriciteit in een kolencentrale. Tenslotte gebruiken apparaten als lampen, tv s, ovens, auto s en brommers de finale energie om er iets nuttigs mee te doen, en om zo de energiediensten te leveren. Een voorbeeld van deze hele energieketen beginnend met de winning van steenkool en eindigend met een tv-programma vind je in onderstaande tekening. Energie staat aan de basis van alles wat we doen: voor bijna al onze activiteiten is brandstof of elektriciteit nodig. Om alle energie te leveren die we gebruiken, hebben we kolenmijnen, pijpleidingen, transport van olie en gas in grote olietankers, energiecentrales, hoogspanningsleidingen, benzinestations, en nog veel meer. Samen vormen die een ingewikkeld en grootschalig systeem dat we het energiesysteem noemen. Transport Centrale Voorbeeld van een energieketen: van kolenmijn tot tv-programma. Kolenmijn Distributie Today! News Energiedienst: een tv-programma Transformatie 3

6 2 Een korte geschiedenis van energie Veel dingen die we in ons dagelijks leven niet meer kunnen missen, zoals warm water, vervoer en telecommunicatie, gebruiken energie. De mens ontdekte door de eeuwen heen steeds meer nieuwe energiebronnen, en leerde die te gebruiken om zijn leven aangenamer en comfortabeler te maken. De geschiedenis van onze energie is een fascinerend verhaal met een duidelijke trend: we gaan er steeds meer van gebruiken. De oudheid Uit archeologisch vondsten weten we dat de mens al jaar geleden leerde om vuur te maken, en misschien zelfs al veel eerder dan dat. In die prehistorische tijden had de mens nog maar weinig energie nodig. De zon gaf de benodigde warmte, en als de zon niet scheen verbrandde men hout, stro of gedroogde mest. Op oude wandschilderingen die gevonden zijn in grotten, kunnen we zien dat de mensen in het Stenen Tijdperk (ongeveer Met windenergie kun je de oceaan oversteken. Bruno Girin / DHD photo gallery In India wordt nog steeds veel gebruik gemaakt van dierkracht. jaar geleden) brandhout gebruikten om eten te koken en hun grotten en hutten te verwarmen en te verlichten. De namen van de verschillende prehistorische tijdperken Stenen Tijdperk, Bronzen Tijdperk en het IJzeren Tijdperk verwijzen naar het vermogen van de mens om met behulp van energie metalen voorwerpen en wapens te maken. Toen de mensheid besloot het nomadenleven op te geven en zich op een vaste plaats te vestigen, veranderde er veel in het gebruik van energie. De mens leerde landbouw te bedrijven, en kon daarmee de energie van de zon direct omzetten in voedsel. Ross Taylor (Images of the World) Een andere oude bron van energie, die ook nu nog veel wordt gebruikt, is de kracht van dieren. Paarden, ossen, kamelen, olifanten: hun kracht kan goed worden ingezet voor transport en akkerbouw, en voor het aandrijven van machines om graan te malen of water op te pompen. In ontwikkelingslanden wordt dierkracht 4

7 nog steeds voor veel doeleinden gebruikt. Elk dier heeft z n eigen specialiteit: ossen zijn bijvoorbeeld heel sterk en worden vooral gebruikt om akkers te ploegen, terwijl paarden veel sneller zijn, en daardoor meer geschikt voor transport. Ook menskracht werd vroeger veel gebruikt: in 260 voor Christus werden Romeinse oorlogsschepen aangedreven door 170 goedgetrainde roeiers. Een vloot bestond vaak uit een stuk of honderd van dit soort schepen! Al in 5000 voor Christus gebruikten de Egyptenaren windenergie als aandrijving voor schepen op de Nijl, en een paar eeuwen voor Christus werden in China windmolens gebruikt om water op te pompen. Rond 600 na Chr. gebruikten de Perzen windmolens om graan te malen. Ook de kracht van vallend water kent een lange geschiedenis. Al in 4000 voor Christus gebruikten de Grieken waterraderen als aandrijving voor kleine molens, waarmee zij graan maalden, dorpen van drinkwater voorzagen en verschillende soorten machines aandreven, zoals zaagmolens, pompen en blaasbalgen in smederijen. Eén van de eerst toepassingen van zonneenergie vinden we in het leger: er wordt beweerd dat Archimedes tijdens de aanval op Syracuse (rond 240 voor Christus) een grote spiegel gebruikte om Romeinse oorlogsschepen in brand te zetten. Van de fossiele brandstoffen heeft steenkool de langste en meest gevarieerde geschiedenis. De Chinezen gebruikten steenkool al jaar gelden, en er zijn aanwijzingen dat de Romeinen in Engeland in de eerste en tweede eeuw na Christus steenkool gebruikten om op te koken. In 1298 publiceerde de beroemde ontdekkingsreiziger Marco Polo een boek over zijn reizen naar China. Daarin vertelt hij over grote zwarte stenen die branden als houtskool. Nu is steenkool al eeuwenlang één van onze belangrijkste brandstoffen. Energie in de zeventiende eeuw Toen de Europeanen eenmaal ontdekt hadden hoe handig het was om steenkool te gebruiken voor verwarming, gingen ze snel op zoek naar meer. En ze vonden het overal om zich heen! In 1660 was het in Engeland echt een booming business, en de steenkool werd over de hele wereld geëxporteerd. Hoewel de Engelse steden snel vervuilden door al die kolenverbranding, gingen de Engelsen er toch mee door, omdat ze hun hout nodig hadden om houtskool van te maken. Dat houtskool gebruikten ze om ijzer te smelten en andere metalen te bewerken. Ook werden grote hoeveelheden hout gebruikt om oorlogsschepen te bouwen. In 1630 brak voor het eerst in de geschiedenis een energiecrisis uit, omdat het hout dat gebruikt werd om houtskool van te maken, opraakte. Steenkool uit kolenmijnen kon niet voor het smelten van metaal worden gebruikt, omdat het te veel water en zwavel bevatte. Door het water brandde de steenkool op een lagere temperatuur, en door de zwavel werd het metaal bros. Om het tekort op te lossen, werden grote delen van de bossen in Zweden en Rusland omgezet in houtskool. Rond 1700 ontdekte men in Engeland een manier om zwavel uit steenkool te verwijderen, zodat ook steenkool voor metaalbewerking gebruikt kon gaan worden. Energie in de achttiende eeuw Aan het begin van de 18 e eeuw had Europa, en met name Engeland, het grootste deel van haar bossen gekapt. De vraag naar steenkool groeide snel, omdat de mensen steeds meer afhankelijk werden van steenkool als brandstof. Een andere reden was de uitvinding van de stoommachine door Thomas Newcomen in De stoommachine werd gebruikt om grondwater uit diepe kolenmijnen te pompen. Tot die tijd takelden paarden het water met behulp van een emmer en een touw uit de mijnen omhoog, wat niet erg effi ciënt was. James Watt verbeterde de stoommachi- De stoommachine van James Watt (1765). 5

8 De uitvinding van de elektriciteit De ontdekking van de elektriciteit wordt toegeschreven aan de Griekse filosoof Thales van Milete. Hij merkte dat als je met een dierenvacht over een stuk barnsteen wrijft, het barnsteen lichte stukjes materiaal aantrekt, zoals veertjes of stukjes stro. Het Griekse woord voor barnsteen is elektron, vandaar het woord elektriciteit. Nu weten we dat deze aantrekkende kracht wordt veroorzaakt door statische elektriciteit. James Watt en de stoommachine Eén enkele stoommachine kon het werk doen van een flink aantal paarden. James Watt vergeleek de kracht van zijn stoommachines met het aantal paarden dat de machine kon vervangen: een machine van twintig paardenkrachten kon evenveel werk verzetten als twintig paarden. Watt berekende hoeveel een bedrijf kon besparen door zijn stoommachine te gebruiken in plaats van paarden. Het bedrijf moest hem vervolgens elk jaar eenderde van dat bedrag betalen, vijfentwintig jaar lang. Oorspronkelijk definieerde James Watt één paardenkracht als de hoeveelheid energie die nodig is om een gewicht van Engelse ponden in één minuut over een afstand van één voet te verplaatsen (oftewel 15,000 kg over een afstand van 30 cm in één minuut). In moderne eenheden staat één paardenkracht gelijk aan 746 watt. ne in 1765 zondanig, dat hij niet alleen gebruikt kon worden om water op te pompen, maar ook om andere machines aan te drijven. De stoommachine was vooral belangrijk omdat de energie die vrijkwam bij verbranding, de thermische energie, kon worden omgezet in een andere vorm: mechanische energie. Door deze nieuwe uitvinding konden machines worden gevoed met steenkool, terwijl er voor die tijd altijd een windmolen of vallend water in de buurt moest zijn. Omdat er meer dan genoeg steenkool aanwezig was, werd het veel gemakkelijker om grote aantallen machines aan te drijven. In 1799 ontwikkelde de Italiaanse uitvinder Alessandro Volta de eerste batterij, en kreeg de wereld voor het eerst te maken met elektrische energie. Volta s naam wordt tot op de dag van vandaag nog steeds gebruikt: de stopcontacten in onze huizen leveren elektriciteit bij 230 of 110 Volt (of V in het kort). Een meisje ontdekt elektriciteit. Een stoomlocomotief. Brookhaven National Laboratory 6

9 Energie in de negentiende eeuw: het tijdperk van de stoommachine In de negentiende eeuw kwam de moderne wereld in een stroomversnelling. Eén enkele stoommachine leverde in die tijd de kracht van tweehonderd mensen. In heel Engeland verrezen fabrieken die draaiden op stoommachines. Ze produceerden textiel, meubels, en allerlei andere zaken die voorheen met de hand werden gemaakt. Door de massaproductie konden steeds meer mensen zich de producten veroorloven. De markt groeide en de export floreerde. De Industriële Revolutie de periode waarin de industriële bedrijvigheid explosief groeide verspreidde zich snel over West-Europa en Noord-Amerika. Voor het eerst in de geschiedenis kon energie worden gebruikt op elk gewenst moment, op elke plek en in elke hoeveelheid. Tot die tijd waren mensen afhankelijk van de kracht van wind en water om hun fabrieken te laten draaien. Die energiebronnen waren lang niet altijd en overal beschikbaar. Langzamerhand ging men energie beschouwen als een hulpmiddel dat beschikbaar was op het moment dat je het nodig had. De stoommachine werd niet alleen ingezet in fabrieken. In 1804 werd de eerste stoomlocomotief gebouwd, en in 1807 de eerste stoomboot. Tegelijkertijd ontdekte men dat je uit steenkool ook gas kunt winnen. Dit steenkoolgas werd gebruikt voor verlichting in fabrieken, straten en huizen. In 1807 werd de eerste kolengasverlichting geïnstalleerd in de straten van Londen, rond 1823 hadden alle grote steden in Engeland gasverlichting in de straten. Stoomkracht In de negentiende eeuw verrezen er veel fabrieken die draaiden op stoommachines. Een sterke centrale stoommachine met een groot vliegwiel leverde de kracht voor een hele fabriek. Een systeem van leren riemen droeg de kracht van de stoommachine over aan de kleinere machines in de fabriek. Op onderstaande foto is deze drijfriem zichtbaar op de achtergrond. Een katoenfabriek aangedreven met een stoommachine (19e eeuw). De eerste elektrische gloeilamp van Thomas Edison (1879). S.M. Prokudin-Gorskii, Library of Congress Charles Edison Fund 7

10 DaimlerChrystler De eerste vierwielige automobiel van Gottlieb Daimler (1886). In de loop van de eeuw werd de stoommachine verbeterd, waardoor ze steeds krachtiger werden. Aan het eind van de eeuw kon één enkele stoommachine het werk doen van zesduizend mensen. Halverwege de negentiende eeuw begon men ook dammen te bouwen om met behulp van waterkracht elektriciteit op te wekken, en aan het eind van de eeuw Het eerste gemotoriseerde vliegtuig van de gebroeders Wright (1903). experimenteerde men met het opwekken van elektriciteit in windmolens. Zonneenergie werd in 1860 slim gebruikt door de fransman Auguste Mouchout: uit geconcentreerd zonlicht maakte hij stoom, waarmee hij een kleine stoommachine aandreef. In 1880 werd voor het eerst een stoommachine (op steenkool) aan een elektrische generator gekoppeld. De elektriciteitscentrale van Thomas Alva Edison leverde het eerste elektrische licht aan de Amerikaanse effectenbeurs op Wall Street en de New York Times. John T. Daniels, Library of Congres In 1859 werd in Pennsylvania in de VS voor het eerst petroleum uit de grond opgepompt. Tot die tijd was petroleum de mensen alleen maar tot last, omdat het de drinkwaterbronnen vervuilde. Een tijdje werd het verkocht als medicijn, maar de mensen realiseerden zich al snel dat ze het ook konden gebruiken als brandstof voor verwarming en verlichting. Kort daarna leerde men de olie te bewerken tot benzine en dieselolie, die werden gebruikt als brandstof in een nieuwe uitvinding: de verbrandingmotor. 8

11 Energie in de twintigste eeuw: het tijdperk van de verbrandingsmotor Toen de nieuwe brandstof benzine eenmaal beschikbaar was, bedacht de Franse uitvinder Etienne Lenoir de eerste praktisch bruikbare interne verbrandingsmotor, die de hitte van brandende benzine gebruikt om een zuiger in de motor aan te drijven. Zestien jaar later maakte de Duitse uitvinder Nikolaus August Otto een betere. In 1885 zette de Duitse ingenieur Benz de motor van Otto op wielen, en creëerde daarmee de eerste auto (een driewieler). Het jaar daarop bouwde de Duitse ingenieur Daimler een auto met vier wielen, aangedreven door een verbrandingsmotor. Die eerste auto s waren uiteraard erg duur, en daarom vooral leuke speeltjes voor rijke heren. Maar daar kwam snel verandering in. In de Verenigde Staten bedacht Henry Ford een slimme manier om snel een heleboel auto s te maken: de lopende band. Elke arbeider stond de hele dag op dezelfde plaats in de fabriek, en plaatste hetzelfde onderdeel op elke auto die voorbij kwam. In 1913 produceerde zijn autofabriek duizend auto s per dag. Auto s werden goedkoper, en steeds meer mensen konden er één betalen. In 1903 stopten twee Amerikaanse broers, Wilbur en Orville Wright, de verbrandingsmotor in een vliegende machine: het eerste vliegtuig dat kon vliegen op brandstof. Ongeveer tegelijkertijd werd in Italië de eerste geothermische elektriciteitscentrale een centrale die gebruik maakt van de warmte in het binnenste van de aarde in gebruik genomen. En in 1905 publiceerde Einstein zijn beroemde theorie die uitlegt dat massa kan worden omgezet in energie. Halverwege de twintigste eeuw, tijdens en na de Tweede Wereldoorlog, ontdekte men hoe je de kracht van het atoom kunt benutten. Lise Meitner, een Oostenrijkse onderzoekster, ontdekte dat bij kernsplijting het proces waarbij zware atomen uiteenvallen in kleinere stukjes enorme hoeveelheden energie vrijkomen. In 1942 bouwde de Italiaanse natuurkundige Enrico Fermi de eerste kernreactor in de Verenigde Staten, en in 1954 werd de eerste kernreactor in de Sovjet-Unie in gebruik genomen. Al in 1929 hadden wetenschappers ontdekt dat de zon zijn energie ontleent aan kernfusie: het proces waarbij de kernen van kleine atomen samensmelten, en daarbij een grote hoeveelheid energie afgeven. In 1950 begonnen wetenschappers te onderzoeken hoe je dit proces op aarde zou kunnen gebruiken als energiebron. Het energieverbruik groeide in deze eeuw razendsnel, en verdubbelde ongeveer elke 25 jaar. De kosten voor de productie van energie namen af, en daardoor werd energie in veel westerse landen, inclusief de VS, een goedkoop en alom aanwezig hulpmiddel. Energiebesparing was toen nog niet nodig, want er was ruim voldoende beschikbaar. European Community, 2005 De moderne tijd Moderne problemen In iets meer dan 150 jaar hebben we geleerd hoe we energie in ons voordeel kunnen gebruiken, en ons leven is er voorgoed door veranderd. Door de ruime beschikbaarheid van betaalbare energie is ons leven aangenaam, zijn we mobiel en productief. Maar energie kent ook z n prijs. In 1973 stopte de Arabische olieproducerende landen om politieke redenen met het leveren van olie aan westerse landen en de VS. In één dag verdrievoudigden de olieprijzen. Er ontstond een oliecrisis, waarin auto s in lange rijen bij de benzinepomp stonden te wachten om benzine te kopen. Voor het eerst realiseerden de mensen zich hoe afhankelijk ze waren geworden van Vervuiling neemt vele vormen aan: aangespoelde olievaten op Antarctica. 9

12 energie, en hoe belangrijk het is om er verstandig mee om te gaan. In 1979 stegen de olieprijzen voor de tweede keer explosief. De prijs van een vat olie steeg tot 60$ per vat, terwijl in 2003 de prijs van een vat olie ongeveer 25$ was (beide prijzen uitgedrukt in dollars uit het jaar 2000). De laatste jaren stijgt de olieprijs weer flink. In 1979 vond er een ongeluk plaats in de kernreactor van Three Mile Island in de VS. Het ongeluk ontstond door een opeenvolging van mechanische storingen en menselijke fouten. Het publiek was geschokt, omdat het jarenlang had gehoord dat er nooit een nucleair ongeluk zou kun- nen gebeuren. Het ongeluk versterkte het algemeen heersende crisisgevoel. Een nog ernstiger ongeluk vond plaats in Chernobyl (in het huidige Ukraïne) in Hoewel het ongeluk veroorzaakt werd door een combinatie van slecht ontwerp en het negeren van veiligheidsregels, en in een moderne kerncentrale uitgesloten zou zijn, veranderden veel mensen van mening over het gebruik van kernenergie. Maar ook fossiele brandstoffen, zoals steenkool, olie en aardgas, vormen een bedreiging voor het milieu. Tijdens de verbranding produceren alle fossiele brandstoffen verschillende milieuvervuilende stoffen. Een aantal van deze gassen, waaronder kooldioxide (CO 2 ), vormen in de atmosfeer een soort deken die de warmte van de aarde vasthoudt: het broeikaseffect. Door dit effect stijgen de temperaturen op aarde, met alle mogelijke negatieve gevolgen van dien, zoals meer extreme weersomstandigheden. Sinds de Industriële Revolutie is de temperatuur op aarde al met 0,6 graden Celsius gestegen. Andere verbrandingsgassen veroorzaken luchtvervuiling en smog. Een ander probleem is het feit dat energie niet beschikbaar is voor iedereen. Ongeveer twee miljard mensen (eenderde van de wereldbevolking) hebben geen toegang tot moderne vormen van energie. Deze mensen hebben dus ook niet het comfort, de gezondheid, de mobiliteit en de productiviteit die je met moderne energie kunt verkrijgen. Onze energieconsumptie stijgt razendsnel. Wetenschappers verwachten dat er in het jaar 2050 negen miljard mensen op aarde leven, terwijl dat er nu nog zes miljard zijn. Al die nieuwe mensen hebben energie nodig. Bovendien gaan mensen in zich ontwikkelende landen steeds Kernfusie is de energiebron van de zon. Wetenschappers onderzoeken hoe je deze energiebron op aarde kunt gebruiken. Elektriciteit opwekken met windenergie. European Community, 2005 NASA 10

13 meer energie gebruiken, en de verwachting is daarom dat we in 2050 minstens twee maal zoveel energie nodig hebben als nu. Als we energie blijven maken op de manier waarop we dat nu doen, dus voornamelijk met fossiele brandstoffen, dan zal ons milieu sterk achteruitgaan. Fossiele brandstoffen zullen bovendien steeds duurder worden en uiteindelijk opraken, hoewel dat nu nog lang niet het geval is. en moderne oplossingen. Bij het verbranden van fossiele brandstoffen komt het broeikasgas kooldioxide vrij. Om te voorkomen dat het gas in de atmosfeer terecht komt, zou je het kunnen opslaan in lege gas- of olievelden, of in waterhoudende lagen. Deze ondergrondse opslag van CO 2 zou gebruikt kunnen worden als tijdelijke maatregel om het broeikaseffect te vertragen. Als aardgas miljoenen jaren onder de grond in een gasveld blijft zitten, dan zou de geïnjecteerde kooldioxide dat ook moeten doen, zo luidt de redenering. Op dit moment wordt nog onderzocht of deze techniek veilig, praktisch en rendabel is. Ondergrondse opslag is een voorbeeld van een hele reeks technieken waarmee we kunnen proberen fossiele brandstoffen op een schone manier te gebruiken. Een belangrijk doel voor de toekomst is om elektriciteit op een CO 2 -vrije manier te maken. Op dit moment produceren waterkracht, kernsplijting en biomassa 35% van de wereldwijde elektriciteitconsumptie zonder CO 2 te maken. Andere technieken die duurzame energiebronnen zoals wind, zon, getijden-energie en aardwarmte gebruiken, produceren nu slechts 0.7% van de wereldwijde elektriciteit. Maar deze technieken ontwikkelen zich snel, en er is goede hoop dat dit aandeel rond 2050 flink hoger zal liggen. Ook wordt er veel onderzoek gedaan om de huidige problemen rond kernsplijting zoals de opslag van radioactief materiaal en de veiligheid van kernreactoren op te lossen, en om nieuwe, veilige kernreactoren te bouwen. Kernfusie, het proces waarbij energie vrijkomt door het samensmelten van atomen (de energiebron van de zon en de sterren), kan rond 2040 schone en CO 2 -vrije energie gaan produceren. Op dit moment doen wetenschappers over de hele wereld onderzoek om deze energiebron op aarde te leren gebruiken. Zonnepanelen zetten zonlicht om elektriciteit. Fossiele brandstoffen die worden verbrand, zorgen voor de uitstoot van broeikasgassen in de atmosfeer. Warren Gretz (PIX DOE/NREL) European Community,

14 3 Energie in ons dagelijks leven De luchtvaart verbruikt veel kerosine. In ons dagelijks leven gebruiken we verschillende soorten energie, zoals aardgas, elektriciteit en benzine. Kunnen we niet gewoon één vorm van energie gebruiken, bijvoorbeeld elektriciteit? Ja en nee. Zoals we verderop zullen zien is elektriciteit soms niet zo handig, en heb je meer aan een vloeibare brandstof. Welke vorm van energie je nodig hebt hangt sterk af van de toepassing. De dingen waar we energie voor nodig hebben kunnen we als volgt verdelen: verwarmen (huizen, eten, water), koelen (eten, kamers), voorwerpen en materialen produceren (industrie), transporteren (auto s, vrachtwagens, schepen, treinen, vliegtuigen) en andere toepassingen (muziek maken, verlichten, enzovoorts). Koelen en verwarmen Koelen en verwarmen doen we vooral om de temperatuur in onze huizen en kantoren aangenaam te houden: in de winter verwarmen we de lucht in onze kamers, en in de zomer maken we het graag koeler. Het hangt er natuurlijk wel vanaf waar je woont: mensen in koude streken gebruiken meer brandstoffen voor verwarming dan mensen in warme landen. Bewoners van warme streken gebruiken liever airconditioners om de temperatuur laag te houden. European Community, 2005 Daarnaast gebruiken we warmte om te koken, te douchen of een warm bad te nemen. We gebruiken koelkasten en diepvriezers om te voorkomen dat ons eten bederft, en om dranken koud te maken. Ook de industrie maakt in veel processen gebruik van koeling en verwarming. Welke vorm van energie is hiervoor het meest geschikt? Om ruimtes, water of voedsel te verwarmen verbranden we meestal aardgas, olie of kolen in één of andere brander. Er zijn verschillende soorten branders: van de oven in de keuken tot enorme gasketels voor de verwarming van grote gebouwen. Maar je kunt ook verwarmen met elektriciteit: denk maar aan een waterketel of een elektrische oven. De meeste koelapparaten, zoals koelkasten, diepvriezers en airconditioners, gebruiken elektriciteit, hoewel er ook koelkasten bestaan die op aardgas draaien. In de meeste huishoudens zijn de koelkast en de diepvries de grootste elektriciteitsverbruikers. Transport Transportenergie is nodig om iets van de ene plek naar de andere te verplaatsen. Als je een tas draagt, is je lichaam de machine die de tas vervoert. Het voedsel dat je eet levert de energie voor het transport. Elke dag worden miljarden kilo s goederen getransporteerd over de weg, het water of door de lucht, door vrachtwagens, treinen, schepen en vliegtuigen. Bijna al deze machines worden aangedreven met benzine, aardgas, olie of kerosine. Alleen de trein (en vergelijkbare vervoersystemen zoals de tram en de metro) wordt grotendeels aangedreven met elektriciteit. Ook elektrische motoren, die bijvoorbeeld worden gebruikt in fabrieken, pompen, en ventilatoren, worden aangedreven met elektriciteit. In huis vind je waarschijnlijk wel twintig tot veertig elektromotoren die allerlei dingen aandrijven. In een koelkast zit bijvoorbeeld een pomp, en een magnetron gebruikt twee motoren: één voor de ventilator en één voor de ronddraaiende 12

Een beginners handleiding voor energie en vermogen

Een beginners handleiding voor energie en vermogen Een beginners handleiding voor energie en vermogen Waarom moet je leren over energie en vermogen. Het antwoord is omdat we allemaal energie verbruiken in ons dagelijks leven om te verwarmen, te koelen,

Nadere informatie

Hoofdstuk 3. en energieomzetting

Hoofdstuk 3. en energieomzetting Energie Hoofdstuk 3 Energie en energieomzetting Grootheid Energie; eenheid Joule afkorting volledig wetenschappelijke notatie 1 J 1 Joule 1 Joule 1 J 1 KJ 1 KiloJoule 10 3 Joule 1000 J 1 MJ 1 MegaJoule

Nadere informatie

Module 4 Energie. Vraag 3 Een bron van "herwinbare" energie is: A] biomassa B] de zon C] steenkool D] aardolie E] bewegend water

Module 4 Energie. Vraag 3 Een bron van herwinbare energie is: A] biomassa B] de zon C] steenkool D] aardolie E] bewegend water Module 4 Energie Vraag 1 Wat hoort bij het indirect energieverbruik van een apparaat? Kies het BESTE antwoord A] De energie wat het apparaat nuttig verbruikt. B] De energie die het apparaat niet nuttig

Nadere informatie

Elektrische energie. energie01 (1 min, 47 sec)

Elektrische energie. energie01 (1 min, 47 sec) Elektrische energie In huishoudens is elektrische energie de meest gebruikte vorm van energie. In Nederland zijn bijna alle huizen aangesloten op het netwerk van elektriciteitskabels. Achter elk stopcontact

Nadere informatie

Hoofdstuk 3. en energieomzetting

Hoofdstuk 3. en energieomzetting Hoofdstuk 3 Energie en energieomzetting branders luchttoevoer brandstoftoevoer koelwater condensator stoomturbine generator transformator regelkamer stoom water ketel branders 1 Energiesoort Omschrijving

Nadere informatie

[Samenvatting Energie]

[Samenvatting Energie] [2014] [Samenvatting Energie] [NATUURKUNDE 3 VWO HOOFDSTUK 4 WESLEY VOS 0 Paragraaf 1 Energie omzetten Energiesoorten Elektrisch energie --> stroom Warmte --> vb. de centrale verwarming Bewegingsenergie

Nadere informatie

Naam: Thijs. Groep: 6/7. School: St.Willibrordusschool

Naam: Thijs. Groep: 6/7. School: St.Willibrordusschool Naam: Thijs Groep: 6/7 School: St.Willibrordusschool 1 Voorwoord Voor je ligt het werkstuk van Thijs. Dit werkstuk gaat over zonne-energie. Ik kwam op het idee voor dit onderwerp toen papa en mama ook

Nadere informatie

Voor het welzijn van kind en school. Klas 3!

Voor het welzijn van kind en school. Klas 3! Voor het welzijn van kind en school Klas 3! Wat is energie Energie heb je nodig om iets te doen. Je hebt het nodig om een auto mee te kunnen laten rijden, een huis mee te verwarmen of een fabriek mee te

Nadere informatie

Elektrische auto stoot evenveel CO 2 uit als gewone auto

Elektrische auto stoot evenveel CO 2 uit als gewone auto Elektrische auto stoot evenveel CO 2 uit als gewone auto Bron 1: Elektrische auto s zijn duur en helpen vooralsnog niets. Zet liever in op zuinige auto s, zegt Guus Kroes. 1. De elektrische auto is in

Nadere informatie

Lessuggesties energie Ter voorbereiding van GLOW. Groep 6, 7, 8

Lessuggesties energie Ter voorbereiding van GLOW. Groep 6, 7, 8 Lessuggesties energie Ter voorbereiding van GLOW Groep 6, 7, 8 Eindhoven, 8 september 2011 In het kort In deze lesbrief vind je een aantal uitgewerkte lessen waarvan je er één of meerdere kunt uitvoeren.

Nadere informatie

Profi Oeco Power LPE 2 Natuur en techniek

Profi Oeco Power LPE 2 Natuur en techniek Met z n allen hebben wij dagelijks reusachtige hoeveelheden energie nodig. Kijk maar eens naar een heel normale dag: Je wordt s morgens gewekt door je wekkerradio. Deze krijgt de stroom natuurlijk uit

Nadere informatie

Kernenergie. kernenergie01 (1 min, 22 sec)

Kernenergie. kernenergie01 (1 min, 22 sec) Kernenergie En dan is er nog de kernenergie! Kernenergie is energie opgewekt door kernreacties, de reacties waarbij atoomkernen zijn betrokken. In een kerncentrale splitst men uraniumkernen in kleinere

Nadere informatie

Basisles Energietransitie

Basisles Energietransitie LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Basisles Energietransitie Werkblad Basisles Energietransitie Werkblad 1 Wat is energietransitie? 2 Waarom is energietransitie nodig? 3 Leg in je eigen woorden uit wat het Energietransitiemodel

Nadere informatie

Duurzame elektriciteit in het EcoNexis huis

Duurzame elektriciteit in het EcoNexis huis Werkblad 1, mbo Duurzame elektriciteit in het EcoNexis huis Inleiding De wereldbevolking groeit al jaren vrij stevig. En de wereldwijde behoefte aan energie groeit mee: we kúnnen simpelweg niet meer zonder

Nadere informatie

Les De kosten van energie

Les De kosten van energie LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Les De kosten van energie Werkblad Les De kosten van energie Werkblad Elke dag gebruiken we heel wat energie om het huis warm te houden en te verlichten, televisie te kijken,

Nadere informatie

GROENE TEST. Naam:.. 1. Het verbruik van fossiele grondstoffen veroorzaakt ecologische problemen. Welke?

GROENE TEST. Naam:.. 1. Het verbruik van fossiele grondstoffen veroorzaakt ecologische problemen. Welke? GROENE TEST Naam:.. 1. Het verbruik van fossiele grondstoffen veroorzaakt ecologische problemen. Welke? O Afkoeling van het klimaat O Meer vulkaanuitbarstingen O Zure regen O Zoete regen 2. Waarvoor dienen

Nadere informatie

Energiebespaar Tips!

Energiebespaar Tips! Energiebespaar Tips! Hieronder vind u een aantal tips waarmee u op uw energierekening vele euro s kunt besparen. De tips zijn verdeeld in de verschillende onderdelen waaraan u energie verbruikt in uw huis.

Nadere informatie

Energiebespaar Tips!

Energiebespaar Tips! Energiebespaar Tips! Hieronder vind u een aantal tips waarmee u op uw energierekening vele euro s kunt besparen. De tips zijn verdeeld in de verschillende onderdelen waaraan u energie verbruikt in uw huis.

Nadere informatie

Flipping the classroom

Flipping the classroom In dit projectje krijg je geen les, maar GEEF je zelf les. De leerkracht zal jullie natuurlijk ondersteunen. Dit zelf les noemen we: Flipping the classroom 2 Hoe gaan we te werk? 1. Je krijgt of kiest

Nadere informatie

Les De kosten van energie

Les De kosten van energie LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Les De kosten van energie Werkblad Les De kosten van energie Werkblad Elke dag gebruiken we heel wat energie om het huis warm te houden en te verlichten, televisie te kijken,

Nadere informatie

Achtergrondinformatie The Bet

Achtergrondinformatie The Bet Achtergrondinformatie The Bet Wedden dat het ons lukt in 2 maanden 8 % CO 2 te besparen! In 1997 spraken bijna alle landen in het Japanse Kyoto af hoeveel CO 2 zij moesten besparen om het broeikaseffect

Nadere informatie

Groep 8 - Les 4 Duurzaamheid

Groep 8 - Les 4 Duurzaamheid Leerkrachtinformatie Groep 8 - Les 4 Duurzaamheid Lesduur: 30 minuten (zelfstandig) DOEL De leerlingen weten wat de gevolgen zijn van energie verbruik. De leerlingen weten wat duurzaamheid is. De leerlingen

Nadere informatie

Theorie: Energieomzettingen (Herhaling klas 2)

Theorie: Energieomzettingen (Herhaling klas 2) les omschrijving 12 Theorie: Halfgeleiders Opgaven: halfgeleiders 13 Theorie: Energiekosten Opgaven: Energiekosten 14 Bespreken opgaven huiswerk Opgaven afmaken Opgaven afmaken 15 Practicumtoets (telt

Nadere informatie

Intersteno Ghent 2013- Correspondence and summary reporting

Intersteno Ghent 2013- Correspondence and summary reporting Intersteno Ghent 2013- Correspondence and summary reporting DUTCH Wedstrijd Correspondentie en notuleren De wedstrijdtekst bevindt zich in de derde kolom van de lettergrepentabel in art. 19.1 van het Intersteno

Nadere informatie

Hoe kunnen treinen op wind rijden? Les in de Groene Top Trein

Hoe kunnen treinen op wind rijden? Les in de Groene Top Trein ctie produ Hoe kunnen treinen op wind rijden? Les in de Groene Top Trein lesboekje02.indd 1 20-11-2015 13:20 Welkom in de Groene Top Trein! Het gaat deze trein voor de wind, want deze trein rijdt op wind.

Nadere informatie

De Energiezuinige Wijk - De opdracht

De Energiezuinige Wijk - De opdracht De Energiezuinige Wijk De Energiezuinige Wijk De opdracht In deze opdracht ga je van alles leren over energie en energiegebruik in de wijk. Je gaat nadenken over hoe jouw wijk of een wijk er uit kan zien

Nadere informatie

Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa)

Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa) Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa) Lees ter voorbereiding onderstaande teksten. Het milieu De Europese Unie werkt aan de bescherming en verbetering van

Nadere informatie

Wat moet je doen? Lees de informatie in dit pakketje

Wat moet je doen? Lees de informatie in dit pakketje ENERGIE Wat moet je doen? Lees de informatie in dit pakketje Zoek meer informatie op de computer en bekijk filmpjes over het onderwerp (achterin deze lesbrief staan websites en links voor filmpjes) Overleg

Nadere informatie

Begrippen. Broeikasgas Gas in de atmosfeer dat de warmte van de aarde vasthoudt en zo bijdraagt aan het broeikaseffect.

Begrippen. Broeikasgas Gas in de atmosfeer dat de warmte van de aarde vasthoudt en zo bijdraagt aan het broeikaseffect. LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Informatieblad Begrippen Biobrandstof Brandstof die gemaakt wordt van biomassa. Als planten groeien, nemen ze CO 2 uit de lucht op. Bij verbranding van de biobrandstof komt

Nadere informatie

Ik kan de meeste energie besparen door de volgende maatregel(en) toe te passen: 1. 2. 3.

Ik kan de meeste energie besparen door de volgende maatregel(en) toe te passen: 1. 2. 3. Antwoordblad Opdracht 1 Noteer de startwaarden en scores Kijk bij het dashboard. Noteer de startwaarden en scores die je hier ziet staan in de tabel hieronder. CO₂ uitstoot (ton per jaar ) Investeringen

Nadere informatie

Vooraleer de leerlingen de teksten lezen, worden de belangrijkste tekststructuren overlopen (LB 265).

Vooraleer de leerlingen de teksten lezen, worden de belangrijkste tekststructuren overlopen (LB 265). 5.2.1 Lezen In het leerboek krijgen de leerlingen uiteenlopende teksten te lezen. Op die manier worden de verschillende tekstsoorten en tekststructuren nogmaals besproken. Het gaat om een herhaling van

Nadere informatie

Uitwerkingen van 3 klas NOVA natuurkunde hoofdstuk 6 arbeid en zo

Uitwerkingen van 3 klas NOVA natuurkunde hoofdstuk 6 arbeid en zo Uitwerkingen van 3 klas NOVA natuurkunde hoofdstuk 6 arbeid en zo 1 Arbeid verrichten 1 a) = 0 b) niet 0 en in de richting van de beweging c) =0 d) niet 0 e tegengesteld aan de beweging 2 a) De wrijvingskracht

Nadere informatie

Project Energie. Week 1ABC: Mens en dier

Project Energie. Week 1ABC: Mens en dier Project Energie. Week 1ABC: Mens en dier Info: Wat is energie? Energie geeft kracht, licht, warmte en beweging. De zon geeft ons licht en warmte. Voedsel is de brandstof van mensen en dieren. Door te eten

Nadere informatie

Zuinig wonen. 10. Doe de VREG-test! Bekijk zeker de website: http://www.vreg.be/nl/doe-de-v-test-voorgezinnen

Zuinig wonen. 10. Doe de VREG-test! Bekijk zeker de website: http://www.vreg.be/nl/doe-de-v-test-voorgezinnen 10. Doe de VREG-test! Bekijk zeker de website: http://www.vreg.be/nl/doe-de-v-test-voorgezinnen Hier vergelijk je de verschillende producten van de verschillende energieleveranciers. Zo kun je zien wat

Nadere informatie

Een beginners handleiding voor de aankoop van energiezuinige apparatuur

Een beginners handleiding voor de aankoop van energiezuinige apparatuur Een beginners handleiding voor de aankoop van energiezuinige apparatuur Alles wat je moet weten: - Hoe de juiste beslissing te nemen bij de aankoop van energie zuinige apparatuur. INHOUD 1. Introductie

Nadere informatie

de 6 belangrijkste misvattingen op de weg naar een 100% duurzame energievoorziening

de 6 belangrijkste misvattingen op de weg naar een 100% duurzame energievoorziening de 6 belangrijkste misvattingen op de weg naar een 100% duurzame energievoorziening De 6 belangrijkste misvattingen op de weg naar een 100% duurzame energievoorziening BEKENDHEID EUROPESE ENERGIEDOELSTELLINGEN

Nadere informatie

Energie. Jouw werkbladen. In de klas. Ontdek zélf hoe de wereld werkt! Naam: Klas: Energie Onderbouw havo/vwo Leerlingen In de klas versie 04-2014 1

Energie. Jouw werkbladen. In de klas. Ontdek zélf hoe de wereld werkt! Naam: Klas: Energie Onderbouw havo/vwo Leerlingen In de klas versie 04-2014 1 Energie Jouw werkbladen In de klas Naam: Klas: Ontdek zélf hoe de wereld werkt! Energie Onderbouw havo/vwo Leerlingen In de klas versie 04-2014 1 Energie op aarde Energie, fossiele brandstoffen, groene

Nadere informatie

Fossiele brandstoffen? De zon is de bron!

Fossiele brandstoffen? De zon is de bron! Energie 5 en 6 3 Fossiele brandstoffen? De zon is de bron! Filmpjes werkblad Doelen Begrippen Materialen Duur De leerlingen: weten dat fossiele brandstoffen hele oude resten van planten zijn. kunnen een

Nadere informatie

Basisprincipes 6 Zonne-energie in stroom omzetten 6 Zonne-energiemodellen met een zonne-energiemodule 7

Basisprincipes 6 Zonne-energie in stroom omzetten 6 Zonne-energiemodellen met een zonne-energiemodule 7 Welkom in de wereld van de fischertechnik PROFI-lijn 3 Energie in het dagelijkse leven 3 Olie, kolen, kernenergie 4 Water en wind 4 Zonne-energie 5 De Energie 5 Zonne-energie 6 Basisprincipes 6 Zonne-energie

Nadere informatie

Hoe kunnen we dat probleem oplossen? Door er zelf een te maken! Wij maken in dit project een bloem die reageert op het licht.

Hoe kunnen we dat probleem oplossen? Door er zelf een te maken! Wij maken in dit project een bloem die reageert op het licht. Bloemen hebben zonlicht nodig om te bloeien, sommigen gaan zelfs dicht als het donker wordt. We moeten ze ook steeds kunnen verzetten zodat ze kan geplaatst worden in de tuin, op de vensterbank, op het

Nadere informatie

Samen besparen we ons rijk. Een unieke kans om energie te besparen, aangeboden door Rentree. thuis in Deventer

Samen besparen we ons rijk. Een unieke kans om energie te besparen, aangeboden door Rentree. thuis in Deventer Samen besparen we ons rijk Een unieke kans om energie te besparen, aangeboden door Rentree. thuis in Deventer Deze Menukaart geeft voorbeelden hoe u als bewoner geld kunt besparen en meer wooncomfort kunt

Nadere informatie

1 Nederland is nog altijd voor 92 procent afhankelijk van fossiele brandstoffen

1 Nederland is nog altijd voor 92 procent afhankelijk van fossiele brandstoffen achtergrond Afscheid van fossiel kan Klimaatverandering is een wereldwijd probleem. Energie(on)zekerheid ook. Dat betekent dat een transitie naar een veel duurzamere economie noodzakelijk is. Het recept

Nadere informatie

Hoofdstuk 4: Arbeid en energie

Hoofdstuk 4: Arbeid en energie Hoofdstuk 4: Arbeid en energie 4.1 Energiebronnen Arbeid: W =............. Energie:............................................................................... Potentiële energie: E p =.............

Nadere informatie

ENERGIEPRIORITEITEN VOOR EUROPA

ENERGIEPRIORITEITEN VOOR EUROPA ENERGIEPRIORITEITEN VOOR EUROPA Presentatie door de heer J.M. Barroso, Voorzitter van de Europese Commissie, voor de Europese Raad van 4 februari 2011 Inhoud 1 I. Waarom energiebeleid ertoe doet II. Waarom

Nadere informatie

Mens en techniek. VMBO BASIS en KADER, leerjaar 2. Figuur 1 (Illustratie uit Microsoft Word)

Mens en techniek. VMBO BASIS en KADER, leerjaar 2. Figuur 1 (Illustratie uit Microsoft Word) Mens en techniek VMBO BASIS en KADER, leerjaar 2 Figuur 1 (Illustratie uit Microsoft Word) 1 ENERGIE... 2 1.1. Inleiding... 2 1.2. Het omzetten van energie... 3 1.3. Het omzetten van energie - Opdrachten...

Nadere informatie

Alternatieve energiebronnen

Alternatieve energiebronnen Alternatieve energiebronnen energie01 (1 min, 5 sec) energiebronnen01 (2 min, 12 sec) Windenergie Windmolens werden vroeger gebruikt om water te pompen of koren te malen. In het jaar 650 gebruikte de mensen

Nadere informatie

Energie besparen en meer wooncomfort. Een unieke kans om energie te besparen, aangeboden door Maaskant Wonen.

Energie besparen en meer wooncomfort. Een unieke kans om energie te besparen, aangeboden door Maaskant Wonen. Energie besparen en meer wooncomfort Een unieke kans om energie te besparen, aangeboden door Maaskant Wonen. Deze Menukaart geeft voorbeelden hoe u als bewoner geld kunt besparen en meer wooncomfort kunt

Nadere informatie

Junior FIRST LEGO League

Junior FIRST LEGO League Junior FIRST LEGO League Elke dag maken wij keuzes op het gebied van energie. We verwarmen onze huizen, voorzien auto s van brandstof, laden onze mobiele telefoon op, computers worden van stroom voorzien,

Nadere informatie

KI-78-09-820-NL-C. Het Zonnemysterie

KI-78-09-820-NL-C. Het Zonnemysterie KI-78-09-820-NL-C Het Zonnemysterie Het Zonnemysterie Publicatiebureau ISBN 978-92-79-12501-0 JURIDISCHE KENNISGEVING Noch de Europese Commissie, noch personen die namens de Commissie handelen, zijn aansprakelijk

Nadere informatie

Energie Rijk. Lesmap Leerlingen

Energie Rijk. Lesmap Leerlingen Energie Rijk Lesmap Leerlingen - augustus 2009 Inhoudstafel Inleiding! 3 Welkom bij Energie Rijk 3 Inhoudelijke Ondersteuning! 4 Informatiefiches 4 Windturbines-windenergie 5 Steenkoolcentrale 6 STEG centrale

Nadere informatie

Nr.01 / Februari 2012. Doe mee en verminder CO2!

Nr.01 / Februari 2012. Doe mee en verminder CO2! Nr.01 / Februari 2012 Doe mee en verminder CO2! De Groene Hollander is dé MVO-krant van Hollandridderkerk opgezet door het (milieu-)adviesteam. Het (milieu-)adviesteam is tot stand gekomen naar aanleiding

Nadere informatie

Energie. Energie thuis Energie in Nederland Energie op de wereld

Energie. Energie thuis Energie in Nederland Energie op de wereld Energie Energie Energie thuis Energie in Nederland Energie op de wereld Grootheden 1 J(oule) = 1 Nm =?? Watt gedurende 1 seconde =?? Ws 1 Watt = 1 J/s = vermogen = de snelheid waarmee arbeid wordt verricht.

Nadere informatie

Werkblad huismodule. Quintel Intelligence. Antwoordblad

Werkblad huismodule. Quintel Intelligence. Antwoordblad Antwoordblad Opdracht 1 Noteer de startwaarden en scores Kijk bij het dashboard. Noteer de startwaarden en scores die je hier ziet staan in de tabel hieronder. Dashboard onderdelen CO₂ uitstoot (ton per

Nadere informatie

1. Ecologische voetafdruk

1. Ecologische voetafdruk 2 VW0 THEMA 7 MENS EN MILIEU EXTRA OPDRACHTEN 1. Ecologische voetafdruk In de basisstoffen heb je geleerd dat we voedsel, zuurstof, water, energie en grondstoffen uit ons milieu halen. Ook gebruiken we

Nadere informatie

Bedreigingen. Broeikaseffect

Bedreigingen. Broeikaseffect Bedreigingen Vroeger gebeurde het nogal eens dat de zee een gat in de duinen sloeg en het land overspoelde. Tegenwoordig gebeurt dat niet meer. De mensen hebben de duinen met behulp van helm goed vastgelegd

Nadere informatie

E n e r g i e e x p e r i m e n t e n Science

E n e r g i e e x p e r i m e n t e n Science 1 2 3. 9 8 7 E n e r g i e e x p e r i m e n t e n Science N. B. De OPITEC bouwpakketten zijn gericht op het onderwijs. 1 Wat je nodig hebt: Voor de motorhouder: Voor de ventilator: 1 grote houten schijf

Nadere informatie

1. Hoe dringend vindt u het klimaatprobleem? Helemaal niet dringend, we 1% Er is helemaal geen klimaatprobleem. Weet niet / geen mening

1. Hoe dringend vindt u het klimaatprobleem? Helemaal niet dringend, we 1% Er is helemaal geen klimaatprobleem. Weet niet / geen mening 1. Hoe dringend vindt u het klimaatprobleem? Helemaal niet dringend, we 1% kunnen wel even wachten met grote maatregelen 17% 1 Een beetje dringend, we kunnen nog wel even wachten met grote maatregelen,

Nadere informatie

Thema Energiegebruik Onderwerp Leeftijd Duurzame Ontwikkeling Energiebesparing Hernieuwbare energie Verkeer en vervoer

Thema Energiegebruik Onderwerp Leeftijd Duurzame Ontwikkeling Energiebesparing Hernieuwbare energie Verkeer en vervoer ELEKTRICITEIT TELT! Thema Energiegebruik Onderwerp Leeftijd Duurzame Ontwikkeling Energiebesparing Hernieuwbare energie Verkeer en vervoer Verwarming/Koeling Warm water CO2-zuinig vervoer Verlichting Elektrische

Nadere informatie

HET KLIMAAT EN DE NOORDPOOL. Bernd Roemmelt / Greenpeace

HET KLIMAAT EN DE NOORDPOOL. Bernd Roemmelt / Greenpeace HET KLIMAAT EN DE NOORDPOOL Bernd Roemmelt / Greenpeace 2. NOORDPOOL OPDRACHT 1 Bekijk het filmpje: 1. Welke landen liggen rondom de Noordpool? 2. In welke zee ligt de Noordpool? Bernd Roemmelt / Greenpeace

Nadere informatie

Docentenvel opdracht 18 (De grote klimaat- en Europa- quiz)

Docentenvel opdracht 18 (De grote klimaat- en Europa- quiz) Docentenvel opdracht 18 (De grote klimaat- en Europa- quiz) Lees ter voorbereiding de volgende teksten en bekijk de vragen en antwoorden van de quiz. De juiste antwoorden zijn vetgedrukt. Wat wil en doet

Nadere informatie

Overzicht lessenserie Energietransitie. Lessen Energietransitie - Thema s en onderwerpen per les.

Overzicht lessenserie Energietransitie. Lessen Energietransitie - Thema s en onderwerpen per les. 1 Lessen Energietransitie - Thema s en onderwerpen per les. 2 Colofon Dit is een uitgave van Quintel Intelligence in samenwerking met GasTerra en Uitleg & Tekst Meer informatie Kijk voor meer informatie

Nadere informatie

2016-04-15 H2ECOb/Blm HOE KAN DE ENERGIETRANSITIE WORDEN GEREALISEERD? Probleemstelling

2016-04-15 H2ECOb/Blm HOE KAN DE ENERGIETRANSITIE WORDEN GEREALISEERD? Probleemstelling HOE KAN DE ENERGIETRANSITIE WORDEN GEREALISEERD? Probleemstelling Op de internationale milieuconferentie in december 2015 in Parijs is door de deelnemende landen afgesproken, dat de uitstoot van broeikasgassen

Nadere informatie

Praktische tips voor klimaat en portemonnee. Klimaatsparen

Praktische tips voor klimaat en portemonnee. Klimaatsparen Praktische s voor klimaat en portemonnee Klimaatsparen CO 2 en geld besparen De gemiddelde Nederlander stoot per jaar 12.000 kg CO 2 uit (28.000 kg CO 2 per huishouden). De meeste kilo s gaan op aan verwarming,

Nadere informatie

Duurzame energie in Japan

Duurzame energie in Japan Duurzame energie in Japan Rob Stroeks (Project Officer, TWA Tokio) - 8-3-2004 Samenvatting Japan heeft van oudsher weinig natuurlijke energiebronnen. De daarmee samenhangende afhankelijkheid van buitenlandse

Nadere informatie

Actief bezig met de I-CE!

Actief bezig met de I-CE! Actief bezig met de I-CE! Speciaal voor dorpshuizen heeft inrg een aantal leuke tips en weetjes over energiebesparing verzameld! In deze mail geeft inrg een aantal tips en weetjes over de I-CE die onlangs

Nadere informatie

Overleven met energie

Overleven met energie Overleven met energie Jo Hermans Universiteit Leiden Nationaal Congres Energie & Ruimte, TU Delft, 22 september 2011 Overleven met energie Een blijma in 5 bedrijven 1. Meest onderschatte wet 2. Meest onderschatte

Nadere informatie

28 november 2015. Onderzoek: Klimaattop Parijs

28 november 2015. Onderzoek: Klimaattop Parijs 28 november 2015 Onderzoek: Over het EenVandaag Opiniepanel Het EenVandaag Opiniepanel bestaat uit ruim 45.000 mensen. Zij beantwoorden vragenlijsten op basis van een online onderzoek. De uitslag van de

Nadere informatie

LES 2: Klimaatverandering

LES 2: Klimaatverandering LES 2: Klimaatverandering 1 Les 2: Klimaatverandering Vakken PAV, aardrijkskunde Eindtermen Sociale vaardigheden, burgerzin, ICT, vakoverschrijdend, samenwerken, kritisch denken Materiaal Computer met

Nadere informatie

Les Kernenergie. Werkblad

Les Kernenergie. Werkblad LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Les Kernenergie Werkblad Les Kernenergie Werkblad Wat is kernenergie? Het Griekse woord atomos betekent ondeelbaar. Het woord atoom is hiervan afgeleid. Ooit dachten wetenschappers

Nadere informatie

Bespaar-toptips. die watt opleveren. samen@heuvelrugenergie.nl www.heuvelrugenergie.nl

Bespaar-toptips. die watt opleveren. samen@heuvelrugenergie.nl www.heuvelrugenergie.nl Bespaar-toptips die watt opleveren samen@heuvelrugenergie.nl www.heuvelrugenergie.nl Bespaar-toptip 1 Waterbesparende douchekop (max. 8L per minuut doe de emmerproef om dit te testen) ± 90 p.j. De groenste

Nadere informatie

Leerlingenbundels Technologische Opvoeding

Leerlingenbundels Technologische Opvoeding Leerlingenbundels Technologische Opvoeding 1 Thema: Energie Naam:... Klas: Datum:... Nr.:. 2 1 Energie experimenten Science 1.1 Inleidende opdracht rond energie Als je zegt: "Ik heb vandaag geen energie.

Nadere informatie

Alternatieve energieopwekking

Alternatieve energieopwekking Alternatieve energieopwekking Energie wordt al tientallen jaren opgewekt met een paar energiebronnen: Kolen Gas Olie Kernenergie De eerste drie vallen onder de fossiele brandstoffen. Fossiele brandstoffen

Nadere informatie

Energie weetjes. Stand-by functie is sluipverbruiker:

Energie weetjes. Stand-by functie is sluipverbruiker: Energie weetjes Het stroomverbruik is tussen 1950 en 2004 vervijfvoudigd. Dit komt vooral door een toename van het aantal wasdrogers, magnetrons, vaatwassers en computers in huis. In de Nederlandse huishoudens

Nadere informatie

Energiebesparingswijzer. STIJLGIDS COMMUNICATIE VERSIE 01 _Oktober 2012. Geld besparen met handige energietips voor thuis

Energiebesparingswijzer. STIJLGIDS COMMUNICATIE VERSIE 01 _Oktober 2012. Geld besparen met handige energietips voor thuis Energiebesparingswijzer STIJLGIDS COMMUNICATIE VERSIE 01 _Oktober 2012 Geld besparen met handige energietips voor thuis Energie besparen, snel verdiend! Ieder jaar betaal je veel geld voor een warm huis,

Nadere informatie

Digitale huismodule. Quintel Intelligence. Inleiding

Digitale huismodule. Quintel Intelligence. Inleiding Inleiding s Ochtends word je gewekt door je smartphone. Je doet een lamp aan en zet de verwarming een graadje hoger. Snel onder de douche, haar föhnen. Dan kopje thee zetten of een glas melk uit de koelkast

Nadere informatie

Voorbeeld van een lessenserie over energiebesparing:

Voorbeeld van een lessenserie over energiebesparing: Voorbeeld van een lessenserie over energiebesparing: Deze lessenserie is niet helemaal door ons gemaakt maar gedeeltelijk afkomstig van www.webquests.nl Lesdoelen: kerndoelen leerdoelen 4,34,39 Leerlingen

Nadere informatie

Lesbrief DUURZAAM WERKEN OPDRACHT 1 - WERKEN IN DE HAVEN

Lesbrief DUURZAAM WERKEN OPDRACHT 1 - WERKEN IN DE HAVEN Lesbrief Primair onderwijs - BOVENBOUW DUURZAAM WERKEN De haven van Rotterdam is de grootste haven van Europa. Veel mensen werken in de haven. Steeds meer spullen die je in de winkel koopt, komen per schip

Nadere informatie

Energie. Energie thuis Energie in Nederland Energie op de wereld

Energie. Energie thuis Energie in Nederland Energie op de wereld Energie Energie Energie thuis Energie in Nederland Energie op de wereld Grootheden 1 J(oule) = 1 Nm =?? Watt gedurende 1 seconde =?? Ws 1 Watt = 1 J/s = vermogen = de snelheid waarmee arbeid wordt verricht.

Nadere informatie

Tegelijkertijd is het een gigantische opgave om de brandstoffen te winnen en. (Bild 1: CC BY-NC-ND 2.0, Peter Jakobs, Gut Eschergewähr, NRW)

Tegelijkertijd is het een gigantische opgave om de brandstoffen te winnen en. (Bild 1: CC BY-NC-ND 2.0, Peter Jakobs, Gut Eschergewähr, NRW) Wasteland Energy "Wasteland Energy" is de naam van een project dat onderzoekt hoe men in de dagelijkse omgang met minimale middelen zelf elektriciteit opwekken kan. We leven in een tijd waarin fossiele

Nadere informatie

Kinderuniversiteit (Groene) energie?

Kinderuniversiteit (Groene) energie? Kinderuniversiteit (Groene) energie? Johan Driesen, Elektrotechniek Lieve Helsen, Werktuigkunde Leuven, 15 oktober 2011 Transport 15.10.2011 Kinderuniversiteit (Groene) Energie? 2 Transport 15.10.2011

Nadere informatie

Spaar energie! Wat is energie? Zelf aan de slag. Waarom energie besparen? Sommige centrales die elektriciteit. Stijn Dekelver

Spaar energie! Wat is energie? Zelf aan de slag. Waarom energie besparen? Sommige centrales die elektriciteit. Stijn Dekelver Stijn Dekelver De maand oktober is al enkele jaren de maand van de energiebesparing. De overheid roept dan alle mensen in Vlaanderen op om zuinig om te gaan met energie. Sommige centrales die elektriciteit

Nadere informatie

De Kaars is van adel, ze praat daarom wat uit de hoogte

De Kaars is van adel, ze praat daarom wat uit de hoogte De Kaars is van adel, ze praat daarom wat uit de hoogte Jongelui! Jullie denken wellicht: wat schijnt daar? Welnu, dat ben ik. Wat een licht, nietwaar! Hoezo, dat valt vies tegen! Jongeman, daar, op dat

Nadere informatie

Hoofddoel Bewustwording: Leraren en leerlingen worden zich bewust van het energieverbruik op school.

Hoofddoel Bewustwording: Leraren en leerlingen worden zich bewust van het energieverbruik op school. Startactiviteit groep 1/2 Hoofddoel Bewustwording: Leraren en leerlingen worden zich bewust van het energieverbruik op school. Subdoelen 1. Leerlingen en leraren worden zich bewust van welke apparaten

Nadere informatie

Meten = weten Instructie voor leerkrachten

Meten = weten Instructie voor leerkrachten Meten = weten Instructie voor leerkrachten Dit opdrachtenblad Meten = Weten is ontwikkeld als een voorproefje voor het lespakket Zonnepanelen op school. Het opdrachtenblad is zelfstandig te gebruiken.

Nadere informatie

Lessenserie Energietransitie

Lessenserie Energietransitie LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Thema s en onderwerpen Overzicht Lessenserie Energietransitie Thema s en onderwerpen per les De zoektocht naar voldoende energie voor de komende generaties is één van de belangrijkste

Nadere informatie

Les Crisis in de olie

Les Crisis in de olie LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Les Crisis in de olie Werkblad Les Crisis in de olie Werkblad Op zondag 4 november 1973 bestonden er nog geen inline- skates. Hadden ze wel bestaan, dan had je die dag heerlijk

Nadere informatie

http://enquete.groenepeiler.nl/admin/statistics.aspx?inquiry=47 1 van 13 5-7-2011 17:03

http://enquete.groenepeiler.nl/admin/statistics.aspx?inquiry=47 1 van 13 5-7-2011 17:03 1 van 13 5-7-2011 17:03 Enquête Enquête beheer Ingelogd als: aqpfadmin Uitloggen Enquête sta s eken Enquête beheer > De Klimaat Enquête van het Noorden > Statistieken Algemene statistieken: Aantal respondenten

Nadere informatie

Uitwerkingen VWO deel 1 H2 (t/m par. 2.5)

Uitwerkingen VWO deel 1 H2 (t/m par. 2.5) Uitwerkingen VWO deel 1 H2 (t/m par. 2.5) 2.1 Inleiding 1. a) Warmte b) Magnetische Energie c) Bewegingsenergie en Warmte d) Licht (stralingsenergie) en warmte e) Stralingsenergie 2. a) Spanning (Volt),

Nadere informatie

Les Energie besparen LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE. Werkblad

Les Energie besparen LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE. Werkblad LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Les Energie besparen Werkblad Les Energie besparen Werkblad Stel je voor dat fossiele brandstoffen morgen bijna op zouden zijn. De huizen zouden koud blijven. Er zou geen energie

Nadere informatie

Een beginners handleiding voor duurzame energie

Een beginners handleiding voor duurzame energie Een beginners handleiding voor duurzame energie Waarom leren over duurzame energie? Het antwoord is omdat: een schone energiebron is het niet begrensd wordt door geografische grenzen en geo-politiek INHOUD

Nadere informatie

OVERAL, variatie vanuit de kern. LES- BRIEF 3v/4hv. De zonne-energiecentrale van Fuentes de Andalucía

OVERAL, variatie vanuit de kern. LES- BRIEF 3v/4hv. De zonne-energiecentrale van Fuentes de Andalucía OVERAL, variatie vanuit de kern LES- BRIEF 3v/4hv De zonne-energiecentrale van 1 Zonne-energie is in overvloed beschikbaar maar het is nog niet zo eenvoudig om die om te zetten naar elektrische energie.

Nadere informatie

DEH Energie platform. gebruikershandleiding

DEH Energie platform. gebruikershandleiding DEH Energie platform gebruikershandleiding Inhoudsopgave Inhoudsopgave 1. Wat is energie eigenlijk? 3 2. Hoe zie ik in één oogopslag hoeveel energie mijn huishouden verbruikt? 4 3. Hoeveel energie verbuikte

Nadere informatie

Op ontdekkingstocht naar aardolie

Op ontdekkingstocht naar aardolie O p o n t d e k k i n g s t o c h t n a a r a a r d o l i e Op ontdekkingstocht naar aardolie Miljoenen jaren geleden De mens heeft in de loop van de tijd vele vormen van energie gebruikt: spierkracht,

Nadere informatie

Onderwijs op maat voor uitdaging en motivering Rendement2

Onderwijs op maat voor uitdaging en motivering Rendement2 1. De Keukenboiler Makkelijk zo n elektrisch boilertje onder het aanrecht. Nooit meer wachten tot er warm water uit de kraan komt. En je hoeft geen warm water te delen met iemand uit de badkamer. a. Welke

Nadere informatie

EnergieBesparen. Alle tips in een overzicht. Pascal Wierckx

EnergieBesparen. Alle tips in een overzicht. Pascal Wierckx EnergieBesparen Alle tips in een overzicht Pascal Wierckx Inleiding De meeste huishoudens betalen teveel voor hun energierekening. Door eenvoudige tips op te volgen kan met weinig moeite veel geld bespaard

Nadere informatie

Klimaatcompensatie investeren in een schone toekomst

Klimaatcompensatie investeren in een schone toekomst Klimaatcompensatie investeren in een schone toekomst Van warme douche, autorit en vliegvakantie tot het verwarmen van ons huis: alles wat we in ons dagelijks leven doen, leidt tot uitstoot van broeikasgassen.

Nadere informatie

Digitale huismodule. Quintel Intelligence. Inleiding

Digitale huismodule. Quintel Intelligence. Inleiding Inleiding s Ochtends word je gewekt door je smartphone. Je doet een lamp aan en zet de verwarming een graadje hoger. Snel onder de douche, haar föhnen. Dan kopje thee zetten of een glas melk uit de koelkast

Nadere informatie

Bron: Google Downloaden Pleio 1 mw per jaar Van: Rob Voor: Rob betreft: cijfers werkdocument datum: voortschrijdend, 24 december 2008

Bron: Google Downloaden Pleio 1 mw per jaar Van: Rob Voor: Rob betreft: cijfers werkdocument datum: voortschrijdend, 24 december 2008 Bron: Google Downloaden Pleio 1 mw per jaar Van: Rob Voor: Rob betreft: cijfers werkdocument datum: voortschrijdend, 24 december 2008 EJ = 10 18 PJ = 10 15 TJ = 10 12 GJ = 10 9 MJ = 10 6 KJ = 10 3 1 w

Nadere informatie