RECHTSSOCIOLOGIE LEEREENHEID 1

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "RECHTSSOCIOLOGIE LEEREENHEID 1"

Transcriptie

1 1 RECHTSSOCIOLOGIE LEEREENHEID 1 Een rechtssocioloog zoekt een verklaring in omstandigheden die buiten de regels zijn gelegen. Recht is meer dan regels en logica, het betreft immers ook mensen. De stelling van de rechtssociologie is dan ook dat het functioneren van het recht niet begrepen kan worden zonder kennis van de sociale context. Recht is op deze manier zeer variabel. Juristen houden zich bezig met rechtsregels; rechtssociologen richten hun aandacht op het functioneren van rechtsregels in hun sociale context. Rechtssociologie is het wetenschapsgebied dat zich bezighoudt met de sociaalwetenschappelijke bestudering van de verhouding tussen recht en samenleving. Rechtssociologie is een subdiscipline van de algemene sociologie. Twee wegen om een definitie van recht te krijgen: - empirische: wat is de inhoud van leer- en handboeken en tijdschriften; wat zeggen sociologen - analytische: gericht op het meest kenmerkende van de sociologische probleemstelling en denktrant De menselijke samenleving is het (materiële) object van de sociologie. De vraagstelling is het formele object. Sociologische vraagstelling: de sociologische vraagstelling onderscheidt zich van de andere sociale wetenschappen door haar aandacht voor het specifiek sociale. Het sociale bestaat uit het geheel van betrekkingen die mensen met elkaar onderhouden. Hoe samenlevingsverbanden gegroeid zijn en zich ontwikkelen vormt het onderwerp van de sociologie. Is er een tegenstelling tussen het individu en de samenleving? Nee, en wel om drie redenen: 1. Een samenleving bestaat niet, bij nader inzien kan het teruggebracht worden tot netwerken van menselijke betrekkingen. 2. Een samenleving wordt door individuen gemaakt en in stand gehouden. 3. Een samenleving is niet iets wat buiten de mensen staat, maar bestaat ook binnen de mensen die erin leven. Het is dus beter te spreken van "individu-in-samenleving" dan van "individu-en-samenleving". Swaan: samenleving treedt nooit ongemodificeerd het individu binnen. C. Wright Mills: het vruchtbaarste onderscheid waarvan het sociologische voorstellingsvermogen gebruikt maakt is dat tussen persoonlijke moeilijkheden en algemene vraagstukken.(private troubles (enkele werklozen) en public issues (de helft van de stad werkloos). Wat mensen als persoonlijke problemen, dan wel als algemene vraagstukken zien is afhankelijk van de sociale context van dat moment. Zo kunnen aanvankelijk private troubles zich ontwikkelen tot public issues. Bijv. Anita Hill en Clarence Thomas (seksuele intimidatie door rechter). Een rechtssocioloog zal proberen de juridische gegevens in verband te brengen met allerlei niet-juridische sociale feiten, een jurist probeert bij het analyseren van een complexe kwestie

2 2 zoveel mogelijk allerlei zaken buiten de deur te houden. Een jurist streeft naar het trekken van steeds kleinere cirkels om een geval; een rechtssocioloog is voortdurend bezig om de cirkels te verwijden. Uit dit alles blijkt dat het doel van rechtssocioloog en jurist verschillend zijn: een jurist wil komen tot een normatief oordeel of een formalisering van bepaalde verhoudingen; een rechtssocioloog wil inzicht bieden door een juridische kwestie of ontwikkeling te lokaliseren in een sociaal-culturele matrix. Bij het oplossen van een probleem welke in een informele context staat, is het wellicht niet handig om het recht (de formele manier) te gebruiken. Dit kan immers de relatie aantasten. Het recht wordt vaak ingeroepen als het probleem zich al te ver heeft ontwikkeld of dat de situatie niet terug te draaien is. Afhankelijkheidsrelaties en seksuele intimiteiten staan op gespannen voet met elkaar omdat zij een ernstig risico van machtsmisbruik met zich meebrengen. De werking van de schaarse jurisprudentie zal daarom vooral indirect zijn. Normatieve uitspraken zijn niet empirisch te bewijzen, wel kunnen empirische uitspraken worden gedaan over de verbreiding van normatieve uitspraken. De activiteiten van juristen kunnen op ten minste een zestal punten worden onderscheiden van die van een rechtssocioloog, dit zijn: jurist socioloog 1. doel betrouwbare kennis over geldende regels beschrijven en verklaren van gedragspatronen 2. object regels/rechtsnormen (law in the books) sociale structuur (law in action) 3. vraagstelling rechtsvragen (intern) vragen over het recht (extern) 4. methode interpreteren en toepassen van geldende regels (rechtsvinding) empirische methoden (beschrijving van de werkelijkheid? observaties, interviews, enquêtes) 5. oriëntatie praktisch (oplosser) wetenschappelijk (toeschouwer) 6. eindproduct normatieve uitspraken empirische uitspraken Ad. 1: Wat in de sociale wetenschap onder theorie wordt verstaan is een bundel van uitspraken die een verklaring bieden voor (een deel van) de waarneembare werkelijkheid. Ad. 2: Rechtssociologen gebruiken het begrip rechtspluralisme. Dit houdt in de idee dat recht in velerlei maatschappelijke verbanden, en dus niet slechts in die welke met de staat zijn verbonden, is te vinden. Ad. 4: De sociale acceptatie van een juridische uitspraak kan een bestanddeel van de rechtsvindingmethodologie vormen. Nadeel enquête: motivering is niet altijd duidelijk; nadeel dossieronderzoek: gegevens kunnen met een ander doel zijn verzameld dan waarvoor ze nu gebruikt willen worden; nadeel observatie: onderzoeker kan object beïnvloeden. Ad. 6: Een jurist produceert books of law, een rechtssocioloog books about law. Law in the books / law in action: het onderscheid tussen rechtsnormen aan de ene kant en het recht zoals het tot uitdrukking komt in het sociale handelen aan de andere kant. De rechtsantropologie is het nauwst verwant aan de rechtssociologie. De eerste richt zich echter meer op niet-westerse samenlevingen. Vraagstelling en wetenschappelijke doelstelling is hetzelfde. Ook rechtsgeschiedenis is zeer verwant aan rechtssociologie. De rechtspsychologie richt zich in tegenstelling tot de rechtssociologie meer tot het individu.

3 3 Normen en feiten. Normatieve uitspraken zijn niet empirisch te bewijzen (er is een verschil tussen hoe de wereld zou behoren te zijn en hoe die feitelijk is). Het gebruik van wetten uit de sociale wetenschappen voor bewijsvoering bij juridische beslissingen is riskant, omdat de normatieve keuzes die in het recht gemaakt moeten worden, ontweken worden. In de rechtssociologie staan feiten niet los van de context waarin zijn geplaatst worden, zij zijn feiten in het licht van een bepaalde theorie (gekleurd). En aan zo n theorie liggen voor een deel normatieve elementen ten grondslag. Bijv. rechtszaak in VS: Brown versus Board of Education 1954: onderwijs blank/zwart en de toetreding van vrouwen in Nederland tot de rechterlijke macht. De ontwikkeling van de rechtssociologie, vier invloeden: 1. de beoefenaren van de rechtswetenschap aan het einde van de negentiende eeuw zagen de opkomende wetenschap sociologie als een welkome bond genoot in hun streven de sterk formele rechtsdogmatiek aan de kaak te stellen. De revolutie tegen het juridisch formalisme begon met het werk van Ehrlich en wordt vaak gezien als het officiële begin van de rechtssociologie. Hij stelde dat het zwaartepunt van de rechtsontwikkeling niet was gelegen in wetgeving, rechtspraak of rechtswetenschap, maar in de samenleving zelf (het levende recht). Dit zou dus ook uitgangspunt moeten worden bij wetenschappelijk onderzoek. Tevens zou dan ook de rechtssociologie de traditionele rechtsdogmatiek moeten vervangen. Jehring wenst het recht te bestuderen vanuit de sociale doeleinden die aan rechtsregels ten grondslag liggen (Anti-Begriffsjurizprudenz). De visie van Jehring had grote invloed in de VS, met name op de vertegenwoordigers van de sociological jurisprudence. Pound wilde het recht omvormen tot een instrument waarmee bepaalde in de samenleving levende belangen en waarden doeltreffend konden worden nagestreefd. Sociologie werd beschouwd als hulpwetenschap, hulp bij het oplossen van normatieve beslissingsproblemen. 2. een invloed welke voortkomt uit kritiek op de klassenbasis van het recht in de burgerlijke samenleving. De discussie over klassenjustitie vinden in deze intellectuele stroming hun oorsprong (Nederland: Sindzheimer, vooral op het gebied van arbeidsrecht). Marx: het recht moet beschouwd worden als instrument van de heersende klasse. Marx wordt gerekend tot de grondleggers van de rechtssociologie. Groepen met een hoog maatschappelijk prestige, de rijken, de beter georganiseerden, vinden in veel gevallen het recht aan hun zijde. De rechtssociologie dient deze wetmatigheden te onderzoeken. 3. een invloed welke voortkomt uit de sociologie. In het kader van de studie van de ontwikkeling van samenlevingen besteedden verschillende founding fathers van de sociologie aandacht aan het recht. Centraal in hun gedachtegang stond een vergelijkende analyse van de ontwikkeling van recht en samenleving. Durkheim vond in het recht een empirische indicatie van de stand van maatschappelijke ontwikkeling. Weber: organisatievorm van het recht (algemeen proces van rationalisering en bureaucratisering); Gurvitsch: recht in macro- en microsociale systemen: Geiger: recht en macht en rechtsbewustzijn. Zowel Weber als Durkheim gebruikten typeringen van rechtsontwikkeling als belangrijke indicatie voor de stand van zaken van maatschappelijke ontwikkeling. 4. naoorlogse sociologie. Deze kenmerkte zich door het gebruik van verfijndere begrippen en methoden van onderzoek en meer gespecialiseerde, minder globale onderwerpen. Vooral analyses van formele organisaties. Veel thema s uit eerdere periodes keren terug. De sociologie werd wederom door de juristen niet als zelfstandige, maar als hulpdiscipline

4 4 beschouwd. Ook de maatschappelijke ongelijkheid en klasse-georiënteerdheid zorgden voor heropleving van de sociologie. Recht en sociale ongelijkheid. Rechtssociologie beoogt bijdrage te leveren door te onderzoeken wat de maatschappelijke voorwaarden zijn waaronder de idealen van het recht worden bevorderd of juist worden belemmerd. Recht bestaat uit de inperking van de uitoefening van macht door een geheel van algemeen geaccepteerde regels. Men volgt rule of law. Rechtvaardigheid heeft een ruimere betekenis dan recht. Rechtvaardigheid heeft betrekking op verdeling, verantwoordelijkheid, aansprakelijkheid. Recht heeft echter weinig kans als er niet een zekere mate van rechtvaardigheid is. Het recht is er echter niet op uit om elk verschil tussen mensen weg te nemen (dit kan simpelweg ook niet). Het ideaal van rechtsgelijkheid is goed te interpreteren als het streven de ongelijkheid in het ene domein van het maatschappelijk leven niet te laten overlopen in het andere (geblinddoekte Vrouwe Justitia). Het recht probeert in toenemende mate de verbindingslijnen tussen de verschillende sociale ongelijkheden te verbreden of tenminste op hun redelijkheid te toetsen. Drie typen relatie tussen recht en samenleving: interpretaties van gelijkheid formeel procedureel materieel model 1 vroeg liberale rechtsstaat model 2 laat liberale rechtsstaat model 3 sociale rechtsstaat Formele gelijkheid: zoveel mogelijk afzien van een verwijzing naar de sociale werkelijkheid bij het opstellen van rechtsregels; door toepassing van die rechtsregels wordt de rechtvaardigheid bewerkstelligd. Procedurele gelijkheid: indien uitgangspositie van mensen ongelijk, wordt deze gelijk getrokken. Materiële gelijkheid: niet de startposities, maar de uitkomst is belangrijk. De vroeg liberale rechtsstaat ( ) Als uitkomst van de revoluties van de derde stand ( burgers ) eind achttiende eeuw. Zij richten zich tegen de absolute vorst. Invloed van Verlichting: algemeenheid, de wetgever is rechtsvinder. Verschillende kenmerken algemeenheid: a. de wet geldt overal b. de wet geldt altijd (in beginsel niet intrekken of wijzigen) c. algemeenheid m.b.t. het feit (moet herhaald kunnen voorkomen) d. algemeenheid m.b.t. het rechtssubject De laat liberale rechtsstaat ( ) Krtiek van Marx op liberale richting: recht is een ideologie ten dienste van degenen die de feitelijke macht hebben, te weten de eigenaar van de productiemiddelen (recht is in zijn visie een randverschijnsel). Ook vanuit liberale richting kwam kritiek (stroming vrije rechtsvinding, socialogical jurisprudence, legal realism (Llewellyn)): verzet tegen juridisch formalisme (recht wordt niet in regels, maar in de samenleving gevonden). Rechtsregels waren niet meer per definitie rechtvaardig. Correctie met name op procedureel gebied (gelijktrekken onderhandelingspositie contracterende partijen; opheffing in 1872 van coalitieverbod, zodat vakbonden juridisch werden toegelaten).

5 5 De sociale rechtsstaat (1945-heden) Periode van de vermaatschappelijking of socialisering van het recht (niet langer is de rede van belang, ook hetgeen zich in de maatschappij afspeelt). De opkomst van de verzorgingsstaat. De aandacht verschuift van procedure naar gevolgen van de procedures. Men raakt doordrongen van het feit dat een universalistische beslissingsprocedure altijd staat tegenover de particularistische rechtstoepassing. Hierin vindt tevens de verschuiving van ruilrechtvaardigheid naar verdelende rechtvaardigheid plaats. Sociale en juridisch classificaties Bemoeienis van het recht heeft gevolgen voor de sociale ongelijkheden: a) recht kan ongelijkheden bevestigen of zelfs versterken; b) recht kan ongelijkheden afzwakken of zelfs doorbreken. Ad model 1 (samenleving = recht) Het reilen en zeilen van de samenleving wordt grotendeels gerechtvaardigd door het recht dat stilzwijgend is ingebed in het heersende sociale conventies en gewoontes. De ongelijkheden in de maatschappij worden door de toepassing van formeel, algemene rechtsregels kritiekloos gereproduceerd. Bijv. Aletta Jacobs beroept zich op Grondwet ( ingezetene ) om op kiezerslijst te komen. HR stond dit niet toe. Grondwet werd aangepast door toevoeging mannelijke ingezetene. Ad model 2 (recht tegenover samenleving) Het recht staat niet langer uitsluitend in dienst van de ondersteuning van bestaande ongelijkheden. Rechtsorde tegenover sociale orde. Correcties worden aangebracht hebben een procedureel karakter (inperking van sociale ongelijkheid). Bijv. bepaalde groepen een zekere procedurele bescherming verlenen zoals collectieve belangenbehartiging (individuele bescherming is in veel gevallen niet toereikend). Ad model 3 (recht als samenleving) Iedere sociale ongelijkheid wordt tegen het licht van het recht gehouden. Alleen die vormen van sociale ongelijkheid blijven in stand, die de toets van de sociale rechtvaardigheid kunnen doorstaan. Ongelijkheid in de levenssfeer mag niet doorwerken in een andere sfeer. De bescherming gaat nu verder dan het bieden van procedurele garanties, de uitkomsten worden zonodig bijgesteld d.m.v. compenserende maatregelen (bijv. huursubsidies/sociale bijstand). In discussie over sociale rechtvaardigheid is accent verschoven van procedures naar uitkomst procedures. Als de uitkomst van een procedure rechtvaardig is, dan is de procedure dat ook. De paradox. Naarmate de gepercipieerde schaarste toeneemt, zullen de eisen die men aan de criteria voor de maatschappelijke verdeling stelt, hoger worden. Zeker indien de ongelijkheid gezien wordt als de uitkomst van manipuleerbare sociaal-politieke processen. Hoewel de sociale ongelijkheid de laatste honderd jaar onmiskenbaar is afgenomen, is dit niet gelijktijdig gepaard gegaan met de ervaring van afnemende ongelijkheid. Het zijn over het algemeen de beter gesitueerden die van sociale vernieuwing profiteren en juist niet de groep voor wie het aanvankelijk bedoeld was (Matteus-effect). De ongelijkheid in de ene sociale sfeer werk dus door in de andere. In het oerwoud van (ongelijkheidcompenserende) regels dat bedoeld is voor sociaal-zwakkeren, zijn het juist de beter georganiseerde burgers die daarin hun weg kunnen vinden.

6 6 Centraal thema in het boek is de bijdrage van Galanter. Rechtsregels vormen, naast juridische instanties, juristen en partijen, de vier elementen die Galanter aan een rechtssysteem onderscheid. Kenmerkend is dat de haves telkens weer aan het langste eind trekken. Ook de actoren (one-shotters of repeat-players) spelen een rol. Galanter spitst zijn betoog toe op litigation (het (dreigen met) procederen), hoewel het ook toepasbaar kan zijn op administratieve en wetgevende aspecten van een rechtssysteem. LEEREENHEID 2 Centrale vraag van het artikel van M. Galanter is: Onder welke omstandigheden zal litigation herverdelend werken? Litigation is zowel het procederen voor rechtbanken als dreigementen, schijnbewegingen enz. (ruim). Litigation doet zich voor: 1) wanneer de relatie zijn toekomstwaarde verliest; 2) informele controle is niet effectief en partij roepen hulp in deze situatie te wijzigen; 3) partijen zoeken erkenning voor conflicterende waarden. Rechtssysteem bestaat uit: regels, rechtbanken, juristen en partijen. Partijen worden ingedeeld ofwel in de categorie, one shotter, dan wel in de categorie repeat-player, welke veel gebruik maken van rechtsvoorzieningen. Repeat-player: eenheid die bij litigation betrokken is, voor wie weinig op het spel staat wat het resultaat in elke afzonderlijke zaak betreft en die de middelen heeft om langetermijnbelangen na te streven. One-shotter: eenheid waarvan de vorderingen te groot zijn in verhouding tot zijn vermogen of te klein in verhouding tot de kosten van procederen om ze routinematig en rationeel af te doen. Voordelen van "repeat-players" ten opzichte van "one-shotters": 1. Repeat-players kunnen de situatie van tevoren beter overzien (kan standaardcontract ontwerpen en waarborgsom verplicht stellen). 2. Repeat-players ontwikkelen deskundigen en hebben gemakkelijk toegang tot specialisten (schaalvergroting, lage aanloopkosten). 3. Repeat-players hebben de gelegenheid informele contacten met institutionele ambtsbekleders te ontwikkelen. 4. Repeat-players moet geloofwaardigheid als tegenpartij vestigen en handhaven (kan immers onderhandelingspositie versterken). 5. Repeat-players kunnen litigation als een kansspel spelen. Er staat immers voor hen minder op het spel. 6. Het kan een repeat-player om regels te doen zijn in plaats van onmiddellijke winst (beïnvloeden totstandkoming regels). 7. Het kan de repeat-player zelfs alleen om de regels te doen zijn. Dit is bij een one-shotter zeer onwaarschijnlijk; deze heeft daar immers geen belang bij. 8. Repeat-player kan regels onderscheiden die eventueel zullen penetreren en regels die beperkt zullen blijven tot symbolische plichtplegingen (symbolische nederlagen afruilen tegen harde winst).

7 7 9. Repeat-players zijn beter in staat adequate middelen in te zetten om de penetratie van voor hen gunstige regels te bewerkstelligen. Samengevat: 1. Repeatplayers kunnen de situatie van tevoren beter overzien en regelen. 2. Beschikking over middelen om deskundigen aan te trekken. Zij kunnen een beroep doen op specialisten binnen en buiten de organisatie. 3. Meer deskundigheid en kennis (schaalvergroting, minder aanloopkosten). 4. Mogelijkheid tot ontwikkeling van informele contacten met ambtsbekleders (mensen die invloed hebben op het recht). 5. Een repeat player kan het te doen zijn om de regels (bereidheid geld te steken in lobbyen en regelbeïnvloeding door resultaat litigation). Een one-shotter is het over het algemeen niet te doen om regelverandering te bewerkstelligen, het gaat om de uitkomst van deze ene zaak. Hij zal trachten winst te maximaliseren. Omdat de repeat-player een andere visie heeft op winst, zal hij geneigd zijn de tastbare winst in elke afzonderlijke zaak in te ruilen tegen winst in de vorm van een gunstiger regel voor de rest van de reeks. Repeat-players hebben ruimere mogelijkheden om veelbelovende zaken op gang te brengen en om het aanspannen van zaken die er ongunstig uit zien te verhinderen (bijvoorbeeld d.m.v. schikkingen). Als het dus gaat om uitspraken met een aanzienlijke precedentwerking, ligt het in de verwachting daarbij onevenredig veel voor de repeat-player gunstige uitspraken aan te treffen. Het sluit een begunstigende regelvorming voor one-shotters niet uit, maar maakt deze wel minder waarschijnlijk. De categorieën have-nots komt in grote lijnen overeen met de one shotters. De haves met de repeat players. Zij zijn doorgaans groter, rijker en machtiger dan de meeste one shotters. Helemaal gelijkstellen kan echter niet. Uitzonderingen: One shotters in strafzaken kunnen rijk (haves) zijn en stelende junks (have-nots) kunnen repeat players zijn. Verschillende situaties: A. De one-shotter versus de one-shotter (meer geïndividualiseerd) Kenmerk: het recht wordt ad hoc en incidenteel te hulp geroepen. Er wordt weinig hoger beroep aangetekend en er worden weinig proefprocessen gevoerd en er wordt weinig geïnvesteerd in de ontwikkeling van regels. Een groot deel is pseudo-procesvoering: er wordt een regeling uitgewerkt tussen partijen, welke een officiële bekrachtiging in de vorm van een rechterlijke uitspraak krijgt. Meest voorkomend: scheidingen/krankzinnigenverklaringen. B. De repeat-player versus de one-shotter (meest gangbare) Kenmerk: de eisende partij is meestal een goed georganiseerde professional. Het recht wordt gebruikt voor routinematig afwikkelen van vorderingen. Weinig belangstelling voor het individuele geval. De gedaagde partij heeft weinig ervaring. Voorbeelden: een postorderbedrijf die een vordering probeert af te dwingen, een huurder die achterstallige huur eist. De repeat-player heeft belang in de stand van het recht. C. De one-shotter versus de repeat-player Weinig voorkomend (uitgezonderd letselschade welke volgens het principe van no cure, no pay gaat. Letselschade verloopt ook routinematig, overige zaken niet). Deze versie treedt op als een one-shotter poogt om met hulp van buitenaf druk uit te oefenen op een organisatie waarmee hij zakelijk te maken heeft. De one-shotter als eiser heeft in het algemeen weinig

8 8 interesse in de stand van zaken van het recht. De gedaagde repeat-player is daarin echter hevig geïnteresseerd. Voorbeelden: uitkeringsgerechtigde/sociale dienst, huurder/verhuurder. D. De repeat-player versus de repeat-player (meer geïndividualiseerd) In deze configuratie komen relatief weinig processen voor, omdat beide partijen, naarmate ze meer met elkaar te maken hebben, kunnen komen tot informele bilaterale regelingen. Geschillen worden niet d.m.v. het officiële rechtssysteem opgelost, maar door middel van een andere vorm, zoals arbitrage. Als partijen niet herhaaldelijk met elkaar te maken hebben is er geen sprake van een relatie te verbreken is (als dreiging) en partijen. Hier zal litigation frequent voorkomen. one-shotter initiatiefnemer, eiser repeat-player one-shotter verweerder repeatplayer one-shotter versus one-shotter cel 1 ouder vs. ouder (voogdij) echtgenoot vs. echtgenoot (scheiding) familie vs. familielid (krankzinnigenverklaring) familie vs. familie (erfenis) buur vs. buur partner vs. partner one-shotter versus repeat-player cel 3 uitkeringsgerechtigde vs. sociale dienst autodealer vs. fabrikant slachtoffer van ongeluk vs. verzekeringsmaatschappij huurder vs. verhuurder failliete consument vs. crediteuren belasterde vs. uitgever repeat-player versus one-shotter cel 2 OvJ vs. verdachte incassobedrijf vs. debiteur fiscus vs. belastingplichtige onteigenaar vs. eigenaar repeat-player versus repeat-player cel 4 vakbond vs. onderneming filmdistributeur vs. keuring projectontwikkelaar vs. gemeenteraad overheidsdienst vs. gecontroleerde bedrijven Repeat-players zijn weinig geneigd om onderling te procederen omdat zij vaak een meer permanente betrekking met elkaar hebben en zij geneigd zijn een harmonieuze omgang niet te zeer te belasten. Zij zoeken liever hun toevlucht tot meer harmonieuze regelingen. Schakelen zij een derde in, dan zijn dit veelal instanties die niet rechtstreeks verbonden zijn met het officiële rechtssysteem. Repeat-players die wel tegen andere repeat-players rechtsprocedures aanspannen: 1. wanneer zij niet zozeer op de behartiging van materiële belangen nastreven maar uit zijn op de erkenning van fundamentele waarden (dan minder bereid tot schikken). 2. als de overheid als repeat player betrokken is, dit is omdat: a) de tegenpartij hoeft zich geen zorgen te maken om de duurzaamheid van de relatie; deze kan niet verbroken worden. b) de overheid maakt als monopolistische repeat player gebruik van formele controlemiddelen om haar gezag te doen gelden. c) het begrip "winst" is voor de overheid betrekkelijker dan voor andere partijen. 3- als de betreffende repeat players onderling een weinig permanente relatie met elkaar onderhouden. Advocaten kan men ook zien als repeat-players. Hoe meer de advocaten zich met cliënten identificeren, des te meer zal de ongelijkheid worden geaccentueerd. Advocaten kan men indelen naar specialisme: 1) gebied van het recht; 2) soort partij en 3) een combinatie van beiden (bijv. de belastingsrechtadvocaat voor de groep aandeelhouders). Het is aannemelijk dat repeat-players die juridische diensten met een grotere regelmaat, in grotere hoeveelheden

9 9 (vaste relaties met advocaten) en tegen hogere tarieven kunnen kopen, diensten van betere kwaliteit kunnen verkrijgen. Zij zullen betere geïnformeerd zijn. Dus: betere kwaliteit, voordelen van grotere continuïteit, betere dossiers, meer anticiperend en preventief werk, meer deskundigheid. Ondanks specialisatie blijven advocaten die one-shotters bijstaan toch in het nadeel t.o.v. collega's die repeat-players bijstand verlenen, omdat: 1. het zijn vooral de lagere echelons die zich specialiseren in problemen van one-shotters. 2. advocaten die gespecialiseerd zijn in zaken van one-shotters hebben vaak problemen met het verwerven van een klantenkring en stuit ze vervolgens op barrières in de beroepsethiek. 3. door incidentele contacten met de cliënt en de lage honoraria ontstaat lopende band werk. 4. men kan niet een zaak verloren laten gaan ten behoeve van het resultaat over het geheel van zaken gezien (hoewel de advocaat repeat-player is, krijgt ie geen kans een strategie te bepalen). 5) een advocaat die one-shotters helpt wordt in feite al snel de bemiddelaar, die sterk rekening houdt met de personen waarmee hij een meer permanente betrekking heeft, zoals de rechter, de tegenpartij of de tussenpersoon die cliënten levert. Het bestaan van een gespecialiseerde balie in dienst van one-shotters zou het gemis aan ervaring moeten kunnen opvangen, enige schaalvergroting toelaten en een geloofwaardiger onderhandelingspositie en persoonlijke betrokkenheid moeten opleveren. Echter niets weegt op tegen de voordelen die repeat-players hebben m.b.t. de aard en de verdeling van juridische dienstverlening. Strategische voordelen kunnen immers vergroot worden door voordelen in verband met de aard en verdeling van juridische dienstverlening. Advocaten hebben er baat bij om de complexiteit en de mystiek van het recht in stand te houden. Zo blijven ze immers nodig. Advocaten zullen dus zelden voorstander zijn van hervormingen die voor de cliënt optimaal zou zijn. Belangenafweging en ideologische betrokkenheid zijn dus min of meer vermengd. Twee fundamentele kenmerken van de institutionele voorzieningen voor het behandelen van vorderingen: 1) Passiviteit: de instellingen moeten worden gemobiliseerd door partijen, een voordeel voor de eiser die kennis van zaken heeft. Wanneer een zaak aanhangig is gemaakt is het aan de partijen om de zaak voortgang te laten vinden, bewijs te verzamelen en te leveren. De partijen worden bejegend als of zij in gelijke mate beschikken over financiële middelen, onderzoeksmogelijkheden, juridische vaardigheden. Over het algemeen wordt de rijkere meer ervaren en beter georganiseerde partij meer bevoordeeld naarmate meer aan de partijen wordt overgelaten. 2) Overbelasting zet op verschillende manier de eisers onder druk om te schikken. a. Doordat overbelasting vertraging oplevert, de waarde van de vordering wordt minder waard. b. Doordat vertraging de kosten opjaagt. c. Doordat de institutionele ambtsdragers naar standaardisering en routinematige procesvoering streven. d. De rechtbank restrictieve regels heeft aangenomen om procederen te ontmoedigen. Overbelasting verkleint dus de mogelijkheden voor regelverandering. Zij die baat hebben bij bestaande regels worden dus bevoordeeld. Bezitter wordt beschermd tegen eiser. Op deze manier zorgen overbelaste en passieve institutionele voorzieningen dus voor omstandigheden, waarin de voordelen van de repeat-player wat de strategische postitie en juridische dienstverlening betreft, vrij spel hebben.

10 10 Regels bevoordelen meestal oudere, cultureel dominante belangen. Hoe onpartijdig (of zelf in het voordeel van de have-nots) de regels ook zijn, de beperkte middelen voor effectuering zullen zo worden verdeeld, dat een groter effect wordt gegeven aan de regels die de belangen van georganiseerde en invloedrijke groepen beschermen en bevorderen. Ook de complexiteit van de regels speelt een rol. Alternatieven voor het officiële systeem 1. Niets doen. Een alternatief dat vaak gekozen wordt door eisers die over te weinig informatie beschikken en geen toegang hebben tot het officiële systeem. Niets doen komt ook vaak voor bij officiële klachteninstanties met beperkte middelen, over onvoldoende informatie beschikken, prioriteitsschema s hanteren. 2. Exit. Men trekt zich terug uit een situatie of relatie door op te stappen, ontslag te nemen etc. Deze keuze hangt af voor het voorhanden zijn van informatie en de kosten, alsmede de loyaliteit. 3. Een beroep op een of ander onofficieel controlesysteem. a. geschilbeslechtingssystemen die normatieve en institutionele aanhangsels zijn van het officiële systeem (de aangehangen systemen, bijv. schaderegelingen bij auto-ongelukken). b. onafhankelijke geschilbeslechtingssystemen m.b.t. normen en sancties (bijv. rechtspraak binnen criminele bendes, private systemen van geschilbeslechting). Private systemen van geschilbeslechting kunnen vooral teruggevonden worden binnen groeperingen waarbij de leden meer duurzame betrekkingen met elkaar onderhouden (georganiseerde groep, bedrijfstak) mogelijkheid tot normontwikkeling en afwijkend gedrag effectief bestraffen. Twee dimensies: a) organisatiegraad van de normen; b) organisatiegraad van het sanctiesysteem. officieel aangehangen privaat geschilbeslechtingssystemen - rechtspraak - routine processen - verlengde van het officiële systeem (ambtsbekleder aanwezig) - georiënteerd op het officiële systeem - afgestemd op het officiële systeem - onafhankelijk - in strijd met het officiële systeem voorbeelden - incasso, echtscheidingen - plea bargaining ; afhandeling ongedekte cheques - autoschaderegeling - zakenlui onderling - kerken; Chinese gemeenschap - bendes; maffia: revolutionairen Criterium is de dichtheid van de relatie: hoe omvattender de relatie tussen partijen qua levensterreinen en tijdsbeslag, des te minder waarschijnlijk is het dat die partijen een beroep zullen doen op het officiële systeem en des te waarschijnlijker is het dat hun relatie wordt gereguleerd door een meer o minder onafhankelijk privaat systeem. Het officiële systeem wordt gebruikt als er een discrepantie bestaat tussen de sociale structuur en de culturele norm. Officiële systemen en aangehangen systemen zullen overwegend gebruikt worden tussen partijen van ongelijk formaat. Private systemen zullen doorgaans gebruikt worden bij gelijkwaardige partijen. Galanters legal iceberg: vanuit het gezichtspunt van het "hogere" recht, zouden we wat wij het officiële systeem noemen, kunnen voorstellen als de "bovenste" lagen van een massieve "juridische" ijsberg. - rechtspraak - litigation - "aangehangen" geschilbeslechtingssystemen

11 11 - "private" geschilbeslechtingssystemen - exit / zelfhulp - niets doen Hervormingsstrategieën, vier typen van nivellerende hervorming: 1. Regelverandering Het verkrijgen van regelverandering is een kostbare zaak. Have nots beschikken over beperkte middelen om veranderingen tot stand te brengen. Litigation wekt de schijn van gelijkheid (is dus bijzonder aantrekkelijk voor have nots). Het is geen gemakkelijk middel om tot regelverandering te komen. Het procederen ter wille van regelwinst is ingewikkeld, vereist grote input van juridische dienstverlening en ontmoet allerlei kostenbarrières. Een one-shotter als eiser met een groot belang bij tasbare resultaten zal zelden proberen regelverandering te bewerkstelligen (geen proefproces aanspannen dus). Regelverandering heeft op zichzelf waarschijnlijk weinig effect. Het systeem is zo opgebouwd, dat veranderingen in de regels kunnen worden opgevangen, tenzij ze vergezeld gaan van andere typen veranderingen. Regelverandering door rechterlijke uitspraken. Volgens Galanter kunnen rechtbanken door hun relatieve ongevoeligheid voor politieke overwegingen makkelijk recht scheppen. Echter rechtbanken kunnen geen institutionele voorzieningen in het leven roepen en de vereiste uitvoeringmiddelen herverdelen om effectieve penetratie van de nieuwe regels te kunnen bewerkstelligen. Litigation zal de verdeling van de macht binnen een maatschappij niet ingrijpend veranderen. Om de voordelen van de haves teniet te doen is dus meer nodig dan regelverandering. Litigation en lobbyen moet aangevuld worden met het organiseren van belangengroeperingen, uitbreiding van rechtshulp en het bedenken van nieuwe soorten institutionele voorzieningen. Door hun betrekkelijke ongevoeligheid voor politieke overwegingen, kunnen rechtbanken soms gemakkelijker dan een parlement nieuwe regels scheppen die van de heersende machtsverhoudingen afwijken. Maar juist zo'n regel vereist een bijzondere investering, wil hij in de praktijk effectief zijn. En rechtbanken kunnen minder gemakkelijk dan andere regelmakers de nodige institutionele voorzieningen in het leven roepen en de vereiste uitvoeringsmiddelen herverdelen om de penetratie van nieuwe regels te bewerkstelligen. 2. Uitbreiding van de institutionele voorzieningen Minder vertraging betekent lagere kosten voor de eisers, waarbij een voordeel aan de haves als gedaagden worden ontnomen. Als men niet meer de kosten van vertraging behoeft te verdisconteren, kan men meer uitgeven voor juridische bijstand. Dit betekent meer procedures en minder schikkingen. Meer rechtspraak betekent meer geschillen over regels en snellere veranderingen van die regels. Het belang van een uitbreiding van institutionele voorzieningen teneinde de positie van oneshotters te verbeteren is hierin gelegen dat er dan een vertraging van de behandeling van vorderingen voorkomen kan worden, waardoor de rechter op een minder stereotiepe wijze de zaken kan behandelen. Minder vertraging betekent minder kosten waardoor one-shotters meer zullen procederen i.p.v. een schikking te aanvaarden. Bovendien zal een meer niet-stereotiepe rechtspraak ertoe bijdragen dat meer wettelijke regels tot onderwerp van discussie worden. Dit zal de verandering van regels stimuleren. 3. Uitbreiding van de juridische dienstverlening, zowel kwantitatief als kwalitatief

12 12 De hervorming waaraan hier gedacht wordt is een vergroting van de kwaliteit en kwantiteit van de juridische dienstverlening aan have-nots. Het systeem van kostenloze rechtshulp, alsook rechtsbijstandsverzekering, gaat een eind in deze richting. 4. Verbetering van de strategische positie van have-not partijen One-shotters groeperen tot repeat-players. Gedacht kan worden aan: verenigingen, behartigers, belangengroeperingen. Een zwakkere vorm kan bijv. zijn: verzamelpunt voor claims en de bundeling daarvan. Het gevolg hiervan dat de have-nots op een gecoördineerde manier op kunnen treden, lange termijn strategieën kunnen volgen en de voordelen van hoogwaardige juridische bijstand kunnen realiseren. Een georganiseerde groep is niet alleen beter in staat regelveranderingen te realiseren, via rechtspraak en op andere wijze, zij is ook beter in staat er op toe te zien dat regels worden uitgevoerd. Dergelijke nieuwe eenheden zijn in wezen repeat-players. Een mogelijk gevolg kan zijn dat er delegatiesering plaats vindt. Litigation verhuist uit het officiële systeem naar een privaat systeem voor geschilbeslechting. Een ander mogelijk gevolg zou een intensiever gebruik van het officiële systeem zijn. De conclusie is dat veranderingen in de organisatiegraad van partijen de meeste kans hebben om andere typen van veranderingen op gang te brengen. Regelveranderingen die direct in verband staan met de strategische positie van partijen, zijn de krachtigste hefbomen voor verandering (toestaan groepsacties, voorlopige voorzieningen). Niet-hervorming: tweeslachtigheid en overvloed aan regels, overbelaste en inefficiënte institutionele voorzieningen, ongelijkheid partijen en dienstverlening. Door de hervormingen zouden we een toename in h et gebruik van het officiële systeem kunnen verwachten. De hervormingen zullen de organisatiegraad van one-shotters verhogen, zij zullen repeat-player worden. Repeat-players die kunnen verwachten blijvend met elkaar te maken te hebben, zullen hun heil zoeken bij informele bilaterale controlemiddelen. Men kan dus verwachten, dat het officiële systeem zal worden verlaten ten gunste van private systemen van geschilbeslechting. Betrekkingen tussen vreemden (los, episodische, niet duurzaam) worden gejuridificeerd. Betrekkingen die meer intensief zijn (duurzaam, veelomvattend) zullen private systemen voortbrengen (dejuridifisering). Het geheel is echter wel complex. Het kan bijv. niet altijd mogelijk zijn om one-shotters goed te organiseren of het gemeenschappelijk belang van de groep is niet respectabel genoeg om er in het openbaar voor uit te komen of de populaties van de groepen veranderen heel snel. We kunnen eerder juridificatie dan privatisering verwachten indien er sprake is van waardeconflicten of waar de informele controle faalt, en waarin repeat-players geen duurzame relatie met elkaar hebben. Als het beschermende schild, dat het gevolg is van de hoge kosten waarmee het hogere recht gepaard gaat, werd doorbroken, zouden veel betrekkingen plotseling worden blootgesteld aan het hogere recht in plaats van aan de sektarische tegenhanger er van. Te verwachten is dan, dat dit nieuwe druk oproept, gericht op een uitdrukkelijke erkenning van ondergrondse waarden of op een expliciete decentralisatie. Een modern rechtssysteem wordt qua structuur gekenmerkt door institutionele eenheid en qua cultuur door het universele karakter van zijn normen. De kenmerken van het niet-hervormde rechtssysteem hebben meer de functie institutionele en normatieve waarden in stand te houden. Gebrek aan samenhang tussen cultuur en sociale structuur kan aldus ontstaan (schrijft immers universaliteit en eenheid voor).

13 13 Niet-hervorming is de basis van het dualisme van het rechtssysteem. Het biedt gelegenheid tot uniformiteit en universalisme op het symbolische niveau en tot diversiteit en particularisme in de praktijk. Om te zorgen dat hervormende wetgeving niet beperkt blijft tot symboolwetgeving moet aan de volgende voorwaarden worden voldaan (volgens Galanter): 1. de institutionele voorzieningen moeten uitgebreid worden opdat zij niet langer overbelast zijn; 2. de juridische dienstverlening voor have nots moet verbeterd worden zodat het voordeel van deskundigheid enigszins opgeheven wordt; 3. one-shotters moeten zich beter organiseren zodat zij over de voordelen van repeat-players kunnen beschikken. Binnen een niet-hervormd rechtssysteem is volgens Galanter in vergaande mate sprake van pluralisme en decentralisatie als gevolg van een overbelasting en te hoge kosten van het rechtssysteem. Dit maakt dat veel private en aangehangen systemen ontstaan waarbinnen conflicten beslecht worden, hetgeen ruimte laat aan allerlei sektarische vormen van recht die eigenlijk in strijd zijn met het officiële recht. Ten gevolge van hervormingen die de overbelasting van het rechtssysteem kunnen verminderen en de kosten kunnen verlagen zullen meer problemen toegang vinden tot het officiële recht en zullen deze pluriformiteit en decentralisatie geringer worden. LEEREENHEID 3 Volgens het klassieke model (hired gun) is de advocaat iemand die: op deskundige wijze rechtsregels aanwendt in dienst van zijn cliënt; daarbij functioneert binnen een contradictoir systeem; de cliënt in recht vertegenwoordigt; zijn eigen belang ondergeschikt maakt aan dat van zijn cliënt; krachtig opkomt voor zijn rechten; zonder over hem te oordelen en weet zich daarbij alleen gebonden door zijn beroepsethiek. Bovenstaande is uiteraard een modelbeeld. De praktijk zal er vaak anders uitzien. Deze rollen zijn er op gericht te verhullen dat de advocaat een gebrek aan kennis van het consumentenrecht heeft; hij geen taken heeft uit te oefenen die hem financieel weinig opleveren; in conflict brengen met potentiële cliënten, en hem weinig gezag onder zijn collega-juristen verschaffen. De zwakke positie van one shotter ten opzichte van repeat players wordt nog eens extra benadrukt door de grote complexiteit van deze consumentenwetgeving. Advocaten die consumenten met klachten helpen zijn veeleer geneigd zich op te stellen als bemiddelaar, therapeut, coach, kortom raadsman voor de situatie. Op deze wijze weten zij te verhullen dat zij maar een gebrekkige kennis hebben van dat consumentenrecht en stoten zij bedrijven die tot hun potentiële klantenkring horen niet voor het hoofd. Galanters studie heeft laten zien dat hervormende maatregelen van weinig betekenis zijn indien naast regelgeving niet tegelijkertijd aanvullende wijzigingen worden aangebracht: uitbreiding van juridische dienstverlening en institutionele voorzieningen waardoor minder

14 14 vertragingen bij juridische procedures optreden en een verbetering van de strategische positie van de have-not-partijen. Macaulay's studie "Advocaten en het consumentenrecht" bevestigt dat hervormingen op het niveau van regels alleen weinig hulp bieden aan partijen die men beoogt te beschermen. De consumentenwetgeving in Wisconsin heeft dus slechts een symbolisch effect. Advocaten zijn nauwelijks op de hoogte van dit recht, zijn weinig geneigd cliënten met consumentenproblemen te helpen en bovendien slechts zelden ertoe komen om bedrijven met juridische aanspraken te confronteren. Bovendien laten zij zich in hun optreden sterk leiden door persoonlijke waarden en belangen. Als gevolg hiervan heeft deze wetgeving weinig effect. Het gedrag van de advocaat is in strijd met het klassieke model. Het gedrag kampt met een legitimiteitprobleem omdat er handelingen door een advocaat worden verricht waarvoor hij niet is opgeleid. Hij neemt beslissingen waarvoor hij op grond van zijn opleiding geen bijzondere deskundigheid bezit. Twee typen advocaten: voor consumenten en voor bedrijven. Of consumenten al dan niet naar een advocaat stappen met bijv. een claim voor een kapot apparaat hangt af van persoonlijke factoren (wel: bevestiging krijgen, niet: bang zijn om stom te lijken omdat je dat apparaat gekocht hebt). Consumentenzaken worden vaak onder de aandacht gebracht via informele sociale contacten. Advocaten komen weinig in aanraking met dit soort zaken. Wat zich wel eens voordoet zijn productaansprakelijkheidszaken (waarbij bijv. persoonlijk letsel is opgelopen). In termen van legal iceberg theorie van Galanter: Een advocaat krijgt maar een heel beperkt percentage onder ogen van alle gevallen dat iemand een claim zou kunnen doen. a) Dit kan zijn omdat de consument helemaal niet weet dat het product defect is, of omdat de baten niet tegen de kosten opwegen, enz. (Galanter: niets doen) b) Sommige consumenten vinden het niet de moeite waard en besluiten geen zaken meer te doen met het bedrijf. (Galanter: exit) c) Sommige consumenten gaan rechtstreeks naar een instantie zonder eerste een advocaat te raadplegen. In deze gevallen zoeken zij hun heil bij een vorm van geschilbeslechting die door Galanter beschreven wordt als onofficieel controle systeem. De zeldzame ontevreden consument die naar een advocaat stapt heeft wellicht bijzondere eigenschappen of problemen. a) Er zijn mensen die met een principiële kwestie naar een advocaat stappen. b) Ten tweede kan het zijn dat de advocaat de zaak aanvaard om een hoger doel te dienen, hij wil de goodwill van de cliënt behouden omdat hij ook grotere, meer lucratieve zaken behartigt. c) Ten derde worden debiteuren soms door de schuldeisers in handen van een advocaat gedreven. De advocaat als gatekeeper van het rechtssysteem (om het niet verder te belasten dan nodig): a) locatie en inrichting van het pand; b) receptionisten screenen de zaken; c) advocaten schepen cliënten af door een kort-af gesprek. De functies van de advocaat:

15 15 - herdefiniëren van het probleem (wat fraude/kwade trouw leek, was toch een misverstand) - therapeut (cliënt helpen praktische mogelijkheden te overzien zaken in een ander licht voorstellen) - bemiddelaar (klacht presenteren zodat ie begrijpelijker en overzichtelijker wordt + het vleugje legitimiteit) - advocaat komt over het algemeen verder dan de consument (bijv. tot de directeur komt mede omdat ie meer als gelijke wordt beschouwd) - kan dreigen met acties Curran heeft ooit geschreven: mensen die een advocaat hebben geraadpleegd over een consumentenzaak zijn vaak relatief negatief over hun ervaring met de advocaat. Het is voor consumenten vaak moeilijk te begrijpen dat er niet meer uit te halen valt of toch geen gelijk heeft gekregen. De advocaat weegt immers in dit soort situaties beide belangen af. Als het in de ogen van de advocaat niet haalbaar lijkt, is dit voor consumenten vaak moeilijk te begrijpen. Advocaten hebben om de volgende redenen weinig interesse voor het consumentenrecht: 1) vaak hogere kosten dan consumenten ervoor over hebben (productaansprakelijkheid dus niet, maar dan ligt vooral de nadruk op letsel); 2) het gaat om zeer gecompliceerde wetgeving met zeer veel open begrippen, die uitvoerige studie zou vereisen om daarvan gebruik te maken; 3) zaken m.b.t. het consumentenrecht worden slecht gehonoreerd en kosten bovendien erg veel tijd; 4) moeilijke bewijslast; 5) al zou een advocaat meerdere consumenten kunnen groeperen, kost dit groeperen al ontzettend veel tijd en daarnaast is ook dit groepsproces weer een specialisatie, waar je zonder ervaring beter niet ineens in kunt stappen; 6) advocaten die consumenten bijstaan zouden al snel gedwongen zijn bedrijven aan te klagen die voor hen interessante potentiële cliënten zijn; 7) de juridische gemeenschap staat vijandig tegenover het consumentenrecht en diegenen die daar gebruik van maken; 8) ook een advocaat is een kleine zelfstandige (net als veel van de eventueel aan te klagen bedrijven); 9) bij veel advocaten bestaat de indruk dat rechters weinig genegen zijn de bepalingen van de consumentenwetgeving toe te passen. Volgens Macaulay zijn anders dan men zou kunnen verwachten ook leden van de progressieve advocatuur weinig geneigd om consumentenproblemen te behandelen omdat consumentenbescherming door hen vaak wordt gezien als een middenklasseprobleem. Zij geven andere problemen een hogere prioriteit. Bovendien hebben zij volgens Macaulay ook veel normen overgenomen van de kapitalistische samenleving zoals de norm dat men zijn schulden behoort te betalen en moeilijkheden moet voorkomen door zorgvuldig te zijn bij het aangaan van een transactie. In tegenstelling tot advocaten voor individuen spelen advocaten voor bedrijven voornamelijk traditionele advocatenrollen wanneer ze te maken hebben met het consumentenrecht. Ze lobbyen, stellen documenten op, ontwerpen procedures en behandelen concrete geschillen door onderhandelen en procederen. Omdat deze advocaten beter betaald worden zijn ze beter in staat zich het complexe consumentenrecht eigen te maken. Bovendien hoeven zij zich, dit

16 16 in tegenstelling tot advocaten van particuliere consumenten, minder zorgen te maken potentiële klanten te verliezen. Advocaatlobbyisten houden hun zakencliënten op de hoogte van de voorstellen van de consumentenbeweging aan de wetgever en aan de verschillende bestuurlijke organen van de deelstaatoverheid. Hierin speelt ook het onderhandelen/bemiddelen een rol. De advocaat moet de cliënt afschilderen als goede burgers die niet belast mogen worden met maatregelen gericht tegen de slechteriken. Advocaten hebben over het algemeen een grote invloed op de totstandkoming van wetten. Ze zijn immers goed op de hoogte van zowel de politieke situatie bij de overheidsorganen en wetgever als van de mate van intensiteit van de betrokkenheid van de consumentenbeweging. Het raad geven aan bedrijven over het consumentenrecht en het opstellen van de vereiste contracten en formulieren behoort eveneens tot de taken van de advocaat (ook bedrijfsjuristen hebben hier uiteraard een deel). Ook het doorsijpeleffect doet zich voor. Advocaten die minder kundig zijn op een bepaald gebied kopiëren documenten om daar hun voordeel mee te doen. De reguleringsstroom heeft de laatste tien jaar het voor de kleinere en de eenmanskantoren moeilijk gemaakt het consumentenrecht voldoende bij te houden en de hulpbronnen in huis te hebben die nodig zijn om bedrijven rechtskundig advies te verlenen. Documentatie en specialisten zijn vaak te duur voor de kleinere kantoren. Specialisten kennen ook vaak de ingangen bij overheidsorganen om (specifieke) informatie te verkrijgen. Advocaten die betrokken zijn geweest bij het herzien van standaardcontracten en het pasklaar maken van nieuwe procedures, zien het als hun taak de echte veranderingen als gevolg van nieuwe consumentenwetgeving zo beperkt mogelijk te houden. Er zijn advocaten die hun cliënten aanraden informele procedures op te stellen bij geschillen. Andere advocaten bestrijden dit echter. Het valt overigens op dat zaken bijna nooit betrekking hebben op consuemtenbeschermingswetten, maar eigenlijk alleen maar om de vraag of een product/dienst al dan niet gebrekkig was. Een andere situatie waarin advocaten ingeroepen worden is als een consumentenklacht een overheidsinstantie aanzet tot het nemen van concrete maatregelen. Een advocaat voor een bedrijf zal liever schikken dan procederen in dit soort zaken. Volgens Macaulay gaat William Hurts stelling nog steeds op dat het advocatenkantoor in alle historische tijdperken dienst heeft gedaan als een soort kantongerecht, omdat wat daar gebeurt nog steeds vaak het feitelijk eindoordeel oplevert, hetzij in preventie zin, hetzij door het ontmoedigen van zinloze procedures, hetzij door het afdoen van een claim met onderhandelingen. Bovendien krijgt de advocaat in toenemende mate een beslissende invloed op het handelen van zijn cliënt. Advocaten voor bedrijven beantwoorden meer aan de traditionele advocatenrollen doordat zij beter betaald worden en daardoor beter in staat zijn zich het gecompliceerde consumentenrecht eigen te maken en doordat zij zich minder dan advocaten die individuele consumenten bijstaan, zorgen hoeven te maken goodwill onder potentiële cliënten te verspelen.

17 17 Resumerend: advocaten zullen soms cliënten weg moeten sturen, omdat het juridisch niet haalbaar is of in ieder geval onredelijk zijn of dat het niet in het voordeel is voor cliënt. Uiteraard zijn ook andere reden mogelijk. De advocaat is ook vaak bezig het perspectief van de tegenpartij te transformeren. Ook schikkingsaanboden moeten door de advocaat af en toe verkocht worden aan de cliënt. Advocaten voor consumenten stellen zich over het algemeen non-contradictoir op, terwijl advocaten voor bedrijven meer bezig zijn met lobbyen, raadgeven, documenten opstellen. Ook kunnen deze laatste soms degenen zijn die helpen beslissingen te nemen in een bedrijf (de manager doet dat om wat voor reden dan ook niet bijv.). De advocaat stelt dan allerlei vragen om de manager te helpen de juiste kosten-baten-analyse te maken (kortetermijntherapie). Advocaten die bereid zijn iets te doen voor cliënten met consumentenproblemen, dragen bij aan de instandhouding van de waarden van sociale integratie en harmonie. Het feit dat de manager of d eigenaar de schuld op zich neemt en zich verontschuldigt, kan net zo effectief zijn om de cliënt tevreden te stellen als een vergoeding in geld. Macauly is van mening dat advocatengedrag dat in strijd is met het klassieke model, kampt met een legitimteitsprobleem omdat er dan handelingen door de advocaat worden verricht waarvoor hij niet is opgeleid. Een advocaat die zich gedraagt naar het klassieke model, stelt zichzelf volledig met zijn juridische expertise in dienst van een van de partijen. Een advocaat daarentegen die ook bemiddelende taken op zich neemt, is geneigd problemen in niet strikt juridische termen te herformuleren om een verzoening te bewerkstelligen. Daarbij is hij gedwongen beslissingen te nemen waarvoor hij op grond van zijn opleiding geen bijzondere deskundigheid bezit. Dit maakt dat de oplossing die hij aan de hand doet niet zo maar als legitiem kan worden beschouwd. Veel mensen die geen juridische opleiding hebben, zullen veel betere bemiddelaars zijn dan diegenen die dat wel hebben. Juristen worden hier immers niet voor opgeleid. Het grootste gedeelte van de subjectieve rechten die door het consumentenrecht gecreëerd worden, kunnen wij beschouwen als voornamelijk symbolische gebaren. De handelswijze van de gereguleerden wordt immers slechts marginaal beïnvloed. Toch heeft het nog wel iets effect in die zin dat het in theorie tot een juridisch conflict kán komen. Dit maakt de bedrijven toch vaak wel iets inschikkelijker. Zou ook dit wegvallen en zouden gedupeerde consumenten door bijv. hulpverleners bijgestaan worden, valt de hele dreiging van het juridische conflict al weg. Het langetermijnbelang van de advocaat komt lang niet altijd overeen met dat van de cliënt. Ook niet als dit bijv. een zeer grote en goede cliënt is. De advocaat heeft immers ook te maken met de verschillende organen bij de rechtbank. Die moeten ook in stand worden gehouden. LEEREENHEID 4 Een wet is meer dan de uitkomst van het samenspel tussen regering en parlement. Vanuit sociologisch oogpunt kan men immers ook nog denken aan: a) er zijn meer spelers bij het proces van wetgeving betrokken; b) er gebeurt het nodige vóórdat een wetsvoorstel de parlementaire procedure bereikt (proces van agendavorming).

18 18 Agendavorming: in het model van agendavorming wordt de gehele route beschreven waarlangs een specifiek en persoonlijk probleem tot een politiek issue wordt, en een politiek issue tot wetgeving aanzet. Het proces ziet er ongeveer zo uit: 1. Overgang van diffuse behoeften naar wensen en verlangens; 2. Transformatie individuele wensen en verlangens naar wensen en verlangens van een groep; 3. Deze worden door betrokkenen als een zaak van overheidsbeleid gezien; 4. De politieke instanties beschouwen de zaak als een kwestie van overheidsbeleid; 5. Het probleem wordt op de wetgevingsagenda geplaatst; 6. Bepaald wordt of het tot een wet komt en hoe deze eruit zal komen te zien. Factoren die een rol spelen bij het al dan niet bereiken van de politieke agenda. - probleemfactoren: wat is de aard van het onderwerp dat geregeld moet worden - actorfactoren: wat is de omvang van de achterban, zijn er de juiste sociale contacten Kenmerkend voor het agendavorming model is dat wetgeving wordt gezien als een strijd (strijdige belangen waardoor uitvoerige onderhandelingsprocessen nodig zijn). Kanttekening: lang niet alle wetgeving is terug te voeren op problemen die vanuit de basis van de samenleving opkomen (denk aan rechterlijke uitspraken en invloed van internationale organisaties). De tijdsduur van de wetgevingsprocedure. Factoren die de duur van de wetgevingsprocedure beïnvloeden zijn: - m.b.t. het wetsvoorstel zelf: omvang, aantal ondertekenaars, de aard van de belangen, enz. - gekozen parlementaire procedure. - de politieke omgeving; hoe zijn de verhoudingen/incidenten/werkdruk binnen de coalitie. Als het om waarden gaat kan bovenstaand proces uiteraard nog langer duren. Hierover valt immers minder snel tot een compromis te komen. Regelmatig is de klacht geuit dat de wetgevingsprocedure te lang duurt. De wetgever moet gelijke tred houden met maatschappelijke ontwikkelingen, het risico bestaat dat bij een veld in beweging een voorstel telkens opnieuw moet worden aangepast. Veerman onderscheidt vier bijzondere kwaliteiten van een wettelij ke formulering van normen: 1. De legitimerende functie van wetgeving: door gedragsregels in wetten neer te leggen komt het centraal gezag tegemoet aan democratische geboden. 2. Waarborgfunctie: het biedt de burgers bescherming doordat normen van rechtsgelijkheid, rechtszekerheid en procedurele voorschriften van toepassing zijn. 3. Instrumentele functie: m.b.v. wettelijke bepalingen worden velen bereikt en deze regels kunnen m.b.v. sancties dwingend worden opgelegd. 4. Strategische functie: met de, met het proces van wetgeving gemoeide, zware procedure kan beoogd worden dat normen voor langere tijd vastgelegd worden. Symbolische wetgeving is wetgeving die uitkomst is van een compromis tussen partijen met uiteenlopende belangen: met haar introductie stelt zij de voorstanders tevreden en tegelijkertijd komt zij aan de belangen van de tegenstanders tegemoet doordat de middelen ontbreken om haar effectief te kunnen handhaven. Roscoe Pound zag het recht als een middel tot social engineering (sociale sturing). Dit idee ligt aan de hedendaagse wetgeving meestal ten grondslag. Social engineering berust op de

19 19 veronderstelling, dat sociale verhoudingen zich lenen voor bewuste menselijke controle en dat het instrument waarmee deze controle gerealiseerd kan worden, de wet is. Andersom is echter ook mogelijk (maatschappij is bepalend voor de wet). Veerman wijst twee categorieën oorzaken aan die het in de praktijk van het wetgevingsproces moeilijk maken om wetten te zien als middelen die wel omschreven doelen realiseren: 1. De oorzaken die verband houden met het proces van de totstandkoming van de wet (vaak geen overeenstemming qua doelstellingen. Immers, hetgeen een wet moet bewerkstelligen kan vanuit verschillende perspectieven beoordeeld worden en daarnaast is een wet meestal een compromis tussen verschillende belangen). De wet geldt dus als compromis. Er kan ook symboolwetgeving worden geproduceerd (denk aan Aubert Noorse wet voor dienstbodes). 2. De oorzaken die verband houden met de ontvangst van de wetgeving (ontvangst door de burgers, ontvangst door de uitvoerders SASV). Volgens Veerman is Groenendijk toch geneigd enige praktische betekenis aan symbolische wetgeving toe te kennen omdat het de hervormers een steuntje in de rug geeft doordat de wet hen helpt de situatie in de door hen gewenste richting te definiëren. Als voorbeeld noemt hij wetgeving op het terrein van discriminatie waarbij symbolische wetgeving actievoerders in hun onderhandelingen met arbeidsbemiddelaars een betere positie geeft omdat laatstgenoemden op zijn minst de schijn van onrechtmatigheid moeten trachten te vermijden. Semi-Autonoom-Sociaal-Veld (SASV) (Sally Moore): burgers en uitvoerders zijn geen blanco ontvangers van nieuwe wetgeving, maar maken reeds deel uit van sociale velden waar al veel handelingsregels gelden. Het uitblijven van de beoogde effecten van een wet kan vaak aan de invloed van deze bestaande regels toegeschreven worden. Regels beïnvloeden mensen, maar mensen beïnvloeden ook zeker regels. Autonoom: De velden hebben een eigen handelingsregulerend vermogen. Semi: Het veld is maar in beperkte mate autonoom, tegelijk is het onderworpen aan de invloed van andere velden. Velden overlappen elkaar, mensen maken immers deel uit van meerdere sociale velden. Algemeen wordt erkend, dat er zich tussen de staat en het individu verschillende kleinere georganiseerde sociale velden bevinden waar het individu deel van uitmaakt. Deze sociale velden hebben hun eigen gewoonten en regels en middelen om gehoorzaamheid af te dwingen of te bevorderen. Een van de meest gebruikelijke manier waarop gecentraliseerde staten de sociale velden die binnen hun grenzen bestaan binnentreden, is door middel van wetgeving. Maar maatschappij vernieuwende wetgeving of andere pogingen om sociale veranderingen te sturen bereiken de beoogde doelen vaak niet. De sociale verhoudingen zijn vaak sterker dan wetgeving. Zelfs wanneer ze geheel of gedeeltelijk succes hebben, brengen ze herhaaldelijk onbedoelde en onverwachte gevolgen met zich mee. Het SASV wordt niet bepaald en begrensd door zijn organisatie, maar door een functioneel kenmerk: het feit dat het regels kan voortbrengen en gehoorzaamheid kan afdwingen/bewerkstelligen. De aanwezigheid van vele, onderling afhankelijk en op elkaar aansluitende sociale velden is één van de meest fundamentele eigenschappen van complexe samenlevingen. Het concept semi-autonoom sociaal veld kan niet alleen toegepast worden op de onderlinge betrekkingen van burgers die aan nieuwe wetten onderworpen worden, maar ook op de betrekkingen van die personen die met de uitvoering van de wetten

20 20 belast zijn. Uitvoerders hebben ook te maken met sociale netwerken. Verschillende betrokkenen stellen verschillende eisen aan de uitvoering van de wet. Door de niet altijd voor één uitleg vatbare tekst van de wet, krijgen dergelijke impulsen meer kans. Met diep verankerde waarden samenhangende gedragingen zijn niet gemakkelijk te veranderen door het introduceren van wetgeving op dat gebied, maar door wetgeving kunnen wel meer praktische gewoonten gecreëerd worden. Volledige nakoming van een wet is niet vereist om het beoogde effect te bewerkstelligen. Zo is ten gevolge van de verkeerswetgeving ondanks dat dagelijks velen deze regels overtreden zeker een grote waarborg van de veiligheid door voorspelbaarheid van rijgedrag bereikt. Conclusie: het begrip SASV bidet een theoretisch kader om een bepaald onderzoeksprobleem te omschrijven. In theorie zouden ook volledige autonomie en volledige overheersing voorkomen. Duidelijk is dat dat in de praktijk zelden het geval zal zijn. Aangezien het recht van soevereine staten naar de vorm hiërarchisch is, kan geen enkel sociaal veld binnen een moderne staat volledig autonoom zijn. Voor wat betreft volledige overheersing kan men zich voorstellen dat zelfs in legers en gevangenissen andere regels gelden. Het recht is één van de factoren welke invloed hebben op menselijk handelen. Anderen zijn bijv. concurrentiestrijd, samenwerking, dwang. Wettelijke bepalingen die sociaal van belang zijn, zijn dikwijls pogingen om de onderlinge onderhandelingsposities van mensen te veranderen. Wetgeving grijpt dus maar gedeeltelijk in, in de bestaande verhoudingen. Het essentiële verschil tussen wettelijke en niet-wettelijke regels ligt niet in hun effectiviteit. Het verschil ligt in de manier waarop sancties in laatste instantie zouden kunnen worden opgelegd. Twee soorten regels: - regels door wetgevers, rechtbanken en andere formele instanties afgegeven (corporatieve instanties bijv.) - eigen regels door dagelijkse concurrentie, samenwerking, uitwisseling etc. De mate waarin de door de staat afdwingbare regels deze sociale processen beïnvloeden wordt vaak overdreven en de mate waarin de sociale werking van het recht daardoor wordt beïnvloed vaak onderschat. Waar geen staat aanwezig is, wordt door antropologen een grote variëteit van legitieme, sociaal afdwingbare regels als recht beschouwd. Indien er wel een staat is, zijn er twee soorten regels: door de staat afdwingbaar recht en bindende regels die door sociale sancties worden afgedwongen. Ook uitvoerders maken deel uit van sociale netwerken. De verschillende betrokkenen hebben verschillende eisen/belangen bij het uitvoeren van wetgeving. Doordat de wetgeving niet altijd eenduidig is en veelvuldig, neemt de keuzevrijheid toe. Er moeten in dat soort gevallen prioriteiten gesteld worden. LEEREENHEID 5 Wet Bedienend Personeel is voorloper van de Wet Huishoudelijk Personeel (Wet HP). Eerstgenoemde was vanuit het standpunt van de werkgevers geschreven. Hierbij was sprake van een vage Heer-Bediende-relatie, waarin de Heer alles van de Bediende kon vragen. Geleidelijk werd deze wet afgeschaft en van het einde van de 19 e eeuw tot aan 1948 was er volledige contractsvrijheid. De Wet HP die in 1948 kwam had de bedoeling regels ter bescherming van dienstboden te geven (arbeidstijd, minimumloon, overwerk, vrije tijd).

Sociologie Blad 1, versie: 7-10-2012

Sociologie Blad 1, versie: 7-10-2012 Sociologie Blad 1, versie: 7-10-2012 Sociologie: Leereenheid 1: Wat is rechtssociologie? Dit is het wetenschapsgebied dat zich bezighoud met de sociaalwetenschappelijke bediening van de verhouding tussen

Nadere informatie

Specialisatie loont?!

Specialisatie loont?! Specialisatie loont?! Tetty Havinga, Instituut voor rechtssociologie, Faculteit Rechtsgeleerdheid Presentatie Vereniging voor Auteursrecht 3 oktober 2014 Amsterdam Twee onderzoeken Opbouw presentatie Specialisatie

Nadere informatie

Naar aanleiding van de uitzending van Tros Radar d.d. 23 februari 2015.

Naar aanleiding van de uitzending van Tros Radar d.d. 23 februari 2015. Vrijblijvende en ter oriëntatie bedoelde toelichting op procedure misleiding Staatsloterij en de eventuele mogelijkheid tot het verkrijgen van schadevergoeding of een andere vorm van compensatie. Naar

Nadere informatie

Maatschappijleer in kernvragen en -concepten

Maatschappijleer in kernvragen en -concepten Maatschappijleer in kernvragen en -concepten Deel I Kennis van de benaderingswijzen, het formele object Politiek-juridische concepten Kernvraag 1: Welke basisconcepten kent de politiek-juridische benaderingswijze?

Nadere informatie

Functie en taakomschrijving Vertrouwenspersoon

Functie en taakomschrijving Vertrouwenspersoon Functie en taakomschrijving Vertrouwenspersoon TV Beekhuizen Sabine Gobardhan 06-41 37 47 14 vertrouwenspersoon@tvbeekhuizen.nl Inhoudsopgave 1 Inleiding 2 Doel van aanstelling van een vertrouwenscontactpersoon

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2010 2011 32 467 Oprichting van het College voor de rechten van de mens (Wet College voor de rechten van de mens) Nr. 9 AMENDEMENT VAN HET LID HEIJNEN Ontvangen

Nadere informatie

Economische crisis versterkt noodzaak aan efficiënte geschillenbeslechting Resultaten enquête geschillenbeslechting LEGAL INSIGHT. BUSINESS INSTINCT.

Economische crisis versterkt noodzaak aan efficiënte geschillenbeslechting Resultaten enquête geschillenbeslechting LEGAL INSIGHT. BUSINESS INSTINCT. Economische crisis versterkt noodzaak aan efficiënte geschillenbeslechting Resultaten enquête geschillenbeslechting LEGAL INSIGHT. BUSINESS INSTINCT. 3 Economische crisis versterkt noodzaak aan efficiënte

Nadere informatie

Functie en taakomschrijving vertrouwenspersoon

Functie en taakomschrijving vertrouwenspersoon Functie en taakomschrijving vertrouwenspersoon VEILIG SPORTKLIMAAT Budovereniging Asahi Inhoudsopgave 1 Inleiding 2 2 Doel van aanstelling van een vertrouwenscontactpersoon 2 3 Taken en bevoegdheden van

Nadere informatie

COMMENTAAR OP HET WETSVOORSTEL BEVORDERING VAN MEDIATION IN HET BURGERLIJK RECHT VAN 25 APRIL 2013

COMMENTAAR OP HET WETSVOORSTEL BEVORDERING VAN MEDIATION IN HET BURGERLIJK RECHT VAN 25 APRIL 2013 COMMENTAAR OP HET WETSVOORSTEL BEVORDERING VAN MEDIATION IN HET BURGERLIJK RECHT VAN 25 APRIL 2013 9 MEI 2013 Herengracht 551 Contactpersoon: 1017 BW Amsterdam Ellen Soerjatin T 020 530 5200 E ellen.soerjatin@steklaw.com

Nadere informatie

EUROPEES PARLEMENT. Commissie interne markt en consumentenbescherming

EUROPEES PARLEMENT. Commissie interne markt en consumentenbescherming EUROPEES PARLEMENT 2004 2009 Commissie interne markt en consumentenbescherming 15.2.2008 WERKDOCUMENT betreffende het initiatiefverslag over bepaalde kwesties in verband met motorrijtuigenverzekering Commissie

Nadere informatie

Denken als een jurist. Jan Struiksma

Denken als een jurist. Jan Struiksma Denken als een jurist Jan Struiksma VU-alumni 2013 Welke jurist? Advocaat Notaris Bedrijfsjurist Rechter Docent Onderzoeker Student Privaatrecht Strafrecht Staatsrecht Bestuursrecht Denken en rechtsvinding

Nadere informatie

Hoofdstuk 1: Recht. Alternatieven voor recht

Hoofdstuk 1: Recht. Alternatieven voor recht Hoofdstuk 1: Recht Alternatieven voor recht Recht is zoals al gezegd een instrument om de maatschappij te ordenen. Alles is recht, kan een bepaalde houding zijn (die dan nog eens intrinsiek op alles toepasbaar

Nadere informatie

Nederlands Instituut van Psychologen 070-8888500. inzagerecht testgegevens

Nederlands Instituut van Psychologen 070-8888500. inzagerecht testgegevens POSTADRES Postbus 93374, 2509 AJ Den Haag BEZOEKADRES Juliana van Stolberglaan 4-10 TEL 070-88 88 500 FAX 070-88 88 501 E-MAIL info@cbpweb.nl INTERNET www.cbpweb.nl AAN Nederlands Instituut van Psychologen

Nadere informatie

Een kusje erop doet soms wonderen...

Een kusje erop doet soms wonderen... Een kusje erop doet soms wonderen... 6 doorslaggevende redenen waarom kiezen voor Letselpro een verstandige keuze is. 3 Letselpro lost meer dan 90% van de zaken op 4 Als Letselpro voor u gaat procederen,

Nadere informatie

Algemene Voorwaarden NVJ voor rechtsbijstand en juridisch advies

Algemene Voorwaarden NVJ voor rechtsbijstand en juridisch advies Algemene Voorwaarden NVJ voor rechtsbijstand en juridisch advies Artikel 1 Toepasselijkheid 1.1 Deze algemene voorwaarden zijn vastgesteld door het bestuur van de Nederlandse Vereniging van Journalisten

Nadere informatie

De Minister van Veiligheid en Justitie. Postbus 20301 2500 EH Den Haag. Advies wetsvoorstel toevoegen gegevens aan procesdossier minderjarige

De Minister van Veiligheid en Justitie. Postbus 20301 2500 EH Den Haag. Advies wetsvoorstel toevoegen gegevens aan procesdossier minderjarige POSTADRES Postbus 93374, 2509 AJ Den Haag BEZOEKADRES Juliana van Stolberglaan 4-10 TEL 070-88 88 500 FAX 070-88 88 501 INTERNET www.cbpweb.nl www.mijnprivacy.nl AAN De Minister van Veiligheid en Justitie

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting

Nederlandse Samenvatting Nederlandse Samenvatting De Protestantse Kerk in Nederland (PKN) onderhoudt middels de organisaties Kerk in Actie (KiA) en ICCO Alliantie contacten met partners in Brazilië. Deze studie verkent de onderhandelingen

Nadere informatie

Vaak gestelde vragen. over het Hof van Justitie van de Europese Unie

Vaak gestelde vragen. over het Hof van Justitie van de Europese Unie Vaak gestelde vragen over het Hof van Justitie van de Europese Unie WAAROM EEN HOF VAN JUSTITIE VAN DE EUROPESE UNIE (HVJ-EU)? Om Europa op te bouwen hebben een aantal staten (thans 28) onderling verdragen

Nadere informatie

Verbetering van de toegang tot de rechter bij grensoverschrijdende zaken *

Verbetering van de toegang tot de rechter bij grensoverschrijdende zaken * P5_TA(2002)0441 Verbetering van de toegang tot de rechter bij grensoverschrijdende zaken * Wetgevingsresolutie van het Europees Parlement over het voorstel van de Commissie met het oog op de aanneming

Nadere informatie

Waarom wordt bemiddeling niet vaker gebruikt als alternatief om geschillen te beslechten?

Waarom wordt bemiddeling niet vaker gebruikt als alternatief om geschillen te beslechten? DIRECTORAAT-GENERAAL INTERN BELEID BELEIDSAFDELING C: BURGERRECHTEN EN CONSTITUTIONELE ZAKEN JURIDISCHE ZAKEN Waarom wordt bemiddeling niet vaker gebruikt als alternatief om geschillen te beslechten? SAMENVATTING

Nadere informatie

Test naam Marktgerichtheidsscan Datum 28-8-2012 Ingevuld door Guest Ingevuld voor Het team Team Guest-Team Context Overige

Test naam Marktgerichtheidsscan Datum 28-8-2012 Ingevuld door Guest Ingevuld voor Het team Team Guest-Team Context Overige Test naam Marktgerichtheidsscan Datum 28-8-2012 Ingevuld door Guest Ingevuld voor Het team Team Guest-Team Context Overige Klantgerichtheid Selecteren van een klant Wanneer u hoog scoort op 'selecteren

Nadere informatie

Overzicht. Conflictoplossingsdelta van de letselschade. Afwegingen bij resultaatgerichte keuze voor een vorm van conflictoplossing

Overzicht. Conflictoplossingsdelta van de letselschade. Afwegingen bij resultaatgerichte keuze voor een vorm van conflictoplossing 12e PIV-Jaarconferentie: Van strijdbijl naar vredespijp CONFLICTOPLOSSING BIJ LETSELSCHADE Dineke de Groot Overzicht Conflictoplossingsdelta van de letselschade Afwegingen bij resultaatgerichte keuze voor

Nadere informatie

Aansprakelijkheid commissarissen

Aansprakelijkheid commissarissen 1 november 2012 Aansprakelijkheid commissarissen Suzan Winkels-Koerselman Turnaround Advocaten Een klein, modern en gespecialiseerd advocatenkantoor Digitaal dossier Wij bieden de inzet van ervaren onafhankelijke

Nadere informatie

Auteur. Elfri De Neve. www.elfri.be. Onderwerp. Echtscheiding in gemeen akkoord. Copyright and disclaimer

Auteur. Elfri De Neve. www.elfri.be. Onderwerp. Echtscheiding in gemeen akkoord. Copyright and disclaimer Auteur Elfri De Neve www.elfri.be Onderwerp Echtscheiding in gemeen akkoord Copyright and disclaimer Gelieve er nota van te nemen dat de inhoud van dit document onderworpen kan zijn aan rechten van intellectuele

Nadere informatie

HOGE RAAD VOOR DE ZELFSTANDIGEN EN DE KMO

HOGE RAAD VOOR DE ZELFSTANDIGEN EN DE KMO HOGE RAAD VOOR DE ZELFSTANDIGEN EN DE KMO N EUROPA - ADR A2 Brussel, 26 mei 2011 MH/SL/AS A D V I E S over DE RAADPLEGING VAN DE EUROPESE COMMISSIE OVER HET GEBRUIK VAN ALTERNATIEVE GESCHILLENBESLECHTING

Nadere informatie

Opdrachten & docentenhandleiding www.rechtvoorjou.nl

Opdrachten & docentenhandleiding www.rechtvoorjou.nl Opdrachten & docentenhandleiding www.rechtvoorjou.nl Opdrachten & docentenhandleiding www.rechtvoorjou.nl pagina 2 van 14 Inhoudsopgave 1 Opdracht 1: Kennisvragen bij www.rechtvoorjou.nl 3 Werkblad 1:

Nadere informatie

ABC Echtscheidingsbemiddeling

ABC Echtscheidingsbemiddeling ABC Echtscheidingsbemiddeling MAAK KENNIS MET ONZE DIENSTVERLENING Een goede scheiding is het begin van iets beters ABC Echtscheidingsbemiddeling 2013 Samenvatting Een goede scheiding is het begin van

Nadere informatie

Algemene Voorwaarden NVJ voor rechtsbijstand en juridisch advies. Artikel 1 Toepasselijkheid

Algemene Voorwaarden NVJ voor rechtsbijstand en juridisch advies. Artikel 1 Toepasselijkheid Algemene Voorwaarden NVJ voor rechtsbijstand en juridisch advies Artikel 1 Toepasselijkheid 1.1 Deze algemene voorwaarden zijn vastgesteld door het bestuur van de Nederlandse Vereniging van Journalisten

Nadere informatie

BEMIDDELAARS/MEDIATORS

BEMIDDELAARS/MEDIATORS NL NL NL EUROPESE GEDRAGSCODE VOOR BEMIDDELAARS/MEDIATORS Deze gedragscode bevat een aantal beginselen die individuele bemiddelaars/mediators vrijwillig in acht kunnen nemen onder hun eigen verantwoordelijkheid.

Nadere informatie

Voordelen. Waarom gebruiken? Context

Voordelen. Waarom gebruiken? Context Standpunt en invloed van de stakeholders Standpunt en invloed van de stakeholders Samengevat De analyse van de stakeholders geef je een beter beeld van de spelers die bij het project betrokken zijn en

Nadere informatie

Vernieuwing geeft méér waarde aan medezeggenschap

Vernieuwing geeft méér waarde aan medezeggenschap 10 Vernieuwing geeft méér waarde aan medezeggenschap Vernieuwing geeft méér waarde aan medezeggenschap Kim van der Hoeven 1. Inleiding Ontwikkelingen in maatschappij en samenleving denk met name aan de

Nadere informatie

Grip op uw letselschade. Waar vind ik objectieve informatie? Letselschade, wat is dat eigenlijk? Wat mag ik van de schadeafhandeling verwachten?

Grip op uw letselschade. Waar vind ik objectieve informatie? Letselschade, wat is dat eigenlijk? Wat mag ik van de schadeafhandeling verwachten? Letselschade, wat is dat eigenlijk? Waar vind ik objectieve informatie? Hoe schakel ik een betrouwbare belangenbehartiger in? Wat mag ik van de schadeafhandeling verwachten? Grip op uw letselschade deletselschaderaad.nl

Nadere informatie

Faculteit der Rechtsgeleerdheid Amsterdam Center for International Law Postbus 1030 1000 BA Amsterdam

Faculteit der Rechtsgeleerdheid Amsterdam Center for International Law Postbus 1030 1000 BA Amsterdam Faculteit der Rechtsgeleerdheid Amsterdam Center for International Law Postbus 1030 1000 BA Amsterdam T 020 535 2637 Advies Luchtaanvallen IS(IS) Datum 24 september 2014 Opgemaakt door Prof. dr. P.A. Nollkaemper

Nadere informatie

Samenwerkingsprotocol

Samenwerkingsprotocol Samenwerkingsprotocol Consumentenautoriteit Stichting Reclame Code 1 Samenwerkingsprotocol tussen de Consumentenautoriteit en de Stichting Reclame Code Partijen: 1. De Staatssecretaris van Economische

Nadere informatie

Team personen- en familierecht www.dehaanlaw.nl

Team personen- en familierecht www.dehaanlaw.nl Team personen- en familierecht www.dehaanlaw.nl De Haan team personen- en familierecht Het personen- en familierecht is het onderdeel van het recht dat zich, kortweg, bezighoudt met alle juridische vragen

Nadere informatie

D.A.S. Uw redder in nood

D.A.S. Uw redder in nood D.A.S. Uw redder in nood Waarom rechtsbijstand? DE MEEST GESTELDE VRAGEN 1. Wat doet u als : uw voertuig door een ernstig verkeersongeval totaal verlies is of u zware lichamelijke letsels oploopt? U verwacht

Nadere informatie

Gedragscode. SCA Gedragscode

Gedragscode. SCA Gedragscode SCA Gedragscode 1 Gedragscode SCA Gedragscode SCA wil op sociaal- en milieutechnisch verantwoorde wijze omgaan met haar belanghebbenden en op basis van respect, verantwoordelijkheid en uitmuntendheid een

Nadere informatie

Samenvatting (Summary in Dutch)

Samenvatting (Summary in Dutch) Samenvatting (Summary in Dutch) Elke dag nemen mensen talrijke beslissingen. Belangrijk voor het maken van keuzen is dat men weet wat de gevolgen van de verschillende mogelijkheden zijn. Het verzamelen

Nadere informatie

Methoden van het Wetenschappelijk Onderzoek: Deel II Vertaling pagina 83 97

Methoden van het Wetenschappelijk Onderzoek: Deel II Vertaling pagina 83 97 Wanneer gebruiken we kwalitatieve interviews? Kwalitatief interview = mogelijke methode om gegevens te verzamelen voor een reeks soorten van kwalitatief onderzoek Kwalitatief interview versus natuurlijk

Nadere informatie

DEFINITIES COMPETENTIES

DEFINITIES COMPETENTIES DEFINITIES COMPETENTIES A. MENSEN LEIDINGGEVEN A1 Sturen Geeft op een duidelijke manier richting aan een team, neemt de leiding op zich, zet mensen en middelen zodanig in dat doelen met succes worden bereikt.

Nadere informatie

Informatie, werkwijze en de meest gestelde vragen over mediation.

Informatie, werkwijze en de meest gestelde vragen over mediation. Informatie, werkwijze en de meest gestelde vragen over mediation. 1. Wat is mediation? Mediation is een door een mediator begeleid gespreksproces, waarin de betrokken partijen zelf verantwoordelijkheid

Nadere informatie

Samenvatting. Consument, ARAG SE, gevestigd te Leusden, hierna te noemen: Aangeslotene.

Samenvatting. Consument, ARAG SE, gevestigd te Leusden, hierna te noemen: Aangeslotene. Uitspraak Geschillencommissie Financiële Dienstverlening nr. 2014-16 d.d. 9 januari 2014 (mr. A.W.H. Vink, voorzitter, mr. B.F. Keulen en mr. C.E. du Perron, leden en mr. E.E. Ribbers, secretaris) Samenvatting

Nadere informatie

Jurisprudentie contractenrecht

Jurisprudentie contractenrecht Jurisprudentie contractenrecht W.L. Valk senior raadsheer Gerechtshof Arnhem-Leeuwarden senior onderzoeker Radboud Universiteit Programma Twee arresten van de Hoge Raad: HR 12 december 2014, ECLI:NL:HR:2014:3593

Nadere informatie

Opgave 1 Jeugdwerkloosheid in Europa

Opgave 1 Jeugdwerkloosheid in Europa Opgave 1 Jeugdwerkloosheid in Europa 1 maximumscore 4 Het verrichten van flexibele arbeid kan een voorbeeld zijn van positieverwerving als de eigen keuze van de jongeren uitgaat naar flexibele arbeid in

Nadere informatie

GORDIASS Bindend Advies Reglement ( Reglement )

GORDIASS Bindend Advies Reglement ( Reglement ) GORDIASS Bindend Advies Reglement ( Reglement ) Algemeen: Gordiass geschillen beslechting beoogt snelle en hoogwaardige oplossingen te bieden. Dit reglement dient te worden opgevat tegen de achtergrond

Nadere informatie

Reddin s 3D Leiderschap Model

Reddin s 3D Leiderschap Model Reddin s 3D Leiderschap Model stijl van leidinggeven situatie effectiviteit Input actieplan Output effectiviteitsgebieden effectiviteitsmaatstaven doelstellingen W.J.Reddin & Associates Nederland BV 1

Nadere informatie

Thema 1. Inleiding tot het management

Thema 1. Inleiding tot het management Thema 1 Inleiding tot het management 1. Management: definitie MANAGEMENT verwijst naar het voortdurend nemen van beslissingen en het ontplooien van activiteiten (proces) tijdens het plannen, organiseren,

Nadere informatie

Datum 9 februari 2010 Onderwerp Kamervragen van het lid Gerkens (SP) inzake de praktijken van letselschadebureaus

Datum 9 februari 2010 Onderwerp Kamervragen van het lid Gerkens (SP) inzake de praktijken van letselschadebureaus > Retouradres Postbus 20301 2500 EH Den Haag Aan de voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG Schedeldoekshaven 100 2511 EX Den Haag Postbus 20301 2500 EH Den Haag

Nadere informatie

ProDemos Huis voor democratie en rechtsstaat

ProDemos Huis voor democratie en rechtsstaat Wat is rechtspraak? Nederland is een rechtsstaat. Een belangrijk onderdeel van een rechtsstaat is onafhankelijke rechtspraak. Iedereen heeft wel eens ruzie met een ander. Stel je hebt een conflict met

Nadere informatie

Samenvatting. Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum Cahier 2015-5 5

Samenvatting. Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum Cahier 2015-5 5 Samenvatting De Algemene Rekenkamer (AR) heeft aanbevolen dat de staatssecretaris van Veiligheid en Justitie beter inzicht verschaft in niet-gebruik van gesubsidieerde rechtsbijstand. Onder niet-gebruikers

Nadere informatie

STIJLEN VAN BEÏNVLOEDING. Inleiding

STIJLEN VAN BEÏNVLOEDING. Inleiding STIJLEN VAN BEÏNVLOEDING Inleiding De door leidinggevenden gehanteerde stijlen van beïnvloeding kunnen grofweg in twee categorieën worden ingedeeld, te weten profileren en respecteren. Er zijn twee profilerende

Nadere informatie

Incassodiensten. Wuite Recherche en Incasso. De Factorij 47F 1689 AK ZWAAG T 0229 24 7758 F 0229 29 9277

Incassodiensten. Wuite Recherche en Incasso. De Factorij 47F 1689 AK ZWAAG T 0229 24 7758 F 0229 29 9277 Wuite Recherche en Incasso De Factorij 47F 1689 AK ZWAAG T 0229 24 7758 F 0229 29 9277 E info@wuitereni.nl I www.wuiterechercheenincasso.nl Incassodiensten Versie 5.1 8 januari 2013 Wuite Recherche en

Nadere informatie

Gedragscode Fondsenwerving

Gedragscode Fondsenwerving Gedragscode Fondsenwerving Inleiding Financiering van de Vereniging VGnetwerken vindt plaats langs vier hoofdstromen: 1. structurele financiering (subsidiëring) vanuit de overheid, bedoeld voor de instandhouding

Nadere informatie

Volleybalvereniging Woudenberg. Functie- en taakomschrijving vertrouwenspersoon. Beleid vertrouwenspersoon Volleybalvereniging Woudenberg

Volleybalvereniging Woudenberg. Functie- en taakomschrijving vertrouwenspersoon. Beleid vertrouwenspersoon Volleybalvereniging Woudenberg Volleybalvereniging Woudenberg Functie- en taakomschrijving vertrouwenspersoon 1 1 Inleiding Binnen de Volleybalvereniging Woudenberg vinden we dat we met respect met elkaar moeten omgaan. Stelregel is:

Nadere informatie

ZES VORMEN VAN GEZAG

ZES VORMEN VAN GEZAG ZES VORMEN VAN GEZAG OVER LEIDERSCHAP VAN DE ONDERNEMINGSRAAD Gezag is in de moderne maatschappelijke verhoudingen steeds minder vanzelfsprekend. Er is sprake van een verschuiving van verkregen gezag (op

Nadere informatie

Naast basiscompetenties als opleiding en ervaring kunnen in hoofdlijnen bijvoorbeeld de volgende hoofd- en subcompetenties worden onderscheiden.

Naast basiscompetenties als opleiding en ervaring kunnen in hoofdlijnen bijvoorbeeld de volgende hoofd- en subcompetenties worden onderscheiden. Competentieprofiel Op het moment dat duidelijk is welke kant de organisatie op moet, is nog niet zonneklaar wat de wijziging gaat betekenen voor ieder afzonderlijk lid en groep van de betreffende organisatorische

Nadere informatie

Onderzoek naar termijnoverschrijding bij afhandeling WOZ-bezwaren

Onderzoek naar termijnoverschrijding bij afhandeling WOZ-bezwaren WAARDERINGSKAMER Onderzoek naar termijnoverschrijding bij afhandeling WOZ-bezwaren Een onderzoek naar overschrijding van de jaargrens bij de afhandeling van WOZ-bezwaarschriften 18 juli 2014 Inhoudsopgave

Nadere informatie

8 Politieke processen: omgaan met macht

8 Politieke processen: omgaan met macht 8 Politieke processen: omgaan met macht Politieke processen: omgaan met macht 3 Inleiding 3 De organisatie: formeel en feitelijk 3 De academische organisatie 5 Tactische hulpmiddelen 5 Voorbereiding 6

Nadere informatie

DAS rechtsbijstand. verzekering voor verenigingen

DAS rechtsbijstand. verzekering voor verenigingen DAS rechtsbijstand verzekering voor verenigingen Wie zorgt voor het recht van uw vereniging? Als het aan u ligt, raakt uw vereniging niet in een juridisch conflict betrokken. Maar helaas ligt het niet

Nadere informatie

Als ouders niet meer samen zijn

Als ouders niet meer samen zijn Als ouders niet meer samen zijn Informatiefolder over de rechten en plichten van gescheiden ouders bij hulpverlening aan kinderen ALS OUDERS NIET MEER SAMEN ZIJN INFORMATIEFOLDER OVER DE RECHTEN EN PLICHTEN

Nadere informatie

Transactionele Analyse. Begrijpen en beïnvloeden. Nederlandse Vereniging voor Transactionele Analyse

Transactionele Analyse. Begrijpen en beïnvloeden. Nederlandse Vereniging voor Transactionele Analyse Nederlandse Vereniging voor Transactionele Analyse Transactionele Analyse Begrijpen en beïnvloeden De Transactionele Analyse biedt een praktische, heldere theorie die door iedereen te begrijpen is. Het

Nadere informatie

A R R E S T. In zake : de prejudiciële vraag betreffende artikel 307bis van het Burgerlijk Wetboek, gesteld door het Hof van Cassatie.

A R R E S T. In zake : de prejudiciële vraag betreffende artikel 307bis van het Burgerlijk Wetboek, gesteld door het Hof van Cassatie. Rolnummer 2287 Arrest nr. 163/2001 van 19 december 2001 A R R E S T In zake : de prejudiciële vraag betreffende artikel 307bis van het Burgerlijk Wetboek, gesteld door het Hof van Cassatie. Het Arbitragehof,

Nadere informatie

Protocol Ongewenste Omgangsvormen. Van. De Banketgroep. en haar dochtervennootschappen

Protocol Ongewenste Omgangsvormen. Van. De Banketgroep. en haar dochtervennootschappen Protocol Ongewenste Omgangsvormen Van De Banketgroep en haar dochtervennootschappen van toepassing vanaf 1 december 2013 Inleiding De Banketgroep wil ongewenste omgangsvormen zoals seksuele intimidatie,

Nadere informatie

Als ouders niet meer samen zijn

Als ouders niet meer samen zijn Algemene informatie Als ouders niet meer samen zijn Informatiefolder over de rechten en plichten van gescheiden ouders bij hulpverlening aan kinderen 1 2 Waarover gaat deze folder? Uw kind bezoekt binnenkort

Nadere informatie

Structurele leegstand van kantoren en het ruimtelijk ordeningsrecht. Mr. M.H.J. van Driel LL.M.

Structurele leegstand van kantoren en het ruimtelijk ordeningsrecht. Mr. M.H.J. van Driel LL.M. Structurele leegstand van kantoren en het ruimtelijk ordeningsrecht Mr. M.H.J. van Driel LL.M. Structurele leegstand van kantoren Massale leegstand van kantoren: ca. 6 miljoen m2 leeg ca. 2 miljoen m2

Nadere informatie

The Right to be Forgotten

The Right to be Forgotten The Right to be Forgotten Een fundamenteel recht of fictie? 27-10-2014 Boukje Stoelinga ING Bank Data Protection Officer Agenda 1. Context: heden versus toekomst 2. De Google case 3. Verwijderen of vergeten;

Nadere informatie

HRM EN ARBEIDSVERHOUDINGEN in kritieke. transitie. lezing HR salon 14 maart 2013 PROF. DR. WILLEM DE NIJS HOOGLERAAR STRATEGISCH PERSONEELSMANAGEMENT

HRM EN ARBEIDSVERHOUDINGEN in kritieke. transitie. lezing HR salon 14 maart 2013 PROF. DR. WILLEM DE NIJS HOOGLERAAR STRATEGISCH PERSONEELSMANAGEMENT HRM EN ARBEIDSVERHOUDINGEN in kritieke transitie lezing HR salon 14 maart 2013 PROF. DR. WILLEM DE NIJS HOOGLERAAR STRATEGISCH PERSONEELSMANAGEMENT RADBOUD UNIVERSITEIT NIJMEGEN Ad Nagelkerke en Willem

Nadere informatie

Zorginstellingen in zwaar weer: de do s en don ts

Zorginstellingen in zwaar weer: de do s en don ts Zorginstellingen in zwaar weer: de do s en don ts Ook zorginstellingen ondervinden last van de economische crisis en de bezuinigingsmaatregelen die daarvan het gevolg zijn. Van belang is daarom dat zij

Nadere informatie

Hoorcollege 1: Onderzoeksmethoden 06-01-13!!

Hoorcollege 1: Onderzoeksmethoden 06-01-13!! Hoorcollege 1: Onderzoeksmethoden 06-01-13 Stof hoorcollege Hennie Boeije, Harm t Hart, Joop Hox (2009). Onderzoeksmethoden, Boom onderwijs, achtste geheel herziene druk, ISBN 978-90-473-0111-0. Hoofdstuk

Nadere informatie

Algemene voorwaarden New Resolution

Algemene voorwaarden New Resolution Art 1: Definities New Resolution onderscheidt in deze Algemene Voorwaarden "open cursussen", "maatwerkopdrachten", "werkgroepen", "documentatie" en coaching. Onder "open cursussen" worden verstaan al de

Nadere informatie

Convenant met BSA Schaderegelingsbureau B.V. inzake het standaardiseren van processen van werkgeversregres

Convenant met BSA Schaderegelingsbureau B.V. inzake het standaardiseren van processen van werkgeversregres Convenant met BSA Schaderegelingsbureau B.V. inzake het standaardiseren van processen van werkgeversregres Convenant tussen BSA en Verbond van Verzekeraars Overwegingen: BSA pleegt voor werkgevers (waaronder

Nadere informatie

REGLEMENT INDIVIDUELE BELANGENBEHARTIGING CNV ONDERWIJS

REGLEMENT INDIVIDUELE BELANGENBEHARTIGING CNV ONDERWIJS REGLEMENT INDIVIDUELE BELANGENBEHARTIGING CNV ONDERWIJS (als bedoeld in de statuten van CNV Onderwijs) Paragraaf 1. Algemeen 1. Onder individuele belangenbehartiging wordt in dit reglement verstaan het

Nadere informatie

NATIONALE KAMER VAN NOTARISSEN

NATIONALE KAMER VAN NOTARISSEN NATIONALE KAMER VAN NOTARISSEN Deontologische Code inzake notariële bemiddeling Aangenomen door de algemene vergadering op 7 oktober 2003 Gewijzigd door de algemene vergadering op 24 oktober 2006) Art.

Nadere informatie

COLUMN VERBINDEND EN ONDERWIJSKUNDIG LEIDERSCHAP NATIONAAL ONDERWIJSDEBAT 9 OKTOBER 2008 HARRIE AARDEMA, CONCEPT 071008

COLUMN VERBINDEND EN ONDERWIJSKUNDIG LEIDERSCHAP NATIONAAL ONDERWIJSDEBAT 9 OKTOBER 2008 HARRIE AARDEMA, CONCEPT 071008 Ik zie mijn inleiding vooral als een opwarmer voor de discussie. Ik ga daarom proberen zo veel mogelijk vragen op te roepen, waar we dan straks onder leiding van Wilma Borgman met elkaar over kunnen gaan

Nadere informatie

Voorwaarden NVJ voor rechtsbijstand en juridisch advies

Voorwaarden NVJ voor rechtsbijstand en juridisch advies Voorwaarden NVJ voor rechtsbijstand en juridisch advies Artikel 1 Toepasselijkheid 1.1 Deze voorwaarden zijn vastgesteld door het bestuur van de Nederlandse Vereniging van Journalisten (NVJ). 1.2 Alle

Nadere informatie

Rapport. Rapport over een klacht over Dienst Wegverkeer (RDW) te Zoetermeer. Datum: 4 september 2012. Rapportnummer: 2012/140

Rapport. Rapport over een klacht over Dienst Wegverkeer (RDW) te Zoetermeer. Datum: 4 september 2012. Rapportnummer: 2012/140 Rapport Rapport over een klacht over Dienst Wegverkeer (RDW) te Zoetermeer Datum: 4 september 2012 Rapportnummer: 2012/140 2 Klacht Verzoekster klaagt erover dat de RDW informatie heeft verstrekt, op basis

Nadere informatie

Waarom het voor u zo BELANGRIJK is dat wij onafhankelijk zijn! 100% ONAFHANKELIJK

Waarom het voor u zo BELANGRIJK is dat wij onafhankelijk zijn! 100% ONAFHANKELIJK Waarom het voor u zo BELANGRIJK is dat wij onafhankelijk zijn! 100% ONAFHANKELIJK Er zijn BELANGRIJKE verschillen Nederland telt veel verzekeringsmaatschappijen. Elke maatschappij heeft eigen producten

Nadere informatie

DE WERKING VAN ONZE RAAD VAN BESTUUR: EEN GEDEELDE DIAGNOSE

DE WERKING VAN ONZE RAAD VAN BESTUUR: EEN GEDEELDE DIAGNOSE 57140513.JV-C1 DE WERKING VAN ONZE RAAD VAN BESTUUR: EEN GEDEELDE DIAGNOSE VRAGENLIJST VOOR BESTUURSLEDEN Wij verzoeken u de vragenlijst individueel in te vullen. Het is niet de bedoeling uw kennis te

Nadere informatie

HELLAS-GLANA beleidsnotitie klachten

HELLAS-GLANA beleidsnotitie klachten HELLAS-GLANA beleidsnotitie klachten 1. Inhoud 2. Inleiding 1. Inhoud 2. Inleiding 3. Intentie van het beleid op het gebied van klachten 4. Uitvoering beleid 5. Implementatie 6. Bijlage 1 Gemeenschappelijke

Nadere informatie

Huurverlaging op no cure no pay basis

Huurverlaging op no cure no pay basis Huurverlaging op no cure no pay basis Uniek adviesproduct voor Vakcentrumleden Voor zelfstandige ondernemers in de detailhandel Waarom zou u teveel huur betalen? Met de dienst Verlaag de huur richt Vakcentrum

Nadere informatie

Beleidsnotitie gebruik gemeentelijke grondstrookjes.

Beleidsnotitie gebruik gemeentelijke grondstrookjes. Beleidsnotitie gebruik gemeentelijke grondstrookjes. Inleiding. In de loop der jaren is een groot aantal grondstrookjes die eigendom zijn van de gemeente Weert bij overeenkomst in gebruik gegeven aan particulieren.

Nadere informatie

Handleiding besloten vergaderingen en het opleggen van geheimhouding

Handleiding besloten vergaderingen en het opleggen van geheimhouding Handleiding besloten vergaderingen en het opleggen van geheimhouding November 2009 1. Inleiding Aanleiding voor deze handleiding is de constatering dat in de praktijk met betrekking tot besloten vergaderingen

Nadere informatie

Verdrag inzake de erkenning van echtscheidingen en scheidingen van tafel en bed

Verdrag inzake de erkenning van echtscheidingen en scheidingen van tafel en bed Verdrag inzake de erkenning van echtscheidingen en scheidingen van tafel en bed De Staten die dit Verdrag hebben ondertekend, Geleid door de wens de erkenning van echtscheidingen en scheidingen van tafel

Nadere informatie

Tijd van pruiken en revoluties 1700 1800

Tijd van pruiken en revoluties 1700 1800 Onderzoeksvraag: Op welke gebieden wilden de Verlichtingsfilosofen de bestaande maatschappij veranderen? Rationalisme = het gebruiken van gezond verstand (rede/ratio) waarbij kennis gaat boven tradities

Nadere informatie

Van gunsten naar rechten voor leerlingen met beperkingen. Het VN-Verdrag over de rechten van personen met een handicap en onderwijs

Van gunsten naar rechten voor leerlingen met beperkingen. Het VN-Verdrag over de rechten van personen met een handicap en onderwijs Van gunsten naar rechten voor leerlingen met beperkingen Het VN-Verdrag over de rechten van personen met een handicap en onderwijs Feiten New York 13 december 2006 Verdrag + Optioneel Protocol (rechtsbescherming)

Nadere informatie

11 De ontdekking van de mens en de wereld - internet oefentoets

11 De ontdekking van de mens en de wereld - internet oefentoets 11 De ontdekking van de mens en de wereld - internet oefentoets Opdracht 1 Wat is de Sokratische methode? Opdracht 2 Waarom werd Sokrates gedwongen de gifbeker te drinken? Opdracht 3 Waarom zijn onze zintuigen

Nadere informatie

2513AA22XA. De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE

2513AA22XA. De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE > Retouradres Postbus 90801 2509 LV Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE 2513AA22XA Postbus 90801 2509 LV Den Haag Anna van Hannoverstraat 4

Nadere informatie

RAAD VAN DE EUROPESE UNIE. Brussel, 28 mei 2008 (04.06) (OR. en) 9935/08 SOC 316 COMPET 194

RAAD VAN DE EUROPESE UNIE. Brussel, 28 mei 2008 (04.06) (OR. en) 9935/08 SOC 316 COMPET 194 RAAD VAN DE EUROPESE UNIE Brussel, 28 mei 2008 (04.06) (OR. en) 9935/08 SOC 316 COMPET 194 VERSLAG van: het Comité van permanente vertegenwoordigers (1e deel) aan: de Raad EPSCO Nr. vorig doc.: 9081/08

Nadere informatie

3 redenen om te verhuren via 123Wonen Verhuur & Vastgoedmanagement onder één dak

3 redenen om te verhuren via 123Wonen Verhuur & Vastgoedmanagement onder één dak 3 redenen om te verhuren via 123Wonen Verhuur & Vastgoedmanagement onder één dak Een eerste kennismaking met uw vastgoedpartner 123Wonen D u m la v Ne l n! Ervaring en expertise scheelt u heel wat zorgen

Nadere informatie

VDB advocaten NOTARISSEN. zo zien wij het. Over de organisatie

VDB advocaten NOTARISSEN. zo zien wij het. Over de organisatie VDB advocaten NOTARISSEN. zo zien wij het. Over de organisatie Hoe SCHERP mag advies zijn? VDB Advocaten Notarissen. Zo zien wij het. Onze juridische adviezen geven scherp aan wat de grenzen van het speelveld

Nadere informatie

Voorbeeld ouderschapsplan

Voorbeeld ouderschapsplan CONCEPT OUDERSCHAPSPLAN De ondergetekenden: Naam moeder, wonende te ( )., gemeente.., aan de nr.., verder te noemen "de moeder"; en Naam vader, wonende te (.).., gemeente., aan de. nr.., verder te noemen

Nadere informatie

meest gestelde vragen over De Proeftijd De Gier Stam &

meest gestelde vragen over De Proeftijd De Gier Stam & meest gestelde vragen over De Proeftijd De Gier Stam & De 10 meest gestelde vragen over De Proeftijd De Gier Stam & Colofon De Gier Stam & Advocaten Lucasbolwerk 6 Postbus 815 3500 AV UTRECHT t: (030)

Nadere informatie

Personen- & Familierecht

Personen- & Familierecht Personen- & Familierecht Betrokken en deskundig! GRATIS SPREEKUUR Maandag: 12.00 tot 14.00 uur Woensdag: 17.00 tot 18.00 uur EEN VERTROUWD ADRES. Van der Putt Advocaten staat al meer dan 40 jaar garant

Nadere informatie

VRB-0116. Bijzondere voorwaarden bij uw VERHAALSRECHTS- HULPVERZEKERING MOTORRIJTUIG

VRB-0116. Bijzondere voorwaarden bij uw VERHAALSRECHTS- HULPVERZEKERING MOTORRIJTUIG VRB-0116 Bijzondere voorwaarden bij uw VERHAALSRECHTS- HULPVERZEKERING MOTORRIJTUIG 1 INHOUDSOPGAVE WAAROM DEZE VOORWAARDEN BELANGRIJK VOOR U ZIJN 3 MIJN VERZEKERING 1. Wat verzeker ik met de Verhaalsrechtshulpverzekering

Nadere informatie

Beroep en Bedrijf aan huis. Beleidsnota

Beroep en Bedrijf aan huis. Beleidsnota Beroep en Bedrijf aan huis Beleidsnota juni 2007 Inhoudsopgave Inleiding... 3 Doelstelling... 3 Definitie beroep of bedrijf aan huis... 4 Bestemmingsplantoets... 4 Vrij beroep... 4 Criteria bij de toetsing

Nadere informatie

Stellen en bewijzen in procedures over verplichtstelling

Stellen en bewijzen in procedures over verplichtstelling Stellen en bewijzen in procedures over verplichtstelling 9 september 2015 Alex Ter Horst Advocaat pensioenrecht Achtergrond Indien verplichtstelling van toepassing is leidt dat voor wg en bpf tot allerlei

Nadere informatie