Lezing Pensioenkapitaal in een macro-economisch perspectief gezien van uit de BV Nederland

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Lezing Pensioenkapitaal in een macro-economisch perspectief gezien van uit de BV Nederland"

Transcriptie

1 Lezing Pensioenkapitaal in een macro-economisch perspectief gezien van uit de BV Nederland Door : Drs Marcel de Berg RBA Bedrijf : Your Good Choice Datum : 6 april 2004 Locatie : IIR seminar Asset Liability Management, Amsterdam Info : en Telefoon: Goede middag allemaal, Kijken vanuit een macro economisch perspectief naar de rol van ons pensioenkapitaal is als onderwerp een buitenbeentje op deze twee dagen. De nadruk van deze twee dagen ligt op pensioenfonds niveau: hoe de verplichtingen te waarderen in een marktwaarde omgeving; hoe je de risico s kan beheersen; wat de rol van derivaten zijn; hoe bestaande alternatieve beleggingen te integreren; hoe we met de instrumenten die we kennen de vergrijzing aan kunnen, o o langer werken variaties in de pensioenregeling, etc. Dit zijn allemaal terecht zeer relevante onderwerpen waar we onze handen aan vol hebben. Toch wil ik u graag prikkelen om buiten de geijkte onderwerpen te treden van waardering, toezicht en standaard beleggingsportefeuilles (inclusief private equity, hedge funds, commodities, etc.). Dit zijn onderwerpen die we bekijken vanaf het niveau van een pensioenfonds op ondernemingsniveau of bedrijfstak niveau. De macro rol van ons pensioenkapitaal is iets waar we zelden bij stilstaan, er is nog wel een discussie hoe scherp het toezicht moet / mag zijn en wat voor gevolgen dit heeft voor de economische veerkracht in tijden dat er sprake is van onderdekking, maar verder zien we de pensioenfondsen als een autonome entiteit die solide moeten beleggen gebruikmakend van alle mogelijkheden die de beleggingsmarkten te bieden hebben. Toen we de pensioenfondsen oprichtten en de AOW invoerden is fundamenteel stilgestaan hoe we de oudedagsvoorziening zo goed mogelijk kunnen inrichten. De verhouding omslag, kapitaal en begrippen als solidariteit tussen generaties liggen hieraan ten grondslag. Ik vraag me af of men in die tijd zich een voorstelling kon maken van de huidige rol, omvang en de macht die pensioenfondsen nu in onze maatschappij hebben. Een herijking van de rol van pensioenfondsen aan de eisen van de huidige tijd lijkt mij op z n plaats, niet alleen op microniveau of mesoniveau (bedrijfstak), maar ook op macroniveau lijkt mij op z n plaats. En dan verder gaan dan de vraag hoe lang we moeten werken in de toekomst. In Frankrijk, Italië en Duitsland vind een wezenlijke discussie plaats over de financiering, omdat hun omslagsystemen voor grote problemen gaan zorgen naarmate de vergrijzing toeneemt. Dit is een wezenlijke macrodiscussie tussen kapitaaldekking en omslag. In Nederland hebben we het meer over hoe lang moeten we gaan werken en zijn we trots op ons stelsel en wellicht te tevreden dat we geen behoefte hebben om een meer fundamentelere discussie te voeren. Een dimensie die ik aan die discussie zou willen toevoegen is de plaats van ons pensioenstelsel binnen de BV Nederland. Een fundamentele discussie zou ook vanuit andere dimensies kunnen worden gehouden en ik hoop dat mijn presentatie u aanzet om uit het geijkte denkkader te stappen. Betrap u zelf op Pavlov reacties, stel deze uit, zelfgenoegzaamheid is een gevaarlijk iets. Onderwerpen Ik wil dan ook graag de volgende onderwerpen de revue laten passeren: Waarom Waarom een macro blik, dit heb ik al een beetje aangegeven. Ik wil graag stilstaan wat voor mij de aanleiding was om op een macro manier tegen dit onderwerp aan te kijken. Ook wat mij betreft de redenen om er nog steeds bij stil te staan. 1 van 6

2 Bv Nederland Ik heb als dimensie gekozen de BV Nederland, wat zijn punten om hierbij stil te staan? Macro rol pensioenkapitaal Wat is de rol van ons pensioenkapitaal lokaal, hiermee bedoel ik Nederland. Maar welke rol speelt dit op Europees niveau? Beleggen is een mondiale bezigheid dus dit perspectief mag ook niet worden vergeten. Hoe in te bedden in het beleid van pensioenfondsen? Wat voor randvoorwaarden zouden we kunnen definiëren? Wat voor soort beleggingen zouden hiervoor in aanmerking kunnen komen? Waarin wordt dan belegd? Omslag versus kapitaaldekking Wij voeren die discussie niet zoals in Frankrijk en Italië, maar zijn er varianten op deze discussie denkbaar, die voor ons relevant kunnen zijn. Past dit binnen de Europese afspraken? Moeten we omslag en kapitaaldekking zien als twee bouwsteentjes die we op elkaar metselen of zijn er ook varianten die in elkaar ingrijpen en flexibeler van aard zijn en die als sturingsmechanisme kunnen fungeren voor de BV Nederland? Alternatieve ondersteuning economie Wanneer we op het dashboard van de BV Nederland kijken zien we dan alleen financiële grootheden en praten we alleen over begrotingstekorten, groei van het bruto nationaal product of kijken we ook naar andere grootheden, zoals sociale cohesie, milieu, solidariteit tussen generaties, kwaliteit van leven, etc.? Het zou ook goed zijn om buiten de traditionele economie te kijken, zoals naar alternatieve geldsystemen en wat we hiervan kunnen leren voor ons pensioenstelsel, wellicht pensioen in natura? Tot slot zal ik hetgeen ik besproken heb kort samenvatten en proberen ruimte over te houden voor discussie. Over dit onderwerp zijn er altijd interessante discussies, die onder een borrel vaak soepeler verlopen, omdat men dan makkelijker buiten de geijkte kaders durft te treden. Het liefst zou ik zien dat we aan dit onderwerp twee dagen besteden, maar ik ben blij dat er nu tijd aan kan worden besteed. Aanleiding Wat was voor mij de aanleiding? In 1995 rondden we binnen PGGM de eerste ALM-studie af en mijn ervaringen en inbreng binnen dit project heb ik in 1995 gebruikt voor mijn VBA-scriptie. Hierin beschreef ik vijf fases van ALM: 1. Matching: de jaren 80 met de kennis die we hadden van duration matching dachten we van we matchen de beleggingen op de verplichtingen en klaar zijn we. 2. Het bleek toen lastiger dan we dachten en we gingen eerst modellen ontwikkelen. De begin jaren negentig stonden dan ook in het teken van Asset Liability Modelling. 3. Vervolgens kwamen we de modelbouwers - er achter dat het management van het pensioenfonds nog moest leren met het begrip ALM om te gaan. Ik beschouw deze fase dan ook als de Management fase. 4. Eind jaren negentig en in de huidige periode kunnen we zeggen dat we de pensioenfondsen aan het managen zijn: het managen van de Assets en de Liabilities. 5. De vijfde fase schetste ik als de fase dat door het opbouwen van de grote hoeveelheden pensioenkapitaal de maatschappelijk verantwoordelijkheid zou toenemen en ook de macht van ouderen. Die maatschappelijke verantwoordelijkheid zie je terug komen in de aandacht voor duurzaam beleggen en ook zijn de ouderen steeds meer een wezenlijke factor van belang. Ik schetste toen de maatschappelijke verantwoordelijkheid niet in termen van aandacht voor milieu en sociale aspecten, maar puur in termen van hoe vul je je verantwoordelijkheid als pensioenfonds, in rondom strategische vraagstukken in onze maatschappij. Duurzaam beleggen stond al eind jaren negentig op de agenda, dus in zoverre is die vijfde fase voor een deel al een feit. Vergrijzing Wat betekent een vergrijzende Westerse samenleving (Japan Europa Amerika in deze volgorde), zijn dit alleen doemscenario s of kunnen we er ook op een positieve manier mee omgaan. 2 van 6

3 Verdrag van Maastricht 92 Stabiliteitspact, staatsschuld onder de 60% van het BNP, begrotingstekort niet meer dan 3% voor alle Europese landen, terwijl de solvabiliteitspositie van de landen sterk verschillen (de een veel kapitaal opgebouwd voor de oude dag, de ander niet) Overheid die in de tweede helft van de jaren negentig er van uitgaat dat er voldoende economische groei is om alle wensen te realiseren en in die tijd toch al roept dat er geen voldoende geld is om te investeren in zorg, onderwijs en infrastructuur in de breedste zin van het woord. Duurzaamheid en generatie bewustzijn De generatie die de laatste jaren sterk afhankelijk waren en nog steeds zijn van ons zorgsysteem zijn de degene die in de periode Nederland hebben opgebouwd. Relatief ten opzichte van de babyboomers is deze generatie sterk afhankelijk van de AOW en hebben minder royale aanvullende pensioenen en in de ogen van velen te maken met onvoldoende zorgvoorzieningen. Laten we niet zeggen: Maar ze hebben ook niet volledig hun AOW-premies betaald (minder dan 50 jaar premies betaald), dus ze moeten niet klagen. Ik denk dat we ons wel mogen schamen hoe deze generatie(s) wordt verzorgd. De babyboomers kwamen rond 1960 op de arbeidsmarkt. Zij waren met velen en in combinatie met toentertijd en de periode daarna nog weinig ouderen hebben zij dus relatief weinig AOW-premie betaald (absoluut weinig AOW gedeeld door veel premiebetalenden). Deze generatie heeft ook mindere tijden meegemaakt, maar over het algemeen toch goede aanvullende pensioenen opgebouwd. Door krapte op de huizenmarkt (mede omdat ze met zo vele waren ook geprofiteerd van sterke huizenprijzen). In de jaren zeventig hebben ze mee gemaakt dat de staatsschuld werd opgebouwd. Nu zittend in het pluche zeggen ze en masse dat de staatsschuld moet zijn afgebouwd om de AOW veilig te stellen. Vaak wordt er bij verteld dat het niet eerlijk is om de volgende generatie die schuld mee te geven. Ze vergeten er bij te zeggen dat die staatsschuld wel voor het grootste gedeelte moet worden afgebouwd door generaties na hun en dat dit ten koste gaat van investeren in de toekomst. De generaties in de periode na de babyboomers krijgen te maken met achtergebleven investeringen van de jaren negentig en in de komende periode (wanneer er niet voldoende economische groei is) met te weinig investeringen, zoals in in onderwijs, de economische infrastructuur. Daarnaast kennen ze de druk om de AOW te financieren, aflossing van de staatsschuld en hoge huizenprijzen. Hier tegenover staan dan de te verwachten erfenissen. Maar al met al een veel minder rooskleuring vooruitzicht en we zien nu steeds meer dat de generationele solidariteit onder druk komt te staan. Het is geven en nemen, maar het lijkt er nu verdacht veel op dat de babyboom generatie veel neemt en te weinig geeft, zowel naar de generatie voor als na hen. Golf van vergrijzing en van pensioenkapitaal De vergrijzing van de Westerse samenleving met voorop Japan gevolgd door Europa en later in Amerika heeft ook een golf van pensioenkapitaal met zich meegebracht en die is nog niet ten einde. In 1995 gaf ik aan dat we moesten oppassen voor opgeblazen kapitaalmarkten in termen van hoge aandelenprijzen of lage rentes, die funest zijn op het moment dat we per saldo moeten gaan ontsparen. Eigenlijk ben ik wel blij met uit elkaar spatten van de internetballon als we maar onze lessen er uittrekken. Prijs versus kapitaalinflatie Wat is de basis van rendement, mij lijkt de basis hiervan het rendement op het eigen vermogen? Wat nu als er veel geld voor handen is en er te weinig reële investeringsmogelijkheden zijn? Keynes schreef het al naast prijsinflatie bestaat er ook kapitaalinflatie! Zijn Azië en Latijns-Amerika onze redding? Hebben we voldoende om een renteniersnatie te zijn, kunnen we het ons wel veroorloven? Om bij stil te staan: financieel (genoemde bedragen in euro zijn van ultimo 2002) De term staatsschuld horen we regelmatig ongeveer 234 miljard ultimo Het begrotingstekort horen we ook regelmatig, nu boven de 3% van een Bruto Nationaal Product van ongeveer 445 miljard. Wijzen op de pensioenreserves van 766 miljard inclusief die van de verzekeringsmaatschappijen, waarvan 435 miljard ultimo 2002 bij pensioenfondsen met daaraan gekoppeld de vraag hoe we die beheren in een macro-economische context lijkt wel een doodzonde. Ik schreef vorig jaar een artikel in het Financieel Dagblad om een discussie aan te zwengelen en de eerste reactie die ik terug kreeg was van Paul Frentrop dat elke generatie wel begerig z n oog laat vallen op de pensioengelden en hij maakte een vergelijking met de periode van Willem II in de 19 de eeuw. Hoezo een Pavlov reactie?! Afbouw staatsschuld voor het veiligstellen van de AOW. Is dit logisch? Wanneer u een onderneming zou hebben met zo n balanspositie en resultatenrekening, zou u dan niet durven te investeren, zou u dezelfde keuzes maken als nu gebeurt in Den Haag? Ik zou inderdaad bezorgd zijn over tekorten bij Frankrijk en Duitsland, maar zou je ook zou spastisch zijn voor Nederland. Zou een Standard & Poor problemen hebben met een 3% tekort voor de BV Nederland? 3 van 6

4 Om bij stil te staan Sociaal: levert het beleid van de BV Nederland onnodig te veel have s and not have s op omdat hele groepen niet meer mee kunnen komen in de mondiale rat race (kan dit liggen aan het gebrek aan investeringen in de afgelopen jaren, denk ondermeer aan onderwijs,?) Hoe solidair is de babyboom generatie (sterke generatie) met de huidige ouderen (zwakke generatie), hoe solidair zullen de generaties na de babyboomers zijn wanneer ze de resultaten van hun beleid / handelen erven? Welke effecten heeft het handelen gehad op de gezondheid van de economische structuur. Had en heeft de BV Nederland geen andere mogelijkheden? Voeren we wel een strategische discussie van waar we goed in zijn nu en in de toekomst. Als we die voeren, voeren we die dan goed? Ik hoor zo goed als niets komen uit Den Haag. Is er een politieke partij die bewust stil staat bij de rol van ons pensioenkapitaal in onze samenleving? Staan we voldoende stil bij het veranderende krachtenveld (mondialisering, terugtrekkende overheid (minder ruimte voor invloed). Zijn we te gelaten hierin, zijn we creatief genoeg, vertrouwen we terecht op de markt, maar weten we dan ook wie de markt is? In ieder geval is een ieder van ons daar zelf een onderdeel van! Macro rol pensioenkapitaal Belangrijke rol voor kapitaaldekking Ik maak een grove scheiding tussen voor en na Grofweg voor 1992 was er relatief veel belegd in staatsschuld grote directe link tussen pensioengelden en maatschappij. Na 1992 minder in vast rentende waarden: een combinatie van een overheid die minder financieringsbehoefte heeft (mede naar aanleiding verdrag van Maastricht) en versterkend doordat pensioenfondsen meer in aandelen gaan door de uitkomsten van de ALM-studies. Lokaal: goede balans BV Nederland, onderlinge Europese verschillen. Mondiaal in die tijd nog te weinig ontwikkelde opkomende markten om pensioenkapitaal op te nemen, hoe zal dit zich ontwikkelen, welke effecten heeft dit lokaal, Europees (zowel op sociaal als economisch gebied)? Lokaal besteden we aandacht aan milieu aspecten, geven we die aandacht ook wanneer we ons geld investeren in Azië of is dat een te ver van ons bed show. Ik zeg niet dat we niet moeten investeren in Azië, in tegendeel dat moeten we zeker doen, maar dan wel verstandig. Het pensioenkapitaal heeft per definitie als één van zijn rollen, die van intermediair / smeerolie voor structurele investeringen in de maatschappij. Structurele investeringen die een hoge mate van solidariteit vergen, omdat er risico s bij betrokken zijn die voor een deel alleen collectief te dragen zijn. We zien de vergrijzing in 99% van de gevallen als een negatief iets, maar hetgeen gespaard is voor de oude dag kan toch ook pro-actief worden gebruikt om te anticiperen op deze samenleving. Dit zou ook toekomstige export producten opleveren voor samenleving die later vergrijzen. Hoe pensioenkapitaal in te zetten? Randvoorwaarden Aandacht voor de ALM-performance. Wanneer het pensioenkapitaal met een meer macrovisie wordt ingezet zou de eerste insteek zijn dat dit niet leidt tot een verminderde ALM-performance (hogere premies, grotere kans op onderdekking of lagere uitkeringen). We moeten goed in ogenschouw nemen de horizon van de pensioenfondsen en de termijn waarin we onze visie willen realiseren. Van nature zijn pensioenfondsen lange termijn beleggers, maar de aandacht ligt vandaag de dag wel heel erg op de korte termijn. De praktijk is dat we het zeer moeilijk vinden / hebben om de lange termijn te definiëren en daar op te sturen. Welke neveneffecten mag je verwachten van het beleid? Hoe zorg je voor een goede dekking van de publieke risico s, die aan deze investeringen hangen? Niet alleen financieel maar ook door een goede verdeling van verantwoordelijkheden. Het vraagt om een goede langjarige invulling van de samenwerking tussen de verschillende partijen, tussen de overheid, het bedrijfsleven, institutionele beleggers, kennisinstituties, etc Deze samenwerking moet strategisch van aard zijn en goed verankerd en minimaal een win-win situatie kennen. Hoe kunnen we gebruikmakend van de kracht van de markt en deze waar nodig ondersteunen met een actieve collectieve ondersteuning. De markt is niet heilig en vergeet niet we maken allemaal deel uit van deze markt. Het klinkt oubollig maar de samenleving ben je zelf. Ik praat hier niet over subsidies, maar over het als collectief nemen van publieke risico s, die rendabel zijn om te nemen, maar waarvan de opbrengsten niet altijd op één duidelijk definieerbare plek terecht komen. Neveneffecten kunnen bijvoorbeeld fiscaal worden gebruikt om de prijs van de producten van de PPB te ondersteunen. De prijs om uiteindelijk te komen tot een gemiddeld rendement van staats plus x%. 4 van 6

5 Leer van slechte voorbeelden zoals de sociale woningbouw in de jaren zeventig en de fragiele financiële basis van de groenregeling, die sterk afhankelijk is gebleken van de Haagse stemming / wind die er heerst / blaast. Publiek Private Beleggingen (PPB) Op welke manier zou het dan mogelijk zijn om pensioengelden op een verantwoorde manier te beleggen in beleggingsinstrumenten die kunnen worden beschouwd als structurele investeringen in ons maatschappij. Mijn gedachten gaan uit naar Publiek Private Beleggingen. Met nadruk wil ik hier stilstaan bij de term beleggingen en dat er niet per vergissing samenwerking moet staan, zoals in Publiek Private Samenwerking. PPB is mogelijk slechts één van de invulling die mogelijk zijn, zeer waarschijnlijk is het dat er nog andere interessante en goede opties mogelijk zijn. De beleggingen staan beursgenoteerd, zodat je altijd op een presenteerblaadje een inschatting van de gezondheid van de belegging door de markt krijgt aangereikt. De publieke risico s die er aan verbonden zitten worden gedekt door de overheid (omslag). De crux is om deze risico s goed in te schatten, waarna de overheid een putoptie schrijft op het aandeel ter compensatie van deze publieke risico s. In de onderhandelingen wordt de looptijd - stel een y-aantal jaren - van de optie vastgelegd, zodat daarmee ook de betrokkenheid van de overheid gedurende die periode is gegarandeerd. De opbrengsten die binnen de PPB worden gegenereerd moeten leiden tot een te verwachten rendement van staats plus x%. De mate van zekerheid (putoptie) en de looptijd van de optie zou kunnen worden vastgesteld op een geaggregeerd nationaal ALM-niveau, waarbij het streefrendement wordt ingeschat, de dekking en de looptijd van de putoptie. Alle partijen hebben als taak er voor te zorgen dat het streefrendement haalbaar is. De overheid heeft een langjarige prikkel om er voor te zorgen dat rondom de PPB zaken fiscaal, juridisch, economisch, etc. goed geregeld zijn. Door de beursnotering krijgt de overheid een uitstekend signaal van de gezondheid van de PPB. Maakt de overheid er een zooitje van, omdat ze dachten op die manier een goedkope financiering geregeld te hebben, dan zal een volgende PPB niet van de grond komen. Het verschil met Publiek Private Samenwerking zit vooral in de langjarige betrokkenheid en het niet op één moment exact de financiering en opbrengsten aftimmeren. De putoptie is een latente staatsschuld, die volgens normale regels op de balans van de overheid moet worden opgenomen, maar of dit in de praktijk ook zo is? Er komt in Europa wel steeds meer en meer aandacht voor off-balance financieringsconstructies van de Europese landen. Er ontstaat een hybride vorm van kapitaaldekking (een kapitaalbelegging) en omslag (wanneer het tegenzit wordt een minimaal rendement gegarandeerd). Het levert een ontsnappingsmogelijkheid uit het keurslijf van de maximale staatsschuld (60% van het BNP) en die van het maximale begrotingstekort. De goedkoopste financiering van dit soort projecten is waarschijnlijk mogelijk door volledige financiering door de overheid (de overheid kan het goedkoopste lenen), maar of de bijbehorende opbrengsten onder die situatie ook optimaal is nog maar de vraag. Het gaat om de winstgevend van de investeringen plus alle neveneffecten. Uit de neveneffecten (meer hoogwaardige banen, meer belastingen, etc.) kan de overheid de dekking vinden van het schrijven van de putoptie. Prijsstelling van de producten van de PPB moet wel dusdanig zijn dat het mogelijk is gemiddeld een rendement te behalen van staats + x%. Investeringsonderwerpen Wat zijn mogelijke onderwerpen die geschikt kunnen zijn voor PPB s? Te denken valt aan vergrijzing (infrastructuur voor een vergrijzende samenleving, gezondheid, etc.), milieu, water, energie, logistiek, etc.. Waar zijn we goed in en waar willen we goed in worden? Wat is / wordt de strategie van de BV Nederland? Hoe positioneren we ons in Europa en mondiaal? De meer traditionele PPS-achtige projecten, zoals deze soms worden gebruikt bij het realiseren van de fysieke infrastructuur. Het structuren van het onderwijs rondom de thema s. Privaat geld dat hierin wordt gestoken krijgt een return in de vorm van collegegelden (streven dat de beste studenten / docenten voor die specifieke onderwerpen Nederland boven aan hun lijstje hebben staan) opbrengsten van patenten, voorrang bij bij beleggingen (private venture capital) in spinn-off van de kennisinstituten eventueel gecombineerd met fiscale voordelen. Zorg dat de kennis wordt verankerd in de bedrijven rondom de kenniscentra. Er voor zorgen dat de bedrijven het wel uit hun hoofd laten om zich elders te vestigen, dan in de Dutch Valley. 5 van 6

6 Maar denk ook aan: Laten we ook de vraag stellen of er oplossingen zijn buiten de traditionele economie. In Japan is er een alternatieve munteenheid rondom zorgtaken. Wanneer een Japanner bijvoorbeeld een buurman naast hem verzorgt krijgt hij daarvoor zorggeld (uitgedrukt in de alternatieve munteenheid) terug, die hij / zij kan overmaken naar een familielid bijvoorbeeld 100 km verderop en die dit dan weer lokaal kan besteden. In Brazilië is met een alternatief geldsysteem een sloppenwijk en daarna een stad omgetoverd in een goed functionerende gemeenschap. Verder zijn er talloze tijd voor tijd systemen (zoals LETS: Local Exchange Trading System). Het principe is vooral tijd voor tijd. Het heeft een versterkend effect op de sociale cohesie, hetgeen ook een positief effect zal hebben op het vestigingsklimaat van bedrijven, studenten en docenten. Het zorgt voor het beter benutten van gemeenschapspotentieel, niet alleen degene die met de mondiale rat race meekunnen worden gewaardeerd, maar ook degene die zich inspannen voor de gemeenschap. Het gaat verder dan alleen overstappen van een vangnet naar een trampoline voor mensen die buiten de traditionele economie vallen. De eerste keer op een trampoline stuit je nog hoog terug, daarna iets minder ver en uiteindelijk lig je net als bij een vangnet stil. Het gaat ook om het waarderen van activiteiten, die in de traditionele economie onder de om niet -noemer vallen en nu nog vaak het label vrijwilligerswerk kennen. Het is meer dan vrijwilligerswerk. Aan een uitkering zou je minimale sociale prestaties kunnen koppelen. Het dashboard van de BV Nederland moet meer meters kennen dan staatsschuld, BNP, begrotingstekort, maar ook allerlei sociale- en milieumeters. Sturen op Bruto Nationaal Geluk zoals in Burundi is denk ik zinniger dan alleen op BNP. Inbraak, die leidt tot een nieuwe ruit (groei), vervanging van goederen (groei), groter gevoel van onveiligheid meer politie (groei), meer rechters (groei), meer gevangenissen (groei) is niet de groei die ik wil zien. Samenvattend Terugtrekkende overheden, grote sommen pensioengelden, druk op de solidariteit, een markt die op sommige plekken essentiële ondersteuning mist is mijns inziens gebaat bij een meer geïntegreerde samenwerking tussen overheid, bedrijfsleven, kennisinstituties, institutionele beleggers en het individu. Het gaat om het benutten van de kracht van de markt in combinatie met een actieve collectieve generationele solidariteit. Alhoewel we praten van een Nederlandse macrovisie moet we het plaatsen in een Europees en mondiaal perspectief. Ons kapitaal kan de mondiale rat race wel aan, maar kan onze bevolking (werkend / niet werkend) dat ook? Het kan geen kwaad om hier aandacht aan te besteden. Hiervoor is een visie vereist op de BV Nederland en we moeten ons niet te groot voelen om Nederland als een provincie van Europa te zien met een duidelijke economische focus op een aantal thema s, die zo goed mogelijk - waar noodzakelijk collectief - worden ondersteund. Niet in de zin van subsidies maar in het delen van risico s, die mede worden betaald uit opbrengsten, die elders vallen en prijzen die de neveneffecten op de juiste manier hebben ingeprijsd. Een herijking van het stabiliteitspact lijkt mij op z n plaats waar de totale balansposities en verdiencapaciteit wordt meegenomen en niet alleen het begrotingstekort en het percentage staatsschuld. Het vooral sturen op BNP, begrotingstekorten en staatsschuld doet geen recht aan de dynamiek van de samenleving. Pensioenen is meer dan regelgeving, boekhouding, systemen en toezicht: het vervult een wezenlijk en essentieel onderdeel in onze samenleving. We moeten oppassen voor zelfgenoegzaamheid en het negeren van onze Pavlov reacties om niet fundamentele vragen te blijven stellen. Ik hoop dat ik voldoende heb geprikkeld om buiten de geijkte kaders te gaan bewegen. Hetgeen ik heb aangedragen zijn opties waar ik aan denk en hopelijk komt u ook met andere ideeën. Belangrijk bij een creatief proces is het onderdrukken van ingesleten denkpatronen en hieruit te stappen. Discussie Marcel de Berg, Your Good Choice 6 van 6

Rente de prijs van tijd. Als rente hoger is dan de opofferingskosten individuele prijs van tijd niet lenen maar sparen

Rente de prijs van tijd. Als rente hoger is dan de opofferingskosten individuele prijs van tijd niet lenen maar sparen Rente de prijs van tijd. Als rente hoger is dan de opofferingskosten individuele prijs van tijd niet lenen maar sparen Ruilen over de tijd Intertemporele substitutie Bedrijven lenen geld om te investeren

Nadere informatie

Commissie publiceert Groenboek over aanvullende pensioenen in de interne markt

Commissie publiceert Groenboek over aanvullende pensioenen in de interne markt IP/97/507 Brussel, 10 juni 1997 Commissie publiceert Groenboek over aanvullende pensioenen in de interne markt De Europese Commissie heeft haar goedkeuring gehecht aan een Groenboek over aanvullende pensioenen

Nadere informatie

Aanpassing pensioenregeling een must. Presentatie: Marcel Brussee / voorzitter SPH Kees Lekkerkerker / directeur HRM

Aanpassing pensioenregeling een must. Presentatie: Marcel Brussee / voorzitter SPH Kees Lekkerkerker / directeur HRM Aanpassing pensioenregeling een must Presentatie: Marcel Brussee / voorzitter SPH Kees Lekkerkerker / directeur HRM 1 Aanpassing pensioenregeling een must Inhoud Marcel Brussee: Achtergrond wijzigingen

Nadere informatie

DOMEIN E: RUILEN OVER DE TIJD. Module 4 Nu en later

DOMEIN E: RUILEN OVER DE TIJD. Module 4 Nu en later DOMEIN E: RUILEN OVER DE TIJD Module 4 Nu en later Inflatie Definitie: stijging van het algemeen prijspeil Gevolgen van inflatie koopkracht neemt af Verslechtering internationale concurrentiepositie Bij

Nadere informatie

Duurzaam Vermogensbeheer

Duurzaam Vermogensbeheer Duurzaam Vermogensbeheer Een keuzeafweging Keuze maken, afwegingscriteria Wat zijn de mogelijke afwegingscriteria bij het maken van een keuze uit de mogelijke oplossingen binnen het beleggingsbeleid. Versie:2001-11-02

Nadere informatie

Tentamen Pensioenactuariaat 1, 18-1-2007

Tentamen Pensioenactuariaat 1, 18-1-2007 Tentamen Pensioenactuariaat 1, 18-1-2007 Op dit tentamen kun je 100 punten halen : 25 pt Opgave A, óf je eindcijfer van de opdrachten tijdens het collegeblok. Het maimum van de twee scores is geldig, dus

Nadere informatie

Domein E: Concept Ruilen over de tijd

Domein E: Concept Ruilen over de tijd 1. Het bruto binnenlands product is gestegen met 0,9%. Het inflatiepercentage bedraagt 2,1%. Bereken de reële groei van het BBP. 2. Waarmee wordt het inflatiepercentage gemeten? 3. Lees de onderstaande

Nadere informatie

Programma Leergang Besturen van een Pensioenfonds

Programma Leergang Besturen van een Pensioenfonds Programma Leergang Besturen van een Pensioenfonds Locatie: Woudschoten Conferentiecentrum te Zeist Module 1 Wetgeving en beleid Dag 1: donderdag 3 april 2014 09.00 09.30 uur Ontvangst 09.30 10.00 uur Inleiding

Nadere informatie

Persbericht ABP, eerste halfjaar 2008

Persbericht ABP, eerste halfjaar 2008 Persbericht ABP, eerste halfjaar 2008 Hoofdpunten Rendement over eerste helft 2008 is 5,1%. De dekkingsgraad is medio 2008 uitgekomen op 132%. De kredietcrisis eist zijn tol. Vooral aandelen en onroerend

Nadere informatie

Pensioeninformatiebijeenkomst over herstelplan 2009

Pensioeninformatiebijeenkomst over herstelplan 2009 Pensioenbijeenkomst herstelplan 2009 Pensioenfonds voor de Grafische Bedrijven (PGB) over herstelplan 2009 juli 2009 Inleiding Waarom 5 pensioenbijeenkomsten? ernstige situatie met grote gevolgen voor

Nadere informatie

Bijlage A Enquête solidariteit in de pensioenen... 2. Bijlage B Multivariate regressieanalyses... 13

Bijlage A Enquête solidariteit in de pensioenen... 2. Bijlage B Multivariate regressieanalyses... 13 Bijlagen Pensioenen: solidariteit en keuzevrijheid Stella Hoff Inhoud Bijlage A Enquête solidariteit in de pensioenen... 2 Bijlage B Multivariate regressieanalyses... 13 Bijlagen SCP-publicatie Pensioenen:

Nadere informatie

Het begint bij de doelstelling

Het begint bij de doelstelling Het begint bij de doelstelling Wat zijn de doelstellingen voor de provincie Gelderland om in lokale ondernemingen te beleggen? VNO- NCW Midden, Lent, 30 januari 2012 Rutger van Asselt Copyright 2011 Sprenkels

Nadere informatie

Pensioen voor de toekomst

Pensioen voor de toekomst Pensioen voor de toekomst KlikPensioen als ideale synthese van premie- en uitkeringsovereenkomsten Inhoud - Inleiding 1. Heldere uitgangspunten voor een goed pensioen 2. Pensioenoplossing voor vandaag

Nadere informatie

Vergelijking verzekeraars en banken

Vergelijking verzekeraars en banken Vergelijking verzekeraars en banken Level playing field vanuit toezicht en kapitaaleisen? Presentatie door drs. Juriaan Borst AAG ACIS Symposium - Universiteit van Amsterdam 5 september 2014 2014 Towers

Nadere informatie

Graag wil ik beginnen met Netspar van harte geluk te wensen met haar tiende verjaardag.

Graag wil ik beginnen met Netspar van harte geluk te wensen met haar tiende verjaardag. Graag wil ik beginnen met Netspar van harte geluk te wensen met haar tiende verjaardag. Tien jaar lang een Maatschappelijk Topinstituut. Hoe kan dat?, vraagt u zich wellicht af. Dat komt volgens mij onder

Nadere informatie

De doorsneepremie ZO DENKEN WIJ ER OVER. De doorsneepremie. De doorsneepremie

De doorsneepremie ZO DENKEN WIJ ER OVER. De doorsneepremie. De doorsneepremie Zo denken wij er over is een uitgave van ABP Corporate Communicatie. Voor meer informatie verwijzen wij u naar www.abp.nl. september 2007 ZO DENKEN WIJ ER OVER Collectief versus individueel Juridische

Nadere informatie

Sterke toename van beleggingen in Duits en Frans schuldpapier. Grafiek 1 - Nederlandse aankopen buitenlandse effecten

Sterke toename van beleggingen in Duits en Frans schuldpapier. Grafiek 1 - Nederlandse aankopen buitenlandse effecten Sterke toename van beleggingen in Duits en Frans schuldpapier Nederlandse beleggers hebben in 21 per saldo voor bijna EUR 12 miljard buitenlandse effecten verkocht. Voor EUR 1 miljard betrof dit buitenlands

Nadere informatie

De toekomst van het Nederlandse pensioenstelsel Dick Sluimers Voorzitter Raad van Bestuur APG

De toekomst van het Nederlandse pensioenstelsel Dick Sluimers Voorzitter Raad van Bestuur APG De toekomst van het Nederlandse pensioenstelsel Dick Sluimers Voorzitter Raad van Bestuur APG KNVG Maarssen 4 september 2012 Agenda 1) Wie is APG? 2) Ontwikkelingen van vandaag 3) Uitdagingen voor morgen

Nadere informatie

ALM als basis van Zorgvuldig Beleggen

ALM als basis van Zorgvuldig Beleggen ALM als basis van Zorgvuldig Beleggen Samenhang en voorbeelden Ronald Janssen, Ortec Finance 1 Klant centraal stellen: Doelstelling Managen van de verwachtingen van onze cliënten Hoe kunnen we dat doen?

Nadere informatie

Verder gaan is elke stap zorgvuldig zetten.

Verder gaan is elke stap zorgvuldig zetten. Integrale aanpak Verder gaan is elke stap zorgvuldig zetten. Integrale aanpak Risicobeheersing staat aan de basis van elk beleggingsbeleid. Omdat het renterisico het belangrijkste risico voor pensioenfondsen

Nadere informatie

INFORMATIE BELEGGINGSFONDSEN (NETTO) WERKNEMERS PENSIOEN

INFORMATIE BELEGGINGSFONDSEN (NETTO) WERKNEMERS PENSIOEN INFORMATIE BELEGGINGSFONDSEN (NETTO) WERKNEMERS PENSIOEN Informatie voor werkgevers Ingangsdatum 1 januari 2016 Als uw werknemer niet kiest voor een gegarandeerde uitkering wordt zijn premie belegd. Dit

Nadere informatie

Einddatumgericht Beleggen

Einddatumgericht Beleggen Allianz Nederland Levensverzekering N.V. Einddatumgericht Beleggen Een goede balans tussen rendement en risico Einddatumgericht Beleggen Bouwen aan een goed pensioen betekent voor u een afweging maken

Nadere informatie

2513AA22XA. De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE

2513AA22XA. De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE > Retouradres Postbus 90801 2509 LV Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE 2513AA22XA Postbus 90801 2509 LV Den Haag Anna van Hannoverstraat 4

Nadere informatie

Populair beleggingsplan

Populair beleggingsplan Populair beleggingsplan versie 22 november 2013 1 Inhoudsopgave Wat belegt het pensioenfonds? 4 Wat is het doel van beleggen? 4 Wat levert beleggen op? 4 Er gaan toch ook risico s gepaard met beleggen?

Nadere informatie

WELKE PENSIOENREGELING IS TOEKOMSTBESTENDIG? Huidige regelingen & recente ontwikkelingen Stacey René & Hans Kennis.

WELKE PENSIOENREGELING IS TOEKOMSTBESTENDIG? Huidige regelingen & recente ontwikkelingen Stacey René & Hans Kennis. WELKE PENSIOENREGELING IS TOEKOMSTBESTENDIG? Huidige regelingen & recente ontwikkelingen Stacey René & Hans Kennis 29 oktober 2015 Agenda Welke pensioenstelsels zijn er? Wat is de houdbaarheid van het

Nadere informatie

Wat is er aan de hand moet onze pensioenen?

Wat is er aan de hand moet onze pensioenen? Wat is er aan de hand moet onze pensioenen? Casper van Ewijk, Netspar & University of Amsterdam KNAW Symposium, 9 januari 2014, Amsterdam Agenda Wat is een pensioen? Goed pensioen is een risicovol pensioen

Nadere informatie

Directe investeringen Investeren buiten traditionele financiële markten

Directe investeringen Investeren buiten traditionele financiële markten Directe investeringen Investeren buiten traditionele financiële markten CLAVIS Vermogensstructurering Directievoering Trustdiensten Vermogensbeheer (Infra)structuur Vermogensplanning Transactiebegeleiding

Nadere informatie

Doel is om voor deelnemers een beeld te schetsen van hoe het pensioen in elkaar steekt en hoe hun eigen pensioen er voorstaat.

Doel is om voor deelnemers een beeld te schetsen van hoe het pensioen in elkaar steekt en hoe hun eigen pensioen er voorstaat. Majesteit, dames en heren. Hartelijk welkom! En, Majesteit, ik weet zeker dat ik hier namens alle aanwezigen spreek als ik zeg dat wij buitengewoon vereerd zijn dat U bij een deel van dit programma aanwezig

Nadere informatie

Zorgtaken voor de gemeente

Zorgtaken voor de gemeente De Sociale Databank Nederland presenteert in samenwerking met de gemeente een verbreding van inzicht en kennis over structurele oorzaken van de crisis met het terugeisen van 50,9 miljard aan verdwenen

Nadere informatie

Van Stuiver tot Miljardair

Van Stuiver tot Miljardair Van Stuiver tot Miljardair Slim beleggen met een hefboom Rob Stuiver 29 september Programma Het ver-1000 voudigen van uw vermogen in 20 jaar Bouwen van de portefeuille Bouwstenen: Aandelen, Alternatives,

Nadere informatie

Kasterlee, studieavond KVK, dinsdag 20 januari 2009

Kasterlee, studieavond KVK, dinsdag 20 januari 2009 Kasterlee, studieavond KVK, dinsdag 20 januari 2009 1 Inleiding Rosita Mares Voorzitter KVK 2 Hoe veilig zijn levensverzekeringen? Wim Aurousseau Verantwoordelijke Asset Management, Delta Lloyd Life Tak

Nadere informatie

S&V Reflector. Dienen de pensioenfondsen hun langlopende swaps te verkopen? Een risicomanagement discussie

S&V Reflector. Dienen de pensioenfondsen hun langlopende swaps te verkopen? Een risicomanagement discussie S&V Reflector Dienen de pensioenfondsen hun langlopende swaps te verkopen? Een risicomanagement discussie Juni 2011 Sprenkels & Verschuren wil met dit document haar bijdrage leveren aan een verantwoord

Nadere informatie

Kamervragen van de leden Omtzigt en Van Hijum (beiden CDA)

Kamervragen van de leden Omtzigt en Van Hijum (beiden CDA) De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE 2513AA22XA Postbus 90801 2509 LV Den Haag Anna van Hannoverstraat 4 Telefoon (070) 333 44 44 Fax (070) 333 40 33

Nadere informatie

Pensioen vanaf.. Impact sociaal akkoord op pensioenregelingen. drs. Rajish Sagoenie, Actuaris AG. Aon Hewitt Consulting Retirement Actuarial Services

Pensioen vanaf.. Impact sociaal akkoord op pensioenregelingen. drs. Rajish Sagoenie, Actuaris AG. Aon Hewitt Consulting Retirement Actuarial Services Pensioen vanaf.. Impact sociaal akkoord op pensioenregelingen drs. Rajish Sagoenie, Actuaris AG Agenda Waarom Pensioenakkoord? Inhoud Pensioenakkoord Wat doen we ermee? Oplossingsrichtingen Hoe nu verder?

Nadere informatie

Onderwerp: Visiedocument Drie decentralisaties: Vooruitzicht op veranderingen in het maatschappelijk domein

Onderwerp: Visiedocument Drie decentralisaties: Vooruitzicht op veranderingen in het maatschappelijk domein Agendapunt : 6 Voorstelnummer : 11-085 Raadsvergadering : 7 november 2013 Naam opsteller : L. Hulskamp/ E. van Braak/ M. Zweers / M. Klaver Blankendaal Informatie op te vragen bij : L. Hulskamp Portefeuillehouders

Nadere informatie

investment academy BNPP IP Campus Welkom bij de Investment Academy

investment academy BNPP IP Campus Welkom bij de Investment Academy investment academy Welkom bij de Investment Academy OpleIdIngen voor pensioenfondsbestuurders In 2013 investment academy Investment Academy Kennis en deskundigheid met u delen BNP Paribas Investment Partners

Nadere informatie

Interview Alex Wynaendts, Aegon. Tekst: Martin Voorn. Kop

Interview Alex Wynaendts, Aegon. Tekst: Martin Voorn. Kop Interview Alex Wynaendts, Aegon Tekst: Martin Voorn Kop (suggestie 1:) Globalisering kan financiële markten hard raken (suggestie 2:) Verzekeren is lokale kennis wereldwijd inzetten (suggestie 3:) Globalisering

Nadere informatie

Visie 2020 Onze belofte aan de deelnemers. Samen bouwen aan goed pensioen

Visie 2020 Onze belofte aan de deelnemers. Samen bouwen aan goed pensioen Visie 2020 Onze belofte aan de deelnemers Samen bouwen aan goed pensioen Inleiding ABP heeft een visie ontwikkeld voor de middellange termijn, de ABP-visie op 2020. Met deze visie willen wij richting geven

Nadere informatie

De Drievoudige Bottom Line, een noodzakelijke economische innovatie

De Drievoudige Bottom Line, een noodzakelijke economische innovatie De Drievoudige Bottom Line, een noodzakelijke economische innovatie Feike Sijbesma, CEO Royal DSM In de loop der tijd is het effect van bedrijven op de maatschappij enorm veranderd. Vijftig tot honderd

Nadere informatie

Update. Special: Zwitserleven Pensioen Seminar 2012.

Update. Special: Zwitserleven Pensioen Seminar 2012. Update. goede bedoelingen, die echter in het grote geheel niet altijd bijdragen aan de belangen van de consument. Ook de pensioenwereld is een bolwerk van dehumanisering. praten. Je mag eigenlijk niet

Nadere informatie

VASTGOEDFINANCIERING IN DE ZORG

VASTGOEDFINANCIERING IN DE ZORG VASTGOEDFINANCIERING IN DE ZORG PIM DIEPSTRATEN Doorn, 1 december 2015 AGENDA 1 Financieringsstrategie zorginstelling 2 Huidige financiers en het WFZ 3 Perspectief investeerder op de zorgmarkt 4 Alternatieve

Nadere informatie

Nederland had en heeft nog steeds het beste pensioensysteem ter wereld

Nederland had en heeft nog steeds het beste pensioensysteem ter wereld Het verdwenen pensioengeld De uitzending van Zembla van 5 februari 2011 heeft veel stof doen opwaaien in de pensioensector. Ortec Finance is in bezit van het achterliggende rapport dat is opgesteld door

Nadere informatie

Het pensioenstelsel van de toekomst

Het pensioenstelsel van de toekomst Het pensioenstelsel van de toekomst Pensioen Event Euroforum, Utrecht, 30 juni 2016 Kees Goudswaard Faculteit der Rechtsgeleerdheid Afdeling Economie Vier toekomstvarianten SER 2015 1) Uitkeringsovereenkomst

Nadere informatie

Kwartaalbericht 2e kwartaal 2009

Kwartaalbericht 2e kwartaal 2009 Kwartaalbericht 2e kwartaal 2009 Dekkingsgraad 100% Belegd vermogen 74,7 miljard Rendement tweede kwartaal 8,4% Herstelplan goedgekeurd In het tweede kwartaal heeft Pensioenfonds Zorg en Welzijn een rendement

Nadere informatie

Grontmij Capital Consultants B.V. Onze klanten in control bij hun beleggingen in vastgoed en infrastructuur.

Grontmij Capital Consultants B.V. Onze klanten in control bij hun beleggingen in vastgoed en infrastructuur. Grontmij Capital Consultants B.V. Onze klanten in control bij hun beleggingen in vastgoed en infrastructuur. Grontmij N.V. 2 Opgericht in 1915 Missie: Leading Europa 350 kantoren 4 business lines Planning

Nadere informatie

Het managen van balansen, risico s, risicoprofielen waar u allen druk mee bezig bent, herken ik dus goed.

Het managen van balansen, risico s, risicoprofielen waar u allen druk mee bezig bent, herken ik dus goed. Speech Bert Boertje, divisiedirecteur Toezicht pensioenfondsen bij DNB, tijdens het beleggersberaad van Pensioen Pro op 8 oktober 2015, getiteld Beleggen tussen twee vuren. In zijn speech ging Boertje

Nadere informatie

Hoorcollege Directe Belastingen DB II Collegejaar 2014/2015

Hoorcollege Directe Belastingen DB II Collegejaar 2014/2015 Waarom een VBI of een FBI? De VBI en de FBI zijn faciliteiten die collectief belleggen faciliteren. Fiscaal bezien kan je ruwweg - (collectief) beleggen op twee manieren vormgeven. Een belastingplichtige

Nadere informatie

Toekomst voor verzekeraars

Toekomst voor verzekeraars Position paper Toekomst voor verzekeraars Position paper ten behoeve van het rondetafelgesprek op 11 juni 2015 van de vaste commissie voor Financiën van de Tweede Kamer naar aanleiding van het rapport

Nadere informatie

Voor een houdbaar en betaalbaar inkomen voor later

Voor een houdbaar en betaalbaar inkomen voor later Vermogensbeheer Voor een houdbaar en betaalbaar inkomen voor later Een houdbaar en betaalbaar inkomen voor later. Dat is de belofte van uw pensioenfonds aan uw deelnemers. Verder gaan is nu zorgen voor

Nadere informatie

DC in een Notendop. Versie 17 januari 2015

DC in een Notendop. Versie 17 januari 2015 DC in een Notendop Versie 17 januari 2015 DC voor beginners Denified Contributions/ Beschikbare premie: Niet de aanspraken, maar de premie is de toezegging, premie staat vast, uitkering onzeker. Beschikbare

Nadere informatie

Examen HAVO. economie. tijdvak 2 woensdag 23 juni 13.30-16.00 uur. Bij dit examen hoort een bijlage.

Examen HAVO. economie. tijdvak 2 woensdag 23 juni 13.30-16.00 uur. Bij dit examen hoort een bijlage. Examen HAVO 2010 tijdvak 2 woensdag 23 juni 13.30-16.00 uur economie tevens oud programma economie 1,2 Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 27 vragen. Voor dit examen zijn maximaal

Nadere informatie

* totaal rendement, exclusief emissiekosten en voor belastingen

* totaal rendement, exclusief emissiekosten en voor belastingen Door de samenwerking met Direct Wonen kan Annexum particuliere beleggers de mogelijkheid bieden om in woningen te investeren. Middels uw deelname in Woningfonds Apeldoorn CV belegt u in drie woontorens

Nadere informatie

De balans van Nederland.

De balans van Nederland. De balans van Nederland. Roger Dassen Amsterdam, 26 november 2008 Het gaat goed met Nederland! Gaat het wel goed met Nederland? De balans van Nederland Doel onderzoek: inzicht in mate waarin Staatsbalans

Nadere informatie

Asset & Liability Management

Asset & Liability Management Asset & Liability Management Verder gaan is de juiste balans vinden. ALM: inzicht in risico s Zorgen voor balans tussen pensioenverplichtingen en de opbouw van het pensioenvermogen. Het is een kerntaak

Nadere informatie

Module 5: docentenhandleiding. Experimenteel lesprogramma nieuwe economie

Module 5: docentenhandleiding. Experimenteel lesprogramma nieuwe economie Module 5: docentenhandleiding Experimenteel lesprogramma nieuwe economie Verantwoording 2010, Stichting leerplanontwikkeling (SLO), Enschede Het auteursrecht op de modules voor Economie berust bij SLO.

Nadere informatie

Topsectoren. Hoe & Waarom

Topsectoren. Hoe & Waarom Topsectoren Hoe & Waarom 1 Index Waarom de topsectorenaanpak? 3 Wat is het internationale belang? 4 Hoe werken de topsectoren samen? 5 Wat is de rol voor het MKB in de topsectoren? 6 Wat is de rol van

Nadere informatie

Patriottisch beleggen: investeren in de B.V. Nederland?

Patriottisch beleggen: investeren in de B.V. Nederland? Patriottisch beleggen: investeren in de B.V. Nederland? 1. In het politieke debat in Nederland (en overigens ook in andere Europese landen) is beleggen in eigen land een hot topic. Dat is ongetwijfeld

Nadere informatie

Pensioen voor ZZP ers. 12 juni 2015 - AMSTERDAM

Pensioen voor ZZP ers. 12 juni 2015 - AMSTERDAM Pensioen voor ZZP ers 12 juni 2015 - AMSTERDAM 1 Inhoud Een oudedagsvoorziening opbouwen Drie nieuwe initiatieven Fiscaliteiten Vermogensbeheer Uitkering bij Arbeidsongeschiktheid Wat gebeurt er bij Overlijden?

Nadere informatie

MERCER'S INBRENG VOOR DE NATIONALE PENSIOENDIALOOG 29 NOVEMBER 2014

MERCER'S INBRENG VOOR DE NATIONALE PENSIOENDIALOOG 29 NOVEMBER 2014 'S INBRENG VOOR DE NATIONALE PENSIOENDIALOOG 29 NOVEMBER 2014 1 Toekomstvisie Het Nederlandse pensioenstelsel behoort tot de mondiale top. Volgens de 2014 editie van de Melbourne Mercer Global Pension

Nadere informatie

Duurzaam Vermogensbeheer

Duurzaam Vermogensbeheer Duurzaam Vermogensbeheer Een keuzeafweging Asset Liability Management Nutsprofiel, ALM-studie, Rendement risicoprofiel Maximaal rendement versus ALM-doelstelling, ALM-setting, rendement / risico profiel,

Nadere informatie

Opening Majesteit, dames en heren, ook ik heet u vandaag van harte welkom op het jaarlijkse pensioenseminar van DNB.

Opening Majesteit, dames en heren, ook ik heet u vandaag van harte welkom op het jaarlijkse pensioenseminar van DNB. Speech Joanne Kellermann Pensioenseminar 2014 Opening Majesteit, dames en heren, ook ik heet u vandaag van harte welkom op het jaarlijkse pensioenseminar van DNB. Voor mij is dit een bijzonder moment:

Nadere informatie

Samenvatting Flanders DC studie Internationalisatie van KMO s

Samenvatting Flanders DC studie Internationalisatie van KMO s Samenvatting Flanders DC studie Internationalisatie van KMO s In een globaliserende economie moeten regio s en ondernemingen internationaal concurreren. Internationalisatie draagt bij tot de economische

Nadere informatie

E F F E C T U E E L. augustus 2011-18. Slachtoffer van eigen succes? Hilaire van den Bergh

E F F E C T U E E L. augustus 2011-18. Slachtoffer van eigen succes? Hilaire van den Bergh E F F E C T U E E L augustus 2011-18 Slachtoffer van eigen succes? Hilaire van den Bergh Hilaire van den Bergh werkt bij BCS Vermogensbeheer B.V. te Rotterdam. De inhoud van deze publicatie schrijft hij

Nadere informatie

De schijnveiligheid van de Ultimate Forward Rate

De schijnveiligheid van de Ultimate Forward Rate ROCK note Februari 2013 Alleen voor professionele beleggers De schijnveiligheid van de Ultimate Forward Rate Johan Duyvesteyn Quantitative Research Martin Martens Quantitative Research Roderick Molenaar

Nadere informatie

pggm.nl Mantelzorg en dementie in de beleving van PGGM&CO-leden

pggm.nl Mantelzorg en dementie in de beleving van PGGM&CO-leden pggm.nl Mantelzorg en dementie in de beleving van PGGM&CO-leden Enquête Mantelzorg en dementie 2014 Vooraf In juli 2014 vroegen wij onze leden naar hun ervaringen met mantelzorg in het algemeen, en mantelzorg

Nadere informatie

Beleggingen institutionele beleggers met 7 procent toegenomen

Beleggingen institutionele beleggers met 7 procent toegenomen Publicatiedatum CBS-website: 1 oktober 27 Beleggingen institutionele beleggers met 7 procent toegenomen drs. J.L. Gebraad Centraal Bureau voor de Statistiek Voorburg/Heerlen 27 Verklaring der tekens. =

Nadere informatie

Investeren in vertrouwen. Samenvatting Meerjarenbeleidsplan 2011-2015

Investeren in vertrouwen. Samenvatting Meerjarenbeleidsplan 2011-2015 Investeren in vertrouwen Samenvatting Meerjarenbeleidsplan 2011-2015 1 Pensioenfonds Zorg en Welzijn: het pensioenfonds voor de sector zorg en welzijn Het meerjarenbeleidsplan 2011-2015 beschrijft welke

Nadere informatie

Wat is de bijdrage van de Pensioenfederatie aan de pensioendialoog?

Wat is de bijdrage van de Pensioenfederatie aan de pensioendialoog? Wat is de bijdrage van de Pensioenfederatie aan de pensioendialoog? Daarover kan ik kort zijn: we hebben als Pensioenfederatie nog geen visie-document uitgebracht. We hebben gehoor gegeven aan het verzoek

Nadere informatie

Pensioenuitspraak Donner mist inhoudelijk inzicht

Pensioenuitspraak Donner mist inhoudelijk inzicht Pensioenuitspraak Donner mist inhoudelijk inzicht Donner s pensioenuitspraak zonder inhoudelijk inzicht geeft een pensioeninspraak zonder uitzicht Minister Donner heeft met zijn uitspraak over pensioenen

Nadere informatie

Vastgoed en vastgoedfinancieringen

Vastgoed en vastgoedfinancieringen Vastgoed en vastgoedfinancieringen Dé strategisch vastgoedpartner voor pensioenfondsen is dé strategisch vastgoedpartner voor pensioenfondsen. Dankzij onze unieke combinatie van pensioenexpertise en vastgoedexpertise

Nadere informatie

Vastgoed en vastgoedfinancieringen

Vastgoed en vastgoedfinancieringen Vastgoed en vastgoedfinancieringen Dé strategisch vastgoedpartner voor pensioenfondsen Syntrus Achmea Real Estate & Finance is dé strategisch vastgoedpartner voor pensioenfondsen. Dankzij onze unieke

Nadere informatie

Jaarlijks gemiddeld Cumulatief vanaf 1970 2008 Q2 2008 Q1 2008 Q4 2007 Q3 2007 Q2 2007 Dekkingsgraad (kwartaalultimo) 143% 137% 148% 153% 153%

Jaarlijks gemiddeld Cumulatief vanaf 1970 2008 Q2 2008 Q1 2008 Q4 2007 Q3 2007 Q2 2007 Dekkingsgraad (kwartaalultimo) 143% 137% 148% 153% 153% Kwartaalbericht 2e kwartaal 2008 Dekkingsgraad op 143% Rendement 0,2% in tweede kwartaal Belegd vermogen 86,3 miljard Klein positief resultaat in moeilijke markt In het tweede kwartaal is een totaalrendement

Nadere informatie

Facts & Figures uitwerking Pensioenakkoord

Facts & Figures uitwerking Pensioenakkoord Facts & Figures uitwerking Pensioenakkoord Waarom langer doorwerken? De levensverwachting stijgt Elke generatie leeft langer dan de vorige. Dat is al langer bekend, maar de stijging van de levensverwachting

Nadere informatie

Presentatie Vereniging voor Pensioenrecht: Vormgeving en kansen door nieuwe pensioenvehikels. 9 juni 2009, Wilfried Mulder

Presentatie Vereniging voor Pensioenrecht: Vormgeving en kansen door nieuwe pensioenvehikels. 9 juni 2009, Wilfried Mulder Presentatie Vereniging voor Pensioenrecht: Vormgeving en kansen door nieuwe pensioenvehikels 9 juni 2009, Wilfried Mulder Inhoud 1. Introductie APG 2. Vormen samenwerking pensioenfondsen 3. Werking IORP

Nadere informatie

een goed pensioen begint bij een goede pensioenregeling

een goed pensioen begint bij een goede pensioenregeling prisma pensioen Informatie voor de werknemer een goed pensioen begint bij een goede pensioenregeling Misschien staat het nog ver van u af: uw pensioen. Toch is het belangrijk om daar nu al bij stil te

Nadere informatie

Klaverblad Verzekeringen. Garantie Groei Polis

Klaverblad Verzekeringen. Garantie Groei Polis Klaverblad Verzekeringen Garantie Groei Polis Deze folder bevat een beperkte weergave van de polisvoorwaarden. Aan deze weergave kunnen geen rechten worden ontleend. Wilt u precies weten wat er onder de

Nadere informatie

Speech Bert Boertje,

Speech Bert Boertje, Speech Bert Boertje, divisiedirecteur Toezicht pensioenfondsen bij De Nederlandsche Bank tijdens het congres van het Instituut voor Pensioeneducatie. De Doelen, Rotterdam, 10 december 2015 Dames en Heren,

Nadere informatie

Populair beleggingsplan

Populair beleggingsplan Populair beleggingsplan versie oktober 2015 1 Inhoudsopgave Waarom belegt het pensioenfonds? 4 Wat is het doel van beleggen? 4 Wat levert beleggen op? 4 Er gaan toch ook risico s gepaard met beleggen?

Nadere informatie

WAAR EEN WIL IS, IS EEN WEG Afschaffen van de doorsneesystematiek: wie gaat dat betalen?

WAAR EEN WIL IS, IS EEN WEG Afschaffen van de doorsneesystematiek: wie gaat dat betalen? WAAR EEN WIL IS, IS EEN WEG Afschaffen van de doorsneesystematiek: wie gaat dat betalen? Dit position statement begint het vraagstuk van het afschaffen van de doorsneesystematiek aan de achterkant : vanuit

Nadere informatie

Arbeidsmarkt Vraag naar arbeid Werkgelegenheid Aanbod van arbeid: b Marktmechanisme Loonkosten per product

Arbeidsmarkt Vraag naar arbeid Werkgelegenheid Aanbod van arbeid: b Marktmechanisme Loonkosten per product Arbeidsmarkt Vraag naar arbeid = mensen Door werkgevers: bedrijven en overheid Werkgelegenheid Hoe lager het loon, hoe groter de vraag naar arbeid Aanbod van arbeid: beroepsbevolking (iedereen tussen de

Nadere informatie

Marktwaarde van de pensioenverplichtingen in het derde kwartaal gestegen van 16.893 miljoen naar 17.810 miljoen ( 15.008 miljoen ultimo Q4 2013).

Marktwaarde van de pensioenverplichtingen in het derde kwartaal gestegen van 16.893 miljoen naar 17.810 miljoen ( 15.008 miljoen ultimo Q4 2013). Kwartaalbericht 2014 Samenvatting Marktwaardedekkingsgraad per 30 september 2014 130,4%, een toename van 0,9%-punt ten opzichte van 30 juni 2014. Over de eerste negen maanden steeg de marktwaardedekkingsgraad

Nadere informatie

Uw mening over pensioen

Uw mening over pensioen Uw mening over pensioen Onderzoek naar de risicohouding van pensioenopbouwers en pensioenontvangers van Philips Pensioenfonds mei / juni 2013 Philips Pensioenfonds Inhoud Aanleiding onderzoek Opzet onderzoek

Nadere informatie

Pensioenen en Financiële planning. Congres "Grip op je vermogen" 20 april 2012 Den Haag

Pensioenen en Financiële planning. Congres Grip op je vermogen 20 april 2012 Den Haag Pensioenen en Financiële planning Tom Steenkamp Congres "Grip op je vermogen" 20 april 2012 Den Haag Wat is belangrijk voor beleggen voor uw pensioen? 1. Keuzes moeten simpel zijn, er moeten er niet te

Nadere informatie

Ruilen over de tijd (havo)

Ruilen over de tijd (havo) 1. Leg uit dat het sparen door gezinnen een voorbeeld is van ruilen in de tijd. 2. Leg uit waarom investeren door bedrijven als ruilen over de tijd beschouwd kan worden. 3. Wat is intertemporele substitutie?

Nadere informatie

Wat is de essentie van het 6 miljard pakket? Waarom is er besloten om te bezuinigen? Wordt de economie kapot bezuinigd?

Wat is de essentie van het 6 miljard pakket? Waarom is er besloten om te bezuinigen? Wordt de economie kapot bezuinigd? Wat is de essentie van het 6 miljard pakket? Er is een pakket van 6 miljard euro aan aanvullende bezuinigingen overeenkomen. De bezuinigingen worden hoofdzakelijk gevonden via uitgavenbeperkingen binnen

Nadere informatie

Huizenprijzen. Rendementen. kunnen stijgen. Of juist dalen. kunnen meevallen. Of juist tegenvallen. UW PENSIOEN

Huizenprijzen. Rendementen. kunnen stijgen. Of juist dalen. kunnen meevallen. Of juist tegenvallen. UW PENSIOEN Huizenprijzen kunnen stijgen. Of juist dalen. Rendementen kunnen meevallen. Of juist tegenvallen. Tegen de tijd dat u met pensioen gaat, weet u één ding zeker: ú heeft uw pensioen goed geregeld. UW PENSIOEN

Nadere informatie

Stichting Pensioenfonds Ballast Nedam Deelnemersvergadering

Stichting Pensioenfonds Ballast Nedam Deelnemersvergadering Stichting Pensioenfonds Ballast Nedam Deelnemersvergadering Arthur van der Wal Matthijs Claessens 30 september 2010 www.ingim.com Agenda Huidig mandaat bij ING IM Performance, beleid en vooruitzichten

Nadere informatie

Een nieuwsbrief over terrorisme, pensioen en fietsendiefstal

Een nieuwsbrief over terrorisme, pensioen en fietsendiefstal Een nieuwsbrief over terrorisme, pensioen en fietsendiefstal Onderwerpen 3 februari 2016 Schade door terrorisme en uw verzekering Hoogte pensioen wordt meer uw eigen risico Voorwoord Ons kantoor is gespecialiseerd

Nadere informatie

Persbijeenkomst ABP Jaarverslag 2010

Persbijeenkomst ABP Jaarverslag 2010 Persbijeenkomst ABP Jaarverslag 2010 Joop van Lunteren, vicevoorzitter Xander den Uyl, vicevoorzitter Amsterdam, 11 mei 2011 2010: jaar van contrasten Positief: - goed rendement - dekkingsgraad op 105%

Nadere informatie

Beleggingen institutionele beleggers in 2004 met 8,1 procent omhoog

Beleggingen institutionele beleggers in 2004 met 8,1 procent omhoog Publicatiedatum CBS-website Centraal Bureau voor de Statistiek 9 december 25 Beleggingen institutionele beleggers in 24 met 8,1 procent omhoog drs. J.L. Gebraad Centraal Bureau voor de Statistiek, Voorburg/Heerlen,

Nadere informatie

Meer klantwaarde en minder claimrisico door actief risicomanagement

Meer klantwaarde en minder claimrisico door actief risicomanagement Meer klantwaarde en minder claimrisico door actief risicomanagement Inhoud Introductie Marktontwikkelingen Nederland en buitenland Risico s definiëren, signaleren en communiceren Risicomanagement en toegevoegde

Nadere informatie

Inhoudsopgave. Bedrijfsfilosofie... 3. Liberforte Pensioen... 4. Liberforte Hypotheek... 5. Liberforte Werkgeversdiensten... 6

Inhoudsopgave. Bedrijfsfilosofie... 3. Liberforte Pensioen... 4. Liberforte Hypotheek... 5. Liberforte Werkgeversdiensten... 6 2 Inhoudsopgave Bedrijfsfilosofie...................... 3 Liberforte Pensioen...................... 4 Liberforte Hypotheek...................... 5 Liberforte Werkgeversdiensten..................... 6 3

Nadere informatie

2013 in het kort SAMENVATTING VAN HET JAARVERSLAG

2013 in het kort SAMENVATTING VAN HET JAARVERSLAG 2013 in het kort SAMENVATTING VAN HET JAARVERSLAG 1 Toelichting op het jaarverslag In het Jaarverslag 2013 legt het pensioenfonds uitgebreid verantwoording af over de ontwikkelingen, besluiten en gebeurtenissen

Nadere informatie

Overzicht vragen gesteld tijdens inloopsessies met betrekking tot de nieuwe pensioenregeling

Overzicht vragen gesteld tijdens inloopsessies met betrekking tot de nieuwe pensioenregeling Overzicht vragen gesteld tijdens inloopsessies met betrekking tot de nieuwe pensioenregeling 1. Waarom wordt het nieuwe pensioenreglement pas later uitgereikt? Antwoord: De pensioenregeling is gebaseerd

Nadere informatie

Allianz Nederland Asset Management B.V. Allianz. Lijfrentespaarrekening. Sparen voor een aanvulling op mijn pensioen.

Allianz Nederland Asset Management B.V. Allianz. Lijfrentespaarrekening. Sparen voor een aanvulling op mijn pensioen. Allianz Nederland Asset Management B.V. Allianz Lijfrentespaarrekening Sparen voor een aanvulling op mijn pensioen. Extra sparen voor een aanvulling op uw pensioen? Kies voor zekerheid met de Allianz Lijfrentespaarrekening

Nadere informatie

Dekkingsgraad 121,8% per 30 september 2012, toename van 9,3%-punt ten opzichte van 30 juni 2012.

Dekkingsgraad 121,8% per 30 september 2012, toename van 9,3%-punt ten opzichte van 30 juni 2012. Kwartaalbericht 2012 Samenvatting 121,8% per 30 september 2012, toename van 9,3%-punt ten opzichte van 30 juni 2012. Meer informatie over de dekkingsgraad vindt u op de website. Beleggingsrendement 4,2%

Nadere informatie

Long Duration Overlay. Dé oplossing voor de mismatch tussen beleggingen en verplichtingen

Long Duration Overlay. Dé oplossing voor de mismatch tussen beleggingen en verplichtingen Long Duration Overlay Dé oplossing voor de mismatch tussen beleggingen en verplichtingen 2 AEGON: wereldwijde expertise voor financiële veiligheid AEGON N.V. is met ongeveer 27.000 medewerkers wereldwijd

Nadere informatie