Programma 2014 Onderwijs- en opleidingsregio VUmc. Disciplineoverstijgend onderwijs voor artsen in opleiding tot medisch specialist

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Programma 2014 Onderwijs- en opleidingsregio VUmc. Disciplineoverstijgend onderwijs voor artsen in opleiding tot medisch specialist"

Transcriptie

1 Programma 2014 Onderwijs- en opleidingsregio VUmc Disciplineoverstijgend onderwijs voor artsen in opleiding tot medisch specialist

2 Disciplineoverstijgend onderwijs in de onderwijs- en opleidingsregio VUmc Achtergrond disciplineoverstijgend onderwijs Met ingang van 2011 is het nieuwe Kaderbesluit in werking getreden. Dit besluit bevat een groot aantal wijzigingen van onderwijskundige aard en specificeert de volgende algemene competenties voor de medisch specialist: medisch handelen communicatie samenwerking kennis en wetenschap maatschappelijk handelen organisatie professionaliteit Voor de competenties medisch handelen en kennis en wetenschap wordt de aios binnen het eigen specialisme opgeleid tijdens zijn of haar opleiding. Ook de andere competenties komen op natuurlijke wijze aan de orde in de dagelijkse werkzaamheden van een aios. Het cursusaanbod is bedoeld om de niet specifiek disciplinegebonden aspecten van het werken als specialist gericht te ontwikkelen. Het leren is competentie- en resultaatgericht en ondersteunt het functioneren van de professional in de praktijk en bevordert het werken in teams. VUmc heeft om die reden samen met de partners in de OOR cursorisch onderwijs ontwikkeld waarvan wij hopen dat het een belangrijke en vooral ook leuke bijdrage is aan de opleiding tot medisch specialist. professionaliteit communicatie samenwerking medisch handelen organisatie kennis en wetenschap maatschappelijk handelen 2

3 Het curriculum De algemene competenties zijn vertaald naar vijf cursussen in een specifieke volgorde. Voor het aanleren van de verschillende competenties zijn er voorkeursmomenten in de opleiding vastgesteld. In het eerste jaar van de opleiding ligt de leerbehoefte van een aios anders dan in de laatste fase. Dit uitgangspunt heeft geleid tot de bovenstaande curriculumopbouw. Doelgroep Alle aios in de OOR VUmc die hun opleiding (deels) in VUmc volgen en (deels) in de partnerziekenhuizen van VUmc. De cursussen zijn multidisciplinair van karakter. Verplicht karakter De cursussen zijn verplicht volgens de afspraken van de centrale opleidingscommissies in de regio. De opleider is verantwoordelijk voor het in de gelegenheid stellen van de aios om deel te nemen. Vrijstelling van een cursus is mogelijk wanneer de aios kan aantonen (middels het portfolio) dat hij of zij al onderwijs heeft gevolgd of op een andere manier kennis en vaardigheden heeft opgedaan in de genoemde thema s. De opleider kan in overleg met de aios tot een vrijstelling besluiten. Communicatie (COSTA-VU) Beginfase van de opleiding Klinische onderwijskunde (Teach the Teacher) Middenfase van de opleiding Bij opleidingsvisitaties door de RGS (Registratiecommissie Geneeskundig Specialisten) is het disciplineoverstijgend onderwijs één van de vaste aandachtspunten. Onderwijsvorm en cursusopbouw Het leerproces van de aios staat centraal. Het onderwijs heeft een direct verband met de praktijk en speelt zo veel mogelijk in op de individuele leerbehoeften van de aios. De opzet van het cursusaanbod is gericht op een multidisciplinaire samenstelling van de groep en sluit aan op het instroomniveau van de aios. In de cursussen worden activerende leervormen gebruikt. Tijdens de cursus vindt naast kennisoverdracht door de docent, zelfstudie plaats aan de hand van leeropdrachten, reflectie en kennisuitwisseling in groepsverband. De aios krijgen opdrachten ter voorbereiding op de cursus. Toetsing Patiëntveiligheid Gezondheidsrecht & ethiek Toetsing is nog geen vast onderdeel van de cursussen maar kan er wel onderdeel van uitmaken. De aios dienen gedurende de gehele cursus aanwezig te zijn en actief deel te nemen. Na volledige deelname aan de cursus (inclusief voorbereiding en opdrachten) krijgt de aios een certificaat van deelname. Medisch management Eindfase van de opleiding Evaluatie en kwaliteitsborging Alle cursussen worden schriftelijk geëvalueerd. Ook is tijdens de cursus voldoende ruimte voor feedback van aios. Het programma wordt getoetst op effectiviteit en tevredenheid van zowel aios als opleiders. Duur en locatie De cursussen duren twee dagen met uitzondering van de vierdaagse COSTA-VU cursus, de GCPcursus en de Begeleide intervisie. Ze vinden over het algemeen plaats in het Klinisch Training Centrum (KTC) van VUmc en bij de VU. Cursussen op locatie bij een partnerinstelling behoort ook tot de mogelijkheden. Kosten en annulering Alle cursussen kosten 300,- per dag, met uitzondering van de Good Clinical Practice cursus en de Begeleide intervisie. De cursus Good Clinical Practice kost in totaal 695,-; Begeleide intervisie kost 650,- (8 bijeenkomsten à 2 uur). De aios kan de kosten declareren bij het ziekenhuis waar hij/zij op het moment van cursusdeelname de opleiding volgt. Aios die tijdens de cursus een opleiding bij VUmc volgen ontvangen geen factuur, de kosten worden rechtstreeks doorbelast aan de afdeling. Bij verhindering dient de aios zich door een collega te laten vervangen en deze mutatie schriftelijk aan VUmc Academie door te geven. Annuleren kan per mail tot een maand voor aanvang van de cursus. Bij annulering tot deze datum wordt E 35,- aan administratiekosten in rekening gebracht. Na deze datum volgt een factuur voor het volledige inschrijfgeld. Inschrijving Op de website staat alle informatie over het volledige cursusaanbod. U kunt zich digitaal inschrijven. Na inschrijving volgt een bevestiging en een aantal weken voor aanvang van de cursus ontvangt u inhoudelijke informatie en instructie voor deelname. Organisatie en inlichtingen Alle cursussen vinden plaats onder auspiciën van het Instituut voor Onderwijs en Opleiden van VUmc. De logistieke aspecten worden verzorgd door de VUmc Academie. Voor inlichtingen kunt u contact op nemen met: Patricia van Meekeren telefoon:

4 Patiëntveiligheid De dynamiek en complexiteit van de zorg maakt dat patiëntveiligheid een zeer grote en belangrijke rol inneemt. Het veiligheidsbewustzijn van de individuele zorgverleners schiet daarin soms tekort, met medische fouten als mogelijk gevolg. De maatschappij vraagt naast optimale zorg en compassie met de patiënt steeds meer om topkwaliteit. Dit maakt dat we ons steeds toetsbaarder moeten opstellen om zo optimale transparantie te kunnen bieden over de geleverde kwaliteit van zorg. Nog steeds wordt in de gezondheidszorg bij incidenten als gevolg van een fout te veel nadruk gelegd op de persoon die de fout heeft gemaakt. Het maken van een fout wordt dan gezien als een verwijtbare tekortkoming van een individu. Dit leidt er vaak toe dat dit individu bejegend wordt als onkundige of als dader wordt gestraft. In navolging van andere risicodragende organisaties zoals de luchtvaart en kerncentrales, kan ook in het zorgproces het menselijk handelen gezien worden als onderdeel van een systeem waarin menselijke fouten onvermijdbaar zijn. Het systeem moet daarom zo ontworpen zijn dat fouten ontdekt worden voordat ze leiden tot schade aan de patiënt, of anders zo goed mogelijk worden opgevangen. Zo komt de aandacht op het verbeteren van het proces in plaats van op het aanwijzen van een schuldige. Het leren en herkennen van fouten en het omgaan met risico s, zal tot structurele verbeteringen van de kwaliteit van zorg leiden, en daarmee een grotere patiëntveiligheid. VUmc en partnerziekenhuizen willen zichtbaar maken dat veiligheid er echt toe doet. Voor alle medewerkers geldt veilige zorg, altijd en overal. Dit vraagt een omslag in ons denken en handelen. Een leerproces dat ondersteuning vraagt om onder wisselende omstandigheden gezamenlijk oog te krijgen voor de eigen rol en onveilige situaties vroegtijdig te herkennen en bespreekbaar te maken. Aios spelen op de werkvloer een centrale rol in het primaire proces van zorgverlening. Juist voor de jongerejaars aios is het van groot belang dat ze in al hun competenties die van patiëntveiligheid zich eigen gemaakt hebben. Doelgroep De cursus is bestemd voor aios in de beginfase van de opleiding. Het aantal deelnemers is minimaal 15 en maximaal 20. Op aanvraag is de cursus toegankelijk voor anios. Doel De cursus patiëntveiligheid biedt een aanzet om oog te krijgen voor factoren die patiëntveiligheid beïnvloeden en de eigen verantwoordelijkheid van de aios op de werkvloer daarin te stimuleren. Zo kan vervolgens worden gewerkt aan het verbeteren van de zorg rond de patiënt door het inzetten van effectief gedrag. Verschillende algemene competenties (samenwerken, patiëntveilige communicatie) krijgen in deze cursus extra aandacht. Opzet Omdat er maximaal 20 deelnemers per cursus kunnen deelnemen, is er ruimte voor interactie en leren vanuit eigen ervaringen op de werkvloer. De cursus is over twee dagen verdeeld met een interval van ca. 8 weken, waarin de cursisten tussen de twee cursusdagen opdrachten in de praktijk uitwerken. Er zijn 3 vaste docenten betrokken bij de cursus. Voor een aantal programmaonderdelen leveren andere docenten vanuit hun specifieke expertise een bijdrage. 7

5 Eindtermen en leerdoelen De aios: begrijpt de rollen die Human Factor Engineering, veiligheidscultuur en hiërarchie in werkrelaties spelen bij het ontstaan van incidenten in de patiëntenzorg. heeft kennis over systeemdenken in relatie tot patiëntveiligheid en de meest gebruikte analysemethoden en kan die toepassen op incidentmeldingen uit de eigen werkomgeving. kent de begrippen prospectieve risicoanalyse en risicomanagement en kan deze toepassen bij bijvoorbeeld het voorschrijven van medicatie en het gebruik maken van medische techniek. kan de relatie uitleggen tussen patiëntveiligheid en juridische aspecten die spelen bij het werken in de gezondheidszorg alsmede de consequenties daarvan voor het eigen handelen. kan toelichten wat in een multidisciplinaire setting bijdraagt aan een veilige werkomgeving en wat de eigen rol daarin is, waardoor fouten bespreekbaar worden. kan reflecteren op eigen communicatief gedrag en benoemen wat bijdraagt aan effectieve communicatie over incidenten in de eigen werkomgeving. is zich bewust van de rol van de patiënt bij patiëntveiligheid en bevordert diens bijdrage. erkent het belang van het leveren van een bijdrage aan open communicatie met de patiënt nadat zich een incident heeft voorgedaan. kent de principes van een veilige samenwerking binnen teams en de eigen competenties die daar voor nodig zijn. Cursuscommissie en docenten: Prof. dr. Bart Bijnen, chirurg - programmaleider Dr. Peter Veerman, anesthesioloog Inge van Noord, MSc, gezondheidswetenschapper en onderzoeker patiëntveiligheid Gastsprekers voor specifieke onderdelen o.a.: Dr. Noortje Swart of dr. Agnes Veldkamp, ziekenhuisapothekers Mr. dr. Brenda Frederiks of mr. Adriënne Tingen, juristen Prof. dr. Ruud Verdaasdonk, hoogleraar fysica en medische technologie Fred Bleeker, luchtvaartdeskundige en team resource management (TRM) trainer Cursusdata in januari en 4 maart 21 januari en 11 maart 28 januari en 19 maart 16 september en 11 november 23 september en 18 november 25 september en 20 november Globale opzet van het nieuwe cursusprogramma De volgende onderwerpen komen in de cursus aan de orde: begripsbepaling en huidige (inter-) nationale situatie met betrekking tot het thema patiëntveiligheid, human factors als belangrijkste bron voor het leren van fouten en incidenten, juridische aspecten die van belang zijn bij incidenten in de zorg en disclosure, medicatieveiligheid, methoden voor analyse van incidenten en processen, vaardigheidstraining in het intercollegiaal en interdisciplinair veilig communiceren over incidenten en veilig samenwerken in teams. Voorbereiding en toetsing Toetsing en feedback worden gebruikt om de aios bewust te maken van zijn of haar leerproces. Bij voldoende participatie tijdens de cursus, krijgt de aios een certificaat. Aan de opleider en de aios zelf blijft vervolgens de verantwoordelijkheid de verdere ontwikkeling op het gebied van patiëntveiligheid vorm en inhoud te geven. Leerzaam, interactief en een eye-opener voor bepaalde zaken 8 9

6 COSTA-VU (COmplexe Situatie Training Arts assistenten VUmc) Ziekenhuizen zijn dynamische, maar complexe bedrijven. Het werk speelt zich af binnen een context van ingrijpende omstandigheden, oplopende emoties en conflicterende belangen. Complexe situaties zijn vaak eerder regel dan uitzondering. Aios vervullen een spilfunctie in ziekenhuizen. Adequaat gereedschap hoe om te gaan met dit soort situaties is voor hen dan ook cruciaal, en draagt in belangrijke mate bij aan de door hen geleverde kwaliteit van zorg, de mate waarin zij zich kunnen ontwikkelen en hun werkplezier. Behalve medisch inhoudelijke vaardigheden zijn het vooral communicatieve en andere persoonlijke vaardigheden die dit succes bepalen. COSTA-VU is de enige meerdaagse cursus binnen een academische setting die deze niet medisch inhoudelijke vaardigheden traint onder begeleiding van een multidisciplinair team, bestaande uit zowel medisch specialisten als medisch psychologen. Doelgroep De cursus is bestemd voor de aios vanaf het tweede jaar van de opleiding. Het aantal deelnemers is minimaal 12 en maximaal 20. Doel Het vergroten van de communicatieve vaardigheden en persoonlijke effectiviteit in complexe situaties in het ziekenhuis. We richten ons hierbij niet alleen op contacten met patiënten, maar ook met collega s, bazen, paramedici en andere ziekenhuismedewerkers. Verschillende competenties zoals communicatie, samenwerken, reflectie en professionaliteit komen in deze cursus aan bod. Opzet De cursus bestaat uit vier dagen, twee startdagen en twee terugkomdagen na respectievelijk 1 en 3 maanden. Ons doel is de deelnemers zoveel mogelijk met casuïstiek uit de eigen praktijk te laten werken, om de relevantie, motivatie en leeropbrengst te optimaliseren. De cursus maakt veel gebruik van empirische leermethoden, bestaande uit rollenspellen met gekwalificeerde acteurs, videoanalyse en intervisievormen. Ook worden gevalideerde vragenlijsten ingevuld om de deelnemers meer inzicht te geven in de eigen communicatiestijl. De cursus biedt de unieke mogelijkheid om praktijksituaties te oefenen in een experimentele omgeving, en hierbij verschillende technieken uit te proberen. Observatie en feedback door de acteurs, de trainers en de groep staan hierbij garant voor een maximaal leereffect. Ter ondersteuning wordt een aantal theoretische modellen en kaders gepresenteerd, onder andere op het gebied van slecht nieuws, omgang met conflicten en emoties, het doorbreken van lastige interactiepatronen en onderhandelen. Cursusprogramma Het cursusprogramma bestaat afwisselend uit theoriepresentaties en (video)demonstraties, veel oefenmomenten met behulp van rollenspellen en intervisie in subgroepen, en plenaire momenten waarin leerervaringen worden uitgewisseld. Dag 1 focust op inventarisatie en analyse van de verschillende complexe situaties, dag 2 op emoties en conflicten, dag 3 op communicatiestijlen en dag 4 op persoonlijke effectiviteit, doelen en onderhandelen. In gezamenlijk overleg wordt steeds aan de hand van de leerbehoeften van de groep vastgesteld welke specifieke thema s aan bod zullen komen. De cursus is intensief vanwege de vereiste 11

7 actieve inzet van de deelnemers en de persoonlijke thema s die aan bod kunnen komen. Uiteraard is al het ingebrachte materiaal en het besprokene vertrouwelijk. Dr. M.C. Visser, neurologie Dr O. Visser, hematologie Drs. O.J. de Vries, interne geneeskunde, vice-progammaleider Voorbereiding en toetsing Toetsing in de vorm van feedback wordt gebruikt om de aios bewust te maken van zijn of haar leerproces. Bij voldoende participatie tijdens de cursus ontvangt de aios een certificaat voor het portfolio. Aan de opleider en de aios zelf blijft vervolgens de verantwoordelijkheid om de verdere ontwikkeling op het gebied van communicatie en persoonlijke effectiviteit vorm te geven. Daarnaast is een initiatief opgezet dat aios de mogelijkheid biedt om aansluitend aan COSTA-VU intervisiegroepen te vormen. Voor meer gedetailleerde informatie over dit onderwerp, zie het onderdeel begeleide intervisie op pagina 27. Cursuscommissie Drs. A. Bakker, instituut voor onderwijs en opleiden Dr. A.D. Boenink, psychiatrisch consultatieve dienst Prof. dr. H.J. Bonjer, heelkunde Dr. E.H. Collette, medische psychologie Drs. L. van Elswijk, instituut voor onderwijs en opleiden Prof. dr. A.R.J. Girbes, intensive care volwassenen Dr. K.J. Hartemink, heelkunde Drs. H.M. Heller, psychiatrisch consultatieve dienst Drs. H.M.A. Hofstee, interne geneeskunde Prof. dr. P.C. Huijgens, hematologie Prof. dr. M.H.H. Kramer, interne geneeskunde Prof. dr. C.H. Polman, neurologie Trainers Drs. K.J. Nauta, psychiatrie, programmaleider Drs. L. Both, medische psychologie Drs. N.D. Ehrlich, medische psychologie Drs. S. Greuters, anesthesiologie Drs. M. Houniet de Gier, medische psychologie Dr. M. van der Kuip, kindergeneeskunde Dr. T.J. Postma, neurologie Prof. dr. H.M.W. Verheul, medische oncologie Cursusdata en 25 februari, 31 maart en 28 april 7 en 8 april, 12 mei en 16 juni 8, 9 en 29 september, 27 oktober 13 en 14 oktober, 10 november en 12 januari 2015 Eindtermen en leerdoelen De aios: heeft inzicht in onderliggende factoren en dynamiek van complexe situaties in het ziekenhuis. is in staat om gedrag en emoties van anderen waar te nemen en te interpreteren en hierbij aan te sluiten met effectieve communicatie. is in staat specifieke gespreksinterventies op het juiste moment adequaat toe te passen. kan verschillende gesprekstechnieken toepassen in bijzondere situaties zoals het geven van slecht nieuws of het bespreken van een medische fout. is in staat om in acute situaties en onder druk effectief te communiceren. is in staat om intercollegiale communicatie effectief te laten verlopen. heeft inzicht in de sterke kanten en valkuilen op het gebied van de eigen communicatiestijl, zowel verbaal als non-verbaal. heeft inzicht in de mogelijkheden om communicatieprocessen te doorbreken door te variëren in stijl. is in staat te reflecteren op zijn eigen positie en belangen in complexe situaties en aan de hand daarvan een effectieve strategie te bepalen. is in staat om verschillende onderhandeltechnieken in complexe situaties toe te passen. 12

8 Teach the Teacher haar leerproces. Bij voldoende participatie tijdens Eindtermen en leerdoelen de cursus volgt een certificaat om op te nemen in De aios: Klinische onderwijskunde gaat om onderwijs En kent de aios: het portfolio. Opleider en aios zelf zijn gezamen- heeft inzicht in het leren van volwassenen, in relatie met patiëntenzorg. De scholing in de basisprincipes van het leren van volwassenen lijk verantwoordelijk voor de vorm geving van de m.n. hoe studenten als professionals (kun- de klinische onderwijskunde voor aios is de basisprincipes van toetsing en enkele verdere ontwikkeling van de klinische onderwijs- nen) leren in de kliniek als werkomgeving. tweeledig. Enerzijds is deze gericht op het toetsvormen kunde. past deze inzichten adequaat toe in een bereiken van de benodigde kennis en kritische analyse van de opleidingssituatie vaardigheden om effectief onderwijs te kunnen Opzet Cursuscommissie en docenten in het eigen ziekenhuis. geven en anderzijds om de eigen opleiding in De cursus biedt inzicht in de leerprocessen bij Drs. I.B. Meyer, programmaleider Teach the herkent de diversiteit in en individuele samenspraak met de opleiders effectief en volwassenen, waardoor korte onderwijsmomen- Teacher, psycholoog-trainer, programmaleider leerbehoeften van studenten. efficiënt vorm te geven. ten effectiever en efficiënter benut worden. Een Drs. N.M.M. Asselbergs, oogarts stelt goede leerdoelen. groot deel van de cursus is gewijd aan het oefe- Drs. R.van Beek anesthesioloog identificeert en benut situaties in de Arts-assistenten in opleiding tot specialist nen in lesgeven en het geven en ontvangen van Drs. L. van Elswijk, psycholoog-trainer patiëntenzorg als leersituatie. hebben een belangrijke rol in het opleiden van feedback. Tijdens de twee dagen wordt er zoveel Dr. A.J. Greven, KNO-arts voert een op leren gerichte dialoog, zowel coassistenten. Bovendien zijn zij vaak de toekom- mogelijk interactief gewerkt. Naast plenaire Drs. J.C.G. Jacobs, arts-onderwijskundige één-op-één als in een groep. stige leden van een opleidingsgroep. Daarom is onderdelen zijn er sessies in kleine groepen, Drs. A. Oudshoorn, gezondheids- kiest binnen de beperkte tijdsmarges het ontwikkelen van onderwijsvaardigheden van gericht op het onderwijsproces, dus niet op wetenschapper-trainer adequate onderwijsactiviteiten/werk- wezenlijk belang. Het doorgeven van het medisch inhoud. Dr. K. Prince, huisarts vormen en voert deze adequaat uit. vak aan anderen gaat erom hen te helpen hun Tevens krijgt de aios meer inzicht in het eigen Dr. P. Teunissen, aios gynaecologie / presenteert informatie duidelijk en legt leerbehoeften en ontwikkelrichting vast te stellen. leerproces en leert hoe dit toe te passen voor onderwijskundige complexe begrippen duidelijk uit. Daarnaast gaat het om het geven van opbouwen- het verbeteren van de eigen opleiding. Drs. R. Venekamp, arts-trainer geeft adequate vaardigheidstraining. de feedback en het toepassen van de leerproces- De cursus wordt op twee aaneengesloten dagen geeft effectieve feedback. sen bij volwassenen. Tevens bevordert scholing gegeven door een gedragsdeskundige en een Cursusdata in de eerste helft van 2014 toetst het functioneren van studenten op in klinische onderwijskunde en het uitvoeren clinicus met onderwijsexpertise. 3 en 4 februari de verschillende competenties op van onderwijstaken ook het bereiken van 24 en 25 maart adequate wijze. competenties op andere gebieden (samen- Cursusprogramma 8 en 9 mei herkent problemen van of met coassisten- werking, communicatie, organisatie, De volgende onderwerpen komen gedurende de 23 en 24 juni ten tijdig en verwijst hierbij zonodig door. professionaliteit). twee dagen aan de orde in interactieve sessies: is zich bewust van de betekenis van het korte onderwijsmomenten De data voor het najaar zijn vanaf februari optreden als rolmodel en handelt daar ook Doelgroep geven en ontvangen van feedback 2014 te vinden op internet: naar. De cursus is bestemd voor aios. Het aantal het belang van het omschrijven van leerdoelen is enthousiast en gemotiveerd voor deelnemers per cursus is minimaal 8 en toetsing en beoordeling (waaronder de korte onderwijs in de klinische setting en het maximaal 12. praktijkbeoordeling) stimuleren van leren van studenten daarin. vaardigheden onderwijs kan en wil feedback krijgen op het eigen Doel functioneren in een onderwijsrol. Na afloop van de cursus kan de aios: Voorbereiding en toetsing heeft zelfvertrouwen in de rol als docent leerdoelen opstellen Voor aanvang van de cursus ontvangen deelne- en kan omgaan met kritische vragen van feedback geven en ontvangen Korte Praktijk Beoordelingen uitvoeren een vaardigheidstraining geven de Pendelton regels voor feedback mers enkele huiswerkopdrachten en een deel van het lesmateriaal, zodat zij zich goed kunnen voorbereiden. Toetsing in de vorm van feedback wordt gebruikt om de aios bewust te maken van zijn of Een prima cursus voor aios in de middelste fase van de opleiding studenten. gaat integer om met vertrouwelijke informatie over en van studenten

9 Gezondheidsrecht & Ethiek Een goede dokter heeft meer in huis dan alleen medische kennis en kunde. Ook juridische en ethische kennis is van belang in de geneeskunde. Zeker in de huidige tijd speelt dit een belangrijke rol. Denk aan de komst van het EPD, de grenzen van het beroepsgeheim van artsen en de verantwoordelijkheden van een arts (in opleiding). Bovendien is de tendens in wet- en regelgeving dat patiënten steeds meer rechten krijgen tegenover plichten van artsen. Het doel van de huidige wet- en regelgeving is het bereiken van een gelijkwaardige arts-patiënt relatie. Een neveneffect is dat de patiënt steeds mondiger en veeleisender wordt. Deze ontwikkeling vraagt om goede morele en juridische vorming van studenten (Oosterhout & Dekker, 2007). Artsen hebben in de praktijk ook regelmatig te maken met juridische en/of ethische dilemma s. Dit kunnen de grotere thema s betreffen zoals informed consent, wilsbekwaamheid, euthanasie en abortus, maar ook dagelijkse situaties zijn moreel en juridisch geladen. Hoe praat je bijvoorbeeld over patiënten met collega s? Hoe ver reikt je beroepsgeheim binnen maar ook buiten het ziekenhuis? Hoe ga je om met patiënten die zich niet houden aan de gemaakte afspraken (medicatie niet opvolgen)? En wat doe je als een patiënt een klacht tegen je indient? Een arts kan allereerst terugvallen op juridische kaders, maar binnen deze kaders bestaat ruimte voor afweging. Denk daarbij aan begrippen als goed hulpverlenerschap, ernstig nadeel en conflict van plichten. Het is de taak van een goede hulpverlener om zijn overwegingen zorgvuldig te kunnen verantwoorden. Op deze momenten is ook ethische reflectie van belang en zal de arts zorgvuldig de verschillende normen en waarden die in het geding zijn tegen elkaar af moeten wegen. Zij kan daarbij terugvallen op het juridische kader: wat mag wel, wat mag niet, en wat zijn de grenzen van haar handelen? Beide vakgebieden bieden normatieve kaders en methoden voor reflectie en argumentatie gericht op het maken van afwegingen in lastige situaties. In deze cursus is het de bedoeling dat aios zich verder bekwamen in het denken en communiceren over juridische en ethische aspecten van de zorg in relatie tot de patiënt. Doelgroep Deze cursus is bestemd voor aios in de eindfase van hun opleiding. Het aantal deelnemers is maximaal 20. Doel De algemene doelstelling van deze onderwijsvorm is verdieping van de kennis en vaardigheden die deelnemers hebben opgedaan over gezondheidsrecht en ethiek in hun basisopleiding. Daartoe wordt theoretische en praktische scholing in de omgang met juridische en ethische vraagstukken aangeboden. We integreren recht en ethiek, omdat ervaringen met klinische besprekingen uitwijzen dat de juridische aspecten een integraal en essentieel deel uitmaken van een ethische casusbespreking. Omgekeerd geldt ook dat een juridische vraag diverse ethische elementen in zich heeft. Het recht geeft lang niet altijd een pasklaar antwoord. De casusbesprekingen worden daarom niet strikt beperkt tot medisch-juridische en medisch-ethische aspecten. De algemene doelstellingen kunnen gedifferentieerd worden naar kennis, vaardig heden en attitude: 17

10 Kennis: bevorderen van de kennis over juridi- Cursusprogramma sche en ethische aspecten in de gezondheids- Kennisoverdracht door middel van presentaties Eindtermen en leerdoelen Ethische aspecten van de gezondheids- zorg (juridische en ethische uitgangspunten, over thema s als arts-patiënt relatie, tuchtrecht, zorg en van de medische beroep s- wetgeving, richtlijnen (o.a. de KNMG-richt- informed consent en dossiers van docenten Juridische aspecten van de gezondheids- uitoefening lijnen), jurisprudentie en (maatschappelijk gezondheidsrecht en ethiek worden afgewisseld zorg en van de medische beroeps- aanvaarde) normen en waarden. met activerende werkvormen en een bezoek aan uitoefening De aios: Vaardigheden: Bevorderen van het herkennen, het tuchtcollege. Er is voldoende ruimte voor geeft blijk van gevoel voor uiteenlopende expliciteren en analyseren van juridische en intensieve bespreking van eigen casuïstiek in De aios: morele opvattingen en respect voor ethische vraagstukken. subgroepen. kan omgaan met juridische aspecten van andere meningen en opvattingen. Attitude: Bijdragen aan het creëren van morele het systeem van de gezondheidszorg. (her)kent ethische aspecten die bij sensibiliteit en een open, kritische en Voorbereiding en toetsing heeft inzicht in de betekenis van medische beslissingen in het geding zijn reflexieve houding. De aios bereidt zelf twee casussen voor gezondheidsrecht voor de uitvoering en is in staat morele vragen die in het gebaseerd op eigen ervaringen en passend bij van zijn dagelijkse werkzaamheden. medisch handelen ontstaan te analyseren. Opzet de thema s die respectievelijk op dag 1 en dag 2 handelt met in achtneming van het is in staat de eigen morele standpunten De cursusdagen zijn voornamelijk praktijkgestuurd centraal staan. Bij voldoende participatie tijdens medisch beroepsgeheim. met argumenten te verduidelijken en en gericht op het herkennen, expliciteren en de cursus en het voldoen aan de voorbereidings- beschikt over kennis en inzicht op tegenover patiënten en collegae te analyseren van juridische en ethische vraag- eisen volgt een certificaat dat opgenomen kan hoofdlijnen met betrekking tot: verantwoorden. stukken en het creëren van een open, kritische en worden in het portfolio. Aan de opleider en de - grondslagen en beginselen van het beschikt over kennis met betrekking tot: reflexieve houding. De bespreking van casuïstiek aios zelf blijft vervolgens de verantwoordelijkheid gezondheidsrecht. - algemene vragen met betrekking tot uit de eigen medische praktijk staat centraal. de verdere ontwikkeling op het gebied van - juridische aspecten van de arts- ethiek: wat is een moreel probleem, Een actieve deelname aan de casusbesprekingen gezondheidsrecht & ethiek vorm en inhoud patiëntrelatie (algemeen en in bijzondere ethiek en rationaliteit, ethiek en inter- is cruciaal voor het oefenen van de beoogde te geven. situaties) en de verhouding tussen de culturalisatie, de verhouding tussen competenties. belangen van de patiënt en die van ethiek en recht. Cursuscommissie en docenten anderen. - de invloed van wetenschappelijke De onderwerpen die aan de orde komen zijn juri- Mr. dr. Brenda Frederiks, gezondheidsrecht, - juridische vraagstukken rond begin en ontwikkelingen op normen en waarden. dische en ethische vraagstukken die binnen het afdeling sociale geneeskunde VUmc (contact- eind van leven. - de in Nederland meest voorkomende ziekenhuis als probleem leven, dus niet louter persoon recht) - het omgaan met klachten en fouten. medisch ethische opvattingen. academische kwesties. Voor een groot deel wordt Drs. Y. Voskes, medische ethiek, afdeling - behandelingsvraagstukken in alle levens- gewerkt met de casuïstiek die de deelnemers metamedica VUmc (contactpersoon ethiek) fasen: wel of niet behandelen, zin van voorafgaand aan de cursusdagen hebben Mr. dr. Vivianne Dörenberg, gezondheidsrecht, behandelen, soort behandeling of zorg, i ngestuurd. De lezingen door deskundige afdeling sociale geneeskunde VUmc het moeten maken van keuzes (schaars- docenten (ethici en juristen) zijn relatief kort. Mr. Anke Janssen, gezondheidsrecht, IOP/VUmc te) ethiek en medisch wetenschappelijk Mr. Joke Smink, gezondheidsrecht, IOP/VUmc onderzoek. Deelnemers krijgen een werkwijze aangereikt Drs. Margreet Stolper, medische ethiek, waarmee ze juridische en ethische kwesties afdeling metamedica VUmc kunnen benaderen. Door thema s aan relevante Prof. dr. Guy Widdershoven, medische ethiek, juridische en ethische literatuur te koppelen afdeling metamedica VUmc wordt diepgang bereikt. De deelnemers oefenen met het toepassen van kennis op casuïstiek. Daarnaast is er veel ruimte voor het uitwisselen van ervaringen en om te leren van andere deelnemers. Op de 1e dag van de cursus brengen de cursisten een bezoek aan het Regionaal Tucht- Cursusdata in februari en 1 april 13 mei en 3 juni 7 en 28 oktober Nu heb ik een handvat voor reflectie op ethische zaken college Amsterdam

11 Medisch management Elke medisch specialist ervaart dagelijks aan den lijve hoeveel invloed de organisatie van het ziekenhuis heeft op de efficiency en effectiviteit van de behandeling. Dat geldt voor de samenwerking tussen c ollega s en de samenwerking met andere disciplines, voor de snelheid waarmee de patiënt geholpen wordt, voor de risico s op fouten. Maar ook voor de mate waarin geld sturend is voor de wijze waarop de zorg wordt geleverd en nog vele andere zaken. Het is daarom ook een onvervreemdbaar deel van het vak dat een medisch specialist bijdraagt aan de optimalisatie van de omstandigheden waarbinnen de patiëntenzorg plaatsvindt. Dat vereist inzicht in de manier waarop de medisch specialistische zorg gefinancierd en georganiseerd wordt. En het vereist de vaardigheid om daar invloed op uit te oefenen. Aios zullen deze vaardigheden ontwikkelen in de praktijk, tijdens hun opleiding en nog lang daarna. Deze cursus biedt hierbij ondersteuning. Doelgroep Deze cursus is bestemd voor aios in de eindfase van hun opleiding. Het aantal deelnemers is minimaal 12 en maximaal 18. Doel Deze cursus biedt aios inzicht in hoe zij hun verantwoordelijkheid op bovengenoemde niveaus kunnen waarmaken. Dat gebeurt met behulp van presentaties door docenten met veel praktijkervaring op deze terreinen, ruimte voor vragen, discussie en eigen leerdoelen. Daar waar mogelijk wordt naast kennisoverdracht ook aandacht besteed aan het ontwikkelen van de competenties die bij het uitvoeren van managementtaken aan de orde zijn. Opzet De cursus bestaat uit 2 cursusdagen. Alle deel nemers ontvangen voor aanvang van de cursus een huiswerkopdracht, die voorafgaand aan de cursus gemaakt moet zijn. Tijdens de cursus ontvangen zij één of meer boeken en het cursusmateriaal. Cursusprogramma De cursus wordt gegeven met afwisselend interactieve plenaire en kleinschalige onderwijsvormen gedurende de 2 dagen. De onderwerpen die in de cursus aan bod komen zijn strategisch beleid van ziekenhuizen, financieel-economische besturing van ziekenhuizen, rol en positie van medisch specialisten, kwaliteit van de vakgroep en ondernemings plan van vakgroep en afdeling. Voorbereiding en toetsing Toetsing in de vorm van feedback wordt gebruikt om de aios bewust te maken van zijn of haar leerproces. Bij voldoende participatie tijdens de cursus en het voldoen aan de opdrachten volgt een certificaat voor het portfolio. Aan de opleider en de aios zelf blijft vervolgens de verantwoordelijkheid de verdere ontwikkeling op het gebied van managementvaardigheden vorm en inhoud te geven. Cursuscommissie en docenten Deze cursus is ontwikkeld door de Academie van Medisch Specialisten; een samenwerkingsverband tussen de Orde van Medisch Specialisten, de VVAA en het Instituut Beleid en Management Gezondheidszorg van de Erasmus Universiteit Rotterdam. VUmc heeft meegewerkt aan de 21

12 verdere integratie van de cursus in de opleiding tot medisch specialist. Opleiders en gastsprekers zullen op specifieke onderdelen worden ingezet. Programmaleider is drs. Jolande Verhulst. Cursusdata in en 25 maart 10 en 17 september 4 en 11 november 21 en 28 november Veel interactie, gericht op behoefte van de groep Eindtermen en leerdoelen De aios: weten na afloop hoe zij moeten handelen binnen de context van de organisatie en het beleidsproces van het ziekenhuis en haar omgeving, om tot een zo optimaal mogelijke inrichting van hun eigen patiëntenzorg te komen. Subdoelen: weten aan welke eisen een goed functionerende vakgroep c.q. maatschap moet voldoen, kunnen een inschatting maken van hun eigen invloed daarop en weten waar ze op moeten letten bij sollicitaties. weten aan welke eisen het kwaliteitsbeleid van een vakgroep of maatschap c.q. afdeling moet voldoen en zijn in staat verbeterprojecten te ontwerpen. zijn in staat om de structuur en het functioneren van het ziekenhuis te beschrijven en kunnen een gefundeerd oordeel formuleren over de rol en positie van de medisch specialist daarin. zijn in staat om de voornaamste kenmerken en de achtergronden van de beleidscyclus van het ziekenhuis te beschrijven en kunnen beschrijven hoe het beleid van de vakgroep c.q. maatschap binnen deze context kan worden vormgegeven. zijn in staat de voornaamste aspecten en achtergronden van het overheidsbeleid ten aanzien van de (ziekenhuis)zorg te beschrijven, inclusief organisatie en financiering, en zijn in staat een inschatting te maken van de consequenties voor de patiëntenzorg. 22

13 Good clinical practice Algemene introductiecursus mensgebonden onderzoek Het uitvoeren van klinisch wetenschappelijk onderzoek is onderhevig aan wet- en regelgeving. De Nederlandse wetgever stelt hoge eisen aan onderzoekers. Binnen de umc s maar ook vanuit de algemene ziekenhuizen zijn steeds meer disciplines betrokken bij de uitvoering van mensgebonden onderzoek. Van een klinisch onderzoeker wordt verwacht dat hij/zij expert is op het gebied van onderzoek, maar ook over kennis beschikt over de geldende wet- en regelgeving en internationale richtlijnen. Ook moet de klinisch onderzoeker weten hoe afspraken gemaakt worden om het onderzoek uit te voeren met belangrijke stakeholders, waaronder medische centra, ondersteunende afdelingen en de farmaceutische industrie. Doelgroep Deze cursus is bestemd voor aios die gedurende de opleiding betrokken zijn bij klinisch wetenschappelijk onderzoek, maar zelf geen klinisch wetenschappelijk onderzoek initiëren. Het aantal deelnemers per cursus is minimaal 12 en maximaal 20. Opzet De cursus is geen onderdeel van het verplicht gestelde disciplineoverstijgend onderwijs maar wordt extra aangeboden aan aios die een introductiecursus mensgebonden onderzoek willen volgen. De cursus is een algemene introductiecursus en wordt afgesloten met een elektronisch GCP-examen dat in een extra dagdeel wordt afgenomen. De cursus biedt een goede voorbereiding op de verplichte vierdaagse BROK-cursus die voor junior klinisch onderzoekers in alle umc s verplicht is. Cursusprogramma Tijdens de tweedaagse introductiecursus komen de volgende aspecten aan bod: Algemene regelgeving mensgebonden onderzoek regelgeving mensgebonden onderzoek (ICH/ GCP) en Nederlandse wetgeving taken en bevoegdheden bij ondersteuning van klinisch wetenschappelijk onderzoek uitvoeren administratieve taken binnen de verschillende fases van het onderzoek participeren in fase I, II, III en IV onderzoek in- en exclusieprocedures visites tijdens het onderzoek en opvolging van gemaakte afspraken opstellen van vragenlijsten voorbereiding en begeleiding van monitorvisites tijdens de uitvoering datamanagement en archivering van brondocumenten na afsluiting van onderzoek administratieve taken tijdens voorbereiding, uitvoering en afsluiting Metingen uitvoeren met betrekking tot een trial Kwaliteitszorg bij mensgebonden onderzoek monitoring: bewaken voortgang klinisch onderzoek door data monitoring en safety monitoring praktijk melden SAE s, SUSARS audits: quality assurance en quality control, audit procedures en reportage patiëntenzorg, nazorg: wat doe je na een AE METC Eindtermen en leerdoelen goedkeuring METC (Medisch Ethische Toetsings De aios: Commissie), DSMB, TOL heeft een verbeterd inzicht in eigen taakgebied binnen klinische research Wetenschappelijke integriteit en ethiek heeft verbeterde praktijkgerichte kennis nationale en internationale afspraken en opgedaan voor het ondersteunen van richtlijnen over wetenschappelijke integriteit wetenschappelijk onderzoek bij VUmc researchcodes weet juist te handelen volgens wet- en ethiek in mensgebonden onderzoek regelgeving binnen deelverantwoordelijkheid uitvoer klinisch wetenschappelijk Examen onderzoek De introductiecursus wordt afgesloten met weet hoe data en safety monitoring een good clinical practice examen. Degenen die moet worden uitgevoerd geslaagd zijn voor het examen ontvangen een is in staat juist te handelen bij het certificaat. Het good clinical practice examen organiseren van (multicenter-)onderzoek geldt als standaard bij VUmc voor onderzoeksondersteunend personeel. met patiënten en patiëntgegevens begrijpt de eisen voor het juist omgaan onderhevig aan klinisch wetenschappelijk Cursuscommissie en docenten onderzoek Drs. ing. J.M. Benit-Deekman, CRU-interne kan de relatie leggen tussen uitvoer geneeskunde VUmc, programmaleider van klinisch wetenschappelijk onderzoek P.M. Bet, apotheek en klinische farmacologie en veiligheid van patiënten en begrijpt VUmc de eisen voor het bewaken van patiëntveiligheid tijdens klinische studies Koos Burggraaf, CHDR Prof. dr. A.F. Cohen, CHDR weet hoe een auditplan wordt opgesteld Drs. K. Goverde, instituut ondersteuning heeft inzicht in auditprocedures patiëntenzorg VUmc kent de eisen voor een juiste auditrapportage Prof. dr. A.P Hollander, ombudsman VU J. Koudijs, METc VUmc kent de landelijke vereisten voor het juist Mr. B.J. Quaedvlieg, METc, VUmc uitvoeren van klinisch wetenschappelijk J. Roord-Kothman, UMC Utrecht onderzoek volgens de nationale en J. Stilma, Clinical Research Bureau VUmc internationale wet- en regelgeving, good I. Versteegden, afdeling hematologie VUmc clinical practice, good manufactoring Prof. dr. N. Westerhof, ombudsman VUmc practice, good laboratory practice, NIAZ, internationale richtlijnen Cursusdata 2014 is op de hoogte van de normen voor 26 juni en 30 juni wetenschappelijke integriteit en de examen 3 juli researchcode VUmc Ingewikkelde stof, maar duidelijk uitgelegd 24 25

14 Begeleide intervisie Vanaf 2011 is iedere medische vervolgopleiding verplicht om aios te scholen in de competenties van de CanMEDs, zowel de medisch inhoudelijke als de non technical skills. Bij intervisie werkt de aios aan de ontwikkeling van de competenties professionaliteit, communicatie en samen werking. Hoe kan de aios de eigen kwaliteiten optimaal inzetten in de uitoefening van het vak? Wat zijn de eigen valkuilen en hoe leert de aios daarmee om te gaan? Een aios die zich bewust is van eigen sterke en zwakke kanten, rationele en emotionele drijf veren, kan zich ontwikkelen en groeien in professionaliteit. Ook kan hierdoor de communicatie met collega s verbeteren, zowel binnen de eigen afdeling als daarbuiten. Veel aios vinden het prettig om met collega s over het werk te praten: over de leuke dingen en ook over wat moeilijk of vervelend is. Intervisie biedt de mogelijkheid om even afstand te nemen van de dagelijkse hectiek en dilemma s voor te leggen, steun te vinden en advies te vragen. Aios die COSTA-VU hebben gevolgd zullen elementen uit deze cursus herkennen. Doelgroep De intervisie is bestemd voor a(n)ios in alle fasen van de opleiding en wordt zowel intra- als interdisciplinair gegeven. Aios die COSTA-VU hebben gevolgd kunnen met collega s uit de eigen COSTA-VU-groep intervisie volgen. Let op: eerdere deelname aan COSTA-VU is niet nodig en geen voorwaarde voor deelname. Het aantal deelnemers per groep is 6-8. Doel De doelen van de intervisiebijeenkomsten zijn: bespreken en onderzoeken van eigen ervaringen in een veilige setting met collega-aios bewustwording van eigen kwaliteiten en valkuilen waardoor het inzicht in eigen functioneren wordt vergroot steun ondervinden door te ervaren dat anderen met vergelijkbare thema s worstelen balans houden tussen draaglast en draagkracht nieuwe inzichten verwerven in hoe het eigen handelen in de medische praktijk kan worden versterkt Werkwijze Tijdens de intervisie brengt iedere aios eigen praktijksituaties in. Hoe ervaart de aios de situatie? Waar zitten knelpunten? Wat wil de aios bereiken? Welke kwaliteiten kan de aios inzetten om de situatie positief te beïnvloeden? De ingebrachte situatie wordt vanuit verschillende invalshoeken bezien. Intervisie vraagt enige openheid van de deelnemers: alleen dan kunnen zaken die werkelijk een rol spelen in de eigen beroepsuitoefening aan de orde komen. Vertrouwelijkheid is daarom belangrijk bij intervisie: de besproken onderwerpen blijven binnen de groep. Iedere deelnemer beslist zelf wat hij/zij wel of niet met de groep wil delen. Een belangrijke voorwaarde om deel te kunnen nemen aan het groepsproces is dat de aios vrij gepland is van andere verantwoordelijkheden en piepervrij aanwezig kan zijn. Opzet Intervisie is geen onderdeel van het verplicht gestelde disciplineoverstijgend onderwijs maar wordt extracurriculair aangeboden. De intervisie beslaat 8 bijeenkomsten van 2 uur en heeft een frequentie van ca. één keer per maand. Begeleiding vindt plaats door een gekwalificeerde intervisiebegeleider/coach. Dit is een gedragswetenschapper of arts met supervisie/coachopleiding. De begeleider zorgt voor diepgang 27

15 in de discussie en zorgt ervoor dat adviezen worden afgestemd op de persoon en behoefte van de inbrenger. Er bestaan verschillende intervisiemethoden zoals de incidentmethode, de socratische methode of kernreflectie. De methode wordt naar behoefte en ervaring van de groep aangepast. Cursusprogramma Onderwerpen die gedurende de intervisiebijeenkomsten aan de orde komen hebben vaak betrekking op: werkdruk; balans werk-privé contact met patiënten samenwerking met verpleegkundigen, specialisten en collega-a(n)ios conflicten indrukwekkende situaties angst voor fouten afgrenzen van verantwoordelijkheid opleidingsperikelen toekomstplannen Voorbereiding en toetsing Met de deelnemers worden afspraken gemaakt over inbreng van casuïstiek. De intervisie wordt getoetst op inzet en aanwezigheid. Bij voldoende participatie volgt een certificaat dat kan worden opgenomen in het portfolio. Cursuscommissie en docenten: Mw. drs. J.J.S. van de Kreeke, medisch psycholoog, programmaleider Mw. dr. E.H. Collette, medisch psycholoog Tijd en ruimte om te reflecteren tussen de drukke spreekuren door Mw. drs. L. van Elswijk, stafmedewerker professionalisering Mw. drs. Houniet-de Gier, medisch psycholoog Drs. Klaas Nauta, psychiater Drs. Chris Rietmeijer, huisarts Mw. drs. Veronica Selleger, arts en onderwijskundige Mw. dr. Clarissa Vergunst, aios dermatologie Cursusdata 2014 Alle intervisiebijeenkomsten worden op aanvraag gegeven. A(n)ios kunnen zich individueel of als groep opgeven. Informatie Voor informatie kunt u contact opnemen met José van de Kreeke via Eindtermen, leerdoelen, opbrengst De aios: kan van een concrete werksituatie aangeven: - wat zijn /haar gedachten, gevoelens en gedragingen in die situatie waren - welke normen waarden en /of vooroordelen een rol speelden - wat wel/niet goed ging - wat zijn/haar kwaliteiten en valkuilen zijn - hoe het werk hierdoor is beïnvloed kan zichzelf en anderen vragen stellen die leiden tot verdieping van inzicht kan de eigen werkwijze ter discussie stellen kan het effect van zijn/haar gedrag op anderen herkennen kan feedback vragen en geven kan aangeven hoe de eigen beroepsnormen zich verhouden tot de algemeen geldende normen kan eigen gedragspatronen herkennen herkent burn-outkenmerken 28

16 Programma DOO 2014 Januari Februari Maart April Mei Juni Juli Augustus September Oktober November December Jan Patiëntveiligheid cursus 1 cursus 2 cursus 3 cursus 4 cursus 5 cursus COSTA-VU cursus 1 cursus 2 cursus 3 cursus 4 24 & & , 9, & & Teach the Teacher cursus 1 cursus 2 cursus 3 cursus 4 3 & 4 24 & 25 8 & 9 23 & 24 cursusdata in het najaar zijn vanaf medio 2014 te vinden op: Gezondheidsrecht & Ethiek cursus 1 cursus 2 cursus & 28 Medisch Management cursus 1 cursus 2 cursus 3 cursus 4 18 & & 17 4 & & 28 Good clinical practice - introductiecursus cursus 1 26 & 30 3 (examen) Begeleide intervisie data op aanvraag, 30 31

17 Redactie Werner Koster, Instituut voor onderwijs en opleiden, VUmc Grafische vormgeving designyard Fotografie Digidaan en Ad Boogaard (pagina 16) Druk DeltaHage VUmc Academie cursus- en congresorganisatie Patricia van Meekeren Postbus MB Amsterdam Telefoon:

Teaching on the Run. verbeter uw opleidingsvaardigheden voor dokters door dokters korte modules

Teaching on the Run. verbeter uw opleidingsvaardigheden voor dokters door dokters korte modules Teaching on the Run verbeter uw opleidingsvaardigheden voor dokters door dokters korte modules Teaching on the Run Teaching on the Run (TOTR) is een beknopte versie van het Teach the Teachers programma

Nadere informatie

De opleidingen tot medisch specialist

De opleidingen tot medisch specialist Intervisie voor aios verbetert communicatie, samenwerking en professionaliteit De vergeten competenties Chris B.T. Rietmeijer, huisarts-supervisor/coach Marcel Soesan, internist, Slotervaartziekenhuis,

Nadere informatie

Informatie over de landelijke training gespreksleiders Moreel Beraad van de Moreel Beraad Groep VUmc: Start 14 september 2016

Informatie over de landelijke training gespreksleiders Moreel Beraad van de Moreel Beraad Groep VUmc: Start 14 september 2016 Informatie over de landelijke training gespreksleiders Moreel Beraad van de Moreel Beraad Groep VUmc: Start 14 september 2016 Drs. Margreet Stolper (Onderzoeker & trainer Moreel Beraad Groep VUmc) Dr.

Nadere informatie

De student kan vanuit een eigen idee en artistieke visie een concept ontwikkelen voor een ontwerp en dat concept tot realisatie brengen.

De student kan vanuit een eigen idee en artistieke visie een concept ontwikkelen voor een ontwerp en dat concept tot realisatie brengen. Competentie 1: Creërend vermogen De student kan vanuit een eigen idee en artistieke visie een concept ontwikkelen voor een ontwerp en dat concept tot realisatie brengen. Concepten voor een ontwerp te ontwikkelen

Nadere informatie

Leergang Effectief Beleidsonderzoek Interactieve leergang over de rol van beleidsonderzoek in het beleidsproces

Leergang Effectief Beleidsonderzoek Interactieve leergang over de rol van beleidsonderzoek in het beleidsproces Leergang Effectief Beleidsonderzoek Interactieve leergang over de rol van beleidsonderzoek in het beleidsproces Vrijdagen 31 oktober, 7 & 14 November 2014 Utrecht (Hotel NH Utrecht) Doelgroepen leergang:

Nadere informatie

Landelijk Opleidingscompetentieprofiel. Master Physician Assistant

Landelijk Opleidingscompetentieprofiel. Master Physician Assistant Landelijk Opleidingscompetentieprofiel Master Physician Assistant Dit Landelijk Opleidingscompetentieprofiel van de Physician Assistant is tot stand gekomen door samenwerking tussen de 5 PA opleidingen

Nadere informatie

Coaching en coachend leiderschap

Coaching en coachend leiderschap S.E. Booij Consultancy Coaching en coachend leiderschap voor leidinggevenden in de zorg in samenwerking met drs Joep Choy prof dr Jan Moen prof dr Willem van der Does Burgemeester Ketelaarstraat 29 2361

Nadere informatie

Hulp bij ADHD. Scholingsaanbod

Hulp bij ADHD. Scholingsaanbod Hulp bij ADHD Dit heeft mijn beeld van ADHD enorm verrijkt. Ik zie nu veel mogelijkheden om kinderen met ADHD goede begeleiding te bieden deelnemer workshop bij Fontys Hogescholen Copyright 2010 Hulp bij

Nadere informatie

Inventarisatie van het onderwijs in gedeelde besluitvorming in de opleidingen

Inventarisatie van het onderwijs in gedeelde besluitvorming in de opleidingen UMC UTRECHT Inventarisatie van het onderwijs in gedeelde besluitvorming in de opleidingen 1. Huisartsgeneeskunde 2. Arts voor verstandelijk gehandicapten 3. Specialisten ouderen geneeskunde Sanders-van

Nadere informatie

Competentieprofiel. Instituut voor Interactieve Media. Competentieprofiel studenten Instituut voor Interactieve Media vastgesteld juni 2006

Competentieprofiel. Instituut voor Interactieve Media. Competentieprofiel studenten Instituut voor Interactieve Media vastgesteld juni 2006 Competentieprofiel Instituut voor Interactieve Media Competentieprofiel studenten Instituut voor Interactieve Media vastgesteld juni 2006 Aangepast in maart 2009 Inleiding De opleiding Interactieve Media

Nadere informatie

REGELGEVING EN ETHIEK IN DE MEDISCHE PRAKTIJK

REGELGEVING EN ETHIEK IN DE MEDISCHE PRAKTIJK REGELGEVING EN ETHIEK IN DE MEDISCHE PRAKTIJK Medische fouten, incidenten en meldingsplicht voor specialisten en AIOS Vrijdag 8 juni 2012 Toelichting PAO Heyendael organiseert op 8 juni 2012 de cursus

Nadere informatie

TWEEDEJAARS COMPLEXE COMMUNICATIE OP SPREEKKAMERNIVEAU. Locatie: Sophia Revalidatie, Den Haag

TWEEDEJAARS COMPLEXE COMMUNICATIE OP SPREEKKAMERNIVEAU. Locatie: Sophia Revalidatie, Den Haag TWEEDEJAARS COMPLEXE COMMUNICATIE OP SPREEKKAMERNIVEAU Locatie: Woensdag 12 t/m vrijdag 14 november 2014 Toelichting De Nederlandse Vereniging van Revalidatieartsen (VRA) organiseert in samenwerking met

Nadere informatie

Disclosure belangen spreker

Disclosure belangen spreker Disclosure belangen spreker (potentiële) Belangenverstrengeling Voor bijeenkomst mogelijk relevante relaties met bedrijven Sponsoring of onderzoeksgeld Honorarium of andere (financiële) vergoeding Aandeelhouder

Nadere informatie

Forensische verpleegkunde; als je verder kijkt!

Forensische verpleegkunde; als je verder kijkt! Forensische verpleegkunde; als je verder kijkt! Forensische verpleegkunde; als je verder kijkt! Waarom een opleiding Forensische Verpleegkunde? Forensisch-medisch onderzoek is nodig voor waarheidsvinding.

Nadere informatie

TRAININGENGIDS MC CONSULTANTS B.V. R. (Robert) Kuipers

TRAININGENGIDS MC CONSULTANTS B.V. R. (Robert) Kuipers TRAININGENGIDS MC CONSULTANTS B.V. P.A.M. (Petra) Vanderlyde Mr. H.E. (Harriëtte) van Luijken Mr. A.J.P.M. (Jan) Snoeijer A.P.M. (Arnold) Vanderlyde A. (André) Tolman, MFP H.F.M. (Henk) Vanderlyde F.G.R.

Nadere informatie

Kwaliteit van zorg door georganiseerde reflectie en dialoog

Kwaliteit van zorg door georganiseerde reflectie en dialoog Kwaliteit van zorg door georganiseerde reflectie en dialoog Bert Molewijk (RN,MA, PhD) Voorbij de vrijblijvendheid Programmaleider Moreel Beraad, VUmc Associate professor Clinical Ethics, Oslo VWS, Week

Nadere informatie

3 daagse cursus: Train de Trainer Morele Dilemma s

3 daagse cursus: Train de Trainer Morele Dilemma s 3 daagse cursus: Train de Trainer Morele Dilemma s Wat? EtiQs en Nyenrode Business Universiteit organiseren een train de trainer - training voor belangstellenden. Het doel van de train-de-trainer is dat

Nadere informatie

De aios als supervisor:

De aios als supervisor: workshop De aios als supervisor: see one do one teach one Suzanne Wever Paetrick Netten Laima Nadery - Siddiqi Margriet Schneider Opzet Wat wilt u van ons? Wat willen wij van jullie: aios en opleiders?

Nadere informatie

Beschrijving Basiskwalificatie onderwijs

Beschrijving Basiskwalificatie onderwijs universitair onderwijscentrum groningen hoger onderwijs Beschrijving Basiskwalificatie onderwijs 2008-2009 september 2008 Basiskwalificatie onderwijs 2 Wat is de basiskwalificatie onderwijs (BKO)? De basiskwalificatie

Nadere informatie

Balans werk en privé. Hoe blijf ik baas over mijn eigen tijd?

Balans werk en privé. Hoe blijf ik baas over mijn eigen tijd? Balans werk en privé Hoe blijf ik baas over mijn eigen tijd? dinsdag 30 oktober 2012 dinsdag 4 december 2012 Toelichting PAO Heyendael organiseert in samenwerking met het Servicebedrijf productgroep HRM

Nadere informatie

Invitational Conference Lectoraat Acute Intensieve Zorg

Invitational Conference Lectoraat Acute Intensieve Zorg Invitational Conference Lectoraat Acute Intensieve Zorg Omgaan met (on)macht in de acute intensieve zorg Leren van ervaringen Donderdag 14 oktober 2010 te Nijmegen Inleiding Iedere hulpverlener ervaart

Nadere informatie

Training Resultaatgericht Coachen

Training Resultaatgericht Coachen Training Resultaatgericht Coachen met aandacht voor zingeving Herken je dit? Je bent verantwoordelijk voor de gang van zaken op je werk. Je hebt alle verantwoordelijkheid, maar niet de bijbehorende bevoegdheden.

Nadere informatie

Paul Brand Kinderarts Amalia kinderafdeling Isala klinieken Zwolle Hoogleraar klinisch onderwijs UMC Groningen 1

Paul Brand Kinderarts Amalia kinderafdeling Isala klinieken Zwolle Hoogleraar klinisch onderwijs UMC Groningen 1 Opleiden in de klinische praktijk Paul Brand Kinderarts Amalia kinderafdeling Isala klinieken Zwolle Hoogleraar klinisch onderwijs UMC Groningen 1 Leerdoelen Aan het einde van deze middag: Kent u de principes

Nadere informatie

Omgaan met pestgedrag voor leerlingen

Omgaan met pestgedrag voor leerlingen Omgaan met pestgedrag voor leerlingen Algemeen: Uw ROC wil door middel van eenduidige trainingen pesten structureel aanpakken. Trainingen en cursussen als maatwerk. Doelstelling: Het doel van de training

Nadere informatie

Raamplan Artsopleiding 2009

Raamplan Artsopleiding 2009 Raamplan Artsopleiding 2009 Prof. dr. Roland Laan UMC St Radboud Nijmegen Onderwerpen - Historie en Doel - Student wordt Arts; wordt Specialist - Rollen en competenties - Kennis, vaardigheden en attitudes

Nadere informatie

Trainingen en workshops voor praktijkopleiders en leidinggevenden. Jouw talent, onze ambitie!

Trainingen en workshops voor praktijkopleiders en leidinggevenden. Jouw talent, onze ambitie! Trainingen en workshops voor praktijkopleiders en leidinggevenden Jouw talent, onze ambitie! Je vindt het belangrijk om te blijven investeren in je eigen ontwikkeling. Zeker als je nieuwe vaardigheden

Nadere informatie

BALANS WERK EN PRIVÉ VOOR AIOS. Hoe blijf ik baas over mijn eigen tijd?

BALANS WERK EN PRIVÉ VOOR AIOS. Hoe blijf ik baas over mijn eigen tijd? BALANS WERK EN PRIVÉ VOOR AIOS Hoe blijf ik baas over mijn eigen tijd? Toelichting PAO Heyendael organiseert in samenwerking met het Servicebedrijf productgroep HRM van het de workshop: BALANS WERK EN

Nadere informatie

Functieomschrijving Circulation Practitioner

Functieomschrijving Circulation Practitioner Functieomschrijving Circulation Practitioner Landelijke Vakgroep van Circulation Practitioners Definitie functie specialistisch verpleegkundige IC 1 /CC 2 specialisatie binnen het aandachtsgebied van de

Nadere informatie

Basisopleiding Mediation. Algemene Informatie

Basisopleiding Mediation. Algemene Informatie Basisopleiding Mediation Algemene Informatie Pagina 2 van 9 1 Inleiding 3 2 De opleiding 4 2.1 Naam van de opleiding 2.2 Data en tijden najaar 2015 4 2.3 Doelgroep 5 2.4 Toelatingseisen en/of intake 5

Nadere informatie

Managementworkshops. Communicatie: alle gedrag is communicatie. Gespreksvaardigheden: succesvol praten en luisteren

Managementworkshops. Communicatie: alle gedrag is communicatie. Gespreksvaardigheden: succesvol praten en luisteren Managementworkshops Door de toenemende dynamiek in de zorg verandert de rol van de leidinggevende. Een leidinggevende krijgt te maken met: Decentralisatie van verantwoordelijkheden Groter wordende span

Nadere informatie

Managementworkshops. Communicatie: alle gedrag is communicatie. Gespreksvaardigheden: succesvol praten en luisteren

Managementworkshops. Communicatie: alle gedrag is communicatie. Gespreksvaardigheden: succesvol praten en luisteren Managementworkshops Door de toenemende dynamiek in de zorg verandert de rol van de leidinggevende. Een leidinggevende krijgt te maken met: Decentralisatie van verantwoordelijkheden Groter wordende span

Nadere informatie

Masterclass Zorgmanagement voor Specialisten in Opleiding

Masterclass Zorgmanagement voor Specialisten in Opleiding Masterclass Zorgmanagement voor Specialisten in Opleiding Hoe ga ik om met de ziekenhuisorganisatie? Nascholing voor professionals in de gezondheidszorg Julius Centrum voor Gezondheidswetenschappen en

Nadere informatie

Hulp bij ADHD. Scholingsaanbod

Hulp bij ADHD. Scholingsaanbod Hulp bij ADHD Dit heeft mijn beeld van ADHD enorm verrijkt. Ik zie nu veel mogelijkheden om kinderen met ADHD goede begeleiding te bieden deelnemer workshop bij Fontys Hogescholen Copyright 2010 Hulp bij

Nadere informatie

BROK staat voor Basiscursus Regelgeving en Organisatie voor Klinisch onderzoekers.

BROK staat voor Basiscursus Regelgeving en Organisatie voor Klinisch onderzoekers. VEELGESTELDE VRAGEN OVER DE BROK CURSUS Wat is de BROK cursus? BROK staat voor Basiscursus Regelgeving en Organisatie voor Klinisch onderzoekers. Aan de uitvoering van mensgebonden onderzoek worden door

Nadere informatie

Postmaster opleiding psychosociale oncologie

Postmaster opleiding psychosociale oncologie Postmaster opleiding psychosociale oncologie mensenkennis Door de rollenspellen kon ik een betere verbinding maken tussen de theorie en de praktijk. Psychosociale oncologie Professionals die met oncologiepatiënten

Nadere informatie

Leergang Effectief Beleidsonderzoek Interactieve leergang over de rol van beleidsonderzoek in het beleidsproces op lokaal en regionaal niveau

Leergang Effectief Beleidsonderzoek Interactieve leergang over de rol van beleidsonderzoek in het beleidsproces op lokaal en regionaal niveau Leergang Effectief Beleidsonderzoek Interactieve leergang over de rol van beleidsonderzoek in het beleidsproces op lokaal en regionaal niveau Vrijdagen 1, 15 & 29 November 2013 Utrecht (Hotel NH Utrecht)

Nadere informatie

Driedaagse Leergang. Kennisintensieve beleidsontwikkeling

Driedaagse Leergang. Kennisintensieve beleidsontwikkeling Driedaagse Leergang Kennisintensieve beleidsontwikkeling 6, 13 en 20 juni 2014 Den Haag Doelstellingen en doelgroep De doelgroep bestaat uit beleidsmedewerkers/stafmedewerkers bij beleidsinstanties (nationaal,

Nadere informatie

ADR erkende 6 daagse Mediationopleiding. Inhoudelijke toelichting op de 6-daagse basisopleiding Mediation

ADR erkende 6 daagse Mediationopleiding. Inhoudelijke toelichting op de 6-daagse basisopleiding Mediation ADR erkende 6 daagse Mediationopleiding Inhoudelijke toelichting op de 6-daagse basisopleiding Mediation Inclusief: Literatuur, opleidingsmap, lunch, individuele begeleiding, kennistoets Doel van de training:

Nadere informatie

Waardenweb.nl een interactief onderwijsinstrument voor de student van nu

Waardenweb.nl een interactief onderwijsinstrument voor de student van nu Werken aan Professioneel gedrag via Waardenweb.nl een interactief onderwijsinstrument voor de student van nu HGZO Congres 2011 25 maart Bernadette Snijders Blok en Sanne van Roosmalen Afdeling Huisartsgeneeskunde

Nadere informatie

SCHATTEN VAN ADVOCATEN

SCHATTEN VAN ADVOCATEN SCHATTEN VAN ADVOCATEN PRAKTIJKOPLEIDINGEN VOOR DE ADVOCATUUR Vaardigheden in de praktijk Coachen in de praktijk Leidinggeven in de praktijk Teamwork in de praktijk SCHATTEN VAN ADVOCATEN Wij zijn er van

Nadere informatie

Naam van de opleiding : Freedom from Addiction Naam van de docent (en) : Dr Robert Dee McDonald Henk de Vos

Naam van de opleiding : Freedom from Addiction Naam van de docent (en) : Dr Robert Dee McDonald Henk de Vos Studie plan Naam van de opleiding : Freedom from Addiction Naam van de docent (en) : Dr Robert Dee McDonald Henk de Vos Totale duur van de opleiding 3 dagen Totaal aantal dagen 3 Totaal aantal uren 24

Nadere informatie

Project CanBetter. Patiëntveiligheid. Doelmatigheid. Ouderenzorg. Medisch Leiderschap 01-04-2014 2

Project CanBetter. Patiëntveiligheid. Doelmatigheid. Ouderenzorg. Medisch Leiderschap 01-04-2014 2 Medisch Leiderschap Prof.dr. Margriet Schneider Loes Nissen, aios MDL Jessica Vogel, Bedrijfsleider MDL Judith Voogt, student geneeskunde, onderzoeker V & V Project CanBetter Patiëntveiligheid Doelmatigheid

Nadere informatie

PROGRAMMA BASISCURSUS ZIEKENHUISMANAGEMENT. voor aios NVSHA. 18 en 19 februari 2016

PROGRAMMA BASISCURSUS ZIEKENHUISMANAGEMENT. voor aios NVSHA. 18 en 19 februari 2016 PROGRAMMA BASISCURSUS ZIEKENHUISMANAGEMENT voor aios NVSHA 18 en 19 februari 2016 Locatie: Nederlands Simulatie- en Trainingcentrum voor de Zorg, Ede (GLD) Overnachting: De Reehorst, Ede Bestemd voor aios

Nadere informatie

MEDIATION IN DE GEZONDHEIDSZORG. Verdiepingstraining

MEDIATION IN DE GEZONDHEIDSZORG. Verdiepingstraining MEDIATION IN DE GEZONDHEIDSZORG Verdiepingstraining Mediation in de gezondheidszorg Introductie De gezondheidszorg is met 1.2 miljoen werkenden de grootste beroepsgroep van Nederland en is volop in beweging.

Nadere informatie

T rainingskalender 2015

T rainingskalender 2015 T rainingskalender 2015 Flustraat 35 Tel. 531330 Fax 531340 tahconsulting@sr.net www.tahconsulting.com Tjong A Hung Consulting N.V. 2 I n h o u d s o p g a ve pagina Instaptraining Kredieten 3 Basistraining

Nadere informatie

Opleiding consulent seksuele gezondheid NVVS

Opleiding consulent seksuele gezondheid NVVS Dat vind ik een van de mooiste dingen aan de seksuologie: dat de geestelijke en de somatische gezondheidszorg erin samen komen. evaluatie deelnemer mensenkennis Opleiding consulent seksuele gezondheid

Nadere informatie

Competentieprofiel MZ Opleider. Competentieprofiel voor mz-opleider.

Competentieprofiel MZ Opleider. Competentieprofiel voor mz-opleider. Competentieprofiel MZ Opleider Dit is een verkorte versie van het document dat is vastgesteld door de ledenvergaderingen van BVMP en BVMZ. In de volledige versie zijn enkele bijlagen toegevoegd, deze worden

Nadere informatie

Post-hbo cursus Loopbaanbegeleiding

Post-hbo cursus Loopbaanbegeleiding Post-hbo cursus Loopbaanbegeleiding Actuele ontwikkelingen zoals flexibilisering van arbeid, de noodzaak tot het vergroten van de in- en externe mobiliteit van de werknemer, maar ook wetswijzigingen zorgen

Nadere informatie

Forensische Verpleegkunde; als je verder kijkt!

Forensische Verpleegkunde; als je verder kijkt! Forensische Verpleegkunde; als je verder kijkt! (voorheen Van der Hoeven Stichting) Forensische Verpleegkunde; als je verder kijkt! Waarom een opleiding Forensische Verpleegkunde? Forensisch-medisch onderzoek

Nadere informatie

NFU-master. Kwaliteit en Veiligheid in de Patiëntenzorg

NFU-master. Kwaliteit en Veiligheid in de Patiëntenzorg NFU-master Kwaliteit en Veiligheid in de Patiëntenzorg 2016-2018 De master Kwaliteit en Veiligheid in de Patiëntenzorg De zorg heeft initiatiefnemers en leiders in kwaliteit en veiligheid van zorg nodig.

Nadere informatie

Systeemgericht werken De contextuele benadering SMWF

Systeemgericht werken De contextuele benadering SMWF Systeemgericht werken De contextuele benadering SMWF Periode: Trainer: Bijeenkomsten: Locatie: April t/m September 2013 Drs. Jaco de Rapper Acht dagdelen Groep 3: 09/04(2 dagdelen), 21/05(2 dagdelen),

Nadere informatie

Management & Organisatie

Management & Organisatie Management & Organisatie Algemeen De opleiding Bedrijfskunde MER (deeltijd) wordt verzorgd door het Instituut voor Bedrijfskunde, Hanzehogeschool Groningen. Steeds meer krijgen organisaties te maken met

Nadere informatie

Leergang Ambtelijk Secretaris III De invloedrijke OR

Leergang Ambtelijk Secretaris III De invloedrijke OR Leergang Ambtelijk Secretaris III De invloedrijke OR Cursusdag 1 09:30 uur Kennismaking We starten deze module een kennismaking. We inventariseren de verwachtingen van alle deelnemers. U krijgt een toelichting

Nadere informatie

In de praktijk wat kan, op school wat moet

In de praktijk wat kan, op school wat moet Els Grijmans Docent verpleegkunde HVA Lynette Menting, Claudia Bronner Klinisch Verpleegkundig Opleider OLVG In de praktijk wat kan, op school wat moet Nieuw HBOV duaal curriculum HVA AMC OLVG Programma

Nadere informatie

Basisscholing Palliatieve Zorg voor artsen 2 november 2006 Nationaal Congres Palliatieve Zorg Sasja Mulder Onderwijs in palliatieve zorg in de medische specialisten opleiding 2001 2003 COPZ project ontwikkeling

Nadere informatie

Studieplan Visie Coachtraining Gezondheidscoach

Studieplan Visie Coachtraining Gezondheidscoach Nieuw-Vennep, 6 juni 2012 Bijscholing Visie Coachtraining Gezondheidscoach Aan de hand van training in gesprekstechnieken en zelfbewustzijn coacht de Diëtiste, Voedingsdeskundige, Gewichtsconsulente mensen

Nadere informatie

Workshop Verzuimmanagement Verzuimverschil in 1 dag

Workshop Verzuimmanagement Verzuimverschil in 1 dag Workshop Verzuimmanagement Verzuimverschil in 1 dag 2014 Verzuimland Vermelde prijzen zijn gebaseerd op het prijsniveau van 2014 Verzuimmanagement De workshop Verzuimmanagement is een ééndaagse workshop

Nadere informatie

Eindtermen vervolgopleiding intensive care verpleegkundige

Eindtermen vervolgopleiding intensive care verpleegkundige Eindtermen vervolgopleiding intensive care verpleegkundige De beschrijving van de eindtermen voor de vervolgopleiding tot intensive care verpleegkundige is ontleend aan het deskundigheidsgebied intensive

Nadere informatie

Zontrainingen Specialist in trainingen voor de kinderopvang. Zontrainingen Het beste bieden aan kinderen, ouders en collega s in de kinderopvang

Zontrainingen Specialist in trainingen voor de kinderopvang. Zontrainingen Het beste bieden aan kinderen, ouders en collega s in de kinderopvang Zontrainingen Specialist in trainingen voor de kinderopvang Zontrainingen Het beste bieden aan kinderen, ouders en collega s in de kinderopvang Inhoud Pagina 1. Inleiding 3 2. Over zontrainingen 3 3. Over

Nadere informatie

Docenten die hun onderwijs meer willen afstemmen op de individuele verschillen tussen leerlingen en hun leeropbrengst willen vergroten.

Docenten die hun onderwijs meer willen afstemmen op de individuele verschillen tussen leerlingen en hun leeropbrengst willen vergroten. 1. Differentiëren Onderzoeken welke manieren en mogelijkheden er zijn om te differentiëren en praktische handvatten bieden om hiermee aan de slag te gaan. Vervolgens deze kennis toepassen in de praktijk

Nadere informatie

3-daagse Masterclass Zorg ICT: EPD en ehealth toepassingen in de zorg

3-daagse Masterclass Zorg ICT: EPD en ehealth toepassingen in de zorg 3-daagse Masterclass Zorg ICT: EPD en ehealth toepassingen in de zorg 12 maart, 9 april en 7 mei 2014 Locatie: Broederplein 39, 3703 CD Zeist Nascholing voor professionals in de gezondheidszorg Georganiseerd

Nadere informatie

Klinische Ethiek op de IC

Klinische Ethiek op de IC congres Klinische Ethiek op de IC 26 november 2010 - Jaarbeurs Utrecht Bestemd voor IC-verpleegkundigen, fellows (artsen) intensive care, arts- assistenten en intensivisten. Wat zijn de lange-termijn gevolgen

Nadere informatie

Programma van toetsing

Programma van toetsing Programma van toetsing Inleiding In samenwerking met onderwijskundige experts hebben we ons programma van toetsing ontworpen. Het programma van toetsing is gevarieerd en bevat naast kennistoetsen en beoordelingen

Nadere informatie

Juni 2015 Spaarne Gasthuis versie 6 1

Juni 2015 Spaarne Gasthuis versie 6 1 STAGE MEDISCH LEIDERSCHAP voor aios Titel Tags Ziekenhuis Locaties Specialisme Korte beschrijving stage Reactie aios Praktijkstage medisch leiderschap voor aios Medisch leiderschap, ziekenhuisorganisatie,

Nadere informatie

MANAGEN VAN CONFLICTEN OP DE WERKPLEK. Vaardigheidstraining

MANAGEN VAN CONFLICTEN OP DE WERKPLEK. Vaardigheidstraining MANAGEN VAN CONFLICTEN OP DE WERKPLEK Vaardigheidstraining Managen van conflicten op de werkvloer Introductie Conflicten hebben zowel belemmerende als kansrijke aspecten. Naast pijn, verwarring en onzekerheid

Nadere informatie

Opleidingsprogramma DoenDenken

Opleidingsprogramma DoenDenken 15-10-2015 Opleidingsprogramma DoenDenken Inleiding Het opleidingsprogramma DoenDenken is gericht op medewerkers die leren en innoveren in hun organisatie belangrijk vinden en zich daar zelf actief voor

Nadere informatie

Samenvatting leerstof Geriatrie opleiding

Samenvatting leerstof Geriatrie opleiding Samenvatting leerstof Geriatrie opleiding Klinisch redeneren doen we in feite al heel lang. VUmc Amstel Academie heeft hiervoor een systematiek ontwikkeld, klinisch redeneren in 6 stappen, om gedetailleerd

Nadere informatie

De opleiding tot Restauratief Tandarts van de Nederlands Vlaamse Vereniging voor Restauratieve Tandheelkunde

De opleiding tot Restauratief Tandarts van de Nederlands Vlaamse Vereniging voor Restauratieve Tandheelkunde De opleiding tot Restauratief Tandarts van de Nederlands Vlaamse Vereniging voor Restauratieve Tandheelkunde 1. Inleiding Vanuit de tandheelkundige praktijk komt de vraag naar een gedifferentieerde tandarts

Nadere informatie

Opleiding mediation voor gedragsdeskundigen

Opleiding mediation voor gedragsdeskundigen mensenkennis De opleiding sluit perfect aan: sterker nog, door de theorie worden de tools die ik nu onbewust gebruik, meer bewust Opleiding mediation voor gedragsdeskundigen Opleiding mediation voor gedragsdeskundigen

Nadere informatie

Onderhandelen, Samenwerken en Conflictpreventie Informatiepakket voor medici

Onderhandelen, Samenwerken en Conflictpreventie Informatiepakket voor medici Onderhandelen, Samenwerken en Conflictpreventie Informatiepakket voor medici Welkom bij MediationPoint! Wat kunnen wij voor u doen? - Cursus Onderhandelen, Samenwerken en Conflictpreventie. Hoe? - Er zijn

Nadere informatie

ECTS-fiche. Opleiding. Geïntegreerde competentieverwerving 2. Lestijden. Ingeschatte totale studiebelasting (in uren) 1 Mogelijkheid tot

ECTS-fiche. Opleiding. Geïntegreerde competentieverwerving 2. Lestijden. Ingeschatte totale studiebelasting (in uren) 1 Mogelijkheid tot ECTS-fiche 1. Identificatie Opleiding Module Code Lestijden Studiepunten Ingeschatte totale studiebelasting (in uren) 1 Mogelijkheid tot GMW Geïntegreerde competentieverwerving 2 AD2 40 n.v.t. 220 JA aanvragen

Nadere informatie

Programma SIO Leergang

Programma SIO Leergang Programma SIO Leergang Voorjaar 2015 Stichting SIO Postbus 693 4200 AR Gorinchem T +31 (0) 183-645 029 E info@stichtingsio.nl www.stichtingsio.nl Programma SIO Leergang Voorjaar 2015 1. De Leergang & docenten

Nadere informatie

ECTS-fiche. 1. Identificatie. Graduaat Maatschappelijk werk Module Geïntegreerde competentieverwerving 3. Lestijden 40

ECTS-fiche. 1. Identificatie. Graduaat Maatschappelijk werk Module Geïntegreerde competentieverwerving 3. Lestijden 40 ECTS-fiche 1. Identificatie Opleiding Graduaat Maatschappelijk werk Module Geïntegreerde competentieverwerving 3 Code Ad3 Lestijden 40 Studiepunten n.v.t. Ingeschatte totale 120 studiebelasting (in uren)

Nadere informatie

Hightech Talent Masterclass

Hightech Talent Masterclass Hightech Talent Masterclass Doelstelling 3 Technische professionals leren anders Praktijkgerichte samenwerking Individueel Assessment Masterclass overzicht 6 Wat levert dit programma de deelnemers op?

Nadere informatie

TWEEDEJAARS COMPLEXE COMMUNICATIE OP SPREEKKAMERNIVEAU. Locatie: Sophia Revalidatie, Den Haag

TWEEDEJAARS COMPLEXE COMMUNICATIE OP SPREEKKAMERNIVEAU. Locatie: Sophia Revalidatie, Den Haag TWEEDEJAARS COMPLEXE COMMUNICATIE OP SPREEKKAMERNIVEAU Locatie: 2-3 - 4 november 2016 Toelichting De Nederlandse Vereniging van Revalidatieartsen (VRA) organiseert in samenwerking met PAO Heyendael van

Nadere informatie

Universiteit Opleiding Cursus Beschrijving Link. Vaardigheidsonderwijs 2e jaar

Universiteit Opleiding Cursus Beschrijving Link. Vaardigheidsonderwijs 2e jaar Overzicht bachelorcursussen Dit overzicht geeft een groot aantal bachelorcursussen weer die aandacht besteden cultuur en/of gender op het gebied van gezondheidszorg. Het overzicht betreft cursussen uit

Nadere informatie

Informatie over de landelijke training gespreksleiders Moreel Beraad van de Moreel Beraad Groep VUmc

Informatie over de landelijke training gespreksleiders Moreel Beraad van de Moreel Beraad Groep VUmc Informatie over de landelijke training gespreksleiders Moreel Beraad van de Moreel Beraad Groep VUmc Dr. Bert Molewijk (Programmaleider & trainer Moreel Beraad Groep VUmc & GGnet) Drs. Margreet Stolper

Nadere informatie

DR-QHSE-x. Deelreglement QHSE-manager

DR-QHSE-x. Deelreglement QHSE-manager DR-QHSE-x Deelreglement QHSE-manager Uitgave: augustus 2014 DR-QHSE-X 2 1 Algemeen Naam : Reed Business Opleidingen Adres : H.A. Lorentzstraat la, Zwijndrecht Aard : mondeling onderwijs Naast dit reglement

Nadere informatie

Een verslag van coachende begeleidingsgesprekken met een klasgenoot over de leerdoelen en leerpunten tijdens de stage.

Een verslag van coachende begeleidingsgesprekken met een klasgenoot over de leerdoelen en leerpunten tijdens de stage. Specificaties Medewerker maatschappelijke zorg Titel: Soort: Werksituatie: Eindproduct: Coachend begeleiden en sociaal activeren Cursus Gehandicaptenzorg, geestelijke gezondheidszorg, verslavingszorg,

Nadere informatie

Post-hbo opleiding forensische psychiatrie. Door de casuïstiek kan ik praktijk en theorie combineren en kan ik het direct toepassen in mijn werk.

Post-hbo opleiding forensische psychiatrie. Door de casuïstiek kan ik praktijk en theorie combineren en kan ik het direct toepassen in mijn werk. mensenkennis Post-hbo opleiding forensische psychiatrie Door de casuïstiek kan ik praktijk en theorie combineren en kan ik het direct toepassen in mijn werk. Post-hbo forensische psychiatrie Werken in

Nadere informatie

Programma Stichting Educatie Atrium Innovations GEZONDHEID

Programma Stichting Educatie Atrium Innovations GEZONDHEID Programma Stichting Educatie Atrium Innovations GEZONDHEID Groeien in gezondheid door kennis Onze gezondheid is ons belangrijkste bezit. Daarom is het goed dat we ons er steeds meer van bewust worden dat

Nadere informatie

Leiding geven aan leren 2015-2016 ACADEMIE PEDAGOGIEK EN ONDERWIJS. saxion.nl/apo

Leiding geven aan leren 2015-2016 ACADEMIE PEDAGOGIEK EN ONDERWIJS. saxion.nl/apo Leiding geven aan leren 2015-2016 ACADEMIE PEDAGOGIEK EN ONDERWIJS saxion.nl/apo Leiding geven aan leren Waarom en voor wie Onderwijsgevenden in het primair onderwijs (regulier en speciaal onderwijs),

Nadere informatie

Post-hbo cursus Coachen van zelfregulatie en zelfmanagement van de patiënt

Post-hbo cursus Coachen van zelfregulatie en zelfmanagement van de patiënt Post-hbo cursus Coachen van zelfregulatie en zelfmanagement van de patiënt de bewogen fysiotherapeut Geaccrediteerd door het KNGF Doel De post-hbo nascholingscursus Coachen van zelfregulatie en zelfmanagement

Nadere informatie

Meedoen& Meetellen. Wat betekent het voor mensen met een verstandelijke beperking? Trainingsmodules voor professionals

Meedoen& Meetellen. Wat betekent het voor mensen met een verstandelijke beperking? Trainingsmodules voor professionals Meedoen& Meetellen Wat betekent het voor mensen met een verstandelijke beperking? Trainingsmodules voor professionals Samenstelling trainingsmodule Eline Roelofsen Roel Schulte www.verwondering.nu Illustratie

Nadere informatie

Postmaster opleiding systeemtherapeut

Postmaster opleiding systeemtherapeut Postmaster opleiding systeemtherapeut mensenkennis In de context met cliënten, gezinnen en kinderen was dit leerzaam en direct bruikbaar in mijn werk. evaluatie deelnemer Postmaster opleiding systeemtherapeut

Nadere informatie

Leren hoe je leren kunt

Leren hoe je leren kunt Leren hoe je leren kunt Als manager stimuleer je de ontwikkeling van medewerkers en draag je zorg voor een goede onderlinge communicatie. Managers en medewerkers wisselen ervaringen uit en leren van elkaar.

Nadere informatie

Bron: Handleiding bij feedbackkader, Marjoleine Dobbelaer, Onderwijsinspectie 2013

Bron: Handleiding bij feedbackkader, Marjoleine Dobbelaer, Onderwijsinspectie 2013 Effectief feedback geven en ontvangen Bron: Handleiding bij feedbackkader, Marjoleine Dobbelaer, nderwijsinspectie 2013 Inleiding Deze handleiding is geschreven ter ondersteuning van het gebruik van het

Nadere informatie

ADR erkende 4 daagse Mediationopleiding. Inhoudelijke toelichting op de 4-daagse basisopleiding Mediation

ADR erkende 4 daagse Mediationopleiding. Inhoudelijke toelichting op de 4-daagse basisopleiding Mediation ADR erkende 4 daagse Mediationopleiding Inhoudelijke toelichting op de 4-daagse basisopleiding Mediation Inclusief: Literatuur, opleidingsmap, lunch, individuele begeleiding, kennistoets Doel van de training:

Nadere informatie

TRAINING VOOR VERTROUWENSPERSONEN Over integriteit en vertrouwelijkheid

TRAINING VOOR VERTROUWENSPERSONEN Over integriteit en vertrouwelijkheid TRAINING VOOR VERTROUWENSPERSONEN Over integriteit en vertrouwelijkheid Training voor medewerkers die binnen hun bedrijf als vertrouwenspersoon optimaal willen functioneren. Training vertrouwenspersonen

Nadere informatie

spoorzoeken en wegwijzen

spoorzoeken en wegwijzen spoorzoeken en wegwijzen OVERZICHT OPLEIDINGEN OPBRENGSTGERICHT LEIDERSCHAP Opbrengstgericht leiderschap Opbrengstgericht werken en opbrengstgericht leiderschap zijn termen die de afgelopen jaren veelvuldig

Nadere informatie

3.1 Persoonsgerichte werkvormen: leren van ervaringen, supervisie en intervisie

3.1 Persoonsgerichte werkvormen: leren van ervaringen, supervisie en intervisie 3.1 Persoonsgerichte werkvormen: leren van ervaringen, supervisie en intervisie Reflectie op het eigen handelen is voor de AVG een noodzakelijk element van zijn beroepsattitude (competentiegebied professionaliteit).

Nadere informatie

Sollicitatietraining: op weg naar stage & werk

Sollicitatietraining: op weg naar stage & werk Sollicitatietraining: op weg naar stage & werk De jongeren die zich aanmelden bij Maljuna Frato hebben een grote afstand tot de arbeidsmarkt en hebben weinig of geen zicht op hun mogelijkheden, kwaliteiten

Nadere informatie

Competentieprofiel voor coaches

Competentieprofiel voor coaches Competentieprofiel voor coaches I. Visie op coaching Kwaliteit in coaching wordt in hoge mate bepaald door de bijdrage die de coach biedt aan: 1. Het leerproces van de klant in relatie tot diens werkcontext.

Nadere informatie

3. Opleidingskader voor de opleiding Informatiecoördinator

3. Opleidingskader voor de opleiding Informatiecoördinator 3. Opleidingskader voor de opleiding Informatiecoördinator In het project GROOTER worden onder andere opleidingskaders ontwikkeld voor drie functiegerichte opleidingen voor Bevolkingszorg. In dit hoofdstuk

Nadere informatie

Video registratie van Korte praktijkbeoordelingen. Lex Linsen, coördinator medisch onderwijs Catharina Ziekenhuis

Video registratie van Korte praktijkbeoordelingen. Lex Linsen, coördinator medisch onderwijs Catharina Ziekenhuis Video registratie van Korte praktijkbeoordelingen Lex Linsen, coördinator medisch onderwijs Catharina Ziekenhuis 2 3 Video registratie KPB Programma 1/ Waarom videoregistratie 2/ Juridische aspecten 3/

Nadere informatie