Duurzaamheidsverslagen Praktijkgids

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Duurzaamheidsverslagen Praktijkgids"

Transcriptie

1 Duurzaamheidsverslagen Praktijkgids P Brigitte Hudlot Belgian Business Network for Corporate Social Responsibility

2 P

3 Duurzaamheidsverslagen Praktijkgids P Brigitte Hudlot Met de steun van de Programmatorische federale overheidsdienst Duurzame Ontwikkeling Belgian Business Network for Corporate Social Responsibility

4 Inhoud P Inleiding... 5 Deel 1: algemeen overzicht...6 I. Waarover hebben we het?...6 II. Internationale context...7 A. Ontwikkeling van het verschijnsel... 7 B. Wettelijk kader... 8 C. Internationale standaarden III. Nationale context...14 A. Ontwikkeling van het verschijnsel B. Wettelijk kader Deel 2: Verschillende stappen in de opstelling van een verslag...16 I. Inleiding...16 II. Waarom een verslag opstellen?...17 III. Wat is de reikwijdte (de scope ) van het verslag?...19 A. Geografische grenzen B.Integratie binnen het financieel verslag C. Regelmaat waarmee het verslag verschijnt D. Afbakening van het verslag E. Wettelijke grenzen IV. Welke informatie verschaffen?...24 A. Het materialiteitsbeginsel B. Een evenwicht tussen algemene beleidsstrategieën, cijfergegevens, case studies C. Dilemma s, mislukkingen en niet-gehaalde doelstellingen D. Behandelde thema s V. Verzamelen van gegevens...34 VI. Externe controle of externe certificering...37 A. Voor- en nadelen van externe certificering B. Waarop heeft de externe certificering betrekking? C. Wie kan een externe controle uitvoeren? VII.De rol van de stakeholders...42 A. Wanneer en hoe de stakeholders bij het proces betrekken? B. Verwachtingen van de beleggers VIII. Rol van het verslag binnen het algemene communicatiebeleid...47 A. Overige gebruikte communicatiemiddelen B. Verspreiding van het verslag en verzamelen van reacties IX. Besluit...52 Deel 3: overzicht van de basisvereisten voor de stapsgewijze opstelling van een verslag...54 Dankwoord Duurzaamheidsverslagen

5 Inleiding Transparantie tegenover stakeholders is een onomstotelijke en onomstreden pijler van maatschappelijk verantwoord ondernemen. De middelen en de omvang van deze transparantie staan tegenwoordig nog wel ter discussie Business & Society Belgium heeft besloten om het vrijwillige karakter van de keuze voor deze transparantieinitiatieven te ondersteunen, maar ongeacht het gekozen middel lijkt het ons essentieel om de relevantie, samenhang en betrouwbaarheid ervan te garanderen. Vanuit die gedachte hebben wij in april 2007 een werkgroep, bestaande uit vijftien bij ons netwerk aangesloten ondernemingen 1, opgericht om de kwaliteit van duurzaamheidsverslagen te bestuderen. Wij maken van de gelegenheid gebruik om deze ondernemingen en hun vertegenwoordigers, die ons meer dan één jaar bij ons initiatief hebben begeleid, te bedanken. Zoals u op de volgende bladzijden kunt lezen, blijft het aantal zogeheten niet-financiële verslagen maar groeien en is de inhoud ervan voortdurend in ontwikkeling. De eisen van stakeholders ontwikkelen zich echter ook en een verslag dat onvolledig of weinig relevant wordt geacht, heeft vaak een negatievere impact op de onderneming dan wanneer er helemaal geen verslag wordt gepubliceerd. Wij denken overigens dat het mogelijk is om een uitstekend verslag te publiceren volgens de laatste internationale standaarden, zonder dat dit ingewikkeld en omvangrijk moet zijn, waardoor ook kleinere ondernemingen gemotiveerd zouden kunnen worden om dit te realiseren. Als netwerk van ondernemingen richten wij ons in het bijzonder op deze doelgroep, maar het proces en de noodzakelijkheid van transparantie gelden net zo goed voor alle andere stakeholders, of het nu gaat om ngo s, vakbonden of de overheidssector. Ook voor deze betrokkenen is een pragmatisch aanpak geboden. Deze gids wil enerzijds de aandacht vestigen op de laatste ontwikkelingen rond niet-financiële verslagen om aan de nieuwe verwachtingen van de stakeholders te voldoen en anderzijds op de hulpmiddelen en bestaande ervaringen die kunnen helpen bij het opstellen van een duidelijk en relevant verslag. Wij baseren ons daarvoor op de activiteiten van de werkgroep, op de laatste onderzoeken hieromtrent op internationaal niveau en natuurlijk op de voorbeelden van onlangs gepubliceerde verslagen. Het is onze bedoeling om de volgende vragen te beantwoorden: Wat zijn de verwachtingen van de stakeholders ten aanzien van niet-financiële verslagen? Hoe kan van dit verslag een dynamisch communicatiemiddel worden gemaakt dat samenhangt met de duurzaamheidsstrategie van de onderneming? Welke hulpmiddelen staan ter beschikking van de onderneming? Welke stappen en succesfactoren zijn er bij het opstellen van een uitstekend verslag? Wij hopen dankzij deze gids aan te tonen dat duurzaamheidsverslagen veel meer kunnen zijn dan een momentopname van de onderneming en dat ze kunnen uitgroeien tot waardevolle instrumenten, waardoor zowel binnen als buiten de organisatie de dialoog kan worden aangegaan om de MVO-strategie verder te verbeteren. Namens Business & Society Belgium, Brigitte Hudlot, Program Coordinator 1 Zie lijst van ondernemingen in bijlage

6 DEEL 1 Algemeen overzicht I. Waarover hebben we het? Zoals zo vaak wanneer wij een thema aansnijden dat verband houdt met duurzame ontwikkeling en maatschappelijk verantwoord ondernemen (MVO), is het nodig om bepaalde termen en concepten toe te lichten. Net als in het geval van niet-gouvernementele organisaties betekent dat in het geval van niet-financiële verslagen dat we eerst zeggen wat ze niet zijn. Hierdoor kunnen we voorlopig de moeilijke vraag omzeilen waarover ze dan wel gaan of liever gezegd, welke soorten informatie ze omvatten. Er bestaat geen absolute definitie wanneer het gaat om niet-financiële verslagen. Naar gelang de ontwikkeling in de loop van de tijd, het land van herkomst, de sector en meer nog de onderneming zelf, kan de inhoud van deze verslagen zeer ruim variëren. Zonder te streven naar volledigheid, onderscheiden wij de volgende soorten verslagen: milieuverslagen, milieu-, gezondheids- en veiligheidsverslagen (EHS), MVO-verslagen: EHS + sociale effecten en citizenshipacties, liefdadigheids- en citizenshipverslagen, duurzaamheidsverslagen: economische, sociale en milieuaspecten Sinds 2004 komen MVO-verslagen en duurzaamheidsverslagen het meeste voor. Voordien, sinds het begin van de jaren negentig, werden milieuverslagen het vaakst gepubliceerd. Het is interessant om vast te stellen dat sommige ondernemingen enkele van deze verslagen combineren. Dat geldt bijvoorbeeld voor de Johnson & Johnson-groep, die zowel een Sustainability Report (duurzaamheidsverslag) als een Worldwide Contributions Program Annual Report 2 (verslag over citizenship- en liefdadigheidsacties) publiceert. In de rest van deze gids concentreren wij ons vooral op de zogeheten MVO-verslagen of duurzaamheidsverslagen, waarop de belangrijke internationale standaarden betrekking hebben en waarover de meeste onderzoeken en publicaties gaan. 2 Duurzaamheidsverslagen

7 II. Internationale context A. Ontwikkeling van het verschijnsel Het totale aantal ondernemingen dat momenteel een niet-financieel verslag publiceert, is moeilijk te schatten, maar enkele cijfers en statistieken stellen ons in staat om de omvang van het verschijnsel en de ontwikkeling ervan te bevatten. De eerste niet-financiële verslagen verschijnen in het begin van de jaren negentig. Wij zien zelfs dat het Amerikaanse bedrijf Ben & Jerry s al in 1989 zijn eerste verslag maakt. Deze eerste verslagen werden gepubliceerd op initiatief van de Amerikaanse vereniging CERES 3 (Coalition for Environmentally Responsible Economies), die werd opgericht na de ramp met de Exxon Valdez in De zogeheten CERES/Valdez-beginselen, die op verzoek van het Social Investment Forum 4 werden geformuleerd, behelzen een aantal belangrijke regels in verband met milieuverslaggeving. De internetsite CorporateRegister.com 5 inventariseert duurzaamheidsverslagen, MVO-verslagen en milieuverslagen in binnen- en buitenland. De website baseert zich daarvoor op een netwerk van partners (verslaggevingsstandaarden, institutionele partijen, consultants, universiteiten, enzovoort) die informatie doorgeven over nieuwe verslagen die zijn verschenen. De makers van CorporateRegister.com schatten dat hun site ongeveer 90 % van de wereldwijd opgestelde verslagen omvat. De onderstaande grafiek, die afkomstig is van de site, toont de ontwikkeling van het aantal verslagen in de wereld sinds het begin van de jaren negentig. Wij wijzen erop dat de site ook statistieken per land, per sector en per soort verslag bevat. Tabel 1: ontwikkeling van het aantal MVO-verslagen, duurzaamheidsverslagen en milieuverslagen van 1992 tot Copyright (c) CorporateRegister.com 3 CERES is het grootste netwerk van beleggersorganisaties, organisaties van milieudeskundigen en maatschappelijke organisaties in Noord- Amerika. CERES werkt samen met ondernemingen en beleggers aan de uitdagingen van duurzame ontwikkeling. 4 Noord-Amerikaans netwerk dat zich toelegt op de ontwikkeling van maatschappelijk verantwoord beleggen (MVB). 5 Praktijkgids

8 USA Japan Germany Australia Canada Italy The Netherlands Spain France Switzerland Sweden Finland Norway Denmark South Africa Brazil Belgium Austria New Zeeland UK Momenteel worden de meeste verslagen opgesteld door ondernemingen uit het Verenigd Koninkrijk en de Verenigde Staten, maar één van de ontwikkelingen die de laatste twee jaar door deskundigen wordt opgemerkt, is dat het aantal verslagen van ondernemingen uit Rusland, India, Brazilië en China toeneemt. Tabel 2: verdeling naar land van het aantal MVO-verslagen, duurzaamheidsverslagen en milieuverslagen van 1992 tot (accumulatief) Copyright (c) CorporateRegister.com B. Wettelijk kader Wij wagen ons niet in het debat tussen degenen die voorstander zijn van verplichte publicatie van een duurzaamheidsverslag en degenen die vinden dat MVO en de hulpmiddelen daarvoor gebaseerd moeten blijven op vrijwillige initiatieven van het bedrijfsleven. Bij wijze van informatie vinden wij het echter interessant om een algemeen overzicht te geven van de wetgeving op dit gebied. Er bestaat geen wettelijk kader op internationaal of Europees niveau dat de opstelling of een verplichte opstelling van een duurzaamheidsverslag regelt. Binnen de wetgeving die van toepassing is op andere domeinen, heeft de Europese Unie toch invloed uitgeoefend op de publicatie van informatie die betrekking heeft op governance, sociale aspecten en milieuaspecten. Enkele voorbeelden: De richtlijnen 6 die van toepassing zijn op de publicatie van financiële informatie en de verantwoordelijkheid van bestuurscolleges, bepalen dat de financiële risico s ten gevolge van sociale of milieukwesties vermeld moeten worden. 6 Richtlijn (2003/51/EG) Duurzaamheidsverslagen

9 De verordening betreffende de toepassing van internationale standaarden voor jaarrekeningen (International Accounting Standards) bepaalt eveneens dat milieurisico s vermeld moeten worden als ze van invloed zijn op de financiële gezondheid van de onderneming 7. Sinds 2005 worden bovendien bijlagen daaromtrent geëist. De IPPC-richtlijn 8 (Integrated Pollution Prevention and Control Directive) verplicht de lidstaten om gegevens over de uitstoot van grote industriële ondernemingen te verzamelen, te registreren en aan de Commissie te rapporteren. Enkele landen hebben wetgeving ontwikkeld die betrekking heeft op verplichte niet-financiële verslaglegging voor ondernemingen (meestal beursgenoteerde ondernemingen). In Europa hebben sommige landen zich uitsluitend gericht op milieuaspecten (bv. Denemarken, Nederland) en andere uitsluitend op sociale aspecten (bv. België, Portugal). Slechts twee landen, Frankrijk en Noorwegen, hebben tot nu toe een verslaggevingsplicht ingevoerd voor sociale (met inbegrip van mensenrechten) en milieuaspecten. Frankrijk: de wet van 2001 op de nieuwe economische regelingen (NRE-wet) art. 116 en de toepassingsbesluiten ervan De wet bepaalt dat alle beursgenoteerde ondernemingen in hun jaarverslag moeten verduidelijken op welke manier zij rekening houden met de maatschappelijke en milieugevolgen van hun activiteiten. Verschillende algemene maatregelen en toepassingsdecreten verduidelijken de aard van de informatie die gepubliceerd moet worden, waaronder: De toepassingsmaatregelen van de bepalingen inzake beroepsgelijkheid tussen vrouwen en mannen; De tewerkstelling en integratie van gehandicapte werknemers; De maatschappelijke projecten; De manier waarop het bedrijf rekening houdt met het effect van zijn activiteiten op de werkgelegenheid en regionale ontwikkeling in Frankrijk; De manier waarop het bedrijf de bepalingen van de fundamentele IAO-verdragen bevordert bij zijn onderaannemers en zich verzekert van de naleving van die bepalingen door zijn dochtermaatschappijen; Het verbruik van watervoorraden, grondstoffen en energie met eventueel de maatregelen die zijn genomen om de energiezuinigheid en het gebruik van hernieuwbare energie te verbeteren; De maatregelen die zijn genomen om de aantasting van het biologisch evenwicht, natuurlijke omgevingen en beschermde planten- en diersoorten te beperken; Alle gegevens over de doelstellingen die het bedrijf aan zijn dochtermaatschappijen in het buitenland oplegt met betrekking tot de bovengenoemde punten. Het interessantste gegeven is zeker de mogelijkheid voor stakeholders om gerechtelijke stappen te ondernemen tegen ondernemingen die zich niet houden aan de NRE-wet. Wetsverwijzing: wet nr van 15 mei 2001 op de Nieuwe Economische Regelingen - P Er bestaan verschillende onderzoeken die wetgeving vergelijken en evalueren. Het begrip regelgeving is meestal zelf onderwerp van evaluatie in deze onderzoeken. Wij stellen twee van deze onderzoeken aan u voor: ORSE 9 : Kritisch overzicht van de toepassing van artikel 116 van de NRE-wet door het bedrijfsleven (bijlage 5C bevat een vergelijkingstabel van de verschillende wetten), KPMG 10 en UNEP 11 : Carrots and Sticks for Starters, tendensen met betrekking tot vrijwillige en verplichte standaarden voor duurzaamheidsverslagen, Verordening (EG) 1606/2002 betreffende de toepassing van internationale standaarden voor jaarrekeningen werd op 19 juli 2002 aangenomen door het Europees Parlement en de Raad. 8 Richtlijn 96/61/EG van de Raad inzake geïntegreerde preventie en bestrijding van verontreiniging ( IPPC-richtlijn ). 9 naslagdocumenten, verslaglegging Milieuprogramma van de Verenigde Naties: Praktijkgids

10 C. Internationale standaarden Terwijl het wettelijk kader betrekkelijk beperkt is, hebben vrijwillige standaarden juist een bijzonder intensieve ontwikkeling doorgemaakt, vooral wat betreft de eisen die ze stellen. Het belang van deze internationale standaarden blijkt vooral uit de mogelijkheid om verslagen op betrouwbaarheid en kwaliteit te toetsen en op lange termijn zelfs om sectoren met elkaar te vergelijken. Verschillende standaarden voor sociaal of milieubeheer zijn gericht op externe communicatie en transparantie met betrekking tot de resultaten. Dat geldt bijvoorbeeld voor het Europese milieubeheersysteem EMAS 12, dat een verslag voorschrijft, in tegenstelling tot ISO , dat een verslag enkel aanbeveelt. Er bestaan ook transparantie- en communicatiecriteria voor nog specifiekere instrumenten, zoals die voor de evaluatie van het effect van broeikasgassen. Dat geldt voor twee internationaal erkende instrumenten, namelijk de Bilan Carbone TM14 en het Green House Gas Protocol 15. Andere referentiesystemen of internationale organen bevelen de publicatie van duurzaamheidsverslagen aan en geven richtlijnen. Wij noemen bijvoorbeeld de richtlijnen van de OESO 16 voor multinationale ondernemingen, de Global Compact van de Verenigde Naties 17 en de standaard SA P Voor een duidelijk en nauwkeurig beeld van bestaande instrumenten, standaarden en referentiesystemen en hun verband met het begrip verslaggeving verwijzen wij u door naar het overzicht dat door het Belgische bedrijf Cap Conseil is opgesteld voor de Organisation Internationale de la Francophonie 19. In het kader van deze gids bespreken wij de standaarden die specifiek gewijd zijn aan de opstelling van dergelijke verslagen, aan de certificering ervan of aan de verplichting tegenover stakeholders, namelijk het Global Reporting Initiative en de standaard AA1000. Global Reporting Initiative (gri3) 20 Wij moesten wel beginnen met dit initiatief, dat sinds zijn ontstaan in 1997 is uitgegroeid tot de referentiestandaard als het gaat om de publicatie van economische, sociale en milieu-informatie. Volgens de site van het GRI hebben meer dan duizend duurzaamheidsverslagen deze richtlijnen gevolgd in 2007 (resultaten 2006). Het is van belang om te benadrukken dat deze standaard is ontwikkeld door een platform van stakeholders (ondernemingen, ngo s, universiteiten). Het GRI is sinds 2002 een onafhankelijke organisatie, maar werd oorspronkelijk opgericht onder de vlag van het Milieuprogramma van de Verenigde Naties. 12 EMAS (The Eco-Management and Audit Scheme): De norm SA 8000 is een gestandaardiseerd beheersysteem dat speciaal gericht is op de naleving van arbeidsnormen. 19 Responsabilité Sociétale, Inventaire d outils législation, conventions, référentiels, codes de conduite, labels, méthodes et indices boursiers Marie d Huart, Serge de Backer Les publications de l IEPF, collection Points de repère, 2007 Te downloaden op Duurzaamheidsverslagen

11 Het algemene kader van het GRI, waarvan inmiddels een derde versie bestaat, omvat de volgende elementen: richtlijnen: hierin zijn de basisbeginselen en 79 hoofdindicatoren opgenomen, protocollen: documenten die de nodige bijzonderheden bevatten voor de praktische opstelling van het verslag (definities, toelichting op de indicatoren, methoden voor gegevenscompilatie, technische referenties, enzovoort), zeven sectorale supplementen: financiële dienstverlening, transport en logistiek, mijnbouw en metaalindustrie, overheidsinstellingen, reisorganisaties, telecommunicatie en automobielsector. In de richtlijnen zijn de volgende tien basisbeginselen opgenomen: 1. Materialiteit 2. Inachtneming van stakeholders Beginselen met betrekking tot de inhoud van het verslag 3. Duurzaamheidscontext 4. Volledigheid 5. Evenwicht 6. Vergelijkbaarheid 7. Nauwkeurigheid Beginselen die de kwaliteit van het verslag (en de gegevens) bepalen 8. Regelmatigheid 9. Betrouwbaarheid 10. Duidelijkheid Wat de praktische aanwijzingen betreft voor de opstelling van het verslag, geven de richtlijnen ook aan hoe de omvang ( scope ) van het verslag bepaald moet worden door rekening te houden met de volgende aspecten: voor de thematische omvang: belang van de effecten, materialiteit, prioriteiten, verwachtingen van stakeholders, voor de entiteitsomvang (landen, divisies, dochtermaatschappijen, onderaannemers, leveranciers, enzovoort): controleniveau en capaciteit, belang van de effecten. Voor de inhoud maakt het GRI3 een essentiële driedeling: uitgebreid ondernemingsprofiel: betrokkenheid van de directie, algemeen beleid, definitie van effecten, risico s en kansen, bestuursprincipes, profiel van de organisatie, omvang van het verslag, relaties met stakeholders, enzovoort, managementaanpak: uitvoering van algemene strategieën, beheerssystemen, trainings-, evaluatie- en controlemethoden, enzovoort, prestatie-indicatoren: economische, sociale en milieu-indicatoren en geïntegreerde prestatie-indicatoren die een algemeen beeld van de onderneming in termen van duurzame ontwikkeling proberen te geven. Ondernemingen moeten zich houden aan de zogeheten hoofdindicatoren, die voor iedereen gelden. De overige indicatoren gaan over thema s, opkomende praktijken of praktijken die uitsluitend gericht zijn op bepaalde ondernemingen. Deze indicatoren zijn verdeeld in zeven categorieën: - economische indicatoren, - milieu-indicatoren, - indicatoren voor arbeidspraktijken en -voorwaarden, - indicatoren voor mensenrechten, - indicatoren voor productaansprakelijkheid, - indicatoren voor maatschappelijke acties. Praktijkgids 11

12 Wij kunnen de standaard als volgt samenvatten: Richtlijnen van het verslag Inhoud (4 beginselen) Kwaliteit (6 beginselen) Grenzen Output Ondernemingen waarvan het verslag in overeenstemming is met het GRI-kader, hebben het recht om een logo te gebruiken dat het toepassingsniveau van de standaard aanduidt. Er bestaan drie toepassingsniveaus: C, B en A. Deze drie letters kunnen worden aangevuld met het teken + wanneer het verslag door een derde is geverifieerd. Het verslag moet een tabel met de toepassingsniveaus van de standaard, het opgegeven niveau en het soort evaluatie bevatten. Een onderneming kan zelf haar niveau opgeven, haar toepassingsniveau extern laten beoordelen of het secretariaat van het GRI om advies vragen. Bovendien kiezen sommige ondernemingen ervoor om de richtlijnen te volgen zonder een bepaald niveau op te geven. De volgende ondernemingen geven bijvoorbeeld als niveau op: Ondernemings-profiel Management-aanpak Indicatoren (7 categorieën) Umicore 2006: volgt de richtlijnen, publiceert een toepassingstabel, maar geeft geen specifiek niveau op Fortis 2007: B+ /GRI checked Belgacom 2007: C+ /GRI checked Coca-Cola Belgium Luxembourg 2006: B- /self declared KBC 2007: B+ /self declared Tabel 3: voorstelling van de toepassingsniveaus van het GRI3-kader Report application level C C+ B B+ A Standard disclosures G3 Profile disclosures G3 Management approach disclosures G3 Preformance indicators & sector supplement performance indicators output output output Report on : 1.1, , , , , Not required Report on a minimum of 10 Performance Indicators, including at least one from each of: social, economic, and environment. Report externally assured Report on all criteria listed for Level C plus: 1.2, 3.9, 3.13, , Management Approach Disclosures for each Indicator Category Report on a minimum of 20 Performance Indicators, at least one from each of: economic, environment, human rights, labor, society, product responsibility. Report externally assured Same as requirement for Level B Management Approach disclosed for each Indicator Category Respond on each core G3 and Sector Supplement indicator with due regard to the materiality Principle by either: a) reporting on the indicator or b) explaining the reason for its omission. Bron en copyright : GRI3 12 Duurzaamheidsverslagen

13 Kortom, het GRI vormt niet alleen een referentie- en vergelijkingsinstrument voor verslagen, maar is ook een gedetailleerde gids die de inhoud en vorm van het verslag bepaalt. Het GRI wordt bovendien als referentie vermeld in tal van andere (al dan niet vrijwillige) standaarden over de aspecten van het verslagleggingsproces. AA 1000 framework Deze standaard is in 1999 ingevoerd door The Institute for Social and Ethical AccountAbility ( AccountAbility ) 21, een Brits instituut dat in 1996 door verschillende stakeholders (ondernemingen, ngo s, universiteiten) is opgericht. Deze standaard beoogt ondernemingen beter in staat te stellen om rekenschap aan hun stakeholders af te leggen door de kwaliteit te verbeteren van de follow-up, audit en verslaggeving van gegevens over ethische en sociale prestaties. Daartoe wordt gebruikgemaakt van standaardprocedures voor de volgende aspecten: planning, boekhouding ( meetsysteem ), audit en verslaggeving, opname in de strategie (management en operationeel), verplichting ten opzichte van stakeholders. De standaard stelt voor dat ondernemingen zich baseren op een reeks beginselen die de kwaliteit van het verslag in alle fasen moeten waarborgen, onder andere wanneer het verslag wordt opgesteld. Het centrale beginsel blijft echter dat aan de verwachtingen van stakeholders wordt voldaan dankzij een proces van dialoog en betrokkenheid. Onder stakeholders vallen ook onmondige groepen, zoals toekomstige generaties en het milieu. Deze grote beginselen lijken tamelijk veel op die welke van toepassing zijn op het GRI, waarop deze standaard trouwens een aanvulling beweert te zijn. Momenteel wordt deze standaard gebruikt door ongeveer 150 ondernemingen (voornamelijk in het Verenigd Koninkrijk). Dit is een betrekkelijk gering aantal in vergelijking met de duizend ondernemingen die zich beroepen op het GRI. Het interessante is dat deze eerste standaard aanleiding heeft gegeven tot de ontwikkeling van onderliggende standaarden, waaronder de AA 1000 Assurance Standard, die betrekking heeft op de controle van verslagen. Deze standaard, die specialisten op het gebied van controle en certificering van duurzaamheidsverslagen moet leiden, heeft als voornaamste doel om de geloofwaardigheid van deze controles en dus van de verslagen zelf te vergroten. In het tweede deel van deze gids gaan wij nader in op controles en certificering. 21 Praktijkgids 13

14 III. Nationale context A. Ontwikkeling van het verschijnsel Over het geheel genomen zijn er betrekkelijk weinig ondernemingen die een duurzaamheidsverslag over hun activiteiten in België publiceren. Als wij kijken naar de lijst van Belgische ondernemingen die in 2006 en/of 2007 een MVO-verslag (economische, sociale, maatschappelijke en milieuaspecten) hebben gepubliceerd op de site corporate register en naar de lijst van ondernemingen die meedingen naar de Belgische prijs voor het beste duurzaamheidsverslag van het Instituut van de Bedrijfsrevisoren (IBR) 22, komen we uit op twintig verslagen. Omdat de economie zeer sterk verschilt van land tot land, is het moeilijk om vergelijkingen te maken. Wij merken echter op dat in Nederland meer dan vijftig MVO-verslagen zijn gepubliceerd in Als wij kijken naar de ondernemingen in de Bel 20, publiceert slechts 50 % een duurzaamheids- of MVOverslag, met een regelmaat van eenmaal per jaar tot om de drie jaar. Ter vergelijking: van de ondernemingen in de FT , de lijst met de 500 belangrijkste multinationals van de Financial Times, heeft 67 % een niet-financieel verslag gepubliceerd in Voor de Europese ondernemingen komt dit cijfer uit op 88 %. Deze betrekkelijk zwakke cijfers voor België zijn op verschillende manieren te verklaren. Wij noemen er hier twee. Het is zeker dat dit type verslag meestal is voorbehouden aan grote nationale of multinationale ondernemingen. Slechts heel weinig kmo s wagen zich eraan, terwijl de Belgische economie nu juist hoofdzakelijk uit kmo s bestaat. Een tweede mogelijke verklaring is de trend om internationale verslagen te publiceren waarin alle activiteiten van de groep op globaal niveau worden vermeld, zodat de Belgische entiteiten in een meer algemeen verslag zijn geïntegreerd. De Sodexo-groep publiceert bijvoorbeeld geen specifiek verslag voor zijn activiteiten in België, maar heeft wel een zeer compleet verslag dat in Frankrijk op groepsniveau wordt gepubliceerd. Het verslag van Toyota Europe wordt daarentegen door het Europese hoofdkantoor in Brussel gepubliceerd, maar de Belgische activiteiten zijn marginaal. Wij nemen dit verslag dus niet mee in onze telling. Deze trend lijkt echter om te buigen en sommige multinationale ondernemingen ontwikkelen thans nationale en zelfs regionale of lokale verslagen (per productiebedrijf). Dat is al lang het geval voor Janssen Pharmaceutica, een onderdeel van de Johnson & Johnson-groep, en Randstad. Voor de Coca-Cola-groep gaat het om een betrekkelijk recent initiatief (2006). 22 De prijs voor het beste duurzaamheidsverslag wordt jaarlijks uitgereikt door het Instituut van de Bedrijfsrevisoren Duurzaamheidsverslagen

15 B. Wettelijk kader Zoals eerder vermeld, heeft België een wettelijk kader dat een deel van de informatie omvat die meestal in duurzaamheidsverslagen wordt vermeld. Het betreft de federale verplichting om een sociale balans te publiceren, maar ook de verplichting voor de meest vervuilende ondernemingen in het Vlaams Gewest om een milieuverslag te publiceren. Deze twee wetten richten zich echter op slechts een deel van de indicatoren op sociaal en milieugebied. In de volgende hoofdstukken schenken wij aandacht aan de opstelling van duurzaamheidsverslagen waarvoor momenteel nog geen wetgeving bestaat. Wij wijzen er wel op dat de Belgische regering niet onverschillig blijft voor duurzaamheidsverslagen. In het federaal actieplan Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen 24 is namelijk een specifiek punt daarover opgenomen. Actie 9: Duurzaamheidsverslaggeving a) Omschrijving Transparantie is één van de basisprincipes van maatschappelijk verantwoord ondernemen. Het opzetten van een succesvolle stakeholderdialoog hangt in grote mate af van het ter beschikking stellen van informatie op een toegankelijke en eerlijke manier. Transparantie kan onder meer verkregen worden door het uitbrengen van een duurzaamheidsverslag, waarin niet enkel over de financiële en economische resultaten en uitdagingen wordt gerapporteerd, maar ook over de sociale- en milieuaspecten, resultaten en uitdagingen. (...) Een recentelijk (juni 2005) internationaal onderzoek van KPMG in samenwerking met de Universiteit van Amsterdam naar duurzaamheidsverslaggeving bij de top 100 ondernemingen in 16 landen en de top 250 ondernemingen wereldwijd geeft een beeld van de evolutie van de rapporteringen gedurende de laatste 10 jaren op wereldwijd niveau. (...) België bengelt onder aan het lijstje en er is zelfs een achteruitgang vast te stellen ten opzichte van Nochtans zijn al heel wat Belgische ondernemingen vertrouwd met de rapportering rond duurzaamheidsaspecten. (...) De vraag is dan ook waarom de stap naar een geïntegreerde verslaggeving zo weinig wordt gemaakt in België en de Belgische ondernemingen niet meegaan in de internationale ontwikkelingen op dit vlak. Onderstaande actie wil hieraan verhelpen. b) Actie De actie is opgebouwd uit drie deelacties, die zich telkens tot een andere groep van ondernemingen richten. 1. De Commissie voor Bank-, Financiën- en Assurantiewezen (CBFA) zal een werkgroep oprichten met experten en stakeholders die zullen onderzoeken welke initiatieven dienen genomen te worden om beursgenoteerde ondernemingen aan te zetten om aan duurzaamheidsverslaggeving te doen in het kader van de internationale context en in het kader van de creatie van een level playing field met betrekking tot onze buurlanden. Tevens zal zij in kaart brengen, op basis van buitenlandse voorbeelden en op basis van het Global Reporting Initiative, welke gegevens ministens dienen opgenomen te worden in een duurzaamheidsverslag. (...) 2. Ook voor overheidsondernemingen (al dan niet beursgenoteerd) zal worden nagegaan op welke manier zij aan duurzaamheidsverslaggeving kunnen doen. (...) 3. Voor kleine en middelgrote ondernemingen zal een handleiding worden opgemaakt door de CBFA die KMO s moet helpen om een duurzaamheidsverslag uit te brengen. (...) De volledige tekst met de doelgroepen, de verantwoordelijken en het tijdschema is te vinden op 24 Op 29 maart 2006 is door de Interdepartementale Commissie Duurzame Ontwikkeling (ICDO) een referentiekader aangaande maatschappelijk verantwoord ondernemen goedgekeurd, dat vervolgens op 28 april 2006 door de federale regering is aangenomen. Het MVO-actieplan is op 25 oktober 2006 door de ICDO goedgekeurd en op 21 december 2006 door de federale regering aangenomen. Praktijkgids 15

16 DEEL 2 Verschillende stappen in de opstelling van een verslag I. Inleiding Sinds het begin van de jaren 90 zijn MVO en duurzame ontwikkeling sterk geëvolueerd, zowel wat de perceptie als wat de uitvoering betreft. De aard van de stakeholders en van hun verwachtingen onderging overigens ook een sterke evolutie. Hetzelfde geldt uiteraard evenzeer voor de niet-financiële verslaggeving. Het is dus tijd om samen met de bedrijven een balans op te maken van de ervaringen van de voorbije jaren en van de al dan niet nieuwe problemen die nog onopgelost zijn. Een werkgroep die Business & Society in 2007 oprichtte, heeft zich hierover gebogen. Het tweede deel van dit verslag is in hoofdzaak gebaseerd op de conclusies van de vergaderingen van deze werkgroep. Het fenomeen van de niet-financiële verslaggeving heeft overigens dusdanige vormen aangenomen dat er steeds meer studies worden uitgevoerd om de jongste evoluties te analyseren en hieruit lessen te trekken voor de toekomst. Uit enkele van deze studies leerden we welke de voornaamste verwachtingen zijn van de stakeholders op het vlak van verslaggeving, en welke grote evoluties momenteel aan de gang zijn of mogen worden verwacht met betrekking tot de opstelling van duurzaamheidsverslagen. We verwerkten ook deze besluiten in de hierna volgende hoofdstukken. Dit tweede deel volgt de chronologie van de vragen die bedrijven zich stellen bij het opstellen van een dergelijk verslag. Het zijn deze vragen die aan de deelnemers van de werkgroep werden voorgelegd: Waarom een verslag opstellen? Is dit echt nodig? Wie interesseert het? Wat zijn de voordelen van een dergelijke oefening? Wie zou een dergelijk verslag moeten publiceren? 16 Duurzaamheidsverslagen

17 Wat moeten de grenzen zijn van het verslag? Moet het een internationaal, nationaal, lokaal,... verslag zijn? Moet het verslag in de financiële rapportering worden geïntegreerd? Moet het jaarlijks worden gepubliceerd of niet? Moeten alle entiteiten erin opgenomen zijn en tot op welke hoogte? Wat is de juridische reikwijdte van het verslag? Welk soort informatie moet erin worden verwerkt? Moeten alle thema s aan bod komen? Welk evenwicht moet er zijn tussen algemene beleidsstrategieën, cijfergegevens, case studies,...? Is het nodig om dilemma s, mislukkingen en niet-gehaalde doelstellingen te vermelden? Hoe overgaan tot het verzamelen van de gegevens? Moet het verslag worden gereviseerd? Wat zijn de voordelen van een externe revisie? Wat wordt er geverifieerd? Wie kan instaan voor de certificering van een verslag? Wat is de rol van de stakeholders? Wanneer en op welke wijze moeten ze bij de totstandkoming van het verslag worden betrokken? Wat zijn de specifieke verwachtingen van de beleggers? Hoe het verslag integreren in het algemene communicatiebeleid? Welke zijn de andere middelen waarover ondernemingen beschikken om over deze thema s te communiceren? In welke vorm kan het worden gepubliceerd en hoe kan het worden verspreid? We merken hierbij op dat er geen eenduidig en voor iedereen volledig bevredigend antwoord bestaat op al deze vragen. Haast elke onderneming heeft haar eigen aanpak. Daarom zullen we hoofdzakelijk aan de hand van concrete voorbeelden werken om de verschillende mogelijkheden te tonen. Sommige vragen blijven overigens onbeantwoord en zullen in de toekomst ongetwijfeld nog meermaals het voorwerp uitmaken van nieuwe studies. Ii. Waarom een verslag opstellen? Een eerste antwoord lijkt evident: om de impact, de resultaten, de activiteiten en de doelstellingen van de onderneming op het vlak van duurzame ontwikkeling of MVO te tonen aan de stakeholders. Het verslag is een instrument ter bevordering van de transparantie, een concept dat aan de basis ligt van elk MVO-beleid. Uiteraard, maar... waarom stellen bepaalde bedrijven die het op dit vlak bijzonder goed doen, dan geen verslag op? Colruyt, Alpro en Ecover zijn hier voorbeelden van. Uiteraard, maar... als de stakeholders zo gebrand zijn op deze verslagen, waarom geven ze dan geen feedback bij de publicatie? Praktijkgids 17

18 Uiteraard, maar... is het niet een beetje kort door de bocht om dit verslag tot een eenvoudig verantwoordingsinstrument te reduceren? Dit zijn enkele van de vragen die regelmatig terugkeren wanneer moet worden beslist om al dan niet over te gaan tot de opstelling van een verslag. Allereerst moet worden gepreciseerd dat de opstelling van een eerste verslag heel wat tijd en de inzet van veel menselijke en financiële middelen kan vergen. Dit wordt in de loop der jaren wat minder, maar het blijft een belangrijke inspanning. Het is dan ook logisch dat een onderneming de voor- en nadelen afweegt alvorens eraan te beginnen. Communicatiespecialisten zullen overigens bevestigen dat een slecht opgesteld verslag meer negatieve reacties kan uitlokken dan helemaal geen verslag. Indien een onderneming het verslag als een simpel verantwoordingsinstrument ziet, zijn de belangrijkste vragen die er moeten worden gesteld alvorens aan de oefening te beginnen wellicht: Voor wie stellen we dit verslag op? Wie zijn onze stakeholders? Is dit de beste manier om met hen te communiceren? Verwachten de stakeholders dat van onze onderneming? Heel wat ondernemingen hebben echter bijkomende redenen om een dergelijk verslag op te stellen: De opstelling van het verslag wordt benut als een beheerinstrument. In dat geval biedt het verslag kansen om: - De informatie in verband met de uitdagingen op het vlak van duurzame ontwikkeling beter te beheren. - De echt prioritaire uitdagingen beter te identificeren en vast te leggen. - Goede interne praktijken beter te identificeren. - De verwachtingen van de stakeholders beter te leren kennen. - MVO beter te integreren binnen de strategie van de onderneming. - Duidelijke doelstellingen voorop te stellen en na te streven. De opstelling van het verslag wordt aangegrepen als een proces om het MVO-beleid interne bekendheid te verlenen en toe te lichten. Het proces om de risico s te identificeren, de gegevens en case studies te verzamelen, en de informatie te structureren en dit voor alle afdelingen biedt een onderneming vaak de kans om haar algemene beleid te concretiseren. In functie van de mee te delen informatie krijgen de verschillende afdelingen een duidelijker beeld van de concrete rol die ze kunnen spelen. Dankzij het verslag kan de onderneming haar prestaties ook vergelijken met die van andere ondernemingen in dezelfde sector die een verslag publiceren. Over het algemeen is een verslag pas echt zinvol en waardevol wanneer het wordt beschouwd als een beheerinstrument voor het MVO-beleid, en niet louter als een routineuze jaarlijkse communicatieoefening. Tot slot moet het verslag niet als een doel op zich worden gezien op het vlak van de transparantie tegenover de stakeholders, maar veeleer als een middel om in dialoog te treden (we komen hier later nog op terug). Zodra dat het geval is, houdt het verslag op een verantwoordingsstuk te zijn en wordt het een echt communicatieinstrument of zelfs een dialooginstrument. 18 Duurzaamheidsverslagen

19 Iii. Wat is de reikwijdte (de scope ) van het verslag? A. Geografische grenzen Er bestaan verscheidene verslaggevingsniveaus. Een onderneming kiest er slechts één van of combineert verscheidene mogelijkheden. Meestal zijn ook hier de stakeholders doorslaggevend wanneer moet worden beslist over de geografische afbakening van het verslag. Indien de maatschappelijke uitdagingen van de onderneming en dus van haar stakeholders zich hoofdzakelijk situeren op het niveau van de lokale gemeenschappen waarbinnen zij haar productieactiviteiten ontwikkelt (bv.: lokale tewerkstelling, werknemersmobiliteit en overlast van vrachtwagens, milieuoverlast), is het ongetwijfeld verstandig om een verslag op lokaal niveau op te stellen, of hooguit op regionaal of nationaal niveau. Indien de onderneming daarentegen een belangrijke internationale speler is die wereldwijd prioritaire uitdagingen aangaat, zal zij een verslag opstellen op het niveau van de groep. Hoewel bedrijven aanvankelijk de neiging hadden om het bij één wereldwijd verslag te houden, stellen we momenteel vast dat dit steeds vaker wordt gecombineerd met nationale of zelfs lokale verslagen. Janssen Pharmaceutica Deze Belgische onderneming, die voor 100 % tot de Johnson & Johnson Groep behoort, publiceert sedert lang haar eigen verslag. Binnen de groep worden er verslagen opgesteld op het niveau van de verschillende landen of op Europees niveau, naast een wereldwijd verslag. De reikwijdte van het verslag wordt hierin duidelijk gepreciseerd: Overzicht van de organisatie en de reikwijdte van dit verslag Dit Duurzaamheidsverslag heeft betrekking op Janssen Pharmaceutica NV, de Belgische vennootschap die de Productie en de Ondersteunende Diensten vertegenwoordigt, alsook de Belgische vestiging van Johnson & Johnson Pharmaceutical Research & Development. Ook de cijfers van Janssen Animal Health BVBA en Janssen Internationaal CVBA zijn mee in het verslag opgenomen. In België heeft Janssen Pharmaceutica vestigingen in Beerse, Geel en Olen. Bron: Duurzaamheidsverslag 2006 van Janssen Pharmaceutica - Praktijkgids 19

20 Coca-Cola De Coca-Cola Groep publiceert sedert verscheidene jaren een wereldwijd verslag. Sinds 2006 publiceert ook het filiaal van België en Luxemburg een maatschappelijk jaarverslag. Dit jaarverslag preciseert zijn geografische grenzen en verwijst voor de uitdagingen die voor België niet van toepassing zijn, naar het wereldwijd verslag. Het voorwoord van het eerste verslag zegt: Mensen zoals u verwachten van een bedrijf als het onze dat het zegt hoe het omgaat met mens, milieu en samenleving. Dat willen we doen met dit eerste Maatschappelijk Jaarverslag van de Coca-Cola vestigingen in België en Luxemburg met betrekking tot onze activiteiten in Maatschappelijk verantwoord ondernemen is één van de pijlers van de groei-strategie voor Coca-Cola wereldwijd. Ook in onze regio, België en Luxemburg, zetten wij ons dag na dag in om dat concreet te maken. Bron: Maatschappelijk jaarverslag 2005 en Maatschappelijk jaarverslag Wanneer wij de ondernemingen hiernaar vragen, keren de volgende opmerkingen steevast terug: De lokale verslagen zijn in hoofdzaak bedoeld om de uitdagingen in de onmiddellijke omgeving duidelijk te identificeren, zodat we transparant kunnen werken en verantwoording kunnen afleggen aan de lokale stakeholders. De stakeholders die de lokale verslagen lezen, zijn over het algemeen niet dezelfde als deze die de wereldwijde verslagen lezen. Bij wijze van voorbeeld: de beleggers en de financiële gemeenschap hebben over het algemeen belangstelling voor wereldwijde verslagen, net als de vertegenwoordigers van de internationale kantoren van ngo s. Buurtcomités en lokale overheden hebben echter meer aandacht voor informatie over dingen die zich veel minder ver van hun bed afspelen. De opstelling van lokale verslagen biedt een onderneming de kans om bij het personeel van de lokale entiteiten meer begrip en belangstelling te wekken voor MVO-uitdagingen. De taal waarin de verslagen worden opgesteld, moet worden gekozen in functie van de stakeholders die moeten worden geïnformeerd. B. Integratie binnen het financieel verslag Aangezien duurzame ontwikkeling en MVO op 3 pijlers berusten (economie, milieu en maatschappij), is het logisch dat deze drie aspecten ook aan bod komen in het zogenaamde duurzaamheidsverslag. We kunnen ons dus afvragen net zoals verscheidene ondernemingen al deden of het niet interessant zou zijn om de sociale en milieugerelateerde aspecten in het bestaande financiële verslag te integreren (waarin dan al de sociale balans werd opgenomen). We stellen vast dat ondernemingen sedert verscheidene jaren inderdaad de neiging hebben om een hoofdstuk gewijd aan milieu, MVO en duurzame ontwikkeling op te nemen in hun financieel jaarverslag ongeacht of ze al dan niet een niet-financieel verslag publiceren. Het gaat meestal om enkele pagina s die niet echt geïntegreerd zijn binnen het geheel van de financiële resultaten en die er ook geen verband mee houden. 20 Duurzaamheidsverslagen

GRI Workshop. Facilitator: Joris Wiemer. Brussel, 26 Januari. Senior Coordinator External Relations

GRI Workshop. Facilitator: Joris Wiemer. Brussel, 26 Januari. Senior Coordinator External Relations GRI Workshop Facilitator: Joris Wiemer Senior Coordinator External Relations Agenda Duurzaamheidsverslaggeving en de GRI Richtlijnen (30 min) Oefening: Het Duurzaamheidsverslaggevingsprocess (45 min) Vragen

Nadere informatie

Dieter Vander Beke. Maatschappelijk Verantwoorde Overheid ISO 26000 & GRI Provinciale milieudag provincie Antwerpen 24 juni 2014

Dieter Vander Beke. Maatschappelijk Verantwoorde Overheid ISO 26000 & GRI Provinciale milieudag provincie Antwerpen 24 juni 2014 Dieter Vander Beke Maatschappelijk Verantwoorde Overheid ISO 26000 & GRI Provinciale milieudag provincie Antwerpen 24 juni 2014 Overzicht van de presentatie 1. Vertrouwen in de overheid? 2. Maatschappelijke

Nadere informatie

inspireren en innoveren in MVO

inspireren en innoveren in MVO inspireren en innoveren in MVO Inleiding Gert Van Eeckhout Beleidsondersteuner MVO - Departement WSE Wat is MVO? Waarom MVO? Beleidslijnen Vlaamse overheid MVO? een proces waarbij ondernemingen vrijwillig

Nadere informatie

Normalisatie: de wereld op één lijn. ISO 26000. Maatschappelijke Verantwoordelijkheid van Organisaties (MVO) Zet goede bedoelingen om in goede acties

Normalisatie: de wereld op één lijn. ISO 26000. Maatschappelijke Verantwoordelijkheid van Organisaties (MVO) Zet goede bedoelingen om in goede acties Normalisatie: de wereld op één lijn. ISO 26000 Maatschappelijke Verantwoordelijkheid van Organisaties (MVO) Zet goede bedoelingen om in goede acties 2 Inhoudsopgave ISO 26000: een richtlijn voor iedereen

Nadere informatie

ISO 26000 Jaarcongres 2013

ISO 26000 Jaarcongres 2013 ISO 26000 Jaarcongres 2013 Workshop: Zelfverklaring en GRI als communicatiemiddel bij stakeholderdialoog Dick Hortensius NEN, Senior Consultant managementsystemen Hans Kröder Internationaal Expert ISO

Nadere informatie

6e Sustainability Congres 17 maart 2005. Jacqueline Cramer (EUR) Dick Hortensius (NEN) Louise Bergenhenegouwen (NEN)

6e Sustainability Congres 17 maart 2005. Jacqueline Cramer (EUR) Dick Hortensius (NEN) Louise Bergenhenegouwen (NEN) 6e Sustainability Congres 17 maart 2005 Jacqueline Cramer (EUR) Dick Hortensius (NEN) Louise Bergenhenegouwen (NEN) Programma Voorstel voor ISO Guidance on Social Responsibility Resultaten eerste vergadering

Nadere informatie

Juryverslag voor het Beste Rapport Duurzaam Ondernemen 2006. Prijs 2007

Juryverslag voor het Beste Rapport Duurzaam Ondernemen 2006. Prijs 2007 Juryverslag voor het Beste Rapport Duurzaam Ondernemen 2006 20 NOVEMBER 2007 JURYVERSLAG VOOR HET BESTE RAPPORT DUURZAAM ONDERNEMEN 2006 JURYVERSLAG VOOR HET BESTE RAPPORT DUURZAAM ONDERNEMEN 2006 Doelstellingen

Nadere informatie

Duurzaam en maatschappelijk verantwoord ondernemen

Duurzaam en maatschappelijk verantwoord ondernemen Duurzaam en maatschappelijk verantwoord ondernemen Duurzaam en maatschappelijk verantwoord ondernemen in KBC Duurzaam en Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen (Corporate Social Responsibility of CSR)

Nadere informatie

Ervaringen met GRI en CO2-Prestatieladder. 14 december 2011

Ervaringen met GRI en CO2-Prestatieladder. 14 december 2011 Ervaringen met GRI en CO2-Prestatieladder 14 december 2011 Overzicht presentatie Intro VGG Communicatie en organisatie GRI en Jaarbeeld CO2 en Prestatieladder Transparantiebenchmark Aanbestedingen Slide

Nadere informatie

ISO 26000, wereldwijde MVO richtlijn

ISO 26000, wereldwijde MVO richtlijn ISO 26000, wereldwijde MVO richtlijn Zet goede bedoelingen om in goede acties Ingeborg Boon NEN met dank aan Hans Kröder 1 Europees: 30 leden Wereldwijd: 159 leden ruim 60 jaar 18.000 publicaties Missie:

Nadere informatie

HoE kwam dit duurzaamheids- verslag tot StAnd?

HoE kwam dit duurzaamheids- verslag tot StAnd? hoofdstuk 2 Hoe kwam dit duurzaamheidsverslag tot stand? Voor de opmaak van dit duurzaamheidsverslag heeft AWDC beroep gedaan op de richtlijnen voor duurzaamheidsrapportering van Global Reporting Initiative

Nadere informatie

VGZ verantwoord beleggingsbeleid in vergelijking met Code Duurzaam Beleggen VVV. geen. geen

VGZ verantwoord beleggingsbeleid in vergelijking met Code Duurzaam Beleggen VVV. geen. geen VGZ verantwoord beleggingsbeleid in vergelijking met Code Duurzaam Beleggen VVV Code Duurzaam Beleggen VvV onderdeel inhoud verschil artikel 1 De Code Duurzaam Beleggen opgesteld door het Verbond van Verzekeraars

Nadere informatie

TETRALERT - ONDERNEMING VOORSTEL TOT HERZIENING VAN DE RICHTLIJN AANDEELHOUDERSRECHTEN

TETRALERT - ONDERNEMING VOORSTEL TOT HERZIENING VAN DE RICHTLIJN AANDEELHOUDERSRECHTEN TETRALERT - ONDERNEMING VOORSTEL TOT HERZIENING VAN DE RICHTLIJN AANDEELHOUDERSRECHTEN 1. Inleiding Op 9 april 2014 maakte de Europese Commissie aan het Europees Parlement een voorstel van richtlijn over

Nadere informatie

INLEIDING: WAAROM HET IVOOR 1 DEEL 1. DUURZAME ONTWIKKELING EN MAATSCHAPPELIJK VERANTWOORD ONDERNEMEN 11

INLEIDING: WAAROM HET IVOOR 1 DEEL 1. DUURZAME ONTWIKKELING EN MAATSCHAPPELIJK VERANTWOORD ONDERNEMEN 11 INHOUDSOPGAVE INLEIDING: WAAROM HET IVOOR 1 1. ESF-PROJECT HET IVOOR... 5 1.1 Noden...5 1.2 Doelstellingen...6 1.3 Doelgroep...6 1.4 Activiteiten...6 1.5 Referenties...7 2. DANKWOORD... 9 2.1 Docenten

Nadere informatie

Betekenis nieuwe GRI - Richtlijnen. Rob van Tilburg Adviesgroep duurzaam ondernemen DHV Utrecht, 23 November 2006

Betekenis nieuwe GRI - Richtlijnen. Rob van Tilburg Adviesgroep duurzaam ondernemen DHV Utrecht, 23 November 2006 Betekenis nieuwe GRI - Richtlijnen Rob van Tilburg Adviesgroep duurzaam ondernemen DHV Utrecht, 23 November 2006 Opbouw presentatie 1. Uitgangspunten veranderingen G2 - > G3 2. Overzicht belangrijkste

Nadere informatie

Duurzaamheidverslag: ook voor u? Koen Vanbrabant FEBEM, 10 maart 2015

Duurzaamheidverslag: ook voor u? Koen Vanbrabant FEBEM, 10 maart 2015 Duurzaamheidverslag: ook voor u? Koen Vanbrabant FEBEM, 10 maart 2015 Mission: Creating Responsible Business in society Vision: Sustainability Coach Values: Responsibility & Respect Ons Engagement geïntegreerd

Nadere informatie

GRI Tabel Duurzaamheidsverslag 2015

GRI Tabel Duurzaamheidsverslag 2015 GRI Tabel Duurzaamheidsverslag 2015 BMA Ergonomics b.v. rapporteert volgens de core variant van versie G4 van de richtlijnen van het Global Reporting Initiative. Op de indicatoren en de informatie in het

Nadere informatie

Norm inzake de toepassing van de ISA's in Belgie

Norm inzake de toepassing van de ISA's in Belgie Norm inzake de toepassing van de ISA's in Belgie De Raad van het Instituut van de Bedrijfsrevisoren, Overwegende dat het moderniseren van het norrnatief kader voor de uitvoering van revisorale opdrachten

Nadere informatie

Nederlandse Beroepsorganisatie van Accountants t.a.v. Adviescollege voor Beroepsreglementeting Postbus 7984 1008 AD AMSTERDAM

Nederlandse Beroepsorganisatie van Accountants t.a.v. Adviescollege voor Beroepsreglementeting Postbus 7984 1008 AD AMSTERDAM E Ernst & Young Accountants LLP Telt +31 88 407 1000 Boompjes 258 Faxt +31 88407 8970 3011 XZ Rotterdam, Netherlands ey.corn Postbus 2295 3000 CG Rotterdam, Netherlands Nederlandse Beroepsorganisatie van

Nadere informatie

Stichting bedrijfstakpensioenfonds voor de Houthandelindustrie september 2015

Stichting bedrijfstakpensioenfonds voor de Houthandelindustrie september 2015 Maatschappelijk verantwoord beleggen Stichting bedrijfstakpensioenfonds voor de Houthandelindustrie september 2015 Beleid ten aanzien van Maatschappelijk verantwoord beleggen Inleiding BPF Houthandel draagt

Nadere informatie

MVO volgens : een ISO26000 zelfverklaring

MVO volgens : een ISO26000 zelfverklaring MVO volgens : een ISO26000 zelfverklaring 1 Waarom MVO? Moeten: Horen: Lonen: gedrag af MVO handelen wordt afgedwongen MVO handelen o.b.v. vrijwilligheid (morele motivatie) De markt beloont MVO en straft

Nadere informatie

Interne controle en risicobeheer

Interne controle en risicobeheer COMMISSIE CORPORATE GOVERNANCE PRIVATE STICHTING Interne controle en risicobeheer Richtlijnen in het kader van de wet van 6 april 2010 en de Belgische Corporate Governance Code 2009 Hulpdocument voor het

Nadere informatie

Duurzaam Bankieren in 2015: hoogtepunten en vooruitblik. Waarde creëren voor onze stakeholders

Duurzaam Bankieren in 2015: hoogtepunten en vooruitblik. Waarde creëren voor onze stakeholders Duurzaam Bankieren in 2015: hoogtepunten en vooruitblik Waarde creëren voor onze stakeholders Duurzaam bankieren bij ABN AMRO ABN AMRO levert een scala aan producten en diensten aan particuliere, private

Nadere informatie

Deelnameprotocol Transparantiebenchmark 2015

Deelnameprotocol Transparantiebenchmark 2015 Deelnameprotocol Transparantiebenchmark 2015 Maart 2015 De Transparantiebenchmark is een jaarlijks onderzoek van het Ministerie van Economische Zaken naar de inhoud en kwaliteit van externe verslaggeving

Nadere informatie

Wij leggen rekenschap af over:

Wij leggen rekenschap af over: VRAGEN Het afleggen van rekenschap. ANTWOORDEN TOELICHTING / VOORBEELDEN VRAAG 1. Onze organisatie legt rekenschap af over onze effecten op de maatschappij, de economie en het milieu. Welke activiteiten

Nadere informatie

REKENHOF. Consolideren en motiveren om vooruitgang te boeken

REKENHOF. Consolideren en motiveren om vooruitgang te boeken REKENHOF Consolideren en motiveren om vooruitgang te boeken STRATEGISCH PLAN 2010-2014 2 Inleiding Dit document stelt de resultaten voor van de strategische planning van het Rekenhof voor de periode 2010-2014.

Nadere informatie

Duurzaamheidsverslaggeving

Duurzaamheidsverslaggeving Duurzaamheidsverslaggeving MVO-contactdag - Gent 20 oktober 2010 Frank Van Damme - Commotie Agenda Duurzaamheidsverslaggeving Situering? Wat? Waarom? Global Reporting Initiative - GRI Inhoud Materialiteit

Nadere informatie

Eumedion symposium Nederland vestigingsland aantrekkelijk voor beleggers én ondernemingen

Eumedion symposium Nederland vestigingsland aantrekkelijk voor beleggers én ondernemingen Eumedion symposium Nederland vestigingsland aantrekkelijk voor beleggers én ondernemingen Belastingen: het dilemma van het betalen van een fair share en de verschillende voorkeuren van aandeelhouders en

Nadere informatie

WERKGROEP. comply or explain PRACTICALIA. Datum: 30 november 2015. EY, De Kleetlaan 2, 1831 Diegem. Nederlands en Frans

WERKGROEP. comply or explain PRACTICALIA. Datum: 30 november 2015. EY, De Kleetlaan 2, 1831 Diegem. Nederlands en Frans WERKGROEP comply or explain PRACTICALIA Datum: 30 november 2015 Locatie: Timing: Taal: EY, De Kleetlaan 2, 1831 Diegem 14u00 17u00 Nederlands en Frans DOELSTELLING Het finale doel is om betere inzichten

Nadere informatie

Casus 2.1 Betere prestaties door beter verslag; bedrijf gebaat bij niet-financiële 'cijfers'

Casus 2.1 Betere prestaties door beter verslag; bedrijf gebaat bij niet-financiële 'cijfers' Casus 2.1 Betere prestaties door beter verslag; bedrijf gebaat bij niet-financiële 'cijfers' 22 januari 2011 zaterdag Arjan de Draaijer en Marleen Janssen Groesbeek Afgelopen week is voor het eerst de

Nadere informatie

De Belgische farmaceutische industrie in een internationale context

De Belgische farmaceutische industrie in een internationale context As % of total European pharmaceutical industry De Belgische farmaceutische industrie in een internationale context Terwijl België slechts 2,6 % vertegenwoordigt van het Europees BBP, heeft de farmaceutische

Nadere informatie

Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen: Corporate Social Responsibility in a Transnational Perspective

Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen: Corporate Social Responsibility in a Transnational Perspective Editors: J.J.A. Hamers CA. Schwarz B.T.M. Steins Bisschop Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen: Corporate Social Responsibility in a Transnational Perspective INTERSENTIA METRO TABLE OF CONTENTS Woord

Nadere informatie

Sustainable News Editie 1, 2014

Sustainable News Editie 1, 2014 Sustainable News Editie 1, 2014 Rotterdam/Amersfoort,maart 2014 Geachte relatie, Als gewaardeerde zakelijk partner doet het ons genoegen u de eerste editie toe te zenden van Sustainable News die dit jaar

Nadere informatie

GESCHIEDENIS 1898: 1959: 1989: 1995: 1999: 2007: 2009: 2010:

GESCHIEDENIS 1898: 1959: 1989: 1995: 1999: 2007: 2009: 2010: Kijk! dit doen wij. IDENTITY-KIT GESCHIEDENIS 1898: Start Drukkerij Wils - Wiels 1959: Oprichting vennootschap Drukkerij Ignace Wils pvba 1989: omvorming vennootschap naar Drukkerij Ignace Wils nv 1995:

Nadere informatie

Materialiteit en waardecreatie. Jos Reinhoudt 21 mei 2015

Materialiteit en waardecreatie. Jos Reinhoudt 21 mei 2015 Materialiteit en waardecreatie Jos Reinhoudt 21 mei 2015 JOS REINHOUDT MVO Nederland Speerpuntonderwerpen: Transparantie Stakeholderdialoog Impact MVO Trendrapport 2015 j.reinhoudt@mvonederland.nl @JosReinhoudt

Nadere informatie

raamovereenkomst norm voor Sociale en milieuverslagen binnen de Europese leder- en looiindustrie Commissie dialogen sociale sector leder/looien

raamovereenkomst norm voor Sociale en milieuverslagen binnen de Europese leder- en looiindustrie Commissie dialogen sociale sector leder/looien raamovereenkomst norm voor Sociale en milieuverslagen binnen de Europese leder- en looiindustrie Commissie dialogen sociale sector leder/looien (op 17 juni 2008 in de Commissie goedgekeurd) 1. Inleiding

Nadere informatie

Toerisme in cijfers Tourism in figures 2013. 03 aantal overnachtingen naar verblijfsmotief 2013 number of overnight stays by motive of stay 2013

Toerisme in cijfers Tourism in figures 2013. 03 aantal overnachtingen naar verblijfsmotief 2013 number of overnight stays by motive of stay 2013 Toerisme in cijfers Tourism in figures 2013 XL 03 aantal overnachtingen naar verblijfsmotief 2013 number of overnight stays by motive of stay 2013 Ju i 2014 2 AANTAL OVERNACHTINGEN NAAR VERBLIJFSMOTIEF,

Nadere informatie

Maatschappelijk Verantwoord Beleggingsbeleid

Maatschappelijk Verantwoord Beleggingsbeleid Stichting Bedrijfstakpensioenfonds voor de Houthandel en Maatschappelijk Verantwoord Beleggen In dit document wordt het Maatschappelijk Verantwoord Beleggingsbeleid (MVB-beleid) van Stichting Bedrijfstakpensioenfonds

Nadere informatie

Gedragscode. SCA Gedragscode

Gedragscode. SCA Gedragscode SCA Gedragscode 1 Gedragscode SCA Gedragscode SCA wil op sociaal- en milieutechnisch verantwoorde wijze omgaan met haar belanghebbenden en op basis van respect, verantwoordelijkheid en uitmuntendheid een

Nadere informatie

Code maatschappelijk verantwoord beleggen 1 januari 2010 PF-B-2009 / 324

Code maatschappelijk verantwoord beleggen 1 januari 2010 PF-B-2009 / 324 Code maatschappelijk verantwoord beleggen 1 januari 2010 PF-B-2009 / 324 Inhoudsopgave 1. Inleiding... 3 2. Beleid maatschappelijk verantwoord beleggen... 3 2.1. Maatschappelijke verantwoordelijkheid...

Nadere informatie

JC 2014 43 27 May 2014. Joint Committee Richtsnoeren voor de behandeling van klachten door de effectensector (ESMA) en de bankensector (EBA)

JC 2014 43 27 May 2014. Joint Committee Richtsnoeren voor de behandeling van klachten door de effectensector (ESMA) en de bankensector (EBA) JC 2014 43 27 May 2014 Joint Committee Richtsnoeren voor de behandeling van klachten door de effectensector (ESMA) en de bankensector (EBA) 1 Inhoudsopgave Richtsnoeren voor de behandeling van klachten

Nadere informatie

de aanbevelingen in het verslag van de Deskundigengroep mensenhandel van de Europese Commissie aan de EU-lidstaten van 22 december 2004,

de aanbevelingen in het verslag van de Deskundigengroep mensenhandel van de Europese Commissie aan de EU-lidstaten van 22 december 2004, Conseil UE RAAD VA DE EUROPESE U IE Brussel, 20 mei 2009 (26.05) (OR. en) PUBLIC 8723/4/09 REV 4 LIMITE CRIMORG 63 MIGR 43 E FOPOL 86 OTA van: aan: Betreft: het voorzitterschap het COREPER/de Raad Ontwerp-conclusies

Nadere informatie

Duurzaam ondernemen Musea

Duurzaam ondernemen Musea Duurzaam ondernemen Musea Kunst voor bedrijfsvoering Rob van Tilburg Mei 2012 DHV 2012 All rights reserved Alleen voor intern gebruik Welkom en agenda Definitie en duiding duurzaam ondernemen Omgang bedrijven

Nadere informatie

CobiT. Drs. Rob M.J. Christiaanse RA PI themabijeenkomst Utrecht 29 juni 2005 9/2/2005 1

CobiT. Drs. Rob M.J. Christiaanse RA PI themabijeenkomst Utrecht 29 juni 2005 9/2/2005 1 CobiT Drs. Rob M.J. Christiaanse RA PI themabijeenkomst Utrecht 29 juni 2005 9/2/2005 1 Control objectives for information and related Technology Lezenswaardig: 1. CobiT, Opkomst, ondergang en opleving

Nadere informatie

Duurzame ontwikkeling met én binnen ABN AMRO IBM Future enterprise. Vincent G.P. van Assem ABN AMRO Amsterdam, 13 september 2006

Duurzame ontwikkeling met én binnen ABN AMRO IBM Future enterprise. Vincent G.P. van Assem ABN AMRO Amsterdam, 13 september 2006 Duurzame ontwikkeling met én binnen ABN AMRO IBM Future enterprise Vincent G.P. van Assem ABN AMRO Amsterdam, 13 september 2006 1 Planet The world is flat 2 People 3 Wereldbevolking: 6.541.920.085 (per

Nadere informatie

Index van de GRI-inhoud

Index van de GRI-inhoud Index van de GRI-inhoud Algemene informatie-elementen G4-32 Algemene informatieelementen Jaarlijks Financieel Verslag 204 Pagina( s) Externe controle Strategie en Analyse G4-2: Brief aan de aandeelhouders

Nadere informatie

ADVIES UITGEBRACHT DOOR DE ECONOMISCHE EN SOCIALE RAAD VOOR HET BRUSSELS HOOFDSTEDELIJK GEWEST TIJDENS ZIJN ZITTING VAN 17 MAART 2011.

ADVIES UITGEBRACHT DOOR DE ECONOMISCHE EN SOCIALE RAAD VOOR HET BRUSSELS HOOFDSTEDELIJK GEWEST TIJDENS ZIJN ZITTING VAN 17 MAART 2011. ADVIES UITGEBRACHT DOOR DE ECONOMISCHE EN SOCIALE RAAD VOOR HET BRUSSELS HOOFDSTEDELIJK GEWEST TIJDENS ZIJN ZITTING VAN 17 MAART 2011 inzake de criteria aan te nemen voor de definitie van de begrippen

Nadere informatie

GRI-tabel - ANWB MVO-jaarverslag 2012

GRI-tabel - ANWB MVO-jaarverslag 2012 GRI-tabel - ANWB MVO-jaarverslag 2012 Verwijzing paginanummers Visie en strategie 1.1 Verklaring van de directie. 1. Voorwoord 1.2 Beschrijving van belangrijke gevolgen, risico's en mogelijkheden. 1. Voorwoord,

Nadere informatie

KEY ISSUES - Corporate Governance COMMISSIE VOOR HET BANK- EN FINANCIEWEZEN

KEY ISSUES - Corporate Governance COMMISSIE VOOR HET BANK- EN FINANCIEWEZEN KEY ISSUES - Corporate Governance COMMISSIE VOOR HET BANK- EN FINANCIEWEZEN Rapportering corporate governance Brussel, 18 november 1999 Mevrouw, Mijnheer, De Commissie voor het Bank en Financiewezen en

Nadere informatie

MVO. MVO Prestatieladder. Ondernemen met oog voor balans tussen 3- P s. People Planet Profit. MVO kan bijdragen om deze balans te vinden.

MVO. MVO Prestatieladder. Ondernemen met oog voor balans tussen 3- P s. People Planet Profit. MVO kan bijdragen om deze balans te vinden. MVO meetbaar gemaakt Themabijeenkomst VNO NCW 22 november 2010 MVO-Prestatieladder MVO Ondernemen met oog voor balans tussen 3- P s People Planet Profit MVO kan bijdragen om deze balans te vinden Wat valt

Nadere informatie

STAKEHOLDERS. Hoe gaan we daar mee om? Jacques van Unnik Manager Personnel Certification & Training 3 december 2015 BUSINESS ASSURANCE

STAKEHOLDERS. Hoe gaan we daar mee om? Jacques van Unnik Manager Personnel Certification & Training 3 december 2015 BUSINESS ASSURANCE BUSINESS ASSURANCE STAKEHOLDERS Hoe gaan we daar mee om? Jacques van Unnik Manager Personnel Certification & Training 3 december 2015 1 DNV GL 2014 Stakeholders 19 November 2015 SAFER, SMARTER, GREENER

Nadere informatie

ONTWERPVERSLAG. NL In verscheidenheid verenigd NL 2014/2104(DEC) 22.1.2015

ONTWERPVERSLAG. NL In verscheidenheid verenigd NL 2014/2104(DEC) 22.1.2015 EUROPEES PARLEMENT 2014-2019 Commissie begrotingscontrole 22.1.2015 2014/2104(DEC) ONTWERPVERSLAG over het verlenen van kwijting voor de uitvoering van de begroting van de Europese Stichting voor opleiding

Nadere informatie

Veelgestelde vragen (FAQ's) Staples EthicsLink

Veelgestelde vragen (FAQ's) Staples EthicsLink Veelgestelde vragen (FAQ's) Staples EthicsLink Inleiding Het doel van dit document is om medewerkers van Staples te informeren over de helpdeskvoor ethiek en de naleving daarvan (Ethics and Compliance

Nadere informatie

Richtsnoeren. Richtsnoeren met betrekking tot centrale begrippen van de AIFMD 13.08.2013 ESMA/2013/611

Richtsnoeren. Richtsnoeren met betrekking tot centrale begrippen van de AIFMD 13.08.2013 ESMA/2013/611 Richtsnoeren Richtsnoeren met betrekking tot centrale begrippen van de AIFMD 13.08.2013 ESMA/2013/611 Datum: 13.08.2013 ESMA/2013/611 Inhoud I. Toepassingsgebied 3 II. Definities 3 III. Doel 4 IV. Naleving

Nadere informatie

BENT U ER KLAAR VOOR?

BENT U ER KLAAR VOOR? ISO 9001:2015 EN ISO 14001:2015 HERZIENINGEN ZIJN IN AANTOCHT BENT U ER KLAAR VOOR? Move Forward with Confidence WAT IS NIEUW IN ISO 9001:2015 & ISO 14001:2015 MEER BUSINESS GEORIENTEERD KERNASPECTEN "LEIDERSCHAP

Nadere informatie

Private Banking De essentie: een toekomst voor uw vermogen

Private Banking De essentie: een toekomst voor uw vermogen Private Banking De essentie: een toekomst voor uw vermogen NL samen naar de essentie 504452_DEXIA_tripyque_private_banking_NL.indd 3 11/19/10 8:44:20 AM Private Banking De essentie: een toekomst voor uw

Nadere informatie

IN ZES STAPPEN MVO IMPLEMENTEREN IN UW KWALITEITSSYSTEEM

IN ZES STAPPEN MVO IMPLEMENTEREN IN UW KWALITEITSSYSTEEM IN ZES STAPPEN MVO IMPLEMENTEREN IN UW KWALITEITSSYSTEEM De tijd dat MVO was voorbehouden aan idealisten ligt achter ons. Inmiddels wordt erkend dat MVO geen hype is, maar van strategisch belang voor ieder

Nadere informatie

FREQUENTLY ASKED QUESTIONS MVO & DUURZAAMHEIDSVERSLAGGEVING

FREQUENTLY ASKED QUESTIONS MVO & DUURZAAMHEIDSVERSLAGGEVING FREQUENTLY ASKED QUESTIONS MVO & DUURZAAMHEIDSVERSLAGGEVING Dit FAQ document is gebaseerd op de GRI (Global Reporting Initiative) richtlijnen volgens versie GRI G3.1 en certificering en tracht antwoord

Nadere informatie

Gemeenschappelijke Raadszitting van woensdag 25 januari 2006 -------------------------------------------------------------------------------------

Gemeenschappelijke Raadszitting van woensdag 25 januari 2006 ------------------------------------------------------------------------------------- CENTRALE RAAD VOOR HET BEDRIJFSLEVEN NATIONALE ARBEIDSRAAD CRB 2006-100 DEF ADVIES Nr. 1.544 Gemeenschappelijke Raadszitting van woensdag 25 januari 2006 -------------------------------------------------------------------------------------

Nadere informatie

Meten en rapporteren van duurzaamheidsprestaties

Meten en rapporteren van duurzaamheidsprestaties Meten en rapporteren van duurzaamheidsprestaties Anouk Van de Meulebroecke - meulebroecke@beco.be 0479 48 91 31 Sabine Simoens sabine.simoens@cayman.be 0472 905 344 Duurzaam bouwen Energieprestatie gebouwen

Nadere informatie

Lange termijn betrokken aandeelhouderschap bij small cap ondernemingen. Lars Dijkstra 11 februari 2014, Amsterdam

Lange termijn betrokken aandeelhouderschap bij small cap ondernemingen. Lars Dijkstra 11 februari 2014, Amsterdam bij small cap ondernemingen Lars Dijkstra 11 februari 2014, Amsterdam Lange termijn betrokken aandeelhouderschap bij small cap ondernemingen Agenda De rol van aandeelhouders Betrokken aandeelhouderschap

Nadere informatie

De Voorzitter Correspondent Onze referte Uw referte Datum sg@ibr-ire.be IVB/VY/sr 29 oktober 2014

De Voorzitter Correspondent Onze referte Uw referte Datum sg@ibr-ire.be IVB/VY/sr 29 oktober 2014 MEDEDELING (1) 2014/10 VAN HET INSTITUUT VAN DE BEDRIJFSREVISOREN De Voorzitter Correspondent Onze referte Uw referte Datum sg@ibr-ire.be IVB/VY/sr 29 oktober 2014 Geachte Confrater, Betreft: 1. Nazicht

Nadere informatie

Studiedag De modernisering van het begroten in België. Brussel, 11 mei 2004

Studiedag De modernisering van het begroten in België. Brussel, 11 mei 2004 Studiedag De modernisering van het begroten in België Brussel, 11 mei 2004 Internationale trends in overheidsbegroten Prof. dr. Geert Bouckaert A. Internationale trends Inhoud 1. Gebruik van prestatiegegevens

Nadere informatie

PostNL Business Principles

PostNL Business Principles 3 december 2014 PostNL N.V. PostNL Business Principles Raad van Bestuur Auteur Director Audit & Security Titel PostNL Business Principles Versie 1.1 Dit document is een vertaling van de Engelstalige versie.

Nadere informatie

ONZE VERANTWOORDELIJKHEID

ONZE VERANTWOORDELIJKHEID ONZE VERANTWOORDELIJKHEID CORPORATE RESPONSIBILITY POLICY I Inhoud Voorwoord 1 Waardering medewerkers 2 Ketenverantwoordelijkheid 3 Behoud van natuurlijke hulpbronnen 4 Maatschappelijke betrokkenheid

Nadere informatie

Richtsnoeren voor de behandeling. van klachten door. verzekeringsondernemingen

Richtsnoeren voor de behandeling. van klachten door. verzekeringsondernemingen EIOPA-BoS-12/069 NL Richtsnoeren voor de behandeling van klachten door verzekeringsondernemingen 1/8 1. Richtsnoeren Inleiding 1. Artikel 16 van de Eiopa-verordening 1 (European Insurance and Occupational

Nadere informatie

Goedgekeurd op 11 februari 2011

Goedgekeurd op 11 februari 2011 GROEP GEGEVENSBESCHERMING ARTIKEL 29 00327/11/NL WP 180 Advies 9/2011 betreffende het herziene voorstel van de industrie voor een effectbeoordelingskader wat betreft de bescherming van de persoonlijke

Nadere informatie

L 120/20 Publicatieblad van de Europese Unie 7.5.2008 AANBEVELINGEN COMMISSIE

L 120/20 Publicatieblad van de Europese Unie 7.5.2008 AANBEVELINGEN COMMISSIE L 120/20 Publicatieblad van de Europese Unie 7.5.2008 AANBEVELINGEN COMMISSIE AANBEVELING VAN DE COMMISSIE van 6 mei 2008 inzake de externe kwaliteitsborging voor wettelijke auditors en auditkantoren die

Nadere informatie

Het Wie, Wat en Hoe vanwelzorg in 2012

Het Wie, Wat en Hoe vanwelzorg in 2012 Het Wie, Wat en Hoe vanwelzorg in 2012 En hoe de puzzelstukjes Of hoe de puzzelstukjes precies in elkaar precies passen in elkaar passen Onze Visie Wie we willen zijn in 2012 1 1 Als marktleider in het

Nadere informatie

INTERN REGLEMENT VAN HET AUDITCOMITÉ

INTERN REGLEMENT VAN HET AUDITCOMITÉ BIJLAGE 2. INTERN REGLEMENT VAN HET AUDITCOMITÉ Dit intern reglement maakt integraal deel uit van het Corporate Governance Charter van de Vennootschap. Deze bijlage is een aanvulling op de toepasselijke

Nadere informatie

MVO-Event Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen doenbaar en zichtbaar maken in Vlaanderen. Het belang van ketensamenwerking.

MVO-Event Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen doenbaar en zichtbaar maken in Vlaanderen. Het belang van ketensamenwerking. MVO-Event Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen doenbaar en zichtbaar maken in Vlaanderen. Het belang van ketensamenwerking. Bernard MAZIJN Brussel, 26 januari 2012 Problemen in de keten. Soms in de media

Nadere informatie

Corporate governance code Caparis NV

Corporate governance code Caparis NV Corporate governance code Caparis NV De brancheorganisatie sociale werkgelegenheid en arbeidsintegratie Cedris heeft in het voorjaar van 2010 een branchecode aangenomen. In de inleiding van deze branchecode

Nadere informatie

toerisme in cijfers tourism in figures 2011 08 aantal aankomsten naar logiesvorm 2011 number of arrivals by type of accommodation 2011

toerisme in cijfers tourism in figures 2011 08 aantal aankomsten naar logiesvorm 2011 number of arrivals by type of accommodation 2011 in cijfers tourism in figures 2011 XL 08 aantal aankomsten naar logiesvorm 2011 number of arrivals by type of accommodation 2011 Kennisbeheer Juni 2012 2 AANTAL AANKOMSTEN NAAR LOGIESVORM, 2011 Tabel P.

Nadere informatie

Evenwichtige verslaggeving

Evenwichtige verslaggeving Hoofdstuk 4 Transparantie De Antwerpse diamantsector wordt door het grote publiek vaak gezien als een gesloten sector. Het is één van de grootste uitdagingen van AWDC om de sector meer open te stellen

Nadere informatie

TYPES INSTRUMENTEN OVERZICHT

TYPES INSTRUMENTEN OVERZICHT TYPES INSTRUMENTEN OVERZICHT Aanbeveling... 2 Advies... 2 Algemeen commentaar... 2 Beleidsdocument... 3 Besluit... 3 Decreet... 3 Europees besluit... 3 Grondwet... 3 Koninklijk besluit... 3 Mededeling...

Nadere informatie

Richtsnoeren voor de behandeling van klachten door verzekeringstussenpersonen

Richtsnoeren voor de behandeling van klachten door verzekeringstussenpersonen EIOPA(BoS(13/164 NL Richtsnoeren voor de behandeling van klachten door verzekeringstussenpersonen EIOPA WesthafenTower Westhafenplatz 1 60327 Frankfurt Germany Phone: +49 69 951119(20 Fax: +49 69 951119(19

Nadere informatie

5 Richtlijn 400 annex Handreiking van de Raad van de Jaarverslaggeving

5 Richtlijn 400 annex Handreiking van de Raad van de Jaarverslaggeving 5 Richtlijn 400 annex Handreiking van de Raad van de Jaarverslaggeving 5.1 Beschrijving en toelichting Wat is de Raad van de Jaarverslaggeving (RJ)? De in 1981 opgerichte Stichting voor de Jaarverslaggeving

Nadere informatie

CHARTER VAN HET AUDITCOMITE

CHARTER VAN HET AUDITCOMITE CHARTER VAN HET AUDITCOMITE INLEIDING 2 I. ROL 2 II. VERANTWOORDELIJKHEDEN 2 1. Financiële reporting 3 2. Interne controle - risicobeheer en compliance 3 3. Interne audit 4 4. Externe audit: de commissaris

Nadere informatie

Bijlage 3. Intern reglement van het Auditcomité

Bijlage 3. Intern reglement van het Auditcomité Bijlage 3 Intern reglement van het Auditcomité 1. Samenstelling en vergoeding Het Comité bestaat uit twee leden die door de Raad van Bestuur van de Zaakvoerder worden aangeduid uit de onafhankelijke Bestuurders.

Nadere informatie

Maatschappelijk verantwoord ondernemen

Maatschappelijk verantwoord ondernemen Maatschappelijk verantwoord ondernemen Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen Maatschappelijk verantwoord ondernemen (MVO) wint aan terrein in het bedrijfsleven en in de samenleving als geheel. Het verwachtingspatroon

Nadere informatie

Communicatieplan WTH Vloerverwarming in het kader van de CO2-Prestatieladder

Communicatieplan WTH Vloerverwarming in het kader van de CO2-Prestatieladder Communicatieplan WTH Vloerverwarming in het kader van de CO2-Prestatieladder Communicatieplan, 22 Augustus 2014 1 Voorwoord Duurzaamheid is geen trend, het is de toekomst. Het is niet meer weg te denken

Nadere informatie

artikel SUSTAINGRAPH TECHNISCH ARTIKEL

artikel SUSTAINGRAPH TECHNISCH ARTIKEL SUSTAINGRAPH TECHNISCH ARTIKEL SUSTAINGRAPH is een Europees project, gericht (op het verbeteren van) de milieuprestaties van Europese Grafimediabedrijven binnen de productlevenscyclus van hun grafimedia

Nadere informatie

De tien gouden regels voor het beleggen in aandelen door Aberdeen Asset Management

De tien gouden regels voor het beleggen in aandelen door Aberdeen Asset Management De tien gouden regels voor het beleggen in aandelen door Aberdeen Asset Management Finance Avenue, 14 november 2015 Christophe Palumbo, Senior Business Development Manager Benelux Aberdeen Asset Management

Nadere informatie

Code VINCI Leveranciers Global Performance Commitment

Code VINCI Leveranciers Global Performance Commitment Code VINCI Leveranciers Global Performance Commitment Contents P. 2 Introductie P. 2 VINCI s commitments P. 4 Leveranciers commitments P. 6 Implementatie 1 15 april 2012 Introductie Deze Code «Global Performance

Nadere informatie

Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten- Generaal Postbus 20018 2500EA Den Haag

Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten- Generaal Postbus 20018 2500EA Den Haag > Retouradres Postbus 20011 2500 EA 's-gravenhage Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten- Generaal Postbus 20018 2500EA Den Haag Directie Arbeidszaken Publieke Sector Arbeidsvoorwaarden en Overleg

Nadere informatie

Business Architectuur vanuit de Business

Business Architectuur vanuit de Business Business Architectuur vanuit de Business CGI GROUP INC. All rights reserved Jaap Schekkerman _experience the commitment TM Organization Facilities Processes Business & Informatie Architectuur, kun je vanuit

Nadere informatie

In de bijlage treft u onze beantwoording van de concrete vragen aan, alsmede ons commentaar op het concept van de herziene criteria.

In de bijlage treft u onze beantwoording van de concrete vragen aan, alsmede ons commentaar op het concept van de herziene criteria. Ministerie van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie T.a.v. mevrouw M.Verreck-Stam Bezuidenhoutseweg 30 2594 AV DEN HAAG Verstuurd per e-mail Betreft: Consultatiedocument criteria Transparantiebenchmark

Nadere informatie

Duurzaamheidsanalyse bedrijven

Duurzaamheidsanalyse bedrijven De inspanningen van bedrijven op het vlak van duurzaam en maatschappelijk verantwoord ondernemen worden door KBC Asset Management beoordeeld volgens een evaluatiemodel dat werd opgesteld in samenwerking

Nadere informatie

Auteur. Onderwerp. Datum

Auteur. Onderwerp. Datum Auteur Stefan Nerinckx Onderwerp Het toepasselijk recht op verbintenissen voortvloeiend uit (internationale) arbeidsovereenkomsten: een nieuwe Europese verordening in de maak? Datum april 2005 Copyright

Nadere informatie

Het Wie, Wat en Hoe van Welzorg

Het Wie, Wat en Hoe van Welzorg Het Wie, Wat en Hoe van Welzorg En op welke wijze wij onze klanten verder willen brengen. Inhoud Onze Visie 4 Onze Missie 6 Onze kernwaarden 8 Onze gedragscode 10 Algemeen 11 Naleving van de wet 11 Medewerkers

Nadere informatie

Incompany training voor coöperaties

Incompany training voor coöperaties Incompany training voor coöperaties 2016 Erkend dienstverlener voor de kmo-portefeuille Incompany trainingen: wij komen naar uw coöperatie. Coopburo, de coöperatieve dienstverlener van Cera, biedt: 1.

Nadere informatie

De benchmark geanalyseerd

De benchmark geanalyseerd Datum 21-05-2015 1 De benchmark geanalyseerd Master studies naar de uitkomsten van de Transparantie Benchmark Allard Hibma MSc Prof. dr. Dick de Waard Datum 21-05-2015 2 Agenda Introductie Toelichting

Nadere informatie

Preview. De vragenlijst kan uitsluitend online worden ingevuld.

Preview. De vragenlijst kan uitsluitend online worden ingevuld. Preview. De vragenlijst kan uitsluitend online worden ingevuld. Vragenlijst "Een tussentijdse herziening van Europa 2020 - het standpunt van de EU-regio's en -steden" Achtergrond De tussentijdse herziening

Nadere informatie

Praktijk Voorbeeld nº 1

Praktijk Voorbeeld nº 1 1. Bedrijfs ID Naam van het bedrijf: Praktijk Voorbeeld nº 1 Van Dorp installaties bv Sector: Technische installaties Core Business / Belangrijkste Brandpreventie, technische ondersteuning, klimaatbeheersing

Nadere informatie

Niet-financiëleinformatie: definitie en toegevoegde waarde

Niet-financiëleinformatie: definitie en toegevoegde waarde Studiedag- Journée d études Maatschappelijke verantwoordelijkheid en deugdelijk bestuur Hoe transparantie en kwaliteit van niet-financiële informatie verbeteren? 1 7.12.2009 Studiedag- Journée d études

Nadere informatie

Benefits Management. Continue verbetering van bedrijfsprestaties

Benefits Management. Continue verbetering van bedrijfsprestaties Benefits Management Continue verbetering van bedrijfsprestaties Agenda Logica 2010. All rights reserved No. 2 Mind mapping Logica 2010. All rights reserved No. 3 Opdracht Maak een Mindmap voor Kennis Management

Nadere informatie