Screening LCA van e-waste recycling in Nederland

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Screening LCA van e-waste recycling in Nederland"

Transcriptie

1 Screening LCA van e-waste recycling in Nederland Datum: 9 april 2013 Versie: Eindrapport Project nummer: CL1006b In opdracht van: Uitgevoerd door: Hendrik Bijker, Wecycle Jorrit Leijting, PRé Consultants bv

2 Dit rapport is geschreven door PRé Consultants bv. PRé Consultants helpt bedrijven en overheden bij het ontwikkelen van duurzame producten en diensten. PRé Consultants heeft meer dan 20 jaar ervaring in het uitvoeren van Life Cycle Assesment (LCA) studies; van ISO conforme studies tot screening LCA s. De op LCA gebaseerde oplossingen zijn zowel praktisch als wetenschappelijk onderbouwd. PRé Consultants is marktleider op het gebied van de ontwikkeling van LCA software. Onze professionele LCA tool, SimaPro wordt in meer dan 80 landen gebruikt door bedrijven, adviesbureau s, universiteiten en onderzoeksinstituten. PRé Consultants uit Amersfoort heeft een kantoor in de Verenigde Staten en werkt samen met een wereldwijd partnernetwerk. Dit ervaren netwerk biedt advies, oplossingen en ondersteuning aan grote internationale bedrijven en projecten. PRé Consultants bv Printerweg AD Amersfoort Telefoon: ii

3 Inhoudsopgave Samenvatting Inleiding Doel en uitgangspunten Doel van het onderzoek Werkwijze Uitgangspunten Functionele eenheid Systeemgrenzen Impact assessment Gegevensbronnen Resultaten Vermeden bijdrage aan klimaatverandering door materiaalrecycling Vermeden bijdrage aan klimaatverandering door materiaalrecycling in Vermeden bijdrage aan klimaatverandering door materiaalrecycling Vermeden bijdrage aan klimaatverandering door verwijdering (H)CFK s Vermeden bijdrage aan klimaatverandering door verwijdering (H)CFK s in Vermeden bijdrage aan klimaatverandering door verwijdering (H)CFK s in de periode Vermeden milieubelasting Vermeden milieubelasting Vermeden milieubelasting voor Vermeden milieubelasting door verwijdering (H)CFK s Conclusies Vermeden bijdrage aan klimaatverandering Materiaalrecycling en verwijdering (H)CFK s in Materiaalrecycling en Verwijdering (H)CFK s in Vermeden milieu effecten Materiaalrecycling en Verwijdering (H)CFK s in Materiaalrecycling en Verwijdering (H)CFK s in Bijlage 1 Vergelijkingsbasis primaire en secundaire grondstoffen Bijlage 2 Aannames Bijlage 3 Tabellen Bijlage 4 Vermeden milieubelasting per teruggewonnen materiaal Literatuur iii

4 Samenvatting Wecycle is een uitvoeringorganisatie die zorgdraagt dat het in Nederland vrijkomende afgedankte electronica - e-waste - wordt ingezameld en verwerkt. In 2012 bedroeg de hoeveelheid door Wecycle ingezamelde apparaten ruim 120 kton. Uit deze hoeveelheid werd onder meer de volgende secundaire grondstoffen gegenereerd; ijzer (48 kton), glas (15 kton), kunststoffen (15 kton), koper (3 kton) en aluminium (4 kton). Deze secundaire grondstoffen kunnen opnieuw ingezet worden in productieprocessen en daarmee primaire grondstoffen vervangen. Hiermee wordt de levenscyclus van deze primaire grondstoffen en de daarbij behorende milieueffecten (voor mens en natuur schadelijke emissies, landgebruikseffecten op de biodiversiteit, schaarste/uitputting van natuurlijke hulpbronnen, enz.) voorkomen. PRé Consultants is in 2010 begonnen met het in kaart brengen van de vermeden milieueffecten door materiaalrecycling en het verwijderen en vernietigen van (H)CFK s uit koel- en vriesapparatuur. In deze studie zijn de vermeden milieueffecten door toepassing van recycling in kaart gebracht voor het jaar Tevens worden de resultaten voor de jaren samengevat weergegeven. De milieuanalyse heeft plaatsgevonden op basis van de levencyclusanalyse (LCA) werkwijze. In een LCA wordt de gehele levenscyclus, van wieg tot graf, van een product beoordeeld. Dus van grondstofwinning, productie, gebruik en afdanking. In het geval van inzameling en verwerking van e- waste zal echter de levenscyclus van secundaire materialen vanaf de inzameling tot product dat geschikt is voor verdere verwerking afgezet worden tegen de levenscyclus van primaire materialen, van de winning van grondstoffen tot product dat geschikt is voor verdere verwerking. De milieueffecten zijn berekend met de ReCiPe 2008 methodiek. Hierbij kunnen de milieueffecten uitgedrukt worden op het niveau van milieuthema s en als één milieuscore (single score) waarbij de eenheid Pt wordt gebruikt. Dit maakt een vergelijking tussen de verschillende systemen begrijpelijk en interpreteerbaar. Daarnaast wordt de IPCC 2007 methode gebruikt om het effect op klimaatverandering te bepalen. Voor het verkrijgen van gegevens is gebruik gemaakt van het e- waste registratieprogramma WF-RepTool, de Ecoinvent database versie 2.2 en literatuur. Door recycling van materialen uit e-waste is in 2012 de uitstoot van in totaal ton CO 2 equivalenten vermeden (zie tabel 1). Dit komt overeen met de jaarlijkse uitstoot van benzineauto s in Nederland 1. Door het verwijderen en vernietigen van (H)CFK houdend koelmiddel en isolatiegas uit Koel- en Vriesapparatuur werd in 2012 circa ton CO 2 equivalenten vermeden. Dit komt overeen met de jaarlijkse uitstoot van bijna benzineauto s in Nederland. In totaal werd er door het verwerken van e-waste bijna ton CO 2 equivalenten vermeden. In tabel 1 wordt de vermeden CO 2 equivalenten per categorie e-waste weergegeven. Het recyclen van Koel- en Vriesapparatuur levert veruit de grootste hoeveelheid vermeden CO 2 equivalenten op en dit wordt voornamelijk veroorzaakt door de verwijdering en het vernietigen van (H)CFK houdend koelmiddel en isolatiegas. 1 Er is hierbij uitgegaan van een directe emissie (Tank to Wheel) van 194 g CO 2 eq. per km (Boer, L.C. den et al, 2008) en een gemiddelde afstand van km per jaar. 1

5 Tabel 1 Vermeden CO 2 equivalenten per e-waste categorie (2012) e-waste Vermeden CO 2 eq. Vermeden Totaal vermeden Totaal categorie door CO2 eq. door ton CO2 eq. door vermeden ton materiaalrecycling (H)CFK materiaalrecycling CO2 eq. door (ton CO 2 eq./ton e- waste) verwijdering (ton CO 2 (H)CFK verwijdering eq./ton) Koel- en 1,2 14, vriesapparatuur TV s 0, Energiezuinige 0, lampen Groot witgoed 1, Overig Wit- en 1, Bruingoed ICT apparatuur 0, Totaal De vermeden hoeveelheid CO 2 equivalenten per materiaaltype wordt weergegeven in tabel 2. Per ton teruggewonnen aluminium wordt de grootste hoeveelheid CO 2 vermeden. Het terugwinnen van ijzer levert, door de grote hoeveelheden dat teruggewonnen wordt, de meeste vermeden CO 2 equivalenten op. Tabel 2 Vermeden CO 2 equivalenten per materiaaltype (2012) Materiaal Vermeden CO 2 eq. Totaal vermeden CO2 door materiaalrecycling (kg CO 2 eq./ton e-waste) eq. door materiaalrecycling (ton CO 2 eq.) Aluminium IJzer Koper Zink Kunststof Glas Totaal Vanaf 2009 is jaarlijks een schatting gemaakt van de vermeden CO 2 equivalenten door recycling van e-waste. In tabel 3 wordt de vermeden bijdrage aan klimaatverandering door materiaalrecycling en door (H)CFK verwijdering weergegeven voor de periode 2009 tot en met Tabel 3 Vermeden CO 2 equivalenten voor de jaren jaar Totaal vermeden ton CO 2 eq. Totaal vermeden ton CO2 eq. door materiaalrecycling door (H)CFK verwijdering

6 Naast de berekening van de vermeden CO 2 uitstoot is ook gekeken naar de vermeden milieubelasting. De eenheid voor de score is punten (Pt). Één punt komt overeen met een duizendste van de referentiescore: de totale jaarlijkse milieubelasting per Europeaan. In deze berekening is niet de vermeden milieubelasting door het verwijderen van materialen zoals batterijen, asbest, kwik en CFK houdende koudemiddelen meegenomen. In totaal wordt er door materiaalrecycling ongeveer kpt vermeden. Door het verwijderen en vernietigen van (H)CFK houdend koelmiddel en isolatiegas uit Koel- en Vriesapparatuur werd in 2012 circa kpt vermeden. Hierbij is de vermeden bijdrage aan klimaatverandering het grootst (ruim kpt) waarna vermeden ozonlaagaantasting (1500 kpt) en humane toxiciteit (125 kpt) volgen. Tabel 4 Vermeden milieubelasting per e-waste categorie (2012) e-waste Vermeden Totaal vermeden Totaal vermeden categorie milieubelasting milieubelasting milieubelasting (x door door 1000 Pt) door materiaalrecycling materiaalrecycling (H)CFK (Pt/ton e-waste) (x 1000 Pt) verwijdering Koel- en vriesapparatuur TV s Energiezuinige lampen Groot witgoed Overig Wit- en Bruingoed ICT apparatuur totaal Per ton wordt met het recyclen van koper de grootste milieubelasting vermeden. Dit wordt voornamelijk veroorzaakt omdat de uitputting van de kopervoorraden een groot effect hebben. Bij de winning en productie van koper ontstaan giftige afvalstoffen waardoor koper vooral bijdraagt aan humane toxiciteit. Na koper volgen aluminium, ijzer, kunststof en zink. Recycling van glas levert geen milieuvoordeel op. Tabel 5 Vermeden milieubelasting per materiaaltype (2012) e-waste categorie Totaal vermeden Vermeden milieubelasting door materiaalrecycling (Pt/ton e-waste) milieubelasting (x 1000 Pt) Aluminium IJzer Koper Zink Kunststof Glas totaal Vanaf 2009 is jaarlijks een schatting gemaakt van de vermeden milieubelasting door recycling van e- waste. In tabel 6 wordt de vermeden milieubelasting door materiaalrecycling en door (H)CFK verwijdering weergegeven voor de periode 2009 tot en met

7 Tabel 6 Vermeden milieubelasting voor de jaren jaar Totaal vermeden milieubelasting (x 1000 Pt) Totaal vermeden milieubelasting (x 1000 Pt) door (H)CFK verwijdering

8 1 Inleiding Wecycle is een uitvoeringorganisatie die zorgdraagt dat het in Nederland vrijkomende afgedankte electronica - e-waste - wordt ingezameld en verwerkt. In 2012 bedroeg de hoeveelheid door Wecycle ingezamelde apparaten ruim 120 kton. Uit deze hoeveelheid werd onder meer de volgende secundaire grondstoffen gegenereerd; ijzer (48 kton), glas (15 kton), kunststoffen (15 kton), koper (3 kton) en aluminium (4 kton). Deze secundaire grondstoffen kunnen opnieuw ingezet worden in productieprocessen en daarmee primaire grondstoffen vervangen. Hiermee wordt de levenscyclus van deze primaire grondstoffen en de daarbij behorende milieueffecten (voor mens en natuur schadelijke emissies, landgebruikseffecten op de biodiversiteit, schaarste/uitputting van natuurlijke hulpbronnen, enz.) voorkomen. PRé Consultants is in 2010 begonnen met het in kaart brengen van de vermeden milieueffecten door materiaalrecycling en het verwijderen en vernietigen van (H)CFK s uit koel- en vriesapparatuur. In deze studie zijn de vermeden milieueffecten door toepassing van recycling in kaart gebracht voor het jaar Tevens worden de resultaten voor de jaren samengevat weergegeven. De milieuanalyse heeft plaatsgevonden op basis van de levencyclusanalyse (LCA) werkwijze. In een LCA wordt de gehele levenscyclus, van wieg tot graf, van een product beoordeeld. Dus van grondstofwinning, productie, gebruik en afdanking. In het geval van inzameling en verwerking van e- waste zal echter de levenscyclus van secundaire materialen vanaf de inzameling tot product dat geschikt is voor verdere verwerking afgezet worden tegen de levenscyclus van primaire materialen, van de winning van grondstoffen tot product dat geschikt is voor verdere verwerking. In de studie worden de e-waste verwerkingscategorieën gehanteerd zoals deze door Wecycle zijn ingedeeld. De zes verwerkingscategorieën zijn; 1) groot witgoed (GWG), 2) koel- en vriesapparatuur (KV), 3) televisietoestellen (TV), 4) overig wit- en bruingoed (OWEB), 5) energiezuinige lampen en 6) ICT apparatuur. De laatste categorie wordt door Wecycle sinds 2012 ingezameld en gerecycled waardoor de vermeden effecten alleen zijn meegenomen in de cijfers voor Leeswijzer Het doel en de uitgangspunten van het onderzoek wordt in hoofdstuk 2 toegelicht. Het vermeden effect op klimaatverandering en de vermeden milieubelasting van de recycling van e-waste worden in hoofdstuk 3 gepresenteerd. Hierbij wordt eerst de resultaten van 2012 gepresenteerd en vervolgens een samenvatting gegeven van de resultaten in de periode In paragraaf 3.1 wordt de vermeden CO 2 uitstoot door materiaalrecycling behandeld en in paragraaf 3.2 de vermeden CO 2 uitstoot door de verwijdering van (H)CFK s uit Koel- en vriesapparatuur. In paragraaf 3.3 is de vermeden milieubelasting door materiaalrecycling berekend en in paragraaf 3.4 de vermeden milieubelasting door (H)CFK s verwijdering. In hoofdstuk 4 tenslotte, zijn de conclusies opgenomen. 5

9 2 Doel en uitgangspunten 2.1 Doel van het onderzoek Het doel van deze studie is om een analyse te maken voor 2012 en vervolgens de resultaten van de studies van voorgaande jaren ( ) samen te voegen. In 2010 is namelijk een screening LCA uitgevoerd waarbij de vermeden milieueffecten, zoals de potentiele impact van CO 2 uitstoot als gevolg van de inzameling en recycling van afgedankte elektr(on)ische apparatuur in 2009 is berekend. In 2011 en 2012 zijn in aanvullende studies op basis van het bestaande model de resultaten voor 2010 en 2011 geschat. Daarnaast is de vermeden CO 2 uitstoot door het verwijderen en vernietigen van (H)CFK s uit koel- en vriesapparatuur voor de jaren 2009 tot en met 2011 berekend. Voor het jaar 2012 is met het bestaande LCA model gewerkt die op een klein aantal punten is aangepast. 2.2 Werkwijze Bij deze studie worden de milieueffecten van de recycling van e-waste per verwerkingscategorie geanalyseerd en vergeleken met de milieueffecten van primaire materialen die door deze secundaire materialen (kunnen) worden vervangen. Door op een dergelijke manier te analyseren wordt een beeld verkregen van de vermeden milieueffecten die optreden door e-waste in te zamelen en te verwerken tot secundaire materialen. De materialen die vrijkomen en zijn meegenomen in het onderzoek zijn: Kunststoffen Ferro (ijzer, staal) Aluminium Koper Zink Glas De (H)CFK-houdende koelvloeistof die bij koel- en vriesapparatuur wordt verwijderd zal apart vermeld worden. Omdat de productie en import van CFK s per 1 januari 1995 verboden is in de Europese Unie zal jaarlijks steeds minder CFK s door Wecycle verwijderd worden tot het moment dat CFK s volledig uitgefaseerd zijn. Omdat het vermeden milieueffect van broeikasemissies door CFKverwijdering steeds minder groot zal zijn en niet vergeleken kan worden met de overige vermeden milieueffecten is er voor gekozen om deze apart te noemen. Naast het vermeden effect op klimaatverandering zal ook de overige vermeden milieueffecten door het verwijderen van (H)CFK s geanalyseerd worden. 2.2 Uitgangspunten Functionele eenheid Een belangrijke voorwaarde van LCA studies is dat producten alleen kunnen worden vergeleken met elkaar indien dezelfde functie vervuld wordt. Om tot een eerlijke vergelijking te komen wordt een functionele eenheid gedefinieerd. De functionele eenheid is dus de vergelijkingsbasis waaraan alle processen worden gekoppeld. Voor deze studie is de volgende functionele eenheid gehanteerd: 1 ton materiaal (materiaal in de vorm van ijzer, koper, kunststof, glas etc.) 6

10 Hierbij is dus van alle processen die gekoppeld zijn aan de terugwinning van de verschillende materialen de milieueffecten berekend en vergeleken met de milieubelasting van primaire materialen van gelijke kwaliteit en met dezelfde toepassingsmogelijkheden. Hierbij is een zo reëel mogelijke inschatting gemaakt van de milieubelasting van het werkelijk vervangen materiaal. Het verschil geeft de vermeden milieueffecten per materiaal weer die ontstaan door recycling van e-waste. In bijlage 1 zijn de vergelijkingsgrondslagen van primaire en secundaire grondstoffen weergegeven zoals die gehanteerd worden in dit onderzoek. In deze berekening zijn dus niet de vermeden milieueffecten door het verwijderen van materialen zoals batterijen, asbest, kwik en CFK houdende koudemiddelen meegenomen Systeemgrenzen In figuur 1 worden de systeemgrenzen van het onderzoek schematisch weergegeven. De verschillende fases worden hieronder nader besproken. afgedankte E-waste transport milieustraat/detailhandel systeemgrens transport opslag transport recycling (shredder, magneetscheider, eddy current, windsifter) transport stort afval verbranding afval vernietiging CFKhoudend materiaal verbranding afval met energieterugwinning inzet bij eindverwerker Figuur 1: Systeemgrenzen Screening LCA van e-waste recycling Afgedankte e-waste In dit onderzoek is hoofdzakelijk e-waste meegenomen dat door consumenten is afgedankt. Transport Op het moment dat e-waste wordt afgedankt door de consument zal het apparaat vervoerd worden naar een milieustraat of detailhandel. Dit transport door de consument is niet meegenomen in het onderzoek. Het vervoer van opslagplaatsen zoals een milieustraat, winkels (o.a. inzameling spaarlampen) naar een opslagruimte en vervolgens naar de recyclinglocatie is wel meegenomen in het onderzoek. Daarnaast is er een schatting gemaakt van de afstand die afgelegd wordt van de recyclinglocatie naar de plek waar de eindverwerking plaatsvindt. Dit kan een metaalsmelter zijn of een fabriek waar secundair kunststof verwerkt wordt. Deze transportafstanden zijn beschreven in bijlage 2. 7

11 Recyclingfase Bij alle e-waste stromen behalve energiezuinige lampen zijn de volgende verwerkingsprocessen gemodelleerd: Shredderen Scheiding m.b.v. magneetscheider (ijzer en ferro houdend materiaal) Scheiding m.b.v. eddy current (aluminium en koper) Scheiding m.b.v. windsifter (lichte delen zoals kunststof en schuim) Andere technieken zoals bijvoorbeeld scheiding door flotatie zijn niet gemodelleerd. Bij energiezuinige lampen is informatie verzameld van het gehele verwerkingsproces. Bij multi-output verwerkingsprocessen, waarbij verschillende producten vrijkomen, is allocatie van milieueffecten toegepast op basis van economische waarde. Het laatste betekent dat de verdeelsleutel is gebaseerd op relatieve inkomsten (prijzen maal de volume) van de verschillende producten. De gebruikte prijzen zijn wereldmarktprijzen van secundaire stoffen en zijn terug te vinden in bijlage 2. Afvalfase Het materiaal dat niet wordt gerecycled, wordt gestort, verbrand of verbrand met energieterugwinning. De laatste optie, verbranding met energieterugwinning (in het Engels: energy recovery, ER), is niet meegenomen in deze LCA studie. End of life Er is geen end of life scenario toegepast. Er wordt aangenomen dat het product waar secundaire stoffen in zijn verwerkt in de afdankfase op dezelfde manier wordt verwerkt als producten die uit primaire stoffen zijn samengesteld Impact assessment De analyse van de gegevens is uitgevoerd met behulp van de LCA software SimaPro. Daarbij is een impact analyse (in het Engels impact assessment) uitgevoerd met behulp van de ReCiPe 2008 methodiek (Goedkoop et al. 2009; zie ook Deze methode is door RIVM, CML, Radboud Universiteit Nijmegen, CE Delft en PRé Consultants ontwikkeld. Met ReCiPe kunnen de milieueffecten uitgedrukt worden op het niveau van 17 specifieke milieuthema s, drie hoofdthema s en als één milieuscore (single score). Dit maakt een vergelijking tussen de verschillende systemen goed begrijpelijk en interpreteerbaar. Om tot één score te komen zijn de drie hoofdthema s met elkaar gewogen met de volgende wegingsfactoren: 40% humane gezondheid 40% ecosysteemkwaliteit 20% schaarste/uitputting van grondstoffen In onderstaande tabel worden de drie hoofdthema s en de 17 specifieke thema s weergegeven. 8

12 Hoofdthema Impact categorie eenheid Humane gezondheid klimaatverandering humane gezondheid ozonlaag aantasting humane toxiciteit vorming fotochemische oxidanten vorming fijnstof ioniserende straling Ecosystemen Klimaatverandering ecosystemen Terrestische Verzuring Zoetwater eutrofiering Zoetwater ecotoxiciteit Terrestische ecotoxiciteit Marine ecotoxiciteit Landgebruik landbouw Stedelijk landgebruik Transformatie natuur Grondstoffen Uitputting metalen Uitputting fossiele hulpbronnen DALY (Disability Adjusted Life Years). Nadelen/belemmeringen door ziekten veroorzaakt. Afname van het aantal soorten per jaar Amerikaanse dollar In dit rapport zal de milieubelasting uitgedrukt worden als één milieuscore op basis van de genoemde weging na normalisatie. Normalisatie houdt in dat de milieueffecten worden gedeeld door een referentiescore zodat dezelfde eenheid wordt verkregen voor de drie hoofdthema s. De eenheid voor de score is punten (Pt). Één punt komt overeen met een duizendste van de referentiescore: de totale jaarlijkse milieubelasting per Europeaan. Voor het berekenen van de vermeden milieubelasting is de ReCiPe V1.07 Endpoint H/A methodiek toegepast. Daarnaast wordt de IPCC 2007 methode gebruikt voor het specifieke thema klimaatverandering. Deze methode is ontwikkeld door het Intergovernmental Panel on Climate Change en bevat CO 2 equivalentie factoren voor de bepaling van een relatieve indicator voor klimaatverandering op de middellange termijn (100 jaar) Gegevensbronnen Gegevens over de hoeveelheden teruggewonnen materiaal en de hoeveelheid afval zijn in geaggregeerde vorm afkomstig uit WF-RepTool. Voor recyclingsprocessen en verwerkingsmethoden zijn algemene aannames gedaan. WF-RepTool is software waarin alle verwerkers van e-waste de volledige verwerkingsketen van het e-waste rapporteren. Daarnaast is voor het energiegebruik van verwerkingsprocessen geput uit twee verschillende publicaties; Huisman, J. (2003) en Worrell & Hazewinkel (1992). Voor de productieprocessen van primair materiaal en de impact van het verwerken van afval is gebruik gemaakt van de Ecoinvent database v2.2 (Ecoinvent Centre, 2010). 9

13 3 Resultaten 3.1 Vermeden bijdrage aan klimaatverandering door materiaalrecycling De grafieken in deze paragraaf geven de vermeden bijdrage aan klimaatverandering weer die uitgedrukt wordt in kg of ton CO 2 equivalenten. Alle berekeningen zijn uitgevoerd met behulp van de IPCC 2007 methode op basis van een tijdschaal van 100 jaar (IPCC, 2007) Vermeden bijdrage aan klimaatverandering door materiaalrecycling in 2012 In 2012 is naar schatting in totaal ton CO 2 equivalenten vermeden door de verwerking van ton e-waste. Dit komt overeen met de jaarlijkse uitstoot van benzineauto s in Nederland 2. In grafiek 1 wordt het vermeden effect op klimaatverandering per e-waste stroom weergegeven. Hieruit blijkt dat door het recyclen van groot witgoed (GWG) de grootste hoeveelheid broeikasgasemissies wordt vermeden, ongeveer ton. Daarna volgen overig wit- en bruingoed (OWEB) en koel- en vriesapparatuur (KV) met respectievelijk ton en ton CO 2 equivalenten. Met de recycling van ICT apparatuur wordt ruim ton en met televisietoestellen (TV) wordt ton CO 2 equivalenten vermeden. Energiezuinige lampen, tenslotte zorgen voor het vermijden van 500 ton CO 2 equivalenten ton CO2 eq KV TV Lampen GWG OWEB ICT Grafiek 1: vermeden bijdrage aan klimaatverandering door materiaalrecycling in tonnen CO 2 equivalenten per e-waste categorie (2012) De hoeveelheid vermeden CO 2 equivalenten per ton e-waste wordt in grafiek 2 weergegeven. Hieruit blijkt dat met het verwerken van een ton groot witgoed de meeste broeikasgasemissies uitgespaard worden, namelijk 1,4 ton CO 2 equivalenten. Daarna volgt koel en vries apparatuur (1,2 ton), overig wit- en bruingoed (1,1 ton) en ICT apparatuur (0,9 ton). TV s en energiezuinige lampen voorkomen per verwerkte ton ieder een uitstoot van 0,3 ton aan CO 2 equivalenten. 2 Er is hierbij uitgegaan van een directe emissie (Tank to Wheel) van 194 g CO 2 eq. per km (Boer, L.C. den et al, 2008) en een gemiddelde afstand van km per jaar. 10

14 1,60 1,40 ton CO2 eq. per ton E-waste 1,20 1,00 0,80 0,60 0,40 0,20 0,00 KV TV Lampen GWG OWEB ICT Grafiek 2: vermeden bijdrage aan klimaatverandering in tonnen CO 2 equivalenten per ton e-waste (2012) Grafiek 3 laat het vermeden effect op klimaatverandering per ton terugwonnen materiaal zien. Deze grafiek verklaart ook de verschillen in grafiek 2. Groot witgoed en koel- en vriesapparatuur bevat relatief veel aluminium en ijzer terwijl overig wit- en bruingoed en ICT apparatuur weer veel kunststof bevat. Televisies (beeldbuizen) en lampen bevatten relatief veel glas kg CO2 eq. / ton Aluminium Koper IJzer Zink Glas Kunststof Grafiek 3: Vermeden bijdrage aan klimaatverandering in kg CO 2 equivalenten per ton productstroom (2012) Glas heeft overigens een negatieve waarde omdat het grootste deel van het teruggewonnen glas ingezet wordt ter vervanging van zand en grind in de betonindustrie en slechts een klein deel als vervanging van primair glas in de glasindustrie. Bij het winnen van zand en grind is minder energie nodig dan bij het recyclen van glas uit e-waste. 11

15 In grafiek 4 is per materiaalstroom het vermeden effect op klimaatverandering weergegeven. Hieruit blijkt dat met de terugwinning van ijzer en aluminium de meeste CO 2 equivalenten worden vermeden. De totale vermeden broeikasgasuitstoot voor de overige materialen is veel lager, enerzijds doordat er geen of relatief weinig CO 2 equivalenten per ton wordt bespaard (glas en kunststof) of doordat er relatief kleine hoeveelheden worden teruggewonnen (zink). Koper valt hier net tussenin, er wordt een redelijk grote hoeveelheid koper teruggewonnen maar vergeleken met ijzer is het weinig. Per ton wordt een redelijke hoeveelheid CO 2 equivalenten vermeden maar dit is weer laag vergeleken met de hoeveelheid CO 2 equivalenten die vermeden wordt per ton aluminium (zie ook grafiek 3) ton CO2 eq Aluminium Koper IJzer Zink Glas Kunststof Grafiek 4: Vermeden bijdrage aan klimaatverandering in tonnen CO 2 equivalenten per ton productstroom (2012) In grafiek 5 tenslotte wordt de relatieve bijdrage van de verschillende materiaalstromen aan het vermeden effect op klimaatverandering getoond. Hieruit wordt duidelijk dat de terugwinning van ijzer bij KV, TV, GWG, OWEB en ICT apparatuur voor het grootste deel bijdraagt. Alleen bij energiezuinige lampen draagt aluminium voor het grootste deel bij omdat er relatief weinig ijzer in deze stroom zit. Bij TV s zorgt de recycling van glas voor een bijdrage aan klimaatverandering. 100% 80% 60% 40% 20% Kunststof Glas Zink IJzer Koper Aluminium 0% KV TV Lampen GWG OWEB ICT -20% 12

16 Grafiek 5: Vermeden bijdrage aan klimaatverandering per materiaalstroom voor de verschillende e-waste categorieën (2012) Vermeden bijdrage aan klimaatverandering door materiaalrecycling In grafiek 6 zijn de hoeveelheden vermeden CO 2 equivalenten door materiaalrecycling opgenomen van 2009 tot en met In 2009 is ton CO 2 equivalenten vermeden door de verwerking van ruim ton e-waste. In 2010 tot en met 2012 zijn de hoeveelheden vermeden CO 2 equivalenten gestegen naar respectievelijk ton, ton en ton door het verwerken van ton, en ton e-waste. Indien ICT apparatuur buiten beschouwing wordt gelaten kan de hoeveelheid vermeden CO 2 equivalenten in 2012 geschat worden op ton. Het aandeel van de fractie lampen is zo klein dat deze niet in de grafiek is te zien ton CO2 eq ICT OWEB GWG Lampen TV KV Grafiek 6: Vermeden bijdrage aan klimaatverandering door materiaalrecycling in tonnen CO 2 equivalenten voor 2009, 2010, 2011 en Vermeden bijdrage aan klimaatverandering door verwijdering (H)CFK s De eerste stap bij de recycling van koel- en vriesapparatuur is de verwijdering van koelvloeistoffen en isolatieschuim waarin (H)CFK s aanwezig zijn. Alle (H)CFK s worden op milieuverantwoorde wijze afgevoerd en vernietigd. Deze vernietiging houdt in dat het het verbrand wordt onder zeer hoge temperatuur in een afvaloven. Indien het koel- en vriesapparatuur niet op een verantwoorde manier wordt gerecycled, zullen (H)CFK s in meer of mindere mate vrijkomen. In deze berekening is vanuit gegaan dat bij niet verantwoorde recycling alle aanwezige (H)CFK s vrijkomen in het milieu Vermeden bijdrage aan klimaatverandering door verwijdering (H)CFK s in 2012 In totaal is in 2012 ruim kg koelmiddel uit koel- en vriesapparatuur op milieuverantwoorde wijze verwerkt waarbij naar schatting een uitstoot van ruim ton CO 2 equivalenten is 13

17 vermeden (zie tabel 1). Dit komt overeen met de jaarlijkse uitstoot van bijna benzineauto s in Nederland. Tabel 1: Vermeden CO 2 equivalenten door verwijdering (H)CFK houdend koelmiddel en isolatieschuim uit KV apparatuur in 2012 (ton) Bron Vermeden emissies (ton CO 2 eq.) (H)CFK houdend koelmiddel Isolatieschuim totaal Ongeveer veertig procent van het (H)CFK houdend koelmiddel bestaat uit R12. Daarnaast zijn propaan/butaan, R134a en R114 de belangrijkste ingrediënten. Het isolatieschuim bestaat gemiddeld voor een derde uit R11 en voor ongeveer 65% uit cyclopentaan. Het vermogen om bij te dragen aan klimaatverandering, uitgedrukt in kg CO 2 equivalenten per kg over een tijdsbestek van 100 jaar, is in tabel 2 weergegeven. In deze tabel zijn de koudemiddelen weergegeven die verwijderd zijn uit koel- en vriesapparatuur. Tabel 2: Global Warming Potential (GWP) over 100 jaar tijdsbestek uitgedrukt in kg CO2 eq./kg (IPCC 2007) Koudemiddel GWP (kg CO 2 eq/kg) R11 (Freon) 4750 R R R R R134a 1430 R R141b 725 Cyclopentaan 0 Propaan/ butaan Vermeden bijdrage aan klimaatverandering door verwijdering (H)CFK s in de periode In grafiek 7 zijn de hoeveelheden vermeden CO 2 equivalenten door verwijdering van (H)CFK s uit koel- en vriesapparatuur opgenomen van In 2009 is ton CO 2 equivalenten vermeden, in 2010 en 2011 was dit respectievelijk ton en ton. Door de uitfasering van koel- en vriesapparatuur met (H)CFK s zal de vermeden hoeveelheid broeikasgassen in de loop van tijd verminderen. Door extra maatregelen toe te passen, waaronder een betere scheiding, is in 2011 meer (H)CFK s verwijderd dan het jaar er voor. In 2012 is duidelijk een afname te zien door een lager aandeel aan koudemiddelen met een hoge GWP factor. 14

18 ton CO2 eq Grafiek 7: Vermeden CO 2 equivalenten door verwijdering van (H)CFK s uit koel- en vriesapparatuur in tonnen CO 2 equivalenten voor 2009, 2010, 2011 en Vermeden milieubelasting Voor het berekenen van de vermeden milieubelasting is de ReCiPe V1.07 Endpoint H/A methodiek toegepast. In de grafieken die in deze paragraaf worden gepresenteerd zullen de milieueffecten uitgedrukt worden als één milieuscore (eenheid is Pt). In deze berekening is niet de vermeden milieubelasting door het verwijderen van materialen zoals batterijen, asbest, kwik en CFK houdende koudemiddelen meegenomen. In bijlage 3 zijn voor de zes e-waste stromen de afzonderlijke scores voor de drie damage categorieën opgenomen (humane gezondheid, ecosysteemkwaliteit en schaarste/uitputting van grondstoffen). In bijlage 4 wordt de milieubelasting van de herwinbare materialen weergegeven per milieuthema zodat duidelijk is waar de grootste milieubelasting optreedt. Hieronder zijn de resultaten samengevat Vermeden milieubelasting 2012 In grafiek 8 wordt de vermeden milieubelasting per e-waste categorie weergegeven. In totaal wordt rond de kpt vermeden. Met het recyclen van groot witgoed wordt de grootste milieubelasting vermeden, ongeveer 9500 kpt. Daarna volgen overig wit- en bruingoed (8900 kpt), koel- en vriesapparatuur (7200 kpt), ICT apparatuur (3900), TV (2500 kpt) en energiezuinige lampen (74 kpt). 15

19 10000 Vermeden milieubelasting (x 1000 Pt) KV TV Lampen GWG OWEB ICT Grafiek 8: Vermeden milieubelasting per e-waste categorie (2012) In grafiek 9 wordt de vermeden milieubelasting per ton e-waste weergegeven. Met de verwerking van één ton OWEB wordt een milieubelasting van 325 punten vermeden. Met GWG en KV wordt respectievelijk 310 en 305 punten vermeden. ICT apparatuur zorgt voor een vermeden milieubelasting van 280 Pt. De verwerking van een ton TV s levert ruim 120 Pt op en energiezuinige lampen 45 Pt/ton. 350 Vermeden milieubelasting in Pt per ton E-waste KV TV Lampen GWG OWEB ICT Grafiek 9: Vermeden milieubelasting per ton e-waste (2012) Als we kijken naar de vermeden milieubelasting per ton teruggewonnen materiaal, dan wordt met koper (2981 Pt) het milieu het meest ontlast (zie grafiek 10). Dit wordt voornamelijk veroorzaakt omdat de uitputting van de kopervoorraden een groot effect hebben (zie ook bijlage 4 voor het effect op alle 17 impact categoriën). Daarnaast draagt de winning en productie van koper bij aan het ontstaan van giftige afvalstoffen waardoor koper ook sterk bijdraagt aan humane toxiciteit. Voor de winning en productie van aluminium is erg veel energie nodig waardoor aluminium voornamelijk bijdraagt aan de milieuthema s klimaatverandering en uitputting van fossiele brandstoffen. Terugwinning van glas levert geen milieuvoordeel op. 16

20 Vermeden milieubelasting per ton ( Pt) Aluminium Koper IJzer Zink Glas Kunststof Grafiek 10: Vermeden milieubelasting per ton productstroom (2012) Grafiek 11 laat de totale vermeden milieubelasting per productstroom zien. Met de terugwinning van ijzer wordt het milieu het meest ontzien (bijna kpt) vanwege de grote hoeveelheden die gerecycled worden. Daarna volgt koper met 9200 kpt, aluminium (3600 kpt), kunststof (1800 kpt) en zink (15 kpt). Recycling van glas geeft een milieubelasting van 46 kpt. Vermeden milieubelasting (x 1000 Pt) Aluminium Koper IJzer Zink Glas Kunststof Grafiek 11: Vermeden milieubelasting per productstroom (2012) 17

21 In grafiek 12 tenslotte wordt de relatieve bijdrage van de verschillende materiaalstromen aan het vermeden milieubelasting getoond. Hieruit wordt duidelijk dat de terugwinning van ijzer bij KV, GWG en OWEB voor het grootste deel bijdraagt aan de vermeden milieubelasting. Daarnaast is koper belangrijk bij TV, energiezuinige lampen, GWG en OWEB. Voor ICT apparatuur geldt dat de terugwinning van zowel koper als ijzer even belangrijk is. In energiezuinige lampen zit veel aluminium waardoor dit metaal voor het grootste deel bijdraagt bij de lampen. Bij TV en lampen valt tevens op dat recycling van glas milieubelastend is. Dit wordt voornamelijk veroorzaakt door het transport. 100% 80% 60% 40% 20% Kunststof Glas Zink IJzer Koper Aluminium 0% KV TV Lampen GWG OWEB ICT -20% Grafiek 12: Vermeden milieubelasting per materiaalstroom voor de verschillende e-waste categorieën (2012) Vermeden milieubelasting voor Uit grafiek 13 blijkt dat de vermeden milieubelasting over het algemeen is toegenomen van kpt in 2009 tot kpt in Ook indien ICT apparatuur niet meegenomen zou worden is er sprake van een lichte stijging in 2012 ten opzichte van het voorgaande jaar. De reden voor stijging is de toenemende hoeveelheden e-waste dat jaarlijks ingezameld wordt Vermeden milieubelasting (x 1000 Pt) ICT OWEB GWG Lampen TV KV Grafiek 13: Vermeden milieubelasting voor de verschillende e-waste categorieën ( ). 18

22 3.4 Vermeden milieubelasting door verwijdering (H)CFK s Emissie van CFK s en HCFK s kan leiden tot schadelijk effecten bij de drie impact categorieën klimaatverandering, ozonlaag aantasting en humane toxiciteit. Deze emissies hebben geen effect op de overige impact categorieën zoals genoemd in paragraaf In grafiek 14 is te zien dat het effect op klimaatverandering (humane gezondheid en ecosystemen) het grootst is. In totaal wordt er kpt vermeden door verwijdering en vernietiging van (H)CFK s in Hierbij is de vermeden bijdrage aan klimaatverandering het grootst (ruim kpt) waarna vermeden ozonlaagaantasting (1500 kpt) en humane toxiciteit (125 kpt) volgen Vermeden milieubelasting (x 1000 pt) Climate change Human Health Climate change Ecosystems Ozone depletion Human toxicity Grafiek 14: Vermeden milieubelasting door verwijdering van (H)CFK s (2012). Grafiek 15 laat de vermeden milieubelasting zien van de jaren 2009 tot en met Omdat de emissie van (H)CFK s een erg groot effect op klimaatverandering heeft komt deze grafiek overeen met grafiek 7 waarbij het vermeden effect op klimaatverandering bepaald is. In 2009 is rond de kpt vermeden. Vervolgens is er in 2010 en 2011 respectievelijk kpt en een ruime kpt vermeden. Tot slot is in 2012 een kleine kpt vermeden Vermeden milieubelasting (x 1000 pt) Grafiek 15: Vermeden milieubelasting door verwijdering van (H)CFK s ( ). 19

23 4 Conclusies 4.1 Vermeden bijdrage aan klimaatverandering Materiaalrecycling en verwijdering (H)CFK s in 2012 Door recycling van materialen uit e-waste werd in 2012 de uitstoot van in totaal ton CO 2 equivalenten vermeden. Door het het verwijderen en vernietigen van koelmiddel en isolatieschuim uit koel- en vriesapparatuur werd in ton CO 2 equivalenten vermeden. In totaal werd er door het verwerken van e-waste in 2012 ongeveer ton CO 2 equivalenten vermeden. Uitgedrukt per ton e-waste wordt er door materiaalrecycling bij Groot Witgoed de meeste broeikasgassen vermeden, 1,4 ton CO 2 equivalenten. In totaal wordt door het verwerken van GWG in 2012 zo n ton CO 2 equivalenten vermeden. Met recycling van Koel- en Vriesapparatuur wordt 1,2 ton CO 2 eq. per ton vermeden (totaal ton). Daarna volgt OWEB met 1,1 ton CO 2 eq./ton (totaal ton), ICT apparatuur met 0,9 ton CO 2 eq. per ton vermeden (totaal ton), TV s met 300 kg CO 2 eq./ton (totaal 6000 ton) en energiezuinige lampen met 300 kg CO 2 eq./ton (totaal 500 ton). Door het verwijderen en vernietigen van koelmiddel en isolatiegas werd in 2012 per ton Koel- en Vriesapparatuur 14,1 ton CO 2 equivalenten vermeden. Inclusief materiaalrecycling wordt er dus in totaal ruim 15 ton CO 2 equivalenten per ton vermeden waardoor het verwerken van Koel- en Vriesapparatuur veruit de grootste hoeveelheid vermeden CO 2 oplevert. Recycling van 1 ton aluminium levert 11 ton CO 2 equivalenten op (totaal ton vermeden CO 2 equivalenten). Door het terugwinnen van ijzer wordt er 1,5 ton CO 2 equivalenten per ton bespaard (totaal ton) en voor zink en koper is dit respectievelijk 800 kg (totaal 40 ton) en 700 kg (totaal 2000 ton). Terugwinning van kunststof levert 100 kg CO 2 equivalenten per ton op (in totaal 1500 ton). Met de terugwinning van glas wordt geen CO 2 vermeden maar een bijdrage geleverd van 30 ton CO 2 equivalenten/ton (totaal -450 ton). Bij KV, TV, GWG, OWEB en ICT apparatuur is voornamelijk ijzer verantwoordelijk (>55%) voor het vermijden van de emissie van broeikasgassen waarna aluminium (>25%) volgt. Bij energiezuinige lampen zorgt voornamelijk aluminium (>85%) voor de vermeden broeikasgassen Materiaalrecycling en Verwijdering (H)CFK s in Door recycling van materialen uit e-waste zijn de volgende hoeveelheden CO 2 equivalenten vermeden: 2009: ton 2010: ton 2011: ton 2012: ton (inclusief ICT apparatuur) 20

24 Door de verwijdering van (H)CFK s uit koel- en vriesapparatuur zijn de volgende hoeveelheden CO 2 equivalenten vermeden: 2009: ton 2010: ton 2011: ton 2012: ton 4.2 Vermeden milieu effecten Materiaalrecycling en Verwijdering (H)CFK s in 2012 In totaal werd door materiaalrecycling in 2012 rond de kpt vermeden. Met het recyclen van Groot Witgoed wordt de grootste milieubelasting vermeden, zo n 9500 kpt. Daarna volgen Overig Wit- en Bruingoed (8900 kpt), Koel- en Vriesapparatuur (7200 kpt), ICT apparatuur (3900), TV (2500 kpt) en energiezuinige lampen (74 kpt). Met de verwerking van één ton OWEB wordt een milieubelasting van 325 punten vermeden. Met GWG en KV wordt respectievelijk 310 en 305 punten vermeden. ICT apparatuur zorgt voor een vermeden milieubelasting van 280 Pt. De verwerking van 1 ton TV s levert ruim 120 Pt op en energiezuinige lampen 45 Pt/ton. Per ton wordt met het recyclen van koper de grootste milieubelasting vermeden, 2981 punten (in totaal 9200 kpt). Daarna volgen aluminium met 952 punten (in totaal 3560 kpt), ijzer met 363 punten (in totaal kpt), zink met 329 punten (in totaal 15 kpt) en kunststof met 127 punten (in totaal 1800 kpt). Recycling van glas levert geen milieuvoordeel op. Per ton teruggewonnen glas levert een milieubelasting op van 3 punten (totaal 46 kpt milieubelasting). Bij KV, GWG en OWEB draagt de terugwinning van ijzer voor het grootste deel bij aan vermeden milieubelasting. Koper is belangrijk bij TV, energiezuinige lampen, GWG en OWEB. Voor ICT apparatuur geldt dat de terugwinning van zowel koper als ijzer even belangrijk is. Bij energiezuinige lampen is aluminium voor het grootste deel verantwoordelijk voor de milieuwinst. In 2012 werd door het het verwijderen en vernietigen van koelmiddel en isolatiegas uit Koel- en Vriesapparatuur kpt vermeden Materiaalrecycling en Verwijdering (H)CFK s in Door recycling van materialen uit e-waste zijn de volgende kpt vermeden: 2009: : : : Door de verwijdering van (H)CFK s uit koel- en vriesapparatuur zijn de volgende kpt vermeden: 2009: : : :

25 22

26 Bijlage 1 Vergelijkingsbasis primaire en secundaire grondstoffen Voor vergelijkingen is gebruik gemaakt van processen in de database Ecoinvent 2.2 dat uitgegeven wordt door het Ecoinvent Centre ( De afkortingen achter de processen geven aan voor welk land of werelddeel de gegevens gelden. Hierbij zijn de volgende afkortingen gebruikt; RER: Europa, RME: Midden Oosten, CH: Zwitserland en GLO: Mondiaal. IJzer Primair: Steel, converter, low-alloyed, at plant/rer. Dit proces is specifiek voor de productie van primair staal. Secundair: Steel, electric, un- and low-alloyed, at plant/rer waarbij Iron scrap, at plant/rer is vervangen door secundair ijzerschroot. Bij dit proces waarbij een vlamboogoven of Electric Arc Furnace (EAF) wordt gebruikt is het mogelijk om 100% schroot als ijzerbron in te zetten. Aluminium Primair: Aluminium, primary, at plant/rer. Productieproces van aluminium waarbij alleen bauxiet als aluminiumbron wordt ingezet. Secundair: Aluminium, primary, at plant/rer waarbij Aluminium, 24% in bauxite, 11% in crude ore, in ground is vervangen door secundair aluminiumschroot. Koper Er is een vergelijking gemaakt van 1 kg secundair koper met de hoeveelheid koperconcentraat die nodig is om 1 kg primair koper te maken. Primair: Copper concentrate, at beneficiation/rer (4,14 kg) Secundair: 1 kg secundair koper Zink Primair: Zinc, primary, at regional storage/rer. Productieproces van zink waarbij alleen zinc concentrate als zinkbron wordt ingezet. Secundair: Zinc, primary, at regional storage/rer waarbij Zinc concentrate, at benefication/glo is vervangen door zinkschroot. Glas (verwerking in glasindustrie) Primair: Flat glass, uncoated, at plant/rer. Het productieproces van vlakglas wordt hier gebruikt. Secundair: Flat glass, uncoated, at plant/rer waarbij de primaire ingrediënten voor glas (Limestone, Silica sand en Soda, powder) zijn vervangen door secundair glasgranulaat. Glas (verwerking in cementovens) Primair: Sand, at mine/ch (39%) en Gravel, unspecified, at mine/ch (61%). In cementovens wordt glasgranulaat gebruikt ter vervanging van zand en grind. Secundair: secundair glasgranulaat Kunststoffen Voor de vier plastics ABS, PE, PP en PS wordt uitgegaan dat 1 kg secundair kunststofgranulaat 1 kg ruwe olie vervangt in het productieproces van de plastics. Er wordt aangenomen dat de downgrade factor van secundair kunststof (door kwaliteitsverlies is meer secundair kunststof nodig) en de extra hoeveelheid olie die nodig is om 1 kg kunststof te produceren (> 1 liter) elkaar min of meer opheffen. Bij deze aanname wordt uitgegaan van olie die in het Midden-Oosten wordt opgepompt 23

27 en geraffineerd en daarna met leidingen en olietankers naar Europa wordt vervoerd. Crude oil, production RME, at long distance transport/rer. Beton Gemalen secundair beton wordt gebruikt in de wegenbouw. Er wordt aangenomen dat secundair beton geen primaire materialen vervangt omdat secundair betongranulaat op grote schaal wordt toegepast in de wegenbouw. 24

28 Bijlage 2 Aannames Algemeen Na iedere shredderstap wordt gebruik gemaakt van een windsifter tenzij er geen fluff of ander afval vrijkomt. Energiezuinige lampen Uit onderzoek is vastgesteld dat het gemiddelde gezamenlijke energieverbruik voor het verwerken van TL buizen en spaarlampen 10,11 kwh/ton is. Er wordt aangenomen dit energieverbruik voor beide fracties geldt. Transport Voor het vervoer van de milieustraat en/of detailhandel naar de opslagplaats en het vervoer van de opslagplaats naar de recyclinglocatie zijn de afstanden gehanteerd zoals in onderstaande tabel is weergegeven. Aangenomen is dat energiezuinige lampen alleen via de detailhandel ingezameld worden. Alle overige stromen worden zowel via de detailhandel als via milieustraten ingezameld. Voor deze stromen is het gewogen gemiddelde genomen voor het vervoer van detailhandel en milieustraat naar de opslag: ton van milieustraat (35 km) en ton van detailhandel (96 km) is gemiddeld 43 km. e-waste stroom Transportafstand detailhandel/milieustraat naar opslagplaats in km Transportafstand opslagplaats naar recyclinglocatie in km Energiezuinige lampen Groot Witgoed Koel- en Vriesapparatuur Overig Wit- en Bruingoed TV s Allocatie Er is sprake van economische allocatie. Dit betekent dat naast massa de marktprijzen van de secundaire materialen een rol spelen bij het toekennen van de milieubelasting die ontstaat door verwerkingsmethodieken. Er is gebruik gemaakt van de volgende marktprijzen: grondstof Wereldmarktprijs secundair materiaal in /ton (bron: EUWID, 2010) Koper Aluminium Zink Kunststoffen 376 IJzer 320 Glas (glasindustrie) 14,5 25

29 Glas (betonindustrie) 12 26

30 Bijlage 3 Tabellen Tabel 1 Vermeden milieueffecten per impact categorie in Pt, KV aluminium Koper ijzer zink glas kunststoffen Humane 4,46E+5 4,01E+5 8,79E+05 1,90E+2-4,71E+2 1,32E+4 gezondheid Ecosystemen 1,98E+5 1,15E+4 3,46E+05 1,92E+2 3,82E+2 6,82E+3 Grondstoffen 2,61E+5 1,14E+6 3,14E+06 1,56E+2-3,71E+2 3,46E+5 Totaal 9,04E+5 1,55E+6 4,37E+06 3,65E+2-4,61E+2 3,79E+5 Tabel 2 Vermeden milieueffecten per impact categorie in Pt, TV aluminium Koper ijzer zink glas kunststoffen Humane 8,07E+04 2,69E+05 2,01E+05-1,70E+4 1,89E+4 gezondheid Ecosystemen 3,59E+04 6,48E+03 8,18E+04-7,75E+3 9,67E+3 Grondstoffen 4,70E+04 7,70E+05 6,91E+05-1,65E+4 2,91E+5 Totaal 1,64E+05 1,05E+06 9,74E+05-4,13E+4 3,19E+5 Tabel 3 Vermeden milieueffecten per impact categorie in Pt, Energiezuinige lampen aluminium Koper ijzer zink glas kunststoffen Humane 1,85E+04 7,64E+03 1,65E+03-1,63E+3 gezondheid Ecosystemen 8,29E+03 2,22E+02 7,05E+02 1,03E+3 Grondstoffen 1,08E+04 2,17E+04 5,73E+03-5,08E+2 Totaal 3,77E+04 2,96E+04 8,09E+03-1,10E+3 Tabel 4 Vermeden milieueffecten per impact categorie in Pt, GWG aluminium Koper ijzer zink glas kunststoffen Humane 6,56E+05 4,45E+05 1,31E+06 7,66E+3 gezondheid Ecosystemen 2,91E+05 1,24E+04 5,37E+05 7,83E+2 Grondstoffen 3,81E+05 1,26E+06 4,34E+06 6,30E+3 Totaal 1,33E+06 1,72E+06 6,19E+06 1,47E+4 Tabel 5 Vermeden milieueffecten per impact categorie in Pt, OWEB aluminium Koper ijzer zink glas kunststoffen Humane 3,63E+05 8,32E+05 9,01E+05 3,00E+4 gezondheid Ecosystemen 1,61E+05 2,41E+04 3,69E+05 1,50E+4 Grondstoffen 2,11E+05 2,36E+06 2,99E+06 6,21E+5 Totaal 7,36E+05 3,21E+06 4,26E+06 6,66E+5 Tabel 6 Vermeden milieueffecten per impact categorie in Pt, ICT aluminium Koper ijzer zink glas kunststoffen Humane 1,94E+05 4,16E+05 3,52E+05-1,36E+3 1,05E+5 gezondheid Ecosystemen 8,63E+05 1,13E+04 1,44E+05-6,02E+2 5,30E+3 Grondstoffen 1,13E+05 1,18E+06 1,18E+06-1,31E+3 1,99E+6 Totaal 3,93E+05 1,61E+06 1,68E+06 3,28E+3 2,14E+6 27

31 Bijlage 4 Vermeden milieubelasting per teruggewonnen materiaal In deze bijlage wordt de vermeden milieubelasting weergegeven per milieuthema. In totaal zijn er 17 milieuthema s die geaggregeerd worden naar 3 thema s, humane gezondheid, hulpbronnen en ecosystemen Vermeden milieubelasting (x 1000 Pt) Fossil depletion Metal depletion Natural land transformation Urban land occupation Agricultural land occupation Ionising radiation Marine ecotoxicity Freshwater ecotoxicity Terrestrial ecotoxicity Particulate matter formation Photochemical oxidant formation Human toxicity Freshwater eutrophication Terrestrial acidification Ozone depletion Climate change Ecosystems Climate change Human Health 0 Grafiek 1: Vermeden milieubelasting aluminium aan de verschillende milieuthema s (2012) 9000 Vermeden milieubelasting (x 1000 Pt) Fossil depletion Metal depletion Natural land transformation Urban land occupation Agricultural land occupation Ionising radiation Marine ecotoxicity Freshwater ecotoxicity Terrestrial ecotoxicity Particulate matter formation Photochemical oxidant formation Human toxicity Freshwater eutrophication Terrestrial acidification Ozone depletion Climate change Ecosystems Climate change Human Health 0 Grafiek 2: Vermeden milieubelasting koper aan de verschillende milieuthema s (2012) 28

Vermeden CO 2 emissies door recycling van e-waste

Vermeden CO 2 emissies door recycling van e-waste Vermeden CO 2 emissies door recycling van e-waste Monitoring 2013 Datum: 6-5-2014 Versie: Eindrapport Project nummer: CL1039 In opdracht van: Hendrik Bijker, Wecycle. Uitgevoerd door: Jorrit Leijting,

Nadere informatie

Vermeden broeikaseffect door recycling van e-waste

Vermeden broeikaseffect door recycling van e-waste Vermeden broeikaseffect door recycling van e-waste 29-214 Datum: 27 juli 215 Versie: 1.1 In opdracht van: Opgesteld door: Hendrik Bijker Wecycle Laura Golsteijn Marisa Vieira Dit rapport is geschreven

Nadere informatie

Vergelijking milieuaspecten LEDlichtbakken

Vergelijking milieuaspecten LEDlichtbakken Vergelijking milieuaspecten LEDlichtbakken Nulmeting Datum: 22 november 2012 Versie: Eindrapport Project nummer: C423 In opdracht van: Uitgevoerd door: Vakgroep Lichtreclame, Uneto-VNI Jorrit Leijting,

Nadere informatie

Vergelijking milieuaspecten LED-lichtbakken

Vergelijking milieuaspecten LED-lichtbakken Vergelijking milieuaspecten LED-lichtbakken Monitoring 2015 (meting 4 van 5) Datum: 5 juni 2015 Versie: 1.1 In opdracht van: Uitgevoerd door: Terry Heemskerk Vakgroep Lichtreclame, Uneto-VNI Laura Golsteijn

Nadere informatie

Samenvatting Duurzaamheid van het afvalwater transport systeem; LCA methodiek toegepast op verschillende diameters en materialen

Samenvatting Duurzaamheid van het afvalwater transport systeem; LCA methodiek toegepast op verschillende diameters en materialen Samenvatting Duurzaamheid van het afvalwater transport systeem; LCA methodiek toegepast op verschillende diameters en materialen Inleiding De complexiteit van ons afvalwatersysteem is, naast de lange levensduur,

Nadere informatie

Vergelijking milieuaspecten led-letter reclameverlichting

Vergelijking milieuaspecten led-letter reclameverlichting VAKGROEP LICHTRECLAME Vergelijking milieuaspecten led-letter reclameverlichting Monitoring 212 De techniek waarop Nederland draait 1 UNETO-VNI, februari 213, Zoetermeer Niets uit deze uitgave mag worden

Nadere informatie

Vergelijking milieuaspecten LED reclame verlichting

Vergelijking milieuaspecten LED reclame verlichting Vergelijking milieuaspecten LED reclame verlichting Eindrapport Datum: 30 juni 2011 Projectnummer: 307 In opdracht van: Vakgroep Lichtreclame, Uneto-VNI Uitgevoerd door: Hoofd auteur: PRé Consultants B.V.

Nadere informatie

Vergelijking milieuaspecten led-lichtbakken

Vergelijking milieuaspecten led-lichtbakken VAKGROEP LICHTRECLAME Vergelijking milieuaspecten led-lichtbakken Monitoring 2015 (meting 5 van 5) De techniek waarop Nederland draait 1 Opdrachtgever Terry Heemskerk Vakgroep Lichtreclame, UNETO-VNI Auteur(s)

Nadere informatie

Vergelijking milieuaspecten led-letter reclameverlichting

Vergelijking milieuaspecten led-letter reclameverlichting VAKGROEP LICHTRECLAME Vergelijking milieuaspecten led-letter reclameverlichting Monitoring 2015 (meting 5 van 5) De techniek waarop Nederland draait 1 Opdrachtgever Terry Heemskerk Vakgroep Lichtreclame,

Nadere informatie

Vergelijking milieuaspecten LED-reclameverlichting. Eindrapport onderzoek 2010-2011

Vergelijking milieuaspecten LED-reclameverlichting. Eindrapport onderzoek 2010-2011 Vergelijking milieuaspecten LED-reclameverlichting Eindrapport onderzoek 2010-2011 1 Coverbeeld: Kunstwerk Het geheim van de Nano Marijke de Goey, Delft 2009 2uneto-vni is de ondernemersorganisatie voor

Nadere informatie

Milieubeoordeling houten bruggen Diana de Graaf

Milieubeoordeling houten bruggen Diana de Graaf Milieubeoordeling houten bruggen Diana de Graaf Vergelijkende milieustudie bruggen Onderzoek Brede studie met meerdere sectoren Specificatie, berekeningsmethode, data Niet-materiaal gebonden specificaties

Nadere informatie

Curaçao Carbon Footprint 2015

Curaçao Carbon Footprint 2015 Willemstad, March 2017 Inhoudsopgave Inleiding 2 Methode 2 Dataverzameling 3 Uitstoot CO2 in 2010 3 Uitstoot CO2 in 2015 4 Vergelijking met andere landen 5 Central Bureau of Statistics Curaçao 1 Inleiding

Nadere informatie

CO2 impact kringloopbedrijven

CO2 impact kringloopbedrijven CO2 impact kringloopbedrijven CO2 besparing gerealiseerd in 2014 door Stichting Aktief Dhr. G. Berndsen Gildenstraat 43 7005 bl Doetinchem Tel. 0314330980 g.berndsen@aktief-groep.nl Samenvatting Met 1

Nadere informatie

De Ecolizer 2.0. Een instrument voor introductie van ecodesign

De Ecolizer 2.0. Een instrument voor introductie van ecodesign De Ecolizer 2.0 Een instrument voor introductie van ecodesign Ecolizer 2.0 Inhoud OVAM & ecodesign Ecolizer historiek Ecolizer 2.0 Toekomst OVAM Ecodesign Award Pro in samenwerking met Winnaars OVAM Ecodesign

Nadere informatie

Aluminium, LCA en EPD

Aluminium, LCA en EPD Symposium Duurzaam Aluminium 5 februari 2015 Aluminium, LCA en EPD Harry van Ewijk IVAM UvA BV www.ivam.uva.nl IVAM UvA BV Opgericht in 1993 vanuit de Vakgroep Milieukunde UvA is enige aandeelhouder 15

Nadere informatie

Ecobalans Radiator Zmart 2.0

Ecobalans Radiator Zmart 2.0 Ecobalans Radiator Zmart 2.0 Stalen radiator NHL56/56-1000 vs. Zmart 2.0 Managementsamenvatting Opdrachtgever: Zehnder Group Produktion Gränichen AG CH-5722 Gränichen Roland Diethelm Opdrachtnemer: Sinum

Nadere informatie

LCA Quickscan: koffiebekers voor eenmalig gebruik

LCA Quickscan: koffiebekers voor eenmalig gebruik LCA Quickscan: koffiebekers voor eenmalig gebruik Partners for Innovation BV Siem Haffmans i.s.m. IVAM UvA BV Research and Consultancy on Sustainability Bart Krutwagen / Niels Jonkers 31 maart 2011 1.

Nadere informatie

Masterclass LCA. Wat kan je met LCA-studies in afvalland? Geert Bergsma

Masterclass LCA. Wat kan je met LCA-studies in afvalland? Geert Bergsma Masterclass LCA Wat kan je met LCA-studies in afvalland? Geert Bergsma CE Delft sinds 1978 Onafhankelijk onderzoek en advies Milieu, economie, techniek en beleid Energie, transport, afval, biomassa, voedsel,

Nadere informatie

REFERENTIE BETONMORTELS Aan: Daaf de Kok (De betonketen)

REFERENTIE BETONMORTELS Aan: Daaf de Kok (De betonketen) REFERENTIE BETONMORTELS Aan: Daaf de Kok (De betonketen) Van: 16-maart- 2016 Betreft: Referentie betonmortels 1. Inleiding In opdracht van het Netwerk Betonketen zijn er referentiebetonmengsels voor het

Nadere informatie

transport grondstoffen verpakking water energie MANAGEMENT SUMMARY

transport grondstoffen verpakking water energie MANAGEMENT SUMMARY MANAGEMENT SUMMARY Aanleiding: De keuze voor het werken met disposable en versus de wasbare microvezel doeken in de professionele schoonmaak wordt vaak op basis van meerdere factoren gemaakt. Een van de

Nadere informatie

Schaduwprijzen chloriden en bromiden

Schaduwprijzen chloriden en bromiden Schaduwprijzen chloriden en bromiden Rapport Delft, december 2012 Opgesteld door: CE Delft Colofon Bibliotheekgegevens rapport: CE Delft Schaduwprijzen chloriden en bromiden Delft, CE Delft, december 2012

Nadere informatie

LCA Studie Levens Cyclus Analyse van enkele tropische houtsoorten ten behoeve van damwanden

LCA Studie Levens Cyclus Analyse van enkele tropische houtsoorten ten behoeve van damwanden LCA Studie Levens Cyclus Analyse van enkele tropische houtsoorten ten behoeve van damwanden Management samenvatting Inleiding Damwanden zijn een belangrijke markt voor duurzaam geproduceerd tropisch hout,

Nadere informatie

Relevantie van (carbon) footprinting voor telers. Jasper Scholten 23 juni 2011

Relevantie van (carbon) footprinting voor telers. Jasper Scholten 23 juni 2011 Relevantie van (carbon) footprinting voor telers Jasper Scholten 23 juni 2011 Inhoud 1. Blonk Milieu Advies 2. Levenscyclusanalyse (LCA) 3. Carbon Footprinting 4. Footprint van brouwgerst 5. Footprint

Nadere informatie

Milieucijfers SuperWijzer

Milieucijfers SuperWijzer Milieucijfers SuperWijzer Achtergrond onderzoek Geert Bergsma en Marieke Head Ketenanalysegroep CE Delft Doelstelling onderzoek CE Delft Wat is de milieubelasting van verschillende eiwitproducten te koop

Nadere informatie

MKI score van wegen aanleg en onderhoud

MKI score van wegen aanleg en onderhoud MKI score van wegen aanleg en onderhoud Inleiding Duurzaam gebruik van materialen & grondstoffen is onder te verdelen in twee hoofdonderwerpen: Keuze voor materialen & grondstoffen. Hierbij spelen aspecten

Nadere informatie

Een tool in ontwikkeling op basis van de MMG berekeningswijze

Een tool in ontwikkeling op basis van de MMG berekeningswijze Een tool in ontwikkeling op basis van de MMG berekeningswijze Seminaries Duurzaam Bouwen, Leefmilieu Brussel 29 januari 2016 Evi Rossi, AMB, dienst Databeheer & Statistiek Roos Servaes, AMB, dienst Beleidsinnovatie

Nadere informatie

Levenscyclusanalyse van grassportvelden. 22 november Jasper Scholten

Levenscyclusanalyse van grassportvelden. 22 november Jasper Scholten Levenscyclusanalyse van grassportvelden 22 november 2012 Jasper Scholten Inhoud 1. Introductie Blonk Consultants 2. De levenscyclusanalyse (LCA) in 4 stappen 3. Resultaten 4. Advisering over duurzaam sportveldonderhoud

Nadere informatie

Duurzaamheid bouwwerken - Nieuwe Nederlandse en Europese normen en regelgeving

Duurzaamheid bouwwerken - Nieuwe Nederlandse en Europese normen en regelgeving Duurzaamheid bouwwerken - Nieuwe Nederlandse en Europese normen en regelgeving Agnes Schuurmans Voorzitter NEN 351 281 (CEN TC350) Rockwool International 1 Bouwbesluit - 1 april 2012 Milieuparagraaf Artikel

Nadere informatie

Duurzame oplossing door houtreparatie!

Duurzame oplossing door houtreparatie! Duurzame oplossing door houtreparatie! Het systeem om meerpalen te repareren in plaats van vervanging door nieuwe palen, is niet alleen goedkoper maar blijkt ook minder belastend te zijn voor het milieu.

Nadere informatie

Management samenvatting

Management samenvatting Management samenvatting Onderzoek naar de milieu-impact van natuurlijk grassportvelden Dit rapport beschrijft de milieu-impact van natuurlijke grassportvelden en de mogelijkheden om deze milieu-impact

Nadere informatie

Duurzaam parkeren als hoeksteen van strategie en innovatie

Duurzaam parkeren als hoeksteen van strategie en innovatie w h i t e p a p e r Duurzaam parkeren als hoeksteen van strategie en innovatie Zie opgelegde duurzaamheidseisen als kans om nieuwe initiatieven te ontplooien en de concurrentie voor te zijn Duurzaam ondernemen

Nadere informatie

Milieuanalyse: PaperWise als papier voor het tijdschrift Petrochem

Milieuanalyse: PaperWise als papier voor het tijdschrift Petrochem Milieuanalyse: PaperWise als papier voor het tijdschrift Petrochem Milieuanalyse: PaperWise als papier voor het tijdschrift Petrochem Delft, CE Delft, september 2015 Deze notitie is opgesteld door: M.M.

Nadere informatie

Tabel 1 Basisprofiel standaard geleiderails

Tabel 1 Basisprofiel standaard geleiderails Memo Aan: Kenmerk: Betreft: Van: Delft, 8 mei 2014 Rijksdienst voor Ondernemend Nederland, Verzinkerij Van Aert LCA-resultaten van s Basisprofielen van de standaard s en de verzinkte s en vergelijking

Nadere informatie

TKI-KIEM WP1 - Methode voor integrale Energie- en Milieuprestatie. Erik Alsema, David Anink, W/E adviseurs 1 april 2015

TKI-KIEM WP1 - Methode voor integrale Energie- en Milieuprestatie. Erik Alsema, David Anink, W/E adviseurs 1 april 2015 TKI-KIEM WP1 - Methode voor integrale Energie- en Milieuprestatie Erik Alsema, David Anink, W/E adviseurs 1 april 2015 Doel Ontwikkeling van integrale methodiek om de milieueffecten als gevolg van energiegebruik

Nadere informatie

Feiten & Cijfers Wecycle 2012

Feiten & Cijfers Wecycle 2012 Feiten & Cijfers Wecycle 2012 Index Introductie 3 Het systeem 4 Opdrachtgevers 6 Resultaten 7 Financiën 15 Resultaten partners 18 Campagnes en samenwerking 22 Benchmark gemeenten 24 Inzamelmeubels 26 Inzamelbox

Nadere informatie

Verantwoorde keuze van bestratingsproducten

Verantwoorde keuze van bestratingsproducten Verantwoorde keuze van bestratingsproducten Bij de keuze van producten voor bestratingen gelden verschillende afwegingsfactoren. De impact van een bepaalde keuze op het milieu is daar één van, een factor

Nadere informatie

Emissiebeheer. Meten en evalueren van klimaatimpact (LCA) Energiezuinige technologie. Klim-O-dag. Veerle Van linden Eenheid: T&V

Emissiebeheer. Meten en evalueren van klimaatimpact (LCA) Energiezuinige technologie. Klim-O-dag. Veerle Van linden Eenheid: T&V Meten en evalueren van klimaatimpact (LCA) Energiezuinige technologie Emissiebeheer Klim-O-dag Veerle Van linden Eenheid: T&V Organisatie vanuit ELK - Expertisecentrum Landbouw en Klimaat 20-04-2017 Onderzoekers

Nadere informatie

Ketenmaatregelen in de ICT branche Case 2: ICT Milieu

Ketenmaatregelen in de ICT branche Case 2: ICT Milieu Ketenmaatregelen in de ICT branche Case 2: ICT Milieu Betrokkenen: Frerik van de Pas Michiel Cuijpers Lieke van Rossum Joost van Capellen Lonneke de Graaff-van der Kamp NL Energie en Klimaat (Agentschap

Nadere informatie

GER-waarden en milieu-impact scores hulpstoffen voor de afvalwaterzuivering. Heleen Pinkse

GER-waarden en milieu-impact scores hulpstoffen voor de afvalwaterzuivering. Heleen Pinkse GER-waarden en milieu-impact scores hulpstoffen voor de afvalwaterzuivering Heleen Pinkse Aanleiding Energiefabriek: Door toepassen van chemicaliën kan energiegebruik van de zuivering verminderen, maar..

Nadere informatie

MDS technologie. Kennisinstituut Duurzaam Verpakken, 6 maart 2014

MDS technologie. Kennisinstituut Duurzaam Verpakken, 6 maart 2014 MDS technologie Kennisinstituut Duurzaam Verpakken, 6 maart 2014 Achtergrond Urban Mining Corp (UMC) Urban Mining Corp is een samenwerking tussen Fondel Urban Mining en de TU Delft De partijen werken al

Nadere informatie

LCA-resultaten van geleiderails

LCA-resultaten van geleiderails LCA-resultaten van s Vanuit de opzet van een nieuw Landelijk Afvalbeheerplan (LAP2) is gekeken of er door ketensamenwerking mogelijkheden kunnen worden gevonden om de milieudruk van materialen in de afvalfase

Nadere informatie

Urban Mining. Onderdeel 1 - Grondstoffen. Afgedankte mobieltjes. Spaarlampen. Inleiding. Wecycle lesbrief Onderbouw Voortgezet onderwijs

Urban Mining. Onderdeel 1 - Grondstoffen. Afgedankte mobieltjes. Spaarlampen. Inleiding. Wecycle lesbrief Onderbouw Voortgezet onderwijs Urban Mining Wecycle lesbrief Onderbouw Voortgezet onderwijs Inleiding Een mobiele telefoon hebben we allemaal. En verlichting in huis natuurlijk ook. We kunnen niet meer zonder. Maar weet je eigenlijk

Nadere informatie

Ecodesign. Leen Van Aken. Groep Design & Technologie

Ecodesign. Leen Van Aken. Groep Design & Technologie Ecodesign Leen Van Aken Groep Design & Technologie Wat is ecodesign? Eco - design Ecologisch > esthetisch, ergonomisch, economisch, functioneel, Levenscyclus > ontwerp, productie, distributie, gebruik

Nadere informatie

NR. (079) /GEM/wvb C Benchmark 2014 afgifte elektrische apparaten (e-waste)

NR. (079) /GEM/wvb C Benchmark 2014 afgifte elektrische apparaten (e-waste) Wecycle Gemeente Renswoude t.a.v. De Gemeenteraad Dorpsstraat 4 3927BD Renswoude Zoetermeer, 29 mei 2015 GEMEENTE RENSWOUDE 1 INGEKOMEN NR. - I JUNI 2015 Telefoon Onze ref. Uw ref. Betreft (079) 7 600

Nadere informatie

Presenta/e door Jan de Kraker - 5 mei 2014. Energie in Beweging

Presenta/e door Jan de Kraker - 5 mei 2014. Energie in Beweging Presenta/e door Jan de Kraker - 5 mei 2014 Energie in Beweging Wat is Well to Wheel Met Well to Wheel wordt het totale rendement van brandstoffen voor wegtransport uitgedrukt Well to Wheel maakt duidelijk

Nadere informatie

Nieuwe duurzame koelconcepten. Rittal B.V. Elbert Raben

Nieuwe duurzame koelconcepten. Rittal B.V. Elbert Raben Nieuwe duurzame koelconcepten Rittal B.V. Elbert Raben Deze lezing wordt u aangeboden door: IT Enclosures IT Cooling IT Power IT Security IT Monitoring IT Services RiMatrix projects Agenda Verbod koudemiddel

Nadere informatie

Circulaire economie LCA als basis DUBOkeur als bewijs

Circulaire economie LCA als basis DUBOkeur als bewijs DUURZAAMGEBOUWD CONGRES Workshop 2E Circulaire economie LCA als basis DUBOkeur als bewijs Inhoud Materialen worden belangrijker Life Cycle Assessment (LCA) DUBOkeur prof.dr.ir. Michiel Haas Faculty CiTG

Nadere informatie

Sectorplan 29 Batterijen

Sectorplan 29 Batterijen Sectorplan 29 Batterijen 1 Achtergrondgegevens 1. Belangrijkste afvalstoffen Alkaline batterijen, zinkbruinsteen batterijen, oplaadbare nikkel cadmium batterijen, kwikoxide batterijen, zilveroxide batterijen,

Nadere informatie

Milieubarometerrapport 2012 (Som groen)

Milieubarometerrapport 2012 (Som groen) Milieubarometerrapport 2012 (Som groen) Blauwzaam energieconvenant 1 Blauwzaam EC 1 Milieubarometer - 2012 (Som groen) Blauwzaam energieconvenant 1 Inhoud De Milieubarometer vertaalt gegevens zoals elektriciteitsverbruik

Nadere informatie

Ketenanalyse HKS-Van Mechelen-Eindverwerkers. Versie Inleiding

Ketenanalyse HKS-Van Mechelen-Eindverwerkers. Versie Inleiding Ketenanalyse HKS-Van Mechelen-Eindverwerkers Versie 31-12-2015 Inleiding Van Mechelen recycling b.v. verwerkt een groot deel van de bij Liander n.v. door HKS ingezamelde grondkabel. Na verwerking ontstaan

Nadere informatie

BEDRIJFSINFORMATIE. VOOR PLUS groen beton. MRPI-code DATUM AFGIFTE 20 september 2012

BEDRIJFSINFORMATIE. VOOR PLUS groen beton. MRPI-code DATUM AFGIFTE 20 september 2012 BEDRIJFSINFORMATIE VOOR PLUS groen beton MRPI-code 20.1.00026.004 Van Nieuwpoort Betonmortel B.V. Postbus 167 2800 DA Gouda Tel.: +31 (0)182 597 400 Fax: +31 (0)182 597 410 E-mail: betonmortel@van-nieuwpoort.nl

Nadere informatie

Nederland importland. Landgebruik en emissies van grondstofstromen

Nederland importland. Landgebruik en emissies van grondstofstromen Nederland importland Landgebruik en emissies van grondstofstromen Vraagstelling en invulling Welke materiaalstromen naar en via Nederland veroorzaken wereldwijd de grootste milieudruk? Klimaat, toxische

Nadere informatie

LCA-quickscan vergelijking onkruidbestrijdingsmethoden

LCA-quickscan vergelijking onkruidbestrijdingsmethoden LCA-quickscan vergelijking onkruidbestrijdingsmethoden In opdracht van Plant Research International Wageningen UR Eindrapport Niels Jonkers Amsterdam, 31 juli 2012 IVAM research and consultancy on sustainability

Nadere informatie

Levenscyclusanalyse (LCA) Product carbon footprint (PCF)

Levenscyclusanalyse (LCA) Product carbon footprint (PCF) 10/05/2011 Levenscyclusanalyse (LCA) Product carbon footprint (PCF) VITO An Vercalsteren Inhoud» Wat is een LCA algemene principes» Hoe is een LCA opgebouwd relatie met ISO Globale opbouw en aanpak Fase

Nadere informatie

/GEM/wvb C Benchmark 2014 afgifte elektrische apparaten (e-waste)

/GEM/wvb C Benchmark 2014 afgifte elektrische apparaten (e-waste) W e c y c l e Gemeente Langedijk t.a.v. De Gemeenteraad Postbus 5 723ZG Noord-Scharwoude GEMEENTE LANGEDIJK ; 0 0 5 6 8 5 NR. - 9 JUN 205 Zoetermeer, 29 mei 205 Telefoon Onze ref Uw ref. Betreft (079)

Nadere informatie

Voorbij energiebesparing: milieueffecten van energiebesparende maatregelen

Voorbij energiebesparing: milieueffecten van energiebesparende maatregelen Voorbij energiebesparing: milieueffecten van energiebesparende maatregelen 9 Oktober 28 Laure Itard 1 november 28 1 Renovatie van een rijtjehuis gebouwd in de periode 1966-1976 1 november 28 2 1. Isolatie

Nadere informatie

Scope 3 ketenanalyse volgens Green House Gas Corporate value Chain Accounting and Reporting Standard.

Scope 3 ketenanalyse volgens Green House Gas Corporate value Chain Accounting and Reporting Standard. 2013 Scope 3 ketenanalyse volgens Green House Gas Corporate value Chain Accounting and Reporting Standard. Auteur: Harry Minkhorst, hoofd risicomanagement en KAM Datum: 20 maart 2014 Pagina 1 van 12 Inhoud

Nadere informatie

Versienummer : 1.0 Status : Definitief d.d Ketenanalyse Sloop

Versienummer : 1.0 Status : Definitief d.d Ketenanalyse Sloop Versienummer : 1.0 Status : Definitief d.d. 29-08-2016 Ketenanalyse Sloop INHOUDSOPGAVE 1. INLEIDING... 2 1.1 Ketenanalyse... 2 1.2 Activiteiten Dusseldorp ISM... 2 1.3 Leeswijzer... 2 2. BEREKENING SCOPE

Nadere informatie

DoorTAStend, LCA studie van draagtassen

DoorTAStend, LCA studie van draagtassen TNO-rapport TNO 2014 R10949 DoorTAStend, LCA studie van draagtassen Earth, Life and Social Sciences Princetonlaan 6 3584 CB Utrecht Postbus 80015 3508 TA Utrecht www.tno.nl T +31 88 866 42 56 infodesk@tno.nl

Nadere informatie

MATERIAAL-MILIEUPRESTATIE EN DE CIRCULAIRE ECONOMIE

MATERIAAL-MILIEUPRESTATIE EN DE CIRCULAIRE ECONOMIE MATERIAAL-MILIEUPRESTATIE EN DE CIRCULAIRE ECONOMIE Wat zit er achter instrumenten zoals GPR Gebouw, MRPI-MPG en BREEAM-NL / DGBC Materialentool? Harry van Ewijk (SGS) NVBV-Kennisdag, 14 juni 2017 1 HARRY

Nadere informatie

Verlichting vergeleken. Een herziene versie. Rapport Delft, november 2009. Opgesteld door: H.J. (Harry) Croezen F.L.

Verlichting vergeleken. Een herziene versie. Rapport Delft, november 2009. Opgesteld door: H.J. (Harry) Croezen F.L. Verlichting vergeleken Een herziene versie Rapport Delft, november 2009 Opgesteld door: H.J. (Harry) Croezen F.L. (Femke) de Jong Colofon Bibliotheekgegevens rapport: H.J. (Harry) Croezen, F.L. (Femke)

Nadere informatie

Om te bepalen of een verf duurzaam is dient er, naar de mening van de VVVF, sprake te zijn van een integrale aanpak.

Om te bepalen of een verf duurzaam is dient er, naar de mening van de VVVF, sprake te zijn van een integrale aanpak. BEOORDELINGSMODEL DUURZAAM ONDERHOUD Integrale benadering Om te bepalen of een verf duurzaam is dient er, naar de mening van de VVVF, sprake te zijn van een integrale aanpak. Een integrale aanpak zou zich

Nadere informatie

Duurzaamheidsanalyse, Hoe groen is groen?

Duurzaamheidsanalyse, Hoe groen is groen? Duurzaamheidsanalyse, Hoe groen is groen? Docentendag CBBE, Sustainable Transition & Sustainability Analysis in de Biobased Economy, 4 februari 2015 Dr ir Jerke W. de Vries w w w. h o g e s c h o o l v

Nadere informatie

Gemeente Emmen t.a.v. De Gemeenteraad postbus RA EMMEN. Zoetemneer, 29 mei 2015

Gemeente Emmen t.a.v. De Gemeenteraad postbus RA EMMEN. Zoetemneer, 29 mei 2015 Gemeente Emmen t.a.v. De Gemeenteraad postbus 30001 7800RA EMMEN Zoetemneer, 29 mei 2015 Telefoon : (079) 7 600 671 Onze ref. : 2015.034/GEM/wvb Uw ref. : C0000457 Betreft : Benchmark 2014 afgifte elektrische

Nadere informatie

Biodieselproductie uit palmolie en jatropha in Peru en impact voor duurzaamheid.

Biodieselproductie uit palmolie en jatropha in Peru en impact voor duurzaamheid. Biodieselproductie uit palmolie en jatropha in Peru en impact voor duurzaamheid. Een Levens Cyclus Duurzaamheids Analyse Auteur: Baukje Bruinsma November 2009 Samenvatting. Door het verbranden van fossiele

Nadere informatie

Ketenanalyse project Kluyverweg. Oranje BV. www.oranje-bv.nl. Conform de CO 2 -Prestatieladder 3.0. Versie : Versie 1.0 Datum : 10-11-2015

Ketenanalyse project Kluyverweg. Oranje BV. www.oranje-bv.nl. Conform de CO 2 -Prestatieladder 3.0. Versie : Versie 1.0 Datum : 10-11-2015 Ketenanalyse project Kluyverweg Oranje BV Conform de CO 2 -Prestatieladder 3.0 Versie : Versie 1.0 Datum : 10-11-2015 Handtekening autoriserend verantwoordelijk manager Autorisatiedatum: 3-12-2015 Naam

Nadere informatie

BETONBAKKEN VOOR ONDERGRONDSE SYSTEMEN

BETONBAKKEN VOOR ONDERGRONDSE SYSTEMEN BETONBAKKEN VOOR ONDERGRONDSE SYSTEMEN BETONBAKKEN Voor de productie van beton worden door veel fabrikanten hoofdzakelijk primaire grondstoffen gebruikt, te weten zand en grind. Deze worden wegens uitputting

Nadere informatie

EcoScan. CO 2 -reductie: wat doet Roelofs eraan?

EcoScan. CO 2 -reductie: wat doet Roelofs eraan? Afvalmanagement gaat veel verder dan het inzamelen van afval. Het gaat juist ook om de vermindering van afval en verlaging van afvalkosten. Dat doen we door betere scheiding aan de bron, door optimalisatie

Nadere informatie

sectorplan 8 Afval van verlichting

sectorplan 8 Afval van verlichting sectorplan Afval van verlichting 1 Achtergrondgegevens 1. Belangrijkste afvalstoffen Hoge- en lagedruk kwiklampen, hoge- en lagedruk natriumlampen en fluorescentiepoeder 2. Belangrijkste bronnen Dienstverlening,

Nadere informatie

Duurzaamheid. De voordelen van blikverpakkingen

Duurzaamheid. De voordelen van blikverpakkingen Duurzaamheid De voordelen van blikverpakkingen Duurzaamheid Duurzaamheid is één van de belangrijke aandachtspunten van het bedrijfsleven. Deze brochure is een initiatief van EMPAC, de organisatie van de

Nadere informatie

CO2-uitstoot Regio Noord-Veluwe

CO2-uitstoot Regio Noord-Veluwe CO2-uitstoot Regio Noord-Veluwe 1 CO2-uitstoot hoofdsectoren 1.1 Inleiding In deze rapportage wordt de CO2-uitstoot van uw gemeente weergegeven, voorzover de daarvoor benodigde gegevens beschikbaar zijn.

Nadere informatie

KETENANALYSE DIESELVERBRUIK SCOPE 3 EMISSIE

KETENANALYSE DIESELVERBRUIK SCOPE 3 EMISSIE KETENANALYSE DIESELVERBRUIK SCOPE 3 EMISSIE Erp, december 2014 Opgesteld door: R. Kanner (intern) A. Heerkens (extern) Geaccordeerd door: B. Kerkhof Namens de directie INHOUDSOPGAVE 1 INLEIDING 1.1 Scope

Nadere informatie

Het verschil tussen de huidige situatie en de situatie 10 jaar geleden

Het verschil tussen de huidige situatie en de situatie 10 jaar geleden Klimaatimpact van de 0,5 liter PET-fles Het verschil tussen de huidige situatie en de situatie 10 jaar geleden Openbare notitie Delft, april 2011 Opgesteld door: M.M. (Marijn) Bijleveld G.C. (Geert) Bergsma

Nadere informatie

Export van tweedehands elektronica

Export van tweedehands elektronica Export van tweedehands elektronica De Europese Unie stelt strenge eisen aan de export van afval. De Europese regels verbieden het zonder vergunning exporteren van elektronica-afval naar landen in Afrika.

Nadere informatie

1. Inleiding. Notitie Amsterdam, 8 december 2016

1. Inleiding. Notitie Amsterdam, 8 december 2016 Notitie Amsterdam, 8 december 2016 Afdeling Policy Studies Van Aan Koen Smekens, Paul Koutstaal Gijs Zeestraten (Ministerie van Economische Zaken) Kopie Onderwerp Gevolgen van scenario s uitfasering kolencentrales

Nadere informatie

Bedrijfsrapport <naam bedrijf>

Bedrijfsrapport <naam bedrijf> Bedrijfsrapport Brancheverduurzamingsplannen Introductie Met behulp van de Webtool Brancheverduurzamingsplannen van het Kennisinstituut Duurzaam Verpakken (KIDV) heeft uw bedrijf

Nadere informatie

Aluminium en duurzaamheid

Aluminium en duurzaamheid Aluminium en duurzaamheid samenvatting van het rapport Duurzaamheidsaspecten van aluminium geschreven in opdracht van het Aluminium Centrum. Niels Jonkers, Lieke Dreijerink Amsterdam, april 2011 IVAM research

Nadere informatie

Ketenanalyse Ketenanalyse Asbestverwijdering

Ketenanalyse Ketenanalyse Asbestverwijdering Ketenanalyse Ketenanalyse Asbestverwijdering Datum: 7-9-2015 Status: definitief Door: QSN, Gea Helms Inhoudsopgave 1. Introductie... 3 1.1 Scope... 3 1.2 Metaalrecycling... 4 1.3 Asbest... 4 2. Keten asbestverwijdering...

Nadere informatie

CARBON FOOTPRINT ANALYSE

CARBON FOOTPRINT ANALYSE CARBON FOOTPRINT ANALYSE Carbon Footprint Analyse voor het hergebruik van automotive Li-ion batterijen voor de opslag van hernieuwbare energie Marlies Meijer-Willems ARN Bart in t Groen DNV-GL ARN is het

Nadere informatie

Milieubarometerrapport 2016 (Som van 2016)

Milieubarometerrapport 2016 (Som van 2016) Milieubarometerrapport 2016 (Som van 2016) 00 Totaal V+G en Grootvalk Milieubarometer - 2016 (Som van 2016) 00 Totaal V+G en Grootvalk Inhoud De Milieubarometer vertaalt gegevens zoals elektriciteitsverbruik

Nadere informatie

dr. ir. Ralph Hamerlinck en ir. Jan-Pieter den Hollander Inleiding ontwikkelingen duurzaam bouwen en Webtools voor duurzaamheid

dr. ir. Ralph Hamerlinck en ir. Jan-Pieter den Hollander Inleiding ontwikkelingen duurzaam bouwen en Webtools voor duurzaamheid Seminar duurzaam bouwen met staal dr. ir. Ralph Hamerlinck en ir. Jan-Pieter den Hollander Inleiding ontwikkelingen duurzaam bouwen en Webtools voor duurzaamheid Inhoud Inleiding ontwikkelingen duurzaam

Nadere informatie

Ketenanalyse Afval in project "Nobelweg te Amsterdam"

Ketenanalyse Afval in project Nobelweg te Amsterdam Ketenanalyse Afval in project "Nobelweg te Amsterdam" 4.A.1_2 Ketenanalyse afval in project "Nobelweg te Amsterdam" 1/16 Inhoudsopgave 1 Inleiding 3 1.1. Wat is een ketenanalyse 3 1.2. Activiteiten Van

Nadere informatie

HANDEL EN WANDEL VAN DE SCHROOTHANDEL AFGEDANKTE ELEKTRISCHE EN ELEKTRONISCHE APPARATUUR SAMEN MAKEN WE MORGEN MOOIER OVAM. is materiaalbewust

HANDEL EN WANDEL VAN DE SCHROOTHANDEL AFGEDANKTE ELEKTRISCHE EN ELEKTRONISCHE APPARATUUR SAMEN MAKEN WE MORGEN MOOIER OVAM. is materiaalbewust is materiaalbewust HANDEL EN WANDEL VAN DE SCHROOTHANDEL AFGEDANKTE ELEKTRISCHE EN ELEKTRONISCHE APPARATUUR SAMEN MAKEN WE MORGEN MOOIER OVAM WWW.OVAM.BE Afgedankte elektrische en elektronische apparatuur

Nadere informatie

Peek B.V. Ketenanalyse CO 2 emissies Productie betonpalen versus stalen buispalen

Peek B.V. Ketenanalyse CO 2 emissies Productie betonpalen versus stalen buispalen Peek B.V. Ketenanalyse CO 2 emissies Productie betonpalen versus stalen buispalen 1 september 2010 Inhoudsopgave 1 Inleiding 3 1.1 Relevantie, motivatie 3 1.2 Ketenanalyses binnen scope 3 3 2 Geluidsschermen

Nadere informatie

EPS. milieurelevante productinformatie INVOERDATA VOOR BEREKENING VAN HET MILIEUVOORDEEL LOGISCH PROCES: EEN BETER MILIEU MET EPS.

EPS. milieurelevante productinformatie INVOERDATA VOOR BEREKENING VAN HET MILIEUVOORDEEL LOGISCH PROCES: EEN BETER MILIEU MET EPS. EPS milieurelevante productinformatie INVOERDATA VOOR BEREKENING VAN HET MILIEUVOORDEEL LOGISCH PROCES: EEN BETER MILIEU MET EPS. D e milieubelasting van een bouwwerk moet worden getoetst aan de eisen

Nadere informatie

Compensatie CO 2 -emissie gemeentelijke organisatie Den Haag over 2013

Compensatie CO 2 -emissie gemeentelijke organisatie Den Haag over 2013 Compensatie CO 2 -emissie gemeentelijke organisatie Den Haag over 2013 Inhoud 1 Aanleiding 1 2 Werkwijze 2 2.1. Bronnen 2 2.2. Kentallen 2 3 CO 2 -emissie gemeentelijke organisatie 3 4 Ontwikkeling 5 5

Nadere informatie

Duurzaam elektrisch beregenen. Joanneke Spruijt en Harm Jan Russchen PPO-RAPPORT 649

Duurzaam elektrisch beregenen. Joanneke Spruijt en Harm Jan Russchen PPO-RAPPORT 649 Duurzaam elektrisch beregenen Joanneke Spruijt en Harm Jan Russchen Praktijkonderzoek Plant en Omgeving, onderdeel van Wageningen UR Lelystad, juni 2015 PPO-RAPPORT 649 Duurzaam elektrisch beregenen Joanneke

Nadere informatie

ketenanalyse afvalverwijdering BESIX - OVT Utrecht

ketenanalyse afvalverwijdering BESIX - OVT Utrecht afvalverwijdering BESIX - OVT Utrecht BESIX Nederland Branch 11 april 2013 CONCEPT rapportage - 1-11 april 2013 Documenttitel afvalverwijdering BESIX OVT Utrecht Verkorte documenttitel Status CONCEPT rapport

Nadere informatie

Sectorplan 15 Wit- en bruingoed

Sectorplan 15 Wit- en bruingoed Sectorplan 15 Wit- en bruingoed 1 Achtergrondgegevens 1. Belangrijkste afvalfracties Elektrische en elektronische apparaten 2. Belangrijkste bronnen Huishoudens en bedrijven 3. Aanbod in 2000 (in Nederland)

Nadere informatie

Definitie. Wat is Duurzaamheid?

Definitie. Wat is Duurzaamheid? Duurzaamheid Definitie Wat is Duurzaamheid? Waarom is duurzaamheid belangrijk? Bevolkingsgroei 7naar 9Miljard Waarom is duurzaamheid belangrijk? Grondstofschaarste Waarom is duurzaamheid belangrijk? Ontbossing

Nadere informatie

Houten producten in de strijd tegen klimaatswijziging

Houten producten in de strijd tegen klimaatswijziging Houten producten in de strijd tegen klimaatswijziging Meer hout voor een betere planeet Beleidsmakers zoeken allerlei manieren om broeikasgasemissies te verminderen. De rol van bossen en bosbouw vormt

Nadere informatie

SLOGANS & MEGATRENDS. Duurzaam ondernemen. Recycling. Cradle to grave. Bioplastics. Greenhouse gas emissions

SLOGANS & MEGATRENDS. Duurzaam ondernemen. Recycling. Cradle to grave. Bioplastics. Greenhouse gas emissions SLOGANS & MEGATRENDS Green economy Global warming Sustainability Energy consumption Cradle to cradle Biomass Duurzaam ondernemen Recycling Cradle to grave Bioplastics Greenhouse gas emissions CO 2 reduction

Nadere informatie

Geokunststoffen en de reductie van de CO2 footprint

Geokunststoffen en de reductie van de CO2 footprint Geokunststoffen en de reductie van de CO2 footprint M. Nods Nods Consultancy www.nods-consultancy.com m.nods@nods-consultancy.com Principes circulaire economie 2 NGO: algemene introductie 1 De Life Cycle

Nadere informatie

Een nieuwe kijk op kunststof en rubber. Feiten & cijfers

Een nieuwe kijk op kunststof en rubber. Feiten & cijfers Een nieuwe kijk op kunststof en rubber Feiten & cijfers PRODUCTIE & PROCES -40% Economie NL 2014 bedrijven werknemers jaaromzet Innovaties en optimalisaties van de productieprocessen, hebben er in de afgelopen

Nadere informatie

Eco score van Mobiele Telefoons

Eco score van Mobiele Telefoons Eco score van Mobiele Telefoons Methodiek Een eco score van een mobiele telefoon wordt vastgesteld door 162 criteria. Bij het samenstellen van de criteria is gebruik gemaakt van: Levenscyclus analyse van

Nadere informatie

Bouwmaterialen Toekomst

Bouwmaterialen Toekomst Bouwmaterialen Toekomst Stichting Agrodome Informatie centrum Hergroeibare producten Bio based products Fred van der Burgh Impact op het milieu door de bouw industrie 35% Wegtransport 35% Afvalproductie

Nadere informatie

Eindrapport (2 e versie) VERTROUWELIJK

Eindrapport (2 e versie) VERTROUWELIJK LCA COMPOSIETBRUG Eindrapport (2 e versie) VERTROUWELIJK Betrokkenen: Ben Drogt Koos van Baarzel Henk Bosch Simon de Jong Jan Peeters Diana de Graaf (projectleider) Lieke van Rossum Mireille Reijme Jacqueline

Nadere informatie

afd. (079) /GEM/wvb C Benchmark 2014 afgifte elektrische apparaten (e-waste)

afd. (079) /GEM/wvb C Benchmark 2014 afgifte elektrische apparaten (e-waste) Wecycle Gemeente Boxtel t.a.v. De Gemeenteraad postbus 10000 5280DA BOXTEL Zoetermeer, 29 mei 2015 mmimĩìñ rum TEL 1 JUN 2015 ovť afd. 0* kopie Telefoon Onze ref. Uw ref. Betreft (079) 7 600 671 2015.034/GEM/wvb

Nadere informatie

Duurzaam is de toekomst Wat is uw idee?

Duurzaam is de toekomst Wat is uw idee? 15/10/2015 Duurzaam is de toekomst Wat is uw idee? Agenda Introductie AEA Group Duurzaam ondernemen Wat is een LCA LCA in de praktijk Wat kunt u met LCA 1 Introductie AEA group Spin-off van Looije Agro

Nadere informatie

Milieu Impact van Lampen. Laboratorium voor Lichttechnologie KaHo Sint-Lieven Gebroeders Desmetstraat 1 B-9000 Gent 09 265 87 13

Milieu Impact van Lampen. Laboratorium voor Lichttechnologie KaHo Sint-Lieven Gebroeders Desmetstraat 1 B-9000 Gent 09 265 87 13 Laboratorium voor Lichttechnologie KaHo Sint-Lieven Gebroeders Desmetstraat 1 B-9000 Gent 09 265 87 13 Oktober 5,2009 Inhoudstafel INLEIDING.4 1. METHODIEK EN BRONNEN.5 1.1. METHODIEK... 5 1.2. ONDERSTELLINGEN...

Nadere informatie