Affectregulatie en mentalisatie door improvisatie in vaktherapeutische procesvoering

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Affectregulatie en mentalisatie door improvisatie in vaktherapeutische procesvoering"

Transcriptie

1 Affectregulatie en mentalisatie door improvisatie in vaktherapeutische procesvoering Wijntje van der Ende muziektherapeut, beeldend therapeut AMBIQ, orthopedagogisch behandelcentrum, Hengelo Centrum voor traumabehandeling voor kinderen met een licht verstandelijke beperking Presentatie FVB Congres Vaktherapie in zicht Ende v.d. W.G

2 Toepassing is mogelijk: in alle vaktherapieën in zowel orthopsychiatrie als reguliere psychiatrie Ontwikkelingsgericht methodische kader Improviseren als sensitief en responsief vaktherapeutisch handelen Ende v.d. W.G

3 Filmvoorbeeld Beeldende therapie (Sjan 6 jaar trauma en LVG) interventie aandachtsregulatie Let op momenten van: Gemarkeerde spiegeling (MBKT-term) Crossmodaal versus unimodaal. (Stern) Gedeelde tijd, gedeelde aandacht. ( Poismans) Kort ritmisch pauzeren tijdens afstemmen (Rutten-Saris, EBL Fase A) Spanning moduleren in gezamenlijk e toename en afname. (Auditieve, visuele en tactiele dimensie) Langere pauzes aanbrengen in de interactie om beurtwisseling op gang te brengen. (Interactionele dimensie. RS. Fase B.) (Co regulatie zoals in het 1 ste jaar. P. Meurs) Bewegings- en geluidskenmerken van de interactie benutten, zoals intensiteit, tempo, hoogte en intonatie van stem. Vocaliserend. Vitality affects (Stern) met muzikale of beeldende parameters combineren, die een hoorbare of zichtbare emotionele lading vertegenwoordigen. (Fase C) Nog niet expliciet maken van mogelijke intenties/betekenis (Ka n nog niet verdragen of begrepen worden (verbaal mentaliseren niet mogelijk) Ende v.d. W.G

4 Improviseren gericht op cliëntspecifieke opbouw van affectregulatie geeft als vanzelf aanzet tot gedragsverandering zonder gedragsproblemen als focus te nemen. Ende v.d. W.G

5 Wetenschappelijke tendens Constructional approach (Janssen, C. G.C Schuengel,VU. Meurs KU Leuven) eerst gehechtheidgerelateerde interactiepatronen verbeteren Ende v.d. W.G

6 Ende v.d. W.G

7 Ende v.d. W.G

8 Affectregulatie begint met aansluiten Synchroon en na elkaar Ende v.d. W.G

9 Affectregulatie als voorloper van mentalisatie (Geduldig Gereedschap, Meurs, P. 2009) 1 Aandacht 2 Affect 3 Co- regulatie 4 Zelfregulatie Ende v.d. W.G

10 Ende v.d. W.G

11 Affectregulatie als gangmaker van gedragsverandering Vaktherapeutische procesvoering voorbeeld LVB meisje, 13 jaar. Welke parameters voorkeur cliënt? Het blad als contour en rechthoek is externe ordening Ontbrekende parameters activeren Het blad als ruimte voor experiment Verf met penseel Verf met kwast en paletmes Ende v.d. W.G

12 Van dunne penseel,via dikke kwast, naar paletmes vermindert controlemogelijkheid, vergroot experimenteerlust en maakt blijkbaar de weg vrij om gevoelens uit te beelden. Uit de gezamenlijke beweging in interactie ontstaat vorm. Begin interne ordening door co regulatie. Vanuit spontane vorm ontstaat een voorstelling van de vormgeving. Een volgende sessie verschijnt uit Inges hand een draak op het blad. De therapeut zegt dat ze de stekels op zijn oren en zijn tong ziet. Inge kijkt er naar en het komt in haar op om te zeggen hoe vreselijk boos ze is op de voogd die haar uit huis plaatste. Ende v.d. W.G

13 Vier fasen procesvoering De client is bezig met Ervaren Fase 1 Uiten Fase 2 Onderkennen Fase 3 Taal geven Fase 4 De therapeut is bezig 1 Zonder expliciete betekenis Gedeelde tijd. Geen emotie accentueren. Niet meer doen dan de cliënt toont. 2 Nu wel gevoelssignalen gedoseerd accentueren, articuleren, inbedden maar nog steeds zonder expliciete betekenisgeving. 3 Tot gevoelde vorm met betekenis komen, samen en apart 4 Benoemen. Terugkijken Uit de droom stappen. Ende v.d. W.G

14 Rol therapeut Zichtbare attitude therapeut naar buiten gericht: Precisiehantering fasespecifieke kenmerken Actiefvolgende attitude Innerlijke attitude therapeut naar binnen gericht: Overdracht- tegenoverdrachtsmonitoring: Voor jezelf: Affect kunnen ondergaan en parkeren wat nog niet aan de beurt is. Durven zwemmen, want je bent al samen in het water. Ende v.d. W.G

15 Durven zwemmen, want je bent al samen in het water. Water === de improvisatie in vormgeving Bodem ===het theoretisch kader Drijvende kracht=== de relatie Ende v.d. W.G

16 Rol therapeut Improviserend op muziekinstrumenten en met beeldend materiaal. (Kurstjens.) De uitingen van de cliënt als vormgeving beschouwend (Grootaers.) Gemarkeerd spiegelend met sensitieve, responsieve houding. (MBKT. Verheugt) Fasebewust nog niet of juist wel op gepresenteerde affecten ingaand. (ART. Meurs). Geduldig actief volgend en validerend van impliciete interactie naar affectieve betekenisgeving (EBL. Rutten Saris, MBKT. Verheugt en ART. Meurs.) Ende v.d. W.G

17 Drie overlappende, maar toch verschillende peilers voor opbouw van affectregulatie met Affectregulerende Vaktherapie Emerging Body Language (EBL) (M. Rutten-Saris, 2002) Aflezen van lichaamstaal. Sensomotoriek. Fasering van interactiestructuren door fijn afstemming in Moments of meeting (Stern). Gevoel voor timing en synchroniciteit ontwikkelen Fysiek Affect Regulatie Therapie (ART) (Prof. P. Meurs 2009) ART focust uitgebreider dan MBT op 1 ste fase van aandachtsregulatie. Het allereerste aan de beurt volgens ART is spanningsregulatie als voorwaarde voor onderscheid kunnen maken in positieve/negatieve gevoelens. Dat onderscheid is weer voorwaarde voor het kunnen herkennen van eigen en andermans gevoelens. Als de spanning te hoog is er geen herkenning of betekenisgeving meer mogelijk. Affectief Mentaliseren Bevorderende Therapie (MBT) (Allen,Fonagy &Bateman 2004).(Verheugt- Pleiter 2004/2005) Mentaliseren is een spiegelproces, naar binnen en naar buiten, met de focus niet op de inhoud, maar aandacht voor zelf hardop proberen te denken over denken en voelen. Fase 1 Aandachtsregulatie. Fase 2 Affectregulatie. Fase 3 Interactieve regulatie leidt tot zelfregulatie en mentaliserend vermogen

18 ONTWIKKELING VAN INTERACTIESTRUCTUREN, AFFECTREGULATIE EN MENTALISEREN EBL Van fasen naar lagen IN VAKTHERAPIE OP BASIS VAN MBKT, EBL en ART EBL Interactiestructuren Mentaliseren Bevorderende Therapie Affect Regulatie Therapie 1 ste Fase wordt Laag A A Afstemming Aandachtregulatie Arousalregulatie 0-2 mnd.. 1 jaar Vanzelf, kort iets hetzelfde doen, met Ritmische Pauzes 2 de Fase wordt Laag B B Beurtwisseling Equivalent mode Affectregulatie 2-6 mn. 1-2 jaar Vanzelf vanuit A in Ervaring van elkaars Ritme, interne en externe hetzelfde doen na wereld zijn gelijk elkaar, met Ritmische Pauzes. 3 de Fase wordt Laag C C Uitwisseling Interactieve regulatie Affectregulatie 6-14 mnd jaar Vanzelf vanuit AB tijdens de Beurtwisseling een kleine passende variatie invoegen 4 de Fase wordt Laag D D Speldialoog Pretend mode Integratie van

19 INTERACTIEONTWIKKELING EMERGING BODY LANGUAGE M.Rutten-Saris Van fasen naar lagen 1 ste Fase wordt Laag A 0-2 mnd.. 1 jaar 2 de Fase wordt Laag B 2-6 mn. 1-2 jaar 3 de Fase wordt Laag C 6-14 mnd jaar 4 de Fase wordt Laag D mnd. 3-4 jaar Zelf en Identiteit Stern 1985 Gewaarzijn van een Ontluikend- Zelf Gewaarzijn van een Geheel-zelf Gewaarzijn van een Subjectief-zelf Gewaarzijn van een Verbaal-zelf Interactie- Structuren A Afstemming Vanzelf, kort iets hetzelfde doen, met Ritmische Pauzes B Beurtwisseling Vanzelf vanuit A in elkaars Ritme, hetzelfde doen na elkaar, met Ritmische Pauzes. C Uitwisseling Vanzelf vanuit AB tijdens de Beurtwisseling een kleine passende variatie invoegen D Speldialoog Vanzelf vanuit ABC spelen met de verwachtingen die voortkomen uit de nu bekende Uitwisseling Rutten Saris Index Motorische Elementen Langskomend Uitstraling Gewaarzijn Ogenspel Afstemmen Sporen-trekkend Fysieke inzet Intensiteit Positie Ruimte Beurtwisselen Beelden-bouwend Opkomend-beeld Toevoegen Contour Wezen Uitwisselen Het-verhaal-vertelt-zichzelf Verwachtingen Benoemen Spelen Losse onderdelen 5 de Fase wordt Laag E < 24 mnd jaar Verbale-identiteit E Taak / Thema Vertellen-over-het-verhaal Vanzelf vanuit ABCD Praten-over een opgedragen Denken-over Taak uitvoeren Symbool Ende v.d. en W.G.2011 een Representeren 19 Thema toepassen Toepassen

20 Rutten Saris Index Grafische Elementen Vervagend: Punt GE 0-17 Langskomend Lijn: Krom, Recht, Volume, Omtrek GE Sporen-trekkend Contour: Wezen GE Beelden-bouwend Geometrisch: Vlak GE Het-verhaal-verteltzichzelf Plaatje: Punt, Krom, Recht, Volume, Omtrek, Wezen, Vlak GE 0-87 Vertellen-over-het- 3 dimensionaal Wernink, Marissing Maffei Licht en donker Onderscheid in: Ffiguur en achtergrond Figuur en details Kleur Vorm Richting Diepte Relief Textuur Hol bol hoekig Concept van losse onderdelen in een geheel Samenhang constructief plastisch Constructie Licht en donker, onderscheid figuur en details, kleur,vorm, richting,diepte, of Hegi, Kurstjens Puls Tempo Intensiteit Regelmatig en onregelmatig Klank Dynamiek Timbre Actie op instrument geeft bepaald effect Melodie Maat Frasering Articulatie Herkennen van: Melodisch motief Ritmische variatie Zinsbouw Vorm Harmonisch schema Dynamisch verloop met frasering en articulatie Eijden/Moleman Kohnstam Manipulerend met spelobjecten vastpakken, tikken, knijpen, zwaaien en weggooien Construerend spel voornamelijk verkennend, experimenterend: voorwerpen bewust met elkaar in contact brengen Functioneel spel Speelgoed wordt gewoon gebruikt, zoals in de realiteit. Imiterend wat het kind ziet. Parallel; niet samen Verbeeldend spel In het begin worden situaties nog vrij letterlijk nagespeeld. 1 ste Fase wordt Laag A 0-2 mnd.. 1 jaar 2 de Fase wordt Laag B 2-6 mn. 1-2 jaar 3 de Fase wordt Laag C 6-14 mnd jaar 4 de Fase wordt Laag D mnd. 3-4 jaar Compositie Verbeeldend spel 5 de Fase wordt Laag E Puls, cadans, tempo < 24 mnd jaar Ervaringen worden klank, dynamiek, beleefd en verwerkt. timbre,klankintensiteit melodie, maat, Ende v.d. W.G Toename constructief

21 Wanneer affectregulatie als begrip centraal stellen? Stabilisatie traumagerelateerde klachten (Perry,B., Struik, A.) Bij verstoord gehechtheidsgedrag (Dekker, F. ) Bij combinaties van onveilige gehechtheid met psychiatrische stoornissen (Meurs, P.) In diagnostiek kijken naar zwakke kwaliteit van gehechtheid als onderliggende oorzaak van externaliserende of internaliserende gedragsproblematiek In behandeling ontwikkelingsgericht insteken voorafgaand aan nieuw gedrag aanleren, zeker bij LVB ( Janssen, C., Schuengel, C. VU) Ende v.d. W.G

22 Uit het boek: Signaleren van verstoord gehechtheidsgedrag (Janssen, C. - Dekker-van der Sande, F.,2010). Lijst voor de vaktherapeut om met ouder(s)/verzorger door te nemen Signalen van Verstoord Gehechtheidsgedrag (Boris &Zeanah 2005, Stor en Storsbergen 2006) Best practice voor het diagnosticeren van gehechtheidsproblemen bij kinderen/jongeren met een visuele en/of licht verstandelijke beperking Stress en/of gedragsproblemen hangen vaak samen met gehechtheidsproblemen. Helaas is het diagnosticeren van verstoord gehechtheidsgedrag lastig omdat een helder begrippenapparaat ontbreekt, er vaak geen consensus is over de te hanteren onderzoeksprocedure en er weinig diagnostische onderzoeksmiddelen zijn. Ende v.d. W.G

23 Goed om te weten: Vermijdend onveilig gehechte cliënt: Deactiveert affecten Ambivalent onveilig gehechte client: Hyper- activeert affecten Kenmerk gedesorganiseerde client: Beide patronen door elkaar heen. Ende v.d. W.G

24 Lichaamstaal (EBL) als affectregulerende interventie In behandelcontact beïnvloeden hoe de non verbale communicatie verloopt, Door meebewegen. Micropauzes en macropauzes timen. Kenmerkende parameters Fine Attunement Stern: Vorm. Intensiteit. Beweging. Ritme. Aantal. Toonhoogte en stembuiging. Tempo. Duur

25 In begin behandeling samen gelijktijdig in beweging, gelijktijdig pauzeren bij gemarkeerde affectspiegeling In midden van de behandeling langere rustpauzes vanuit de behandelaar na elkaar in beurtwisselend samenspel, zodat cliënt uit zichzelf initiatief tot contact kan nemen. Naar het einde van de behandeling meer afwisseling en omschakelingen in aanbod van individueel werken en samenwerken

26 Filmvoorbeeld muziektherapie (Sjan 6 jaar, trauma en LVG) vervolg interventie arousal- en affectregulatie Let op momenten van: Arousalregulatie Bestendigen van ritmisch pauzeren tijdens afstemmen. Vroegste fase A Lange pauzes blijven aanbrengen in de interactie om beurtwisseling (Fase B)te bestendigen Bewegingstempo en geluidskenmerken van de interactie vertragend spiegelen om te hoge spanning te helpen moduleren (af laten nemen) Emotieregulatie Verschil in beleving differentiëren tussen fijn en niet- fijn. Verschil bevestigen in basisemoties, die zich aandienen. Ende v.d. W.G

27 Clienten die niet aan expliciet mentaliseren toekomen, Kunnen wel geholpen worden met impliciet aangebrachte verbetering van affectregulatie Ende v.d. W.G

28 Mentaliseren is: Wat is mentaliseren? Het vermogen om in de interactie met een ander uit te gaan van het feit dat de ander, net als jezelf, een interne wereld heeft met gevoelens, gedachten en verlangens Het zien van gedachten en gevoelens bij jezelf en de ander Jezelf van buitenaf zien en de ander van binnenuit zien. Ende v.d. W.G

29 Affectinterpretatie meten Ende v.d. W.G

30 Voorbeeld depressief, suïcidaal LVB meisje Katy van 14 jaar Het blijkt uit de IFP dat zij meer dan gemiddeld hoog scoort in interpretatie van intensiteit van het affect. Het blijkt dat ze meer negatieve emotiewoorden kiest dan gemiddeld voor haar leeftijd. Door deze informatie ook aan ouders voor te leggen, stemden ouders meer de intensiteit af van de omgang en konden hun dochter met meer begrip benaderen. Katy leert in therapie verschil te maken in wat fijn is en wanneer iets niet meer fijn is. Wanneer het teveel voelt en dat gedeeld gevoel minder overspoelt. Ende v.d. W.G

31 Ende v.d. W.G

32 Meetinstrument: I FEEL PICTURES Interpreting Facial Expressions of Emotions by Looking at Pictures. 30 Foto s van baby s van maanden oud. Gericht op Affectinterpretatie = deelproces van emotie-regulatie, = betekenisverlening aan gevoelens die kinderen zien bij anderen. Geen diagnostisch instrument, geeft wel aanvullende informatie. Geen piek-emoties, maar vage emoties. Drie vragen bij elke foto: 1. Welk gevoel denk je dat het kindje van de foto heeft? Alle gevoelswoorden zijn ingedeeld in 12 categorieen, 5 positieve, 7 negatieve categorieen. 2. Hoe aangenaam denk je dat het gevoel is. 1=extreem onaangenaam, 9=extreem aangenaam. 3. Hoe intens denk je dat het gevoel is dat het kindje vertoont. 1= extreem zwak, 9=extreem sterk. Ende v.d. W.G

33 Waar geeft de test antwoord op? Valt de affectinterpretatie van een kind binnen of buiten de normale variabiliteit? Deze kinderen hebben afwijkende scores: ADHD, ASS, ODD CD(Conductdisorder) Depressieve kinderen Ende v.d. W.G

34 De scores De scores zijn in computerprogramma te verwerken. Vooral belangrijk: Test leren interpreteren. Bij interpretatie van antwoorden wordt gekeken naar o.a.: Hoe is verhouding positief negatief affect Wat is gemiddelde aangenaamheidsscore? Wat is gemiddelde intensiteitsscore? Wat zijn 5 meest frequent gescoorde categorieën (in niet-klinische populaties: 4 van 5 categorieën positief). Ende v.d. W.G

35 Landelijk Netwerk Vaktherapie op basis van MBKT, EBL en ART. Intervisie en studie Driemaandelijks intervisie en studiebijeenkomsten in Utrecht FVB vergaderruimte Geaccrediteerd door de SRVB Casuïstiek inbrengen Literatuurstudie Voorbereiding mogelijkheden voor onderzoek Coördinator: Wijntje van der Ende Ende v.d. W.G

36 Literatuurlijst vaktherapie op basis van Emerging Body Language, Mentaliseren Bevorderende Therapie, Affectregulatietherapie Meetinstrument I-feel-pictures Allen, Fonagy, Bateman (2008) Mentaliseren in de klinische praktijk Amsterdam: Uitg Nieuwezijds Dekker-van der Sande, F. (2010) Signaleren van verstoord gehechtheidsgedrag, Den Haag: Uitg.Lemma De Belie E. & Morisse F.(2007) Gehechtheid en gehechtheidsproblemen bij personee met een verstandelijke handicap Antwerpen-Apeldoorn: Garant Dosen A. (2005) Psychische stoornissen,gedragsproblemen en veretsandelijke handicap. Integratieve benadering kinderen en volwassenen Assen : van Gorcum Fonagy, P. Gergely, G. e.a. (2002)Affect regulation, mentalization and the development of the self. New York Other press Janssen c.g.c. Schuengel,C.&Stolk. (2002)Understanding Challeging behaviour Kaarsemaker-Vervaille(2009) Mentalization Based Treatment en beeldende therapie In Tijdschrift voor Vaktherapie Meurs P. & N. Vliegen (2009) I feel Pictures test. Affectinterpretatie en emotieregulatie Utrecht: Lannoo Ende v.d. W.G

37 Vervolg literatuurlijst Perry, Bruce (2006), Applying Principles of Neurodevelopment to clinical work with traumatized children.edited Boyd. New York :The Guilfordpress. Rutten-Saris, M.J. (1992) Basisboek Lichaamstaal (Basic guide Emerging Body language) van Gorcum & Comp. BV Rutten-Saris, M. J. (2002). The RS-Index: A diagnostic instrument for the assessment of interaction structures in drawings. PhD Dissertation. University of Hertfordshire. Sterkenburg.P.S. (2008) Intervening in Stress, Attachment and Challenging Behavoiour: Effects in Children with Multiple Disabilities, Doorn: Bartimeus. Stern, D.A (1985) The interpersonal world of the infant New York, Basic Books Stor en Storsbergen.H.(2006) Onveilig gehecht of hechtingsstoornis LKNG-uitgave Utrecht Lemma. Verheugt-Pleiter, Schmeets &Zevalkink. (2005) Mentaliseren in de kindertherapie,leidraad voor de praktijk Assen: van Gorcum Ende v.d. W.G

38 Cursus informatie Introductiecursus MBKT Mentaliseren Bevorderende Kinder Therapie: NPI, Olympiaplein 4, Amsterdam tel , Info Accreditatie SRVB Cursus EBL. A-training: Hogeschool van Nijmegen. Driedaagse opleiding RINO, maart-juni 2012 Herfst en voorjaarscursus: Mentaliseren in beeldende vaktherapie. ( voorjaar 2012 ook voor danstherapeuten). Info: Cursus ART. Patrick Meurs RINO Amsterdam 18 nov., 9dec 2011 en 2012 Cursus I FEEL PICTURES test. Uitleg en hantering. UV Leuven of RINO A dam. Vragen aan Wijntje van der Ende over deze presentatie? Ende v.d. W.G

Doel workshop. Signaleren van verstoord gehechtheidsgedrag. Best practice: wat is dat? Wat is gehechtheid?

Doel workshop. Signaleren van verstoord gehechtheidsgedrag. Best practice: wat is dat? Wat is gehechtheid? Doel workshop Signaleren van verstoord gehechtheidsgedrag Kennismarkt 27 mei 2010 Francien Dekker Presentatie Best practice voor het diagnosticeren van gehechtheidsproblemen bij kinderen/jongeren met een

Nadere informatie

Inhoud 20-10-2011. Gehechtheidstheorie: Cees Janssen Gevaar van chronische stress Bewijs: onderzoek Sterkenburg

Inhoud 20-10-2011. Gehechtheidstheorie: Cees Janssen Gevaar van chronische stress Bewijs: onderzoek Sterkenburg 1 Inhoud Gehechtheidstheorie: Cees Janssen Gevaar van chronische stress Bewijs: onderzoek Sterkenburg Praktijk: Tineke Pilon Consequenties voor praktijk: alles is liefde 2 Definitie Gehechtheidsband Met

Nadere informatie

Cognitieve gedragstherapie bij autisme

Cognitieve gedragstherapie bij autisme Cognitieve gedragstherapie bij autisme Caroline Schuurman, gz-psycholoog Centrum Autisme Rivierduinen Nieuwe ontwikkelingen in de behandeling van autisme bij volwassenen Utrecht, 14 juni 2011 CGT bij autisme

Nadere informatie

Inhoud. Signaleren van verstoord gehechtheidsgedrag. Best practice: wat is dat? Onderzoeksvraag. Definitie begrip gehechtheidsproblematiek

Inhoud. Signaleren van verstoord gehechtheidsgedrag. Best practice: wat is dat? Onderzoeksvraag. Definitie begrip gehechtheidsproblematiek Inhoud Signaleren van verstoord gehechtheidsgedrag Studiedag hechting 1 oktober 2010 Francien Dekker Presentatie Best practice voor het diagnosticeren van gehechtheidsproblemen bij kinderen/jongeren met

Nadere informatie

therapieën [ therapie voor positieve gedragsverandering ]

therapieën [ therapie voor positieve gedragsverandering ] therapieën [ therapie voor positieve gedragsverandering ] In het noorden en oosten van Nederland behandelen en begeleiden wij kinderen, jongeren en volwassenen met een licht verstandelijke beperking. Therapieën

Nadere informatie

Beeldend werken: De lijn van het zijn.

Beeldend werken: De lijn van het zijn. Beeldend werken: De lijn van het zijn. Open atelier, een ontmoeting op ervaringsniveau. In het werken met vellen papier of delen er van, met nabijheid of afstand, met figuur en achtergrond, met punten

Nadere informatie

Affectieve betrokkenheid

Affectieve betrokkenheid Affectieve betrokkenheid het delen van emoties als basis voor ontwikkeling Marga Martens EMB congres 6 maart 2014 Filmpje Papier versnipperen (1) 2 Inhoud van de workshop Aanleiding Wat is affectieve betrokkenheid

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/22989 holds various files of this Leiden University dissertation

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/22989 holds various files of this Leiden University dissertation Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/22989 holds various files of this Leiden University dissertation Author: Pouw, Lucinda Title: Emotion regulation in children with Autism Spectrum Disorder

Nadere informatie

Creativiteit & Creatieve therapie. Prof. dr. Henk Smeijsters Hoofd Onderzoek KenVaK

Creativiteit & Creatieve therapie. Prof. dr. Henk Smeijsters Hoofd Onderzoek KenVaK Creativiteit & Creatieve therapie Prof. dr. Henk Smeijsters Hoofd Onderzoek KenVaK Invalshoeken Creatief proces Kunstanaloog proces Zelf-actualiserend proces Analoog proces Creatief proces Behoeftenhiërarchie

Nadere informatie

Het belang van (ondersteuning van) communicatie bij personen met een verstandelijke handicap

Het belang van (ondersteuning van) communicatie bij personen met een verstandelijke handicap Het belang van (ondersteuning van) communicatie bij personen met een verstandelijke handicap Prof. dr. Bea Maes, Onderzoekseenheid Gezins- en Orthopedagogiek, K.U.Leuven 1. Centrale rol van taal en communicatie

Nadere informatie

Praktisch Mentaliseren

Praktisch Mentaliseren Praktisch Mentaliseren Gieke Free SPV Mary Kwint GZ-psycholoog FACT 4 persoonlijkheidsstoornissen Indeling Oefening Definitie Hechting Modi van functioneren Videofragmenten Mentaliserende interventies

Nadere informatie

Kennismaking VIB en methode CONTACT Hoe contact bevorderen tussen doofblinde personen en hun communicatiepartners?

Kennismaking VIB en methode CONTACT Hoe contact bevorderen tussen doofblinde personen en hun communicatiepartners? Kennismaking VIB en methode CONTACT Hoe contact bevorderen tussen doofblinde personen en hun communicatiepartners? Ingrid Korenstra Bartiméus Expertisecentrum Doofblindheid 19-03-2015 Even voorstellen:

Nadere informatie

Voor wie zijn de kind-jongere trainingen bedoeld? Hulpaanbod

Voor wie zijn de kind-jongere trainingen bedoeld? Hulpaanbod Voor wie zijn de kind-jongere trainingen bedoeld? - Normaal begaafde kinderen van 4 tot 13 jaar, woonachtig in de regio Gelderland-Zuid, die in hun gedrag signalen afgeven die mogelijk duiden op een problematische

Nadere informatie

De Stille kracht van impliciet mentaliseren toont zich in het beeldend proces.

De Stille kracht van impliciet mentaliseren toont zich in het beeldend proces. De Stille kracht van impliciet mentaliseren toont zich in het beeldend proces. Brigitte Plum Beeldend Therapeut GGZ Mondriaan - PSYQ Maastricht - MBT Deeltijd 19-6-2015 1 Opbouw presentatie 1. De aanleiding

Nadere informatie

EMDR en lichaamsgericht werken. Workshop Pesso Symposium 27-11-2014 Henriëtte van der Meijden

EMDR en lichaamsgericht werken. Workshop Pesso Symposium 27-11-2014 Henriëtte van der Meijden EMDR en lichaamsgericht werken Workshop Pesso Symposium 27-11-2014 Henriëtte van der Meijden EMDR en lichaamsgericht werken Targetselectie Negatieve cognitie Positieve cognitie VoC Emotie(s) SUD (Subjective

Nadere informatie

SI bij SMs ontwikkeling

SI bij SMs ontwikkeling SI bij SMs ontwikkeling De zintuigen. 1) Ruiken, olfactorisch 2) Zien, visuele systeem 3) Horen, auditieve systeem 4) Proeven, gustatorisch 5) Voelen, tactiele systeem 6) Evenwichtorgaan, vestibulaire

Nadere informatie

Pychiatrische dagbehandeling voor moeder en kind

Pychiatrische dagbehandeling voor moeder en kind Centrumlocatie Naar aanleiding van de intake op onze polikliniek blijkt dat u in aanmerking komt voor de dagbehandeling voor vrouwen met psychiatrische problemen en hun baby s tot 1 jaar. In deze folder

Nadere informatie

Reactieve hechtingsstoornis; een diagnose in beweging. Band Gedrag Interactie Relatie Stoornis Mentale representatie

Reactieve hechtingsstoornis; een diagnose in beweging. Band Gedrag Interactie Relatie Stoornis Mentale representatie Carlo Schuengel, Orthopedagogiek VU Reactieve hechtingsstoornis; een diagnose in beweging Signaleren verstoord gehechtheidsgedrag Verschillende betekenissen van gehechtheid Band Gedrag Interactie Relatie

Nadere informatie

Samenvatting. Titel. Affectregulerende Vaktherapie beeldend. Gehechtheid. Kinderen 4-12 jaar. Concept. Ende, v.d. W.G. & Vlugt, v.d. S.

Samenvatting. Titel. Affectregulerende Vaktherapie beeldend. Gehechtheid. Kinderen 4-12 jaar. Concept. Ende, v.d. W.G. & Vlugt, v.d. S. Samenvatting Titel Affectregulerende Vaktherapie beeldend ter vermindering van gedrags- en emotionele problemen bij kinderen van 4 t/m 12 jaar met problematische gehechtheid. Auteurs Beeldend therapeuten:

Nadere informatie

Een vastgelopen. Fase 1: Gehechtheidstherapie Fase 2: Gedragstherapie Fase 3: Generalisatie en afronding. verandering mogelijk?

Een vastgelopen. Fase 1: Gehechtheidstherapie Fase 2: Gedragstherapie Fase 3: Generalisatie en afronding. verandering mogelijk? Een vastgelopen situatie.. wat nu? Paula Sterkenburg Inhoud Theorie m.b.t. Integratieve therapie Fase 1: Gehechtheidstherapie Fase 2: Gedragstherapie Fase 3: Generalisatie en afronding Is verandering mogelijk?

Nadere informatie

Safe & Sound. Foto uit Limburgs dagblad Maart 2016 Fotograaf, Roger Dohmen. Sander van Goor www.musicahumana.nl

Safe & Sound. Foto uit Limburgs dagblad Maart 2016 Fotograaf, Roger Dohmen. Sander van Goor www.musicahumana.nl Safe & Sound Foto uit Limburgs dagblad Maart 2016 Fotograaf, Roger Dohmen Safe & Sound Stabilisatie en integratie methode voor kinderen en jongeren die opgroeien in instabiele/kwetsbare gebieden en omstandigheden

Nadere informatie

Mentaliseren Bevorderende Therapie (MBT) voor cliënten met een borderline persoonlijkheidsstoornis

Mentaliseren Bevorderende Therapie (MBT) voor cliënten met een borderline persoonlijkheidsstoornis Mentaliseren Bevorderende Therapie (MBT) voor cliënten met een borderline persoonlijkheidsstoornis Informatie voor cliënten en hun verwijzers Mentaliseren Bevorderende Therapie voor cliënten met een borderline

Nadere informatie

www.ludiek-pedagogiek.eu Trainingsdoelen voor 21 e eeuw

www.ludiek-pedagogiek.eu Trainingsdoelen voor 21 e eeuw www.ludiek-pedagogiek.eu Trainingsdoelen voor 21 e eeuw De vijf kerncompetenties van de mens zijn te benutten door de maatschappij, maar zijn vele male rijker te ontwikkelen ten dienste van het persoonlijke

Nadere informatie

Muzische opvoeding. Muzikale opvoeding. klas: doelen deelleerplan VSKO 1999

Muzische opvoeding. Muzikale opvoeding. klas: doelen deelleerplan VSKO 1999 Muzische opvoeding Muzikale opvoeding klas: doelen deelleerplan VSKO 1999 1. Het kind musiceert met klank en muziek 3 1.1 Musiceren en experimenteren met de stem, met aandacht voor een goed stemgebruik

Nadere informatie

Brijder Verslavingszorg Hoofddorp

Brijder Verslavingszorg Hoofddorp Ons Team Ons team is zeer divers. We bestaan uit het secretariaat, psychologen, maatschappelijk werkers, sociaal psychiatrisch verpleegkundigen, cognitief gedragstherapeutisch werkers, ervaringsdeskundigen,

Nadere informatie

In gesprek met ouders. Spel en ontwikkeling! (module 1 en 2) (module 3 en 4) Doel Verkrijgen van inzicht in het belang van spel en

In gesprek met ouders. Spel en ontwikkeling! (module 1 en 2) (module 3 en 4) Doel Verkrijgen van inzicht in het belang van spel en Peuters spelender wijs! Een praktische verdiepingscursus voor pedagogisch medewerkers in peuterspeelzalen en kinderdagverblijven De ontwikkeling van jonge kinderen gaat snel. Ze zijn altijd op ontdekkingstocht

Nadere informatie

EENDAAGSE GROEPSPSYCHOTHERAPEUTISCHE DAGBEHANDELING

EENDAAGSE GROEPSPSYCHOTHERAPEUTISCHE DAGBEHANDELING 1 2 EENDAAGSE GROEPSPSYCHOTHERAPEUTISCHE DAGBEHANDELING 3 INFORMATIE OVER PSYMENS PsyMens is een kleinschalige GGZ instelling met vestigingen in Utrecht, Nieuwegein, Woerden en Amersfoort. Wij bieden een

Nadere informatie

Deeltijdbehandeling onbegrepen lichamelijke klachten

Deeltijdbehandeling onbegrepen lichamelijke klachten Deeltijdbehandeling onbegrepen lichamelijke klachten 2 Deze folder geeft u informatie over het deeltijdprogramma (gedeeltelijk) onbegrepen lichamelijke klachten op de zorgeenheid Psychiatrie van het CWZ.

Nadere informatie

Theorie over mentaliseren

Theorie over mentaliseren Theorie over mentaliseren Wat is mentaliseren? Mentaliseren is iets, wat iedereen doet en wat iedereen in meerdere of mindere mate kan. Het betekent dat je beseft dat gedrag (externe toestanden), voortkomt

Nadere informatie

DE THERAPEUT ONDER VUUR MENTALIZATION-BASED TREATMENT EN AGRESSIE BIJ ASPS EN BPS. AD GERRITSEN, UTRECHT, 12 november 2010 INHOUD PRESENTATIE

DE THERAPEUT ONDER VUUR MENTALIZATION-BASED TREATMENT EN AGRESSIE BIJ ASPS EN BPS. AD GERRITSEN, UTRECHT, 12 november 2010 INHOUD PRESENTATIE DE THERAPEUT ONDER VUUR MENTALIZATION-BASED TREATMENT EN AGRESSIE BIJ ASPS EN BPS AD GERRITSEN, UTRECHT, 12 november 2010 INHOUD PRESENTATIE MENTALISEREN ONTWIKKELINGSMODEL BPS EN ASPS VORMEN VAN AGRESSIE

Nadere informatie

Boek Slapende honden? Wakker maken!

Boek Slapende honden? Wakker maken! Boek Slapende honden? Wakker maken! A.Struik, ontwikkelingspsycholoog/ systeemtherapeut Joany Spierings Drie testen Weinig theorie en veel praktijk CD-Rom/ werkbladen Formulier zes testen Geen protocol

Nadere informatie

Het pleegkind in beeld

Het pleegkind in beeld Het pleegkind in beeld Workshop pleegzorgsymposium 19 juni 2014 Petra de Vries (De Rading) Anny Havermans (SAV) 1 Programma Welkom Project gehechtheid in beeld bij pleegzorg Inleiding op gehechtheid en

Nadere informatie

Optimale ontwikkeling prenatale fase tot en met zes jaar

Optimale ontwikkeling prenatale fase tot en met zes jaar Optimale ontwikkeling prenatale fase tot en met zes jaar Naast het muzikale ontwikkelingsgebied (waarneming van, ontwikkeling van het muzikaal geheugen, enzovoort) is tevens zichtbaar welke muzikale gedragsvorm

Nadere informatie

Executieve functies en emotieregulatie. Annelies Spek Klinisch psycholoog/senior onderzoeker Centrum autisme volwassenen, GGZ Eindhoven

Executieve functies en emotieregulatie. Annelies Spek Klinisch psycholoog/senior onderzoeker Centrum autisme volwassenen, GGZ Eindhoven Executieve functies en emotieregulatie Annelies Spek Klinisch psycholoog/senior onderzoeker Centrum autisme volwassenen, GGZ Eindhoven Inhoud 1. Executieve functies en emotieregulatie 2. Rol van opvoeding

Nadere informatie

www.hildedeclercq.be hilde_de_clercq@telenet.be

www.hildedeclercq.be hilde_de_clercq@telenet.be 1 Pervasieve Ontwikkelingsstoornis Spel en Verbeelding Taal en Communicatie Emoties Seksualiteit en Relatievorming Eten Slapen Zindelijk worden Zelfredzaamheid of Algemene Dagelijkse leefvaardigheden 2

Nadere informatie

DIRECT, DICHTBIJ EN DOELTREFFEND

DIRECT, DICHTBIJ EN DOELTREFFEND DIRECT, DICHTBIJ EN DOELTREFFEND Een no-nonsense benadering vormgegeven door gedreven en erkende professionals DIRECT, DICHTBIJ EN DOELTREFFEND Hoofdlocatie: Oostwaarts 5 E,2711 BA Zoetermeer Telefoonnummer:

Nadere informatie

VIB en Gehechtheid. Dorini Janssen De Rading Corinne Verheule SAV. Workshop AIT 30 mei 2016

VIB en Gehechtheid. Dorini Janssen De Rading Corinne Verheule SAV. Workshop AIT 30 mei 2016 VIB en Gehechtheid Dorini Janssen De Rading Corinne Verheule SAV Workshop AIT 30 mei 2016 Programma Wie zijn wij? VIB en Bouwstenen van hechting Hoe zie je gehechtheid in de praktijk? Wat is een hechtingsrepresentatie?

Nadere informatie

Cognitieve gedragstherapie bij autisme. Psycho-sociale problemen. Uitingsvormen autisme. Autisme? Coping? Of? 12-7-2013

Cognitieve gedragstherapie bij autisme. Psycho-sociale problemen. Uitingsvormen autisme. Autisme? Coping? Of? 12-7-2013 Cognitieve gedragstherapie bij autisme "Het resultaat telt, de weg er naar toe nog meer! Behandelmethodieken bij ontwikkelingsstoornissen." GGNet, Apeldoorn, 27 juni 2013 Caroline Schuurman gz-psycholoog,

Nadere informatie

de Kunsten van het Leven Programma

de Kunsten van het Leven Programma ^ de Kunsten van het Leven Programma 1 n o v e m b e r 2 0 0 8 9.30 16.30 uur. Opleiding CT-Amersfoort Hooglandseweg-Noord 140 Amersfoort. 09.30-10.00 uur Ontvangst 10.00-10.45 uur Inleiding Henk Smeijsters

Nadere informatie

Peuters Groep 1 Groep 2 Groep 3 BP MP EP M1 E1 M2 E2 M3

Peuters Groep 1 Groep 2 Groep 3 BP MP EP M1 E1 M2 E2 M3 1. Omgaan met jezelf, met en met volwassenen Peuters Groep 1 Groep 2 Groep 3 BP MP EP M1 E1 M2 E2 M3 Zelfbeeld Sociaal gedrag belangstelling voor andere kinderen, maar houden weinig rekening met de ander

Nadere informatie

Emotionele Intelligentie

Emotionele Intelligentie Emotionele Intelligentie ubeon Academy Programma Emotionele intelligentie (EQ) staat voor het vermogen om eigen en andermans gevoelens te herkennen en er op effectieve wijze mee om te gaan. 70 % van communicatie

Nadere informatie

Au-tomutilatie. Een groot probleem, een grote uitdaging. Carmen van Bussel Orthopedagoog/GZ-psycholoog

Au-tomutilatie. Een groot probleem, een grote uitdaging. Carmen van Bussel Orthopedagoog/GZ-psycholoog Au-tomutilatie Een groot probleem, een grote uitdaging Carmen van Bussel Orthopedagoog/GZ-psycholoog Inhoud Waarom verwonden cliënten zichzelf? Handelingsverlegenheid en machteloosheid bij begeleiders

Nadere informatie

Inzoom op Outreaching

Inzoom op Outreaching Outreaching K-diensten reiken handen uit Saartje Ieven klinisch psycholoog, outreacher K-dienst Medisch Centrum St. Jozef 1 Inzoom op Outreaching 1. Inleiding 2. Doelgroep 3. Outreaching in Limburg - overzicht

Nadere informatie

Met therapie werken aan je problemen Sterker in de samenleving.

Met therapie werken aan je problemen Sterker in de samenleving. Met therapie werken aan je problemen Sterker in de samenleving. Powered by Pluryn Ik kreeg één keer per week therapie om beter in mijn vel te zitten. Ik leerde om te gaan met vervelende gebeurtenissen

Nadere informatie

Van Hé, hier ben ik tot Ha, daar ben jij

Van Hé, hier ben ik tot Ha, daar ben jij Van Hé, hier ben ik tot Ha, daar ben jij Floortime: ontwikkelingsgerichte therapie, met ouders en het jonge kind aan het werk Jo Wellens, kinder- en jeugdpsychiater & Ilse Vansant, psycholoog afdeling

Nadere informatie

Leen Poppe & Clara De Ruysscher 4 december 2015

Leen Poppe & Clara De Ruysscher 4 december 2015 Leen Poppe & Clara De Ruysscher 4 december 2015 Onderzoek naar de inbedding van emotionele ontwikkeling in de ondersteuning van personen met een verstandelijke beperking en de impact hiervan op de geestelijke

Nadere informatie

Informatie en advies voor de praktijkbegeleider SPECIALE AANDACHT GEVRAAGD VOOR EEN STAGIAIRE MET NLD IN DE WERKSITUATIE

Informatie en advies voor de praktijkbegeleider SPECIALE AANDACHT GEVRAAGD VOOR EEN STAGIAIRE MET NLD IN DE WERKSITUATIE Informatie en advies voor de praktijkbegeleider SPECIALE AANDACHT GEVRAAGD VOOR EEN STAGIAIRE MET NLD IN DE WERKSITUATIE Inzicht, herkennen, handelen Gemiddeld één op de twaalf deelnemers op een ROC heeft

Nadere informatie

Opvang en gefaseerde behandeling bij seksueel misbruik: het verhaal van de cliënt

Opvang en gefaseerde behandeling bij seksueel misbruik: het verhaal van de cliënt Opvang en gefaseerde behandeling bij seksueel misbruik: het verhaal van de cliënt 04-10-2013 Marjon van Kemenade MartineSpijker Wat gaan er doen vandaag? Hoe kan een SOS traject eruit zien in de praktijk?

Nadere informatie

Curriculum Leerorkest groep 5 t/m 8

Curriculum Leerorkest groep 5 t/m 8 Curriculum Leerorkest groep 5 t/m 8 Alle nieuwe doelen per leerjaar worden cursief- en dikgedrukt. Zingen Spelen Groep 5 Groep 6 Groep 7 Groep 8 20 liedjes correct zingen, klassikaal en in een groepje

Nadere informatie

(Ont)hechting: over de balans tussen afstand en nabijheid.

(Ont)hechting: over de balans tussen afstand en nabijheid. (Ont)hechting: over de balans tussen afstand en nabijheid. Congres het Hietveld 08.11.2012 Filip Morisse, outreach De Steiger-De Meander P.C. Dr. Guislain, Gent (B) 1 Hechting aldus de wetenschap aldus

Nadere informatie

In contact door ondersteund communiceren

In contact door ondersteund communiceren COCPvg: In contact door ondersteund communiceren Elise Brinkman EMB Congres 6 maart 2014 COCPvg Verbetering van de communicatie tussen niet of nauwelijks sprekende personen met een meervoudige beperking

Nadere informatie

hier en nu werken met het lichaam in het beeldend medium

hier en nu werken met het lichaam in het beeldend medium Belgische Vereniging voor Creatieve Therapie www.bvct-abat.be hier en nu werken met het lichaam in het beeldend medium Jan Vandromme Zorgrelaties in verandering Binnen de zorgrelatie is het gebruik van

Nadere informatie

VIB en Gehechtheid. 14 november 2014 Corinne Verheule

VIB en Gehechtheid. 14 november 2014 Corinne Verheule VIB en Gehechtheid 14 november 2014 Corinne Verheule 1 Gehechtheid Een duurzame, emotionele en wederkerige band tussen een kind en één of meer specifieke volwassenen (Truus Bakker). Een veilige gehechtheidsrelatie

Nadere informatie

Onderzoek naar de methodiek Emerging Body Language Een eerste verkenning

Onderzoek naar de methodiek Emerging Body Language Een eerste verkenning Emerging Body Language op een orthopedagogisch expertisecentrum 1 Onderzoek naar de methodiek Emerging Body Language Een eerste verkenning Sonja van Veen-Graafstal MSc., Carine Heijligers MA, Prof. dr.

Nadere informatie

DIT NEDERLAND www.d-i-t.eu. www.d-i-t.org. DYNAMIC INTERPERSONAL THERAPY (DIT) VOOR DEPRESSIE EN ANGSTSTOORNISSEN PERSOONLIJKHEIDSPROBLEMATIEK

DIT NEDERLAND www.d-i-t.eu. www.d-i-t.org. DYNAMIC INTERPERSONAL THERAPY (DIT) VOOR DEPRESSIE EN ANGSTSTOORNISSEN PERSOONLIJKHEIDSPROBLEMATIEK DIT NEDERLAND www.d-i-t.eu www.d-i-t.org. DYNAMIC INTERPERSONAL THERAPY (DIT) VOOR DEPRESSIE EN ANGSTSTOORNISSEN PERSOONLIJKHEIDSPROBLEMATIEK SOMATISCH ONVERKLAARBARE LICHAMELIJKE KLACHTEN Wat is DIT?

Nadere informatie

Minor Licht Verstandelijk Beperkt

Minor Licht Verstandelijk Beperkt Minor Licht Verstandelijk Beperkt Academie voor Sociale Studies Inleiding De minor Licht Verstandelijk Beperkt biedt een inspirerend en intensief half jaar deskundigheidsbevordering op het gebied van werken

Nadere informatie

Emotieregulatie en mindfulness bij adolescenten met ASS. Annelies Spek Klinisch psycholoog / Senior onderzoeker GGZ Eindhoven

Emotieregulatie en mindfulness bij adolescenten met ASS. Annelies Spek Klinisch psycholoog / Senior onderzoeker GGZ Eindhoven Emotieregulatie en mindfulness bij adolescenten met ASS Annelies Spek Klinisch psycholoog / Senior onderzoeker GGZ Eindhoven Structuur 1. Autisme 2. Emotieregulatie 3. Emotieregulatie en autisme 4. Mindfulness

Nadere informatie

22-12-2015. De kunstzinnig therapeutische diagnose: ervaring en onderbouwing. Diagnostische opdrachten KT (kinderen) Diagnostiek bij KT

22-12-2015. De kunstzinnig therapeutische diagnose: ervaring en onderbouwing. Diagnostische opdrachten KT (kinderen) Diagnostiek bij KT Diagnostische opdrachten KT (kinderen) (Van Gemeren, H., Kouwenhoven, J., Peeters, A. en de Vletter, K. (2012). Hoe komt het kind uit de verf? Scriptie HL) De kunstzinnig therapeutische diagnose: ervaring

Nadere informatie

Er wel/niet zijn voor je pleegkind. Symposium Pleegzorg Waar blijft het kind 19 juni 2014 Ede

Er wel/niet zijn voor je pleegkind. Symposium Pleegzorg Waar blijft het kind 19 juni 2014 Ede Er wel/niet zijn voor je pleegkind Symposium Pleegzorg Waar blijft het kind 19 juni 2014 Ede 22-6-2014 de Zeeuw & Brok Inhoud 1. Lawaaiboek 2. Zorg voor het kind: houdt rekening met gevolgen van Verlating

Nadere informatie

CLOSE HARMONY. Een reeks van vier avondlezingen over de bijdrage van een psychiatrisch ziekenhuis in de vernieuwde geestelijke gezondheidszorg

CLOSE HARMONY. Een reeks van vier avondlezingen over de bijdrage van een psychiatrisch ziekenhuis in de vernieuwde geestelijke gezondheidszorg CLOSE HARMONY Een reeks van vier avondlezingen over de bijdrage van een psychiatrisch ziekenhuis in de vernieuwde geestelijke gezondheidszorg dr. B. Serbruyns, dr. M. Claes en Kathleen Nieulandt DIALECTISCH

Nadere informatie

Moederschap bij LVB cliënten Cordaan/Jeugd/Amsterdam. hebben het recht ouder te zijn.

Moederschap bij LVB cliënten Cordaan/Jeugd/Amsterdam. hebben het recht ouder te zijn. Moederschap bij LVB cliënten Cordaan/Jeugd/Amsterdam Mensen met een lichtverstandelijke beperking hebben het recht ouder te zijn. 1 Moederschap bij LVB cliënten Workshop Programma Stellingen Wie zijn wij?

Nadere informatie

wetenschappelijk onderzoek op de afdeling Psychotherapie Riagg Rijnmond

wetenschappelijk onderzoek op de afdeling Psychotherapie Riagg Rijnmond wetenschappelijk onderzoek op de afdeling Psychotherapie Riagg Rijnmond ESPRi 3 oktober 2013 kees kooiman afdeling Psychotherapie doelgroepen patiënten met ernstige persoonlijkheidspathologie bij ontregeling

Nadere informatie

Vrouwen en autisme. Lezing 26 mei 2016 bij autismecafé i.o.v Carrefour NOP Emmeloord. Mariëlle Witteveen Mieke Bellinga. www.deuvel.

Vrouwen en autisme. Lezing 26 mei 2016 bij autismecafé i.o.v Carrefour NOP Emmeloord. Mariëlle Witteveen Mieke Bellinga. www.deuvel. Vrouwen en autisme Lezing 26 mei 2016 bij autismecafé i.o.v Carrefour NOP Emmeloord Mariëlle Witteveen Mieke Bellinga Even voorstellen Uitleg autisme Waarneming Informatieverwerking Prikkels Autisme bij

Nadere informatie

Mindfulness-Based Cognitieve Therapie (MBCT) Aandachttraining/Mindfulnesstraining

Mindfulness-Based Cognitieve Therapie (MBCT) Aandachttraining/Mindfulnesstraining Mindfulness-Based Cognitieve Therapie (MBCT) Aandachttraining/Mindfulnesstraining 2 Deze folder geeft u informatie over Mindfulness-Based Cognitieve Therapie. Deze mindfulnesstraining wordt op de afdeling

Nadere informatie

Bijlage 25: Autismespectrumstoornis in DSM-5 (voorlopige Nederlandse vertaling) 1

Bijlage 25: Autismespectrumstoornis in DSM-5 (voorlopige Nederlandse vertaling) 1 Bijlage 25: Autismespectrumstoornis in DSM-5 (voorlopige Nederlandse vertaling) 1 Moet voldoen aan de criteria A, B, C en D A. Aanhoudende tekorten in sociale communicatie en sociale interactie in meerdere

Nadere informatie

Waarde van ACT voor de behandeling van CLRP

Waarde van ACT voor de behandeling van CLRP Supporting self-help ACT with e-mail counseling Waarde van ACT voor de behandeling van CLRP RNT 03-04-2014 Prof. dr. Karlein Schreurs Psychologie, Gezondheid en Technologie Revalidatiecentrum Roessingh,

Nadere informatie

Onderzoekend en ontwerpend leren in de basischool. STUDIENAMIDDAG Expertisecentrum Ervaringsgericht Onderwijs K.U. Leuven

Onderzoekend en ontwerpend leren in de basischool. STUDIENAMIDDAG Expertisecentrum Ervaringsgericht Onderwijs K.U. Leuven Onderzoekend en ontwerpend leren in de basischool STUDIENAMIDDAG Expertisecentrum Ervaringsgericht Onderwijs K.U. Leuven Verwelkoming & inleiding Ludo Heylen Directeur CEGO Vorming & Consult Expertisecentrum

Nadere informatie

Ga voor programma en inschrijven naar www.bsl.nl/sos

Ga voor programma en inschrijven naar www.bsl.nl/sos Congres S.O.S. Snelle opvang en behandeling van seksueel misbruik bij mensen met een verstandelijke beperking Vrijdag 4 oktober 2013 Beatrixgebouw Jaarbeurs, Utrecht Keynote spreaker Valerie Sinason over

Nadere informatie

Focus op mentaliseren

Focus op mentaliseren Tessa Mol 1 Focus op mentaliseren Een effectieve attitude in de behandeling van de borderline persoonlijkheidsstoornis Opinie De verpleegkundige in de geestelijke gezondheidszorg (ggz) ervaart de patiënt

Nadere informatie

Sociaal-emotionele kinderen ontwikkeling bij jonge ESM-

Sociaal-emotionele kinderen ontwikkeling bij jonge ESM- Sociaal-emotionele jonge Bernadette ESM-kinderen Vermeij ontwikkeling bij Rosanne NSDSK van Zee Inhoud Inleiding Monitor Onderzoek ontwikkeling voor sociaal bij jonge ESMkinderen emotionele met ESM Siméa

Nadere informatie

Psychotherapie bij PS: een noodzakelijke voorwaarde voor verandering?

Psychotherapie bij PS: een noodzakelijke voorwaarde voor verandering? Psychotherapie bij PS: een noodzakelijke voorwaarde voor verandering? Ariëtte van Reekum en Nelleke Nicolai FACT PS symposium Altrecht 12 april 2012 A.van. Reekum, 12 april 2012 1 PS: veelkleurige verschijningsvormen..

Nadere informatie

Vorming AUTISMESPECTRUM- STOORNIS

Vorming AUTISMESPECTRUM- STOORNIS Vorming AUTISMESPECTRUM- STOORNIS Bart Lenaerts Jorinde Dewaelheyns 6 december 2010 Wat mag je verwachten? Wat is autisme? Het stellen van de diagnose Wie? Hoe? Triade van stoornissen Autisme = anders

Nadere informatie

Activiteit Doel Beschrijving doel Planning Uitvoering

Activiteit Doel Beschrijving doel Planning Uitvoering Hier vind je een overzicht van de lesdoelen die worden aangeboden in dit project. Houd er rekening mee dat je tijdens de uitvoering van de lessen waarschijnlijk met méér doelen bezig zult zijn, voortkomend

Nadere informatie

STOP 4-7 programma. Samen sterker Terug. Pad

STOP 4-7 programma. Samen sterker Terug. Pad STOP 4-7 programma Samen sterker Terug Op Pad STOP 4-7 PROGRAMMA Samen sterker Terug Op Pad Ecologisch (samen) en positief (sterker terug op pad) Een vroeg interventie- of preventieprogramma: kindtraining

Nadere informatie

Cognitieve Gedragstherapie en Mindfulness Based Stress Reduction Therapie voor Angst en Depressie klachten bij volwassenen met

Cognitieve Gedragstherapie en Mindfulness Based Stress Reduction Therapie voor Angst en Depressie klachten bij volwassenen met Cognitieve Gedragstherapie en Mindfulness Based Stress Reduction Therapie voor Angst en Depressie klachten bij volwassenen met Autismespectrumstoornissen: ADASS Achtergrond ADASS Veelvuldig voorkomen van

Nadere informatie

18-11-2013. Even voorstellen. Inhoud. De visual cliff experiment. Pleegzorg voor jonge kinderen, meer dan opvoeden alleen. De aanleiding tot de PPI

18-11-2013. Even voorstellen. Inhoud. De visual cliff experiment. Pleegzorg voor jonge kinderen, meer dan opvoeden alleen. De aanleiding tot de PPI Even voorstellen Pleegzorg voor jonge kinderen, meer dan opvoeden alleen De waarde van de Pleegouder Pleegkind Interventie (PPI) Hans van Andel Kinder- en Jeugdpsychiater Dimence Directeur GGZ, eerste

Nadere informatie

Postmaster opleiding diagnostiek en behandeling (SG)LVB

Postmaster opleiding diagnostiek en behandeling (SG)LVB mensenkennis Ik vond het een meerwaarde om binnen te kijken in een andere keuken. Het is inhoudelijk een sterke opleiding, mede door de goede organisatie en begeleiding. Postmaster opleiding diagnostiek

Nadere informatie

Beroepscompetentieprofiel gastouder

Beroepscompetentieprofiel gastouder Beroepscompetentieprofiel gastouder Het voorliggende beroepscompetentieprofiel is vastgesteld door de Convenantpartijen op 29 mei 2009. In het kader van de uitvoering van kinderopvang zoals bedoeld in

Nadere informatie

GGZ aanpak huiselijk geweld

GGZ aanpak huiselijk geweld GGZ aanpak huiselijk geweld Wat is er nodig en wat helpt Jeannette van Borren Mei 2011 Film moeder en zoon van Putten Voorkomen van problemen is beter en goedkoper dan genezen Preventieve GGZ interventies

Nadere informatie

EMB Congres 6 maart 2014 'In contact!' 8-3-2014

EMB Congres 6 maart 2014 'In contact!' 8-3-2014 HET OPBOUWEN VAN EEN VERTROUWENSRELATIE MET KINDEREN EN VOLWASSENEN MET EMB PAULA STERKENBURG ECHT CONTACT WAT BETEKENT ZIJN? Band Connectie Verbinding Vertrouwensrelatie Het creëren van een situatie waarin

Nadere informatie

Vaktherapie Beeldende therapie Danstherapie Dramatherapie Muziektherapie Psychomotorische therapie / psychomotorische kindertherapie

Vaktherapie Beeldende therapie Danstherapie Dramatherapie Muziektherapie Psychomotorische therapie / psychomotorische kindertherapie Vaktherapie Vaktherapie is de overkoepelende naam voor verschillende vaktherapieën, namelijk: beeldende therapie, danstherapie, dramatherapie, muziektherapie, psychomotorische therapie en psychomotorische

Nadere informatie

Overzicht van de Richtlijn Problematische gehechtheid

Overzicht van de Richtlijn Problematische gehechtheid Overzicht van de Richtlijn Problematische gehechtheid 1 Een jeugdige met een problematische gehechtheidsrelatie heeft onvoldoende vertrouwen in zichzelf en anderen opgebouwd. Door te werken aan de gehechtheidsrelatie

Nadere informatie

Wat beantwoordt. De Pleegouder Pleegkind Interventie. (Over stress en reactie) Door H.W.H. van Andel; GGZ Dimence

Wat beantwoordt. De Pleegouder Pleegkind Interventie. (Over stress en reactie) Door H.W.H. van Andel; GGZ Dimence Wat beantwoordt De Pleegouder Pleegkind Interventie (Over stress en reactie) Door H.W.H. van Andel; GGZ Dimence Symposium Pleegzorg 12-06-2012 1 Risico s voor jonge kinderen die in pleegzorg komen Life

Nadere informatie

Dans & drama o.b.s. De Eiber Dedemsvaart Januari 2015

Dans & drama o.b.s. De Eiber Dedemsvaart Januari 2015 Dans & drama o.b.s. De Eiber Dedemsvaart Januari 2015 Inleiding 2 INLEIDING DANS Leerlingen in het basisonderwijs dansen graag. Het sluit aan bij hun natuurlijke creativiteit, fantasie en bewegingsdrang.

Nadere informatie

Gedicht Dankwoord Inleiding Deel 1: Vol-ledig zijn: Een innerlijke transformatie Hoofdstuk 1: Van oude energie naar nieuwe energie, van CAO

Gedicht Dankwoord Inleiding Deel 1: Vol-ledig zijn: Een innerlijke transformatie Hoofdstuk 1: Van oude energie naar nieuwe energie, van CAO Gedicht 11 Dankwoord 13 Inleiding 15 Creatief stem- en lichaamswerk: Een kleurrijke ontmoeting 15 Tenslotte 19 Het gebruik van het boek t.b.v. persoonlijke en/of professionele 19 ontwikkeling 19 De opbouw

Nadere informatie

CULTUUR SENSITIEVE EN HANDELINGSGERICHTE DIAGNOSTIEK IN DE JEUGD-GGZ

CULTUUR SENSITIEVE EN HANDELINGSGERICHTE DIAGNOSTIEK IN DE JEUGD-GGZ CULTUUR SENSITIEVE EN HANDELINGSGERICHTE DIAGNOSTIEK IN DE JEUGD-GGZ deel 3 epigenese, sociale en maatschappelijke vorming en positie Dr. Victor Kouratovsky 28 mei 2015 Masterclass interculturele psychiatrie

Nadere informatie

Over hard werken, verbinden, humor & houden van!!!

Over hard werken, verbinden, humor & houden van!!! Over hard werken, verbinden, humor & houden van!!! Lonneke Mechelse, GZ psycholoog BIG, Registerpsycholoog NIP Arbeid & Organisatie bij Peptalk Delft, (generalistische basis GGZ) & Mentaal Beter Gouda

Nadere informatie

Tussendoelen sociaal - emotionele ontwikkeling - Relatie met andere kinderen

Tussendoelen sociaal - emotionele ontwikkeling - Relatie met andere kinderen Tussendoelen sociaal - emotionele ontwikkeling - Relatie met andere kinderen 1. Kijkt veel naar andere kinderen. 1. Kan speelgoed met andere kinderen 1. Zoekt contact met andere kinderen 1. Kan een emotionele

Nadere informatie

Ernstig meervoudig gehandicapten. muziek

Ernstig meervoudig gehandicapten. muziek Ernstig meervoudig gehandicapten & muziek Ellen Bom Muziektherapeute De Compaan Den Haag Activiteitencentrum Kijkduin 2007 Inleiding In deze brochure wordt ingegaan op hoe muziek kan worden ingezet om

Nadere informatie

HBO Toegepaste psychologie Contactdag GGZ Kinderen en Jeugd. Drs. Yèrma van Egeraat Registerpsycholoog NIP

HBO Toegepaste psychologie Contactdag GGZ Kinderen en Jeugd. Drs. Yèrma van Egeraat Registerpsycholoog NIP HBO Toegepaste psychologie Contactdag GGZ Kinderen en Jeugd Drs. Yèrma van Egeraat Registerpsycholoog NIP Programma Kennismaking Competenties Gespreksvaardigheden Anamnesegesprek: o Uitvoeren o Observeren

Nadere informatie

Mensvisie als uitgangspunt

Mensvisie als uitgangspunt Emotionele veerkracht in psychotherapie Inhoud Voorwoord 11 Hoofdstuk 1: Mensvisie als uitgangspunt 17 Wat gebeurt er in therapie? 17 A. Mensvisie in pessotherapie 18 Belang van een mensvisie in therapie

Nadere informatie

Bijlage 3: Citaten uit leerplannen Nederlands

Bijlage 3: Citaten uit leerplannen Nederlands Bijlage 3: Citaten uit leerplannen Nederlands A. Vlaanderen Hieronder worden de leerplanpassages geciteerd die aan de basis lagen van Schema 4.1 en Schema 4.2 uit hoofdstuk 4. Schema 4.1 liet zien in hoeverre

Nadere informatie

Op weg naar stage en werk

Op weg naar stage en werk Op weg naar stage en werk Lian Schuyt Inhoud Arbeid Arbeid en autisme Op weg naar stage en werk Uitvoering van het programma Aandachtspunten Waarom stagelopen/werken? zingeving status en eigenwaarde inkomen

Nadere informatie

Early Start Denver Model Sally Rogers en Geraldine Dawson

Early Start Denver Model Sally Rogers en Geraldine Dawson Early Start Denver Model Sally Rogers en Geraldine Dawson Ina van Berckelaer-Onnes 13-11-2012 Universiteit Leiden Sally Rogers Geraldine Dawson ESDM Early Start Denver Model for young children with autism

Nadere informatie

Sociale netwerken in F-ACT. Wat werkt? Raymond Brandt, Pro Persona Ilse Menheere, Hogeschool van Arnhem en Nijmegen

Sociale netwerken in F-ACT. Wat werkt? Raymond Brandt, Pro Persona Ilse Menheere, Hogeschool van Arnhem en Nijmegen Sociale netwerken in F-ACT. Wat werkt? Raymond Brandt, Pro Persona Ilse Menheere, Hogeschool van Arnhem en Nijmegen Inhoud workshop Waarom samenwerken aan sociaal netwerk Social Network Map Een app om

Nadere informatie

Wil jij als voedingsprofessional ook specialist worden op gebied van Emotie-eten de baas?

Wil jij als voedingsprofessional ook specialist worden op gebied van Emotie-eten de baas? Wil jij als voedingsprofessional ook specialist worden op gebied van Emotie-eten de baas? Fijn! Dan kom ik graag in contact met jou. Mijn wens is dat meer professionals in Nederland cliënten, die worstelen

Nadere informatie

Wie zijn wij? Kristof De Clercq:

Wie zijn wij? Kristof De Clercq: Wie zijn wij? Kristof De Clercq: Psychiatrisch verpleegkundige, werkzaam als afdelingshoofd van de Kinder- en Jeugdpsychiatrie AZ Nikolaas te Sint-Niklaas en voorzitter van vzw Young Horses. Zowel binnen

Nadere informatie