WILNIS WILNIS TERBREGGE TERBREGGE. waterbeheerders in uitvoeringsprogramma

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "WILNIS WILNIS TERBREGGE TERBREGGE. waterbeheerders in uitvoeringsprogramma"

Transcriptie

1 NIEUWSBRIEF 41 oktober 2008 Vijf jaar na WILNIS Vijf jaar geleden bezweken er boezemkaden bij Wilnis en Terbregge. STOWA, de waterkeringbeheerders en de toezichthoudende provincies hebben sinds die tijd niet stil gezeten. Wat is er in de afgelopen periode allemaal gebeurd en hoe TERBREGGE ziet de toekomst eruit? In deze uitgave van de STOWA ter Info vertellen Ludolph Wentholt en Henk van Hemert welke bijdrage STOWA de afgelopen jaren heeft geleverd aan veilige regionale waterkeringen. Ook komen vertegenwoordigers van een waterschap en een provincie aan het woord. Zij vertellen welke gevolgen Wilnis had voor hun werk en wat ze de komende periode te doen staat. Regionale wat erk er ingszorg v i jf ja ar na W ilni s : Van zorgenkind tot aandachtspunt Regionale waterkeringen waren lang het ondergeschoven kindje van waterkerend Nederland. Maar vijf jaar na het bezwijken van boezemkaden bij Wilnis en Terbregge is er veel veranderd. Komend voorjaar zet STOWA in een groot symposium de behaalde resultaten op een rij. In de aanloop daarnaartoe blikken coördinator Waterweren Ludolph Wentholt en de projectleider van het Ontwikkelingsprogramma Regionale Waterkeringen Henk van Hemert terug op vijf jaar kennisontwikkeling. Terugkijkend beschouwen Ludolph Wentholt en Henk van Hemert de gebeurtenissen in Wilnis en Terbregge als een blessing in disguise: heel vervelend voor de direct betrokkenen, maar een enorme stimulans voor het op orde brengen van de regionale waterkeringszorg, na kustverdediging en primaire keringen. Ludolph Wentholt: Nederland heeft zich decennia lang gefocust op een goede kustverdediging. De bescherming van het achterland door de rivierdijken en regionale keringen hadden weinig prioriteit. Maar de dreigende overstromingen bij Itteren en Borgharen in 1993 en 1995 zorgden voor een omslag. In korte tijd werden enorm veel rivierdijken aangepakt. Met de Wet op de waterkering kwam er in 1996 bovendien een wettelijk WILNIS instrument voor de primaire waterkeringen, met een verplichte vijfjaarlijkse toetsing. TERBREGGE In de ze ui tgave onder meer : Regionale waterkeringszorg vijf jaar na Wilnis: van zorgenkind tot aandachtspunt / Provinciale beleidsmedewerker Waterveiligheid: goede uitvoering kadeverbeteringen vereist inspanning en creativiteit / STOWA legt ecologische maatregelen onder de loep / Directeur Bosman Bart- Jan Brandt over waterinnovatie / STOWA ter Infootjes / STOWA bundelt klimaatvragen regionale waterbeheerders in uitvoeringsprogramma

2 Regionale wat erk er ingszorg v i jf ja ar na W ilni s Regionale wat erk er ingszorg v i jf ja ar na W ilni s Regionale wat erk er ingsz Wak e up c all Aan het einde van de jaren negentig noemde de vierde Nota waterhuishouding al het belang van regionale waterkeringen bij de bescherming tegen overstroming. Er gingen bovendien stemmen op de systematiek voor de primaire waterkeringen ook toe te passen voor het op orde brengen van regionale keringen. Maar in die periode met grootschalige verbetering van primaire keringen langs met name de grote rivieren, kreeg dit bij de toezichthoudende provincies, waterkeringbeheerders noch STOWA de aandacht die het verdiende, aldus Henk van Hemert: Wilnis en Terbregge waren voor iedereen een wake up call. Het directe gevolg was dat we ineens beseften dat droogte ook een maatgevende belasting kan zijn. Kortom: iets om rekening mee te houden in de waterkeringszorg. Direct daarna kwamen de vragen en het besef dat we er met elkaar eigenlijk maar heel weinig vanaf wisten: hoe werkt het fenomeen? Welke kaden zijn gevoelig voor droogte? Waar moet je op letten bij (droogte-)inspectie? STOWA heeft destijds met andere partijen in zeer korte tijd heel veel praktische kennis boven tafel weten te krijgen en ook een draaiboek uitgebracht voor het beheer van droogtegevoelige kaden. Op orde De kennisontwikkeling bleef niet beperkt tot het droogteonderzoek, aldus Ludolph Wentholt: Door Wilnis erkende en herkende iedereen ineens weer het belang van veilige regionale waterkeringen. Ze spelen een steeds belangrijkere rol bij het voorkomen van wateroverlast en overstromingen, tegen de achtergrond van klimaatverandering, bodemdaling, verstedelijking en het groeiende economische belang dat ze beschermen. Provincies en waterschappen werden zich bewust van hun rol in de haperende waterkeringszorg en men besefte dat alleen gezamenlijk het probleem kon worden getackeld. De Unie van Waterschappen en het IPO maakten afspraken om te zorgen dat regionale keringen in 2020 op orde zijn. Dat gebeurt via een vergelijkbare systematiek zoals die eerder bij primaire waterkeringen werd toegepast: aanwijzing (welke keringen?), normeren (hoe veilig?), toetsen (voldoende hoog en sterk?), verbeteren, beheer en onderhoud. Inmiddels zijn provincies en waterschappen voortvarend gestart met normering en toetsing. Om ze daarbij te helpen besloten IPO en de Unie in 2005 het Ontwikkelingsprogramma Regionale Waterkeringen (ORK) te starten, met als doel het ontwikkelen van praktische leidraden en handreikingen om de toezichthouders en wateringbeheerders te Henk van Hemert en Ludolph Wentholt ondersteunen bij de uniforme uitwerking van deze systematiek. STOWA voert hierover de regie. Verk eer sbel a s t ing Projectleider ORK Henk van Hemert is tevreden over het resultaat van dat programma tot nu toe: We hebben een praktisch uitvoerbaar en goed toepasbaar toetsingsinstrumentarium ontwikkeld voor de regionale keringen, waarbij we ook de belastingsituatie droogte hebben meegenomen. En juist droogte blijkt bij toetsing vaak de bepalende factor. Een kade kan voor de natte belasting op de norm zitten, maar ten aanzien van droogte er ver onder blijven. Een andere ervaring is bijvoorbeeld de grote consequenties die verkeersbelasting op een kering kan hebben voor het veiligheidsoordeel. Eind van dit jaar zijn alle instrumenten naar verwachting gereed. De periode daarna wordt gebruikt om deze aan te passen en te verfijnen naar aanleiding van gebruikerservaringen. Het toetsinstrument maakt volgens Henk een duidelijk onderscheid tussen evident onveilige en evident veilige STOWA TER INFo / 41 pagina 2

3 regionale keringen. Dat is de kracht, maar ook de zwakte van het instrument: Groen en rood kunnen we nu goed van elkaar onderscheiden. Maar er is ook nog een grijs gebied. Het is goed als we dat gebied verder kunnen inkleuren. Denk aan oranje: welke kaden moet je extra aandacht geven en zo ja: hoeveel? Hiermee bieden we niet alleen inzicht in de veiligheid van de keringen. We geven waterkeringbeheerders ook meer houvast bij het monitoren van keringen en bij het plannen van verbeteringen, beheer- en onderhoudswerkzaamheden. Maar daarvoor ontbreekt het nog aan kennis. Vent op de di jk Niet alleen op het gebied van droogte, toetsing en normering is er de afgelopen vijf jaar veel gebeurd. Ook de inspectie heeft inmiddels volop aandacht. STOWA en de toenmalige dienst Weg- en Waterbouwkunde (nu: Waterorg v i jf ja ar na W ilni s Regionale wat erk er ingszorg v i jf ja ar na W ilni s Regionale wat erk er ingszorg v i jf ja ar na W ilni s dienst) hadden plannen voor een kennisprogramma Verbeteren Inspectie Waterkeringen. Het doel: het verbeteren van de organisatie, inrichting en uitvoering van inspecties, alsmede de daarvoor benodigde samenwerking binnen waterschappen en tussen waterschap en de toezichthoudende provincie. Door Wilnis en Stein kreeg dit programma de snelheid en urgentie die het nodig had, aldus Ludolph Wentholt: Het programma heeft ervoor gezorgd dat er in korte tijd veel beter besef is gekomen wat goed inspecteren nu eigenlijk betekent. Het gaat nooit alleen om die vent of vrouw op de dijk. Het begint met waarnemen, maar het gaat ook om het vastleggen van die waarneming, een zo objectief mogelijke diagnose van de waarneming, een prognose en uiteindelijk een actie. Daar zijn veel meer mensen bij betrokken dan een veldinspecteur. Er liggen nu handboeken die waterkeringbeheerders helpen dit hele inspectieproces met alle schakels goed in te richten en uit te voeren. Daarnaast zijn er de afgelopen jaren een aantal praktische hulpmiddelen ontwikkeld om het inspectieproces te verbeteren: van veldgidsen met gekwalificeerde schadebeelden tot softwaretools waarmee je schadebeelden digitaal kunt opnemen en vastleggen. En we hebben inmiddels veel inzicht gekregen in de praktische mogelijkheden van moderne technieken bij inspecties, zoals radar en laseraltimetrie. De toepasbaarheid van sensortechnologie wordt zelfs uitgebreid beproefd in de IJkdijk. STOWA richt zich de komende periode met name op de implementatie van ontwikkelde handboeken, handreikingen en leidraden. Dat gebeurt onder meer via een aantal pilots. Wentholt: Het is zaak dat de kennis landt bij provincies en waterkeringbeheerders en dat die ermee aan de slag gaan. Daarbij verschuift onze aandacht van kennis genereren naar kennis verspreiden en het verfijnen van ontwikkelde instrumenten op basis van gebruikerservaringen. In een aantal gevallen ontbreekt het nog aan kennis, bijvoorbeeld voor het verbeteren van het toetsinstrumentarium regionale keringen. Die kennisvragen zijn vaak fundamenteel van aard. Wat STOWA betreft ligt daar een taak voor het Expertise Netwerk Waterveiligheid en de Waterdienst van Rijkswaterstaat. STOWA TER INFo / 41 pagina 3

4 bele id smede werk er wat erk er ingen delfl and chr i s wolt er ing : zoeken naar toepasbaarheid toetsonderdelen Chris Woltering, beleidsmedewerker beleid en onderzoek waterkeringen van het Hoogheemraadschap van Delfland, heeft de afgelopen twee jaar een flinke kluif gehad aan het toetsen van de regionale waterkeringen. Samen met Hans Drenkelford heeft hij alle 420 kilometer regionale waterkeringen laten bekijken. Woltering is blij met de toetsingsleidraad van STOWA. De leidraad dwingt je als beheerder systematisch te werk te gaan. Het blijft echter ingewikkelde materie en we zijn zoekende naar de toepasbaarheid van een aantal toetsonderdelen. Delfland werkt bij de toetsing van grof naar fijn. Met een beheerdersoordeel en de zogeheten Rationele Risicobenadering Dijken (RRD) van GeoDelft is op basis van beschikbare bodemgegevens en geologische kennis een eerste toets uitgevoerd naar de stabiliteit van de kaden. Hiermee was vrij snel duidelijk voor welke keringen meer informatie en onderzoek nodig is om de stabiliteit te bepalen. Het gaat in totaal om 105 kilometer. Het nadere onderzoek voor de eerste acht kilometer is dit jaar in de markt gezet. Je merkt dat ingenieursbureaus zich het werken met de nieuwe leidraad nog niet eigen hebben gemaakt. Samen met het uitvoerende bureau hebben we hier dan ook veel tijd ingestoken. We moeten er allemaal nog mee leren werken, concludeert Woltering. soms wel enkele meters diep. De berekende veiligheidsfactor komt hier dan niet overeen met het praktijkgevoel. Een ander punt is de discussie over het effect van nietwaterkerende objecten (NWO s) zoals kabels, leidingen, huizen, kunstwerken en bomen op de keringen. Woltering: We tellen op onze regionale keringen alleen al tienduizenden bomen. Hoe gaan we als waterschap om met het op grote schaal toetsen van deze NWO s? Dit soort vragen hebben we bij STOWA neergelegd en enkele vragen zijn al opgenomen als kennisvraag. Nucht ere benader ing Binnen Delfland is veel discussie geweest over de vraag hoe je met de toetsing moet omgaan. Wij hebben gekozen voor een nuchtere benadering. We focussen ons op de plekken waar we de meeste risico s kunnen verwachten. Het verbeteren van keringen in dichtbevolkte gebieden is vaak complex en duur. De kaden met het hoogste risico op falen en de grootste gevolgen voor de omgeving gaan voor. Woltering is blij dat de leidraad voor de toetsing er is. Het dwingt ons als beheerder alle keringen systematisch te bekijken. In een enkel geval wisten we niet eens precies waar de kade lag. De eerste resultaten geven aan dat met name de belastingsituatie nat maatgevend is. Droogte blijkt in Delfland een minder grote faalfactor. Inge w ikkeld In Delfland liggen - net als elders - nog wel enkele discussiepunten. Het is ingewikkelde materie en we worstelen met de toepasbaarheid van de toetsing. We hebben bijvoorbeeld over de helft van onze keringen wegen lopen. Volgens de leidraad moeten we groene kades op dezelfde manier toetsen als kades waar al decennia een weg op ligt. Die laatste zijn vaak breder, met wegfunderingen van STOWA TER INFo / 41 pagina 4

5 Prov inc i ale bele id smede werk er Wat erveil ighe id Jan-W illem Vrol i jk : Goede uitvoering kadeverbeteringen vereist de nodige inspanning en creativiteit Volgens beleidsmedewerker Waterveiligheid van de provincie Utrecht Jan-Willem Vrolijk is er in korte tijd enorm veel gebeurd op het gebied van regionale waterkeringszorg. Het beleid en de kaders staan, maar de uitvoering van verbeterprojecten vergt volgens hem nog de nodige inspanning en creativiteit: Niemand vecht de noodzaak van regionale dijkversterking aan. Maar burgers willen wel graag dat de rij knotwilgen op hun kade blijft staan. Regionale waterkeringen hadden na Wilnis de volle aandacht van de provinciale volksvertegenwoordigers, constateert Jan-Willem Vrolijk tevreden. De provincie heeft haar toezichthoudende rol in het waterkeringbeheer duidelijker en meer zichtbaar gemaakt. We hebben een verordening opgesteld voor het normeren van regionale waterkeringen. Jaarlijks rapporteren we aan het provinciebestuur over de voortgang op dit gebied. Inmiddels zijn bijna alle regionale keringen in het gebied ook daadwerkelijk genormeerd. De inliggende waterschappen zijn volop bezig met de toetsing aan de nieuwe normen. De komende jaren zal een groot aantal verbeterprojecten van start gaan. L a s t ig k arwe i Jan-Willem Vrolijk ziet dat met het verstrijken van de tijd wel een verschuiving van perspectief plaatsvindt. Direct na Wilnis stond de veiligheid met stip bovenaan. Nu de verbeterprojecten vorm krijgen, zie je dat dijkversterking weer meer en meer een afweging wordt van meerdere belangen. Veiligheid telt, maar ook cultuurhistorie, landschap, natuur en de belangen van bewoners. Dat maakt het uitvoeren van kadeverbeteringen volgens hem nog een heel lastig karwei. Hij geeft een voorbeeld: Hoogheemraadschap Amstel, Gooi en Vecht heeft onlangs het plan vastgesteld voor een verbetertraject langs de Kromme Mijdrecht. In de aanloop ernaartoe heeft uitvoeringsorganisatie Waternet een MER-achtige procedure gevolgd, met veel inspraakmogelijkheden voor belanghebbenden en bewoners. Desondanks liggen er bij de provincie nu vijftien beroepsprocedures van burgers. Zij zijn er met Waternet niet uitgekomen. Hierover moet de provincie nu een uitspraak doen. Als dat niets oplevert, volgt uiteindelijk een gang naar de rechter. W in-w in De beleidsmedewerker Waterveiligheid benadrukt desondanks de waarde van een goede belangenafweging. Zowel met betrokkenen, als tussen waterschap en provincie en binnen de provincie zelf. Hij is van mening dat er door betere onderlinge afstemming nog veel te winnen valt: We moeten in dat afwegingsproces nog creatiever proberen te denken. Je kunt zeggen: we moeten bij dijkversterking rekening houden met het feit dat de kade onderdeel uitmaakt van de Ecologische Hoofdstructuur. Maar je kunt ook proberen om een win-win situatie te creëren: een veiligere kade én betere natuur. Daar ligt een prachtige uitdaging. Ik denk dat daarmee ook het draagvlak voor verbetermaatregelen bij betrokkenen groter wordt. Tot slot: Vrolijk is blij met het onder regie van STOWA uitgevoerde Ontwikkelingsprogramma Regionale Waterkeringen. Hij hoopt wel dat de stichting ook de komende jaren doorgaat met kennisontwikkeling. Juist om het proces van normeren, toetsen en verbeteren nog beter te faciliteren: Over een aantal aspecten is er nog de nodige discussie. Bijvoorbeeld droogte, maar ook het fenomeen bomen op kaden. Het is goed als er op dat punt meer duidelijkheid komt, om beter te kunnen onderbouwen waarom bomen bij een kadeverbetering weg moeten, of juist kunnen blijven staan. STOWA TER INFo / 41 pagina 5

6 STOWA legt in Watermozaïek ecologische maatregelen onder de loep Waterbeheerders moeten in het kader van de Kaderrichtlijn water, de Flora- en faunawet en Natura 2000 maatregelen nemen om hun oppervlaktewateren ecologisch op orde te krijgen en te houden. Veel van die maatregelen hebben echter nog een experimenteel karakter, betoogt aquatisch ecoloog Marcel Klinge: We hebben enig idee van de werking, maar weten nog volstrekt onvoldoende over de precieze effecten en onderliggende mechanismen. Het programma Watermozaïek moet daar verandering in brengen. Klinge gaat dit programma voor STOWA trekken. Watermozaïek moet volgens Klinge een belangrijke bijdrage gaan leveren aan het vergroten van kennis over maatregelen om de ecologische toestand van het oppervlaktewater te verbeteren. Op deze manier wordt de doelmatigheid en effectiviteit van maatregelen vergroot en de kans op mislukking of onbedoelde bijeffecten geminimaliseerd.het programma startte deze zomer met het in kaart brengen en rubriceren van alle mogelijke verbetermaatregelen. Je kunt daarbij volgens Klinge denken aan stofmaatregelen, zoals het terugbrengen dan wel neutraliseren van de fosfaatbelasting. Maar ook aan structuurmaatregelen, zoals het aanleggen van natuurvriendelijke oevers en soortmaatregelen, zoals het wegvangen van grote hoeveelheden vis. Voor elke type gaan we na welke ecologische kennis nodig is om de maatregelen met meer zekerheid te kunnen toepassen. Dat gebeurt in brede kring, met vertegenwoordigers van alle waterschappen. Op basis hiervan stellen we een samenhangend programma op van projecten. In de projecten worden de maatregelen op praktijkschaal uitgevoerd. We koppelen daar wetenschappelijk onderzoek aan om de bijbehorende kennisvragen te beantwoorden. We werken dus vanuit de praktijk en plakken daar het onderzoek aan vast, niet andersom. Een bewuste keuze, want het biedt de beste garantie dat de uitkomsten van kennisontwikkeling praktisch toepasbaar zijn. Samenwerk en Het is de bedoeling dat STOWA, de regionale waterbeheerders, kennisinstellingen en universiteiten (zoals het Center for Wetland Ecology) binnen Watermozaïek nadrukkelijk gaan samenwerken. Het initiatief ligt daarbij waar het volgens Klinge hoort te liggen, de waterbeheerders: Zij dragen te nemen maatregelen voor als project binnen het programma. Ze nemen de kosten daarvan alsook een deel van de monitoringkosten voor hun rekening. STO- WA cofinanciert het begeleidende onderzoek, bewaakt de samenhang tussen de projecten en vertaalt de behaalde resultaten naar bruikbare producten. De onderzoekers ten slotte stellen in overleg met de waterbeheerders het onderzoeksplan op en voeren dit uit, maar zoeken ook cofinanciering. Op deze manier zijn alle partijen inhou- STOWA TER INFo / 41 pagina 6

7 Watermozaïek : welk e ma at regelen & proefpro jec t en? Hieronder enk ele voorbeelden van mogel i jk e ma at regelen en proefpro jec t en die binnen Wat ermoz a ïek kunnen worden ui tge voerd. S tofma at regelen : Hoe leg je de interne fosfa at bel a s t ing a an banden (fosfa at ui t de wat erbodem)? Mogel i jk e proefpro jec t en : he t be i jzeren van bodem/ wat er, he t behandelen van bodem/ wat er me t aluminium en/of phoslock en he t afdekken van de bodem me t z and. Hoe kun je de a anwe z ige nu t r iëntenbel a s - t ing veil ig opbergen in he t wat er s y s t eem? Mogel i jk e proefpro jec t en : sl ibvangen ( s tofzuiger z akken ) in meren en pl a ssen en l i jnvormige wat eren, ad sorp t ie a an me t i jzer of aluminium verr i jk t e bodems en v i a oe ver inr icht ing. delijk en financieel gecommitteerd aan het programma. Ieder project krijgt zijn eigen organisatie om snel en flexibel te blijven. Het moet een programma worden dat gedragen wordt door waterbeheerders, en niet van bovenaf wordt bestuurd en bestierd. Voor STOWA is Watermozaïek een belangrijke stap op weg naar meer samenhangend ecologisch waterkwaliteitsonderzoek. Daar is Marcel Klinge erg blij mee: Het geeft een duidelijke richting aan de kennisontwikkeling voor de komende jaren. Het is de bedoeling dat het programma een lange looptijd krijgt (10 jaar), juist omdat ecologische effecten pas op de langere termijn goed duidelijk worden. Uiteindelijk vormen alle projectresultaten mozaïekstukjes die met elkaar een goed en volledig beeld moeten geven van aquatische ecologie in relatie tot waterbeheer. Vandaar de naam Watermozaïek. Wilt u meer weten over het programma Watermozaïek, dan kunt u contact opnemen met Marcel Klinge of Bas van der Wal S t ruc t uurma at regelen : Wat i s de werk ing van nat uurvr iendel i jk e oe ver s in di ver se wat er t y pen en wat i s de mee s t effec t ie ve w i jze van a anleggen? Wat i s he t effec t van dergel i jk e oe ver s op de nu t r iëntenhui shouding en op he t voorkomen van (groepen van) zgn. sleu t el soor t en? Mogel i jk e proefpro jec t en : moni tor ing van a anleg en werk ing van oe ver s l angs di ver se wat er t y pen. Wat z i jn de effec t en van he t v i spa sseerba ar mak en van migr at iebarr ière s in he t wat ers y s t eem en t ussen wat er s y s t emen? S t romingsma at regelen : Wanneer i s door spoelen bel a s t en en wan - neer i s he t ontlasten? M. a.w. wanneer kun je inze t t en op door spoelen en wanneer jui s t nie t? Mogel i jk proefpro jec t: vergel i jk en doorspoel-beheer me t minima al-inl at en beheer. Soor tma at regelen : Hoe pakken ingrepen in he t voed selweb ui t in di ver se wat er t y pen, zoal s t i jdel i jk e droogval en ac t ief v i ss tandbeheer? STOWA TER INFo / 41 pagina 7

8 EUREKA Direc t eur Bosman Bar t- Jan Br and t over wat er innovat ie : Zonder samenwerking wordt het niks Bart-Jan Brandt is directeur van Bosman Watermanagement, een ontwikkelaar en leverancier van gemaalpompen en zuiveringstechnische installaties. Bosman werkt momenteel aan de Europese marktintroductie van een mede door het bedrijf ontwikkelde effluent-nabehandelingstechniek, het fuzzy filter. Samenwerking met andere waterpartijen is daarbij onontbeerlijk, aldus de directeur. Na een aantal succesvol verlopen proeven met demo-installaties, staat er op rwzi Nieuw Vossemeer een filter-praktijkinstallatie met een capaciteit van zo n 50 m 3 per uur. De resultaten worden gemonitord door Waterschap Brabantse Delta en STOWA. De uitkomsten zijn voor ons van groot belang. Vooral als we de werking van het fuzzy filter succesvol kunnen uitbreiden van zwevende stof naar stikstof en fosfaat. Dat zou een enorme verbreding van de toepassingsmogelijkheden van het filter geven. Niche mark t Bosman Watermanagement opereert vooral in een niche markt. We zoeken voortdurend naar nieuwe mogelijkheden die kunnen bijdragen aan het effectief en doelmatig oplossen van de vragen van onze klanten. Bij die zoektocht is samenwerking met waterschappen, kennisinstituten en STOWA heel belangrijk. De ontwikkelingskosten van nieuwe technieken en technologieën zijn zeer hoog. Die kunnen we er als middelgroot bedrijf alleen uithalen als we de internationale markt opgaan. Daarvoor heb je in eigen land klanten nodig die hun nek durven uitsteken om jouw product als eerste op praktijkschaal te testen, zoals Brabantse Delta nu doet met het fuzzy filter. Durven Innoveren betekent durven. Je moet durven accepteren dat niet ieder experiment direct slaagt en maatschappelijk en economisch gewin oplevert. Je moet je bij innoveren niet afvragen of een experiment slaagt, maar hoe je het kunt laten slagen. Ik vind dat we met z n allen nog wel wat meer lef kunnen gebruiken. En dat is niet alleen in ons belang als commercieel bedrijf. Het is in het belang van de hele Nederlandse waterwereld die de komende jaren voor grote maatschappelijke opgaven staat. Ik vind dat de Nederlandse watersector een goede stap heeft gezet bij het versterken van de innovatieve slagkracht op het gebied van watertechnologie. Ik zie voor STOWA een belangrijke rol weggelegd als een verbindend element tussen die schakels in de gedefinieerde innovatieketen. Het is de partij die over de particuliere belangen van anderen heen het gezamenlijke belang van de benodigde samenwerking kan benadrukken. Want alleen met samenwerking kan het alles worden, maar zonder weet je zeker dat het niks wordt. Snelhe id De snelheid waarmee je innovaties in de markt weet te zetten, wordt steeds belangrijker. Je kunt je niet te veel tijd permitteren, want tegenwoordig kijkt heel de wereld via internet over je schouder mee. Voordat je het weet, zijn anderen je voor. Alle bij innovatie benodigde partijen zitten in Nederland gelukkig dicht bij elkaar. Letterlijk - we zijn een klein land - maar ook figuurlijk: we komen elkaar steeds tegen. We hebben het in ons om die snelheid erin te houden. En die is echt nodig wil je als BV Nederland meedraaien in de internationale economie. Maar dan moet je niet jaren gaan steggelen over de instelling van een garantiefonds voor launching customers. Zoiets moet snel geregeld worden. Leren innoveren me t wat er... Wat er innovat ie s ta at hoog op de a g e n d a va n S T O WA e n i n m i d d e l s ook op die van de R i jk soverhe id. In ons ja arver sl ag 2007 ga an we dieper in op de vr a ag wat nodig i s v o o r g e s l a a g d e w a t e r i n n o - vat i e, v i a e e n r e e k s i n t e r v i e w s me t ver t egenwoordiger s van k enni s ins t i t u t en, wat er s chappen en bedr i jf sle ven. Di t ar t ik el i s he t t weede interv ie w ui t de ze reek s. STOWA TER INFo / 41 pagina 8

9 STOWA ter infootjesstowa ter infootjesstowa ter infootjessto S TOWA breng t emi ssie broe ik a s - ga ssen rwzi s in k a ar t STOWA laat momenteel de emissies van broeikassen door rwzi s in kaart brengen. De bijdrage van rwzi s aan de totale Nederlandse uitstoot lijkt beperkt. Maar gezien het te formuleren duurzaamheidsbeleid van de waterschappen en hun voornemens op het gebied van maatschappelijk verantwoord ondernemen vindt STOWA het nuttig om het onderzoek te doen. CO 2, CH 4 en N 2 O zijn voor Nederland de belangrijkste broeikasgassen. Vooral de elektriciteitsverbruikers (pompinstallaties, beluchtingsapparatuur, e.d.) van rwzi s veroorzaken relevante CO 2 -emissies. Dit gebeurt indirect, via de elektriciteitscentrale waar de benodigde energie wordt opgewekt. CH 4 wordt vrijwel alleen geproduceerd in de slibgisting. Meestal wordt alle CH 4 aangewend om via gasmotoren energie of warmte te leveren aan de beluchting en gebouwverwarming. Bij een piekproductie kan het worden afgefakkeld. Het kan vrijwel alleen via lekkage emitteren. N 2 O-emissie bij rwzi s treedt op door nitrificatie en denitrificatieprocessen. Verondersteld wordt dat het gaat om een fractie van circa drie procent van de totale stikstofverwijdering. Veldonder zoek v i s vr iendel i jk e gemalen STOWA start binnenkort met de tweede fase van het onderzoek naar visvriendelijke gemalen. Na afronding van het literatuuronderzoek worden veldmetingen uitgevoerd bij een aantal typen gemalen. STOWA heeft hiervoor een aanvraag ingediend bij SenterNovem voor een bijdrage uit het zogenoemde KRW-innovatiefonds. Dit fonds, een initiatief van de ministeries van V&W en EZ, is bedoeld als stimuleringsbijdrage aan innovatieve investeringen en innovatief onderzoek dat een bijdrage levert aan het bereiken van de doelstellingen van de richtlijn. Er is in totaal 75 miljoen euro beschikbaar. Onder zoek na ar mogel i jk gebruik geninformat ie in he t wat erbeheer STOWA gaat de komende jaren een bijdrage leveren aan Genes4water, een groot onderzoeksprogramma naar de praktische mogelijkheden van genetische instrumenten in het waterbeheer. Deze instrumenten, die de afgelopen jaren wereldwijd in hoog tempo zijn ontwikkeld, maken het mogelijk geninformatie te ontsluiten en te gebruiken. In het programma wordt onderzocht in hoeverre het mogelijk is met behulp van de ontwikkelde instrumenten de in de genen van waterorganismen opgeslagen informatie en de erin optredende veranderingen onder invloed van de omgeving praktisch te benutten. Dit gebeurt in een aantal kennisprojecten. Toepassingen kunnen liggen op het gebied van slimmere, goedkopere en snellere monitoring, sneller en veel beter inzicht in de chemische en ecologische waterkwaliteit en een betere inschatting van het effect van watermaatregelen. Het programma Genes4water is een initiatief van het Ministerie van Verkeer & Waterstaat en wordt uitgevoerd onder verantwoordelijkheid van Deltares. Naast STOWA dragen Waternet, de Inspectie V&W, de Waterdienst, VROM, KIWA en het Hoogheemraadschap van Rijnland financieel bij. Het programma krijgt de komende jaren verder vorm. Eer s t e e xper iment I Jkdi jk Eind september heeft het eerste echte ijkdijkexperiment plaatsgevonden, een macrostabiliteitsproef. Een waterkering van zes meter hoog en honderd meter bezweek onder een extreem hoge waterstand. De doorbraak is minutieus gevolgd via sensoren in de dijk en camera s op en boven het gebied. De Stichting IJkdijk experimenteert in Groningen grootschalig met technologie voor het inspecteren van waterkeringen. STOWA is deelnemer aan de IJkdijk. Meer informatie vindt u op S TOWA intensiveer t pr ak t i jkonder zoek na ar nieuwe sani tat ie STOWA gaat het onderzoek naar de praktische mogelijkheden van aparte inzameling en verwerking van bepaalde afvalwaterstromen intensiveren. Dit staat in een nieuwe strategienota die over dit onderwerp is verschenen. De nadruk ligt daarbij vooral op urine en fecaliën, omdat daar de meeste winst STOWA TER INFo / 41 pagina 9

10 STOWA ter infootjesstowa ter inf te behalen lijkt. Ook komt er extra aandacht voor brongerichte verwijdering van medicijnen en hormonen uit (ziekenhuis)afvalwater. Verder is er aandacht voor integratie van technologieën, opschalingsvragen en hergebruik van grondstoffen. Een pdf van de nota ( ) staat op S TOWA bundelt klimaat vr agen regionale waterbeheerders in uit voeringsprogr amma Onder zoek na ar schemat i ser ing verk eer sbel a s t ing boe zemk aden Tom de Gast doet momenteel voor STOWA afstudeeronderzoek naar de wijze van schematisering van de verkeersbelasting op boezemkades. Dit afstudeerwerk gebeurt samen met een grondmechanisch onderzoeksbureau. Bij de huidige verplichte wijze van schematisering blijkt de berekende stabiliteitsfactor soms met veertig procent af te nemen. Dit resulteert vaak in het oordeel dat de veiligheid niet voldoet aan de norm. Dit is echter sterk in tegenspraak met de realiteit, waar kaden met verkeerswegen geen sporen van vervorming vertonen. Uit de eerste toetsingen van boezemkaden bij diverse waterschappen blijkt dit een dermate dominante voorwaarde dat ofwel grote strekkingen van de kaden worden afgekeurd, ofwel deze voorwaarde wordt verwaarloosd. Beide opties lijken onwenselijk. Doelstelling van het onderzoek is meer inzicht in het fenomeen en uiteindelijk een verbeterde regel voor de schematisering. STOWA is de afgelopen periode bezig geweest met het in kaart brengen van de vragen die bij waterschappen leven rond het thema klimaatverandering. Zij willen graag weten wat de gevolgen zijn voor hun werk als regionale waterbeheerders. De stichting heeft de vragen inmiddels gebundeld tot uitvoeringsprogramma. Voor de uitvoering is succesvol aansluiting gezocht bij het programma Kennis voor Klimaat, waar het wordt meegenomen in de programmering. Kennis voor Klimaat is een ambitieus onderzoeksprogramma dat toegepaste kennis wil ontwikkelen om Nederland tijdig klimaatbestendig te maken. Wageningen Universiteit en Researchcentrum, de Universiteit Utrecht, de Vrije Universiteit Amsterdam, KNMI en TNO/Deltares hebben voor dit programma de krachten verenigd. Samen met andere kennisinstellingen, het bedrijfsleven en de overheid (Rijk, provincies, gemeenten en waterschappen) wil men toegepaste kennis genereren die nodig is om investeringen in ruimte, infrastructuur en instituties te beoordelen op klimaatbestendigheid en, waar nodig, aan te passen. Meer informat ie op: STOWA TER INFo / 41 pagina 10

11 Vers van de STOWA-pers Hieronder treft u een overzicht aan van recent verschenen STOWA-publicaties. De publicaties zijn te bestellen via onze website onder de knop Bestellen. U kunt de meeste publicaties tevens als pdf downloaden vanaf Ga daarvoor naar Producten / Publicaties / Alle rapporten. T i t el Nummer I SBN 3 Verkenning geneesmiddelen en toxiciteit effluent rwzi s Moerasbufferstroken langs watergangen. Haalbaarheid en functionaliteit in Nederland * Ontwerp- en beheersaspecten van een MBR voor de behandeling van huishoudelijk afvalwater Richtlijn nomeren keringen langs regionale rivieren ORK Verbe t er ing Inspec t ie s Wat erk er ingen : Beschrijving standaard inspectieproces VIW Samenwerken geeft vorm. Verslag en presentaties van de vijfde Kennisdag Inspectie waterkeringen VIW Werkdocumenten : Ervaringen met MBR voor individuele behandeling van afvalwater 2008-W Demonstratieonderzoek vergaande zuiveringstechnieken op de RWZI Leiden zuidwest: fase 1 Vergaande nutriëntenverwijdering 2008-W-02 pdf * Dit rapport kunt u bestellen door een te sturen naar Publ ic at ie s ui tgel icht R ichtlijn normeren k er ingen L angs regionale r i v ieren (ORK ) Het IPO en de Unie van Waterschappen laten een speciaal instrumentarium ontwikkelen voor het uniform normeren, toetsen, verbeteren en beheren van de verschillende typen regionale waterkeringen. STOWA voert de regie over de ontwikkeling van dit instrumentarium, in het zgn. Ontwikkelingsprogramma Regionale Waterkeringen ORK. Onlangs kwam in dit kader de Richtlijn normeren keringen langs regionale rivieren uit (ORK ). Eerder verschenen al de Leidraad toetsen op veiligheid regionale waterkeringen en Richtlijnen normering compartimenteringskeringen. Het gehele instrumentarium moet eind van dit jaar gereed zijn. PDF s van deze rapporten staan op Surf naar producten / publicaties / alle rapporten. Verk enning genee smiddelen en tox ic i t e i t effluent rwzi s ( ) STOWA en enkele andere partijen hebben gecombineerde chemisch-analytische en biologische analyses uit laten voeren op rwzi-effluent van vijf zuiveringsinstallaties. Doel was ervaring opdoen met het uitvoeren van dergelijk gecombineerd onderzoek, het ontwikkelen en valideren van nieuwe methoden en het vergelijken van methoden onderling. Het onderzoek geeft inzicht in de aanwezigheid van geneesmiddelen in het effluent, toxiciteit, de effecten van antibiotica en de mate van hormoonverstorende activiteit. Moer a sbuffer s t rok en l angs wat ergangen. Ha alba arhe id en f unc t ional i t e i t in Nederl and ( ) De KRW en de Nitraatrichtlijn leiden tot toenemende aandacht voor ecotechnologische maatregelen om emissies van nutriënten naar oppervlaktewater terug te dringen en (natte) natuurwaarden te verhogen. Voorbeelden zijn helofytenfilters, natuurvriendelijke oevers en bufferstroken. Onlangs heeft STOWA een rapport uitgebracht met de resultaten van een praktijkonderzoek naar de (kosten)effectiviteit van nutriëntenverwijdering (N en P) door zogenoemde moerasbufferstroken. Ont werp- en beheer sa spec t en van een MBR voor de behandel ing van hui shoudel i jk af valwat er ( ) STOWA heeft een rapport uitgebracht waarin de in Nederland opgedane kennis en ervaringen met de membraanbioreactortechnologie (MBR) voor het zuiveren van huishoudelijk afvalwater zijn gebundeld. Het rapport gaat uitgebreid in op de kritische ontwerp- en beheerspunten van deze nieuwe zuiveringstechnologie, en geeft richtlijnen voor toekomstige MBRprojecten. STOWA TER INFo / pagina 11

12 TEL FAX Arthur van Schendelstraat 816 POSTBUS RB UTRECHT Activiteiten najaar ok tober, 4e pl at formbi jeenkoms t nieuwe sani tat ie halen. Voor informatie en aanmeldoelstellingen van Natura 2000 te Op 30 oktober doet de Koepelgroep ding kunt u terecht op de symposiumsite Ontwikkeling Nieuwe Sanitatie Systemen verslag van de resultaten van onderzoek en pilots op het gebied 18 november, s t udiedag van nieuwe sanitatie tot nu toe. Er Par t ic ipat ie en bele v ing in he t is onder meer aandacht voor de verwijdering van medicijnresten en de Binnen het Leven-met-Waterproject wat erbeheer, een vak Apar t! toepassingsmogelijkheden bij nieuwbouwlocaties. Locatie: Grand Hotel ders veel praktijkervaring opgedaan Watertekens hebben waterbeheer- Karel V, Utrecht. Aanvang: uur. met participatie, beleving en communicatie. Zie ook Voor meer informatie en aanmelding surft u naar / Agenda. Het projectteam organiseert samen met STOWA en Waterschap De Dommel een speciale studiedag om de 4 november, O + BN s ymposium LNV houdt op dinsdag 4 november in opgedane kennis en vaardigheden te Ede het O+BN symposium. Terreinbeheerders, waterschappers, beleids- interactief, het leren van elkaar staat delen. De opzet van deze dag is sterk makers, onderzoekers en adviseurs centraal. De bijeenkomst vindt plaats worden bijgepraat over de laatste bij Waterschap De Dommel in Boxtel. kennisontwikkelingen binnen de De aanvang is 9.30 uur. De deelnamekosten bedragen 75 euro. Kijk voor verschillende landschapstypen. Ook komt aan bod wat er moet gebeuren meer informatie en aanmelding op om de biodiversiteit in Nederland te / Agenda. herstellen en de instandhoudings- COLOFON Deze nieuwsbrief informeert u over het beleid van de Stichting Toegepast Onderzoek Waterbeheer (STOWA) en de onderzoeken die STOWA laat uitvoeren. Deze nieuwsbrief verschijnt viermaal per jaar. Voor algemene informatie kunt u contact opnemen met het STOWA-secretariaat. Adreswijzigingen, aan- en afmeldingen kunt u en naar T ek s t en Bert-Jan van Weeren, Deventer E indredac t ie Jacques Leenen Fotogr af ie STOWA, Peter Arno Broer, Rob Elfring, Klaas Everards, Istockphoto Ba sisont WERP MADE OF MAN, visual identity under construction, Rotterdam VORMGE V ING Studio B, Nieuwkoop Druk Drukkerij Uleman-De Residentie, Zoetermeer I SSN- nummer STOWA TER INFo / pagina 12 14

Watermozaïek I. bouwstenen van kennis WATERMOZAÏEK

Watermozaïek I. bouwstenen van kennis WATERMOZAÏEK I bouwstenen van kennis OVERLEG WATERBEHEERDERS EN ONDERZOEKERS PROEFPROJECTEN MET WATERSCHAP EN WETENSCHAP KENNISVRAGEN BENOEMEN EN PRIORITEREN KENNISONTWIKKELING KENNISMONTAGE WATERMOZAÏEK KENNISTOEPASSING

Nadere informatie

een NieuWe leidraad TOeTSeN Op veiligheid regionale WATerkeriNgeN

een NieuWe leidraad TOeTSeN Op veiligheid regionale WATerkeriNgeN 1996-2011: Fina Van EFFLuEnT l re porttot BruikBaar oppervlaktewater een NieuWe leidraad TOeTSeN Op veiligheid regionale WATerkeriNgeN 2015 w03 STOWA 2015-W03 Een nieuwe Leidraad Toetsen op Veiligheid

Nadere informatie

Nieuwe stoffen. in ons water. Wat weten we ervan? Wat moeten we ermee? Wat doen we ermee? 2009

Nieuwe stoffen. in ons water. Wat weten we ervan? Wat moeten we ermee? Wat doen we ermee? 2009 Nieuwe stoffen in ons water Wat weten we ervan? Wat moeten we ermee? Wat doen we ermee? 2009 07 Perceptie belangrijker dan risicoberekening Prozac bij de vis Hormonen in water nachtmerrie voor natuur

Nadere informatie

DROOGTE ONDERZOEK VEENKADEN: MIDDELLANGE TERMIJN STABILITEIT VAN VEENKADEN: DE STAND VAN ZAKEN

DROOGTE ONDERZOEK VEENKADEN: MIDDELLANGE TERMIJN STABILITEIT VAN VEENKADEN: DE STAND VAN ZAKEN DROOGTE ONDERZOEK VEENKADEN: MIDDELLANGE TERMIJN STABILITEIT VAN VEENKADEN: DE STAND VAN ZAKEN 07 DROOGTE ONDERZOEK VEENKADEN: MIDDELLANGE TERMIJN STABILITEIT VAN VEENKADEN: DE STAND VAN ZAKEN RAPPORT

Nadere informatie

Provincie Noord-Holland

Provincie Noord-Holland Provincie Noord-Holland Gedeputeerde Staten Provinciale Staten van Noord-Holland Provincip Noord-F~oharid luw contactpersoon door tussenkomst van de Statengriffier,_t~ujjJvLJrijbur..,Qj.~L....._~ Florapark

Nadere informatie

Rapportage Visuele Inspectie Regionale Waterkeringen. Beheergebied Waterschap Noorderzijlvest

Rapportage Visuele Inspectie Regionale Waterkeringen. Beheergebied Waterschap Noorderzijlvest 11a. Rapportage Visuele Inspectie Regionale Waterkeringen 2011 Beheergebied Waterschap Noorderzijlvest Groningen, april 2011 Inhoudsopgave: 1. Inleiding. 2. Werkwijze inspectie regionale waterkeringen

Nadere informatie

Waarom is het plan dat de Unie van Waterschappen nu voorlegt aan de staatssecretaris een deugdelijk en goed plan voor het toekomstig waterbeheer?

Waarom is het plan dat de Unie van Waterschappen nu voorlegt aan de staatssecretaris een deugdelijk en goed plan voor het toekomstig waterbeheer? Nederland waterland, Nederland waterschapsland Kernboodschap De waterschappen zijn gericht op de toekomst. Daarom hebben zij in het licht van de klimaatverandering en de economische crisis een plan gemaakt

Nadere informatie

Natuurlijk comfortabel -Visie op de afvalwaterketen in de regio Vallei en Veluwe-

Natuurlijk comfortabel -Visie op de afvalwaterketen in de regio Vallei en Veluwe- Vallei & Eem Veluwe Oost Veluwe Noord WELL DRA Natuurlijk comfortabel -Visie op de afvalwaterketen in de regio Vallei en Veluwe- februari 2015 concept De aanpak handelingsperspectieven Ontwikkelingen maatschappij

Nadere informatie

Watersysteem van de Toekomst: vervolg debat-diner

Watersysteem van de Toekomst: vervolg debat-diner Memo Aan deelnemers diner-debat Eye Kopie aan Contactpersoon Rik van Terwisga Datum 8 januari 2015 Onderwerp Vervolg Debat-diner "Watersysteem van de Toekomst" Watersysteem van de Toekomst: vervolg

Nadere informatie

Ons kenmerk 1220039-005-VEB-0007. Aantal pagina's 5

Ons kenmerk 1220039-005-VEB-0007. Aantal pagina's 5 Verslag Datum verslag Project 1220039-005 Opgemaakt door Eric Huijskes Datum bespreking 16 juni 2015 Aantal pagina's 5 Vergadering Bijeenkomst "Noodmaatregelen bij hoogwater" - 16 juni 2015 Aanwezig Zie

Nadere informatie

voorjaar 2008. handelsgeest: er valt iets te verdienen aan het verbeteren van inspecties.

voorjaar 2008. handelsgeest: er valt iets te verdienen aan het verbeteren van inspecties. NIEUWSBRIEF 39 APRIL 2008 V i jfde K enni sdag Inspec t ie Wat erk er ingen : Samenwerking werpt vruchten af bij verbeteren dijkinspecties De inspectie moet anders, maar hoe? Dat was de vraag waar menige

Nadere informatie

Afvalwaterplan DAL/W 2 In vogelvlucht. Gemeente Delfzijl Gemeente Appingedam Gemeente Loppersum Waterschap Noorderzijlvest Waterschap Hunze en Aa s

Afvalwaterplan DAL/W 2 In vogelvlucht. Gemeente Delfzijl Gemeente Appingedam Gemeente Loppersum Waterschap Noorderzijlvest Waterschap Hunze en Aa s In vogelvlucht Gemeente Delfzijl Gemeente Appingedam Gemeente Loppersum Waterschap Noorderzijlvest Waterschap Hunze en Aa s watersysteem De afvalwaterketen Wij beschouwen de afvalwaterketen als één geheel,

Nadere informatie

grondstof? Afvalwater als Energie winnen uit afvalwater Verwijderen van medicijnen en hergebruik van meststoffen Veel mogelijkheden

grondstof? Afvalwater als Energie winnen uit afvalwater Verwijderen van medicijnen en hergebruik van meststoffen Veel mogelijkheden Afvalwater als grondstof? Energie winnen uit afvalwater Om energie uit afvalwater te winnen wordt het water van het toilet, eventueel gemengd met groente en fruitafval, vergist. Daarvoor worden een vacuümsysteem,

Nadere informatie

Klankbordgroep nhwbp en nieuwe normering Op 9 maart vond een klankbordbijeenkomst plaats over de voortgang van het nhwbp en de nieuwe normering.

Klankbordgroep nhwbp en nieuwe normering Op 9 maart vond een klankbordbijeenkomst plaats over de voortgang van het nhwbp en de nieuwe normering. Nieuwsbrief voorzitters en secretarissendirecteuren week 10 Landelijke toetsdag waterkeringen Op deze dag werden door het ministerie van I&M de resultaten van de 3e toetsing gepresenteerd. Ook werd uitleg

Nadere informatie

Kennis Platform Water. Samenvatting advies 2012

Kennis Platform Water. Samenvatting advies 2012 Kennis Platform Water Samenvatting advies 2012 Samenvatting advies 2012 Voor u ligt het eerste advies van het kennisplatform water Nieuwe Stijl over strategisch wateronderzoek. Dit (informele) platform

Nadere informatie

Pipingonderzoek WTI2017

Pipingonderzoek WTI2017 Pipingonderzoek WTI2017 Ulrich Förster (Deltares) Peter Blommaart (RWS-VWL) Inhoud Inleiding programma WTI 2017 Doel van de toetsing Verschillende toetslagen Planning cluster toetsen piping Ulrich Förster

Nadere informatie

introductie waterkwantiteit waterkwaliteit waterveiligheid virtuele tour Waar zorgen de waterschappen in mijn omgeving voor?

introductie waterkwantiteit waterkwaliteit waterveiligheid virtuele tour Waar zorgen de waterschappen in mijn omgeving voor? Waar zorgen de waterschappen in mijn omgeving voor? De waterschappen zorgen voor voldoende en schoon water, gezuiverd afvalwater en stevige dijken. De waterschappen zorgen voor voldoende en schoon water,

Nadere informatie

Klimaatadaptatie in Zwolle (IJsselvechtdelta)

Klimaatadaptatie in Zwolle (IJsselvechtdelta) Agenda Stad Concernstaf CSADV Stadhuis Grote Kerkplein 15 Postbus 538 8000 AM Zwolle Telefoon (038) 498 2092 www.zwolle.nl Klimaatadaptatie in Zwolle (IJsselvechtdelta) Hoe houden we onze delta leefbaar

Nadere informatie

Sfeerverslag 18 november 2015 DOEN!

Sfeerverslag 18 november 2015 DOEN! Sfeerverslag 18 november 2015 DOEN! Waardevol Water? Doen! Woensdagavond 18 november organiseerde het hoogheemraadschap van Rijnland in de Stadsgehoorzaal in Leiden de avond Waardevol Water over het Waterbeheerplan

Nadere informatie

DEMONSTRATIEPROJECT D ECENTRALE AFVALWATERZUIVERING

DEMONSTRATIEPROJECT D ECENTRALE AFVALWATERZUIVERING DEMONSTRATIEPROJECT D ECENTRALE AFVALWATERZUIVERING D ECENTRALE AFVALWATERZUIVERING INLEIDING Landustrie Sneek BV bezit een ruime hoeveelheid kennis en ervaring in het transporteren en behandelen van riool-

Nadere informatie

Welke informatie wordt bij het risico-oordeel getoond?

Welke informatie wordt bij het risico-oordeel getoond? Welke informatie wordt bij het risico-oordeel getoond? Het risico-oordeel richt zich op primaire en regionale waterkeringen. Primaire waterkeringen beschermen tegen een overstroming uit zee, de grote meren

Nadere informatie

NieuWSBrieF FeBruAri 2009

NieuWSBrieF FeBruAri 2009 NIEUWSBRIEF 42 FEBRUARI 2009 Paulien van Vredendaal zet Hydrotheek op de kaart Al zeven jaar heeft Paulien van Vredendaal van de Bibliotheek Wageningen UR de Hydrotheek van STOWA onder haar hoede. In die

Nadere informatie

Meer waarde creëren. Assetmanagement op maat

Meer waarde creëren. Assetmanagement op maat Meer waarde creëren Assetmanagement op maat Zo maken wij assetmanagement toepasbaar Met de toolbox Zeven bouwstenen van professioneel assetmanagement maken we de ISO55000 toepasbaar voor u. Belanghebbenden

Nadere informatie

Assetmanagement bij waterkeringen

Assetmanagement bij waterkeringen Assetmanagement bij waterkeringen Frank den Heijer NVRB symposium Assetmanagement in de publieke sector Assetmanagement bij waterkeringen Historie en context Toetsproces waterkeringen Cases: toetsronden

Nadere informatie

Klimaatbestendige ontwikkeling van Nederland. Is het rijk aan zet? Willem Ligtvoet, 19 april 2011

Klimaatbestendige ontwikkeling van Nederland. Is het rijk aan zet? Willem Ligtvoet, 19 april 2011 Klimaatbestendige ontwikkeling van Nederland Is het rijk aan zet? 1 Voorstudie PBL (2009) Speerpunten klimaatbestendige ruimtelijke ontwikkeling: 1. Waterveiligheid 2. Zoetwatervoorziening 3. Klimaatbestendige

Nadere informatie

Iv-Water. Ingenieursbureau met Passie voor Techniek

Iv-Water. Ingenieursbureau met Passie voor Techniek Iv-Water Ingenieursbureau met Passie voor Techniek Passie voor Techniek Advies gebaseerd op inhoudelijke kennis Iv-Water Water is van essentieel belang voor al het leven op aarde, maar het kan ook een

Nadere informatie

GREEN DEAL DUURZAME ENERGIE

GREEN DEAL DUURZAME ENERGIE GREEN DEAL DUURZAME ENERGIE In kort bestek Rafael Lazaroms INHOUDSOPGAVE 1. Wat houdt het in? 2. Motieven, doelstellingen en ambities 3. Organisatiestructuur GELOOFWAARDIGE BOODSCHAP Waterschappen hebben

Nadere informatie

Kansen voor duurzame opwekking van energie bij Waterschap De Dommel

Kansen voor duurzame opwekking van energie bij Waterschap De Dommel Page 1 of 5 Kansen voor duurzame opwekking van energie bij Waterschap De Dommel Auteur: Anne Bosma, Tony Flameling, Toine van Dartel, Ruud Holtzer Bedrijfsnaam: Tauw, Waterschap De Dommel Rioolwaterzuiveringen

Nadere informatie

Doorontwikkeling KRW-Verkenner. Bijeenkomst voor de waterschappen, georganiseerd door STOWA, DGW, Deltares en RWS Waterdienst

Doorontwikkeling KRW-Verkenner. Bijeenkomst voor de waterschappen, georganiseerd door STOWA, DGW, Deltares en RWS Waterdienst Doorontwikkeling KRW-Verkenner Bijeenkomst voor de waterschappen, georganiseerd door STOWA, DGW, Deltares en RWS Waterdienst 14 april 2009 Programma 13.00u: 13.05u: 13.20u: 13.50u: 14.00u: 14.30u: 15.15u:

Nadere informatie

Bestuursrapportage 2014 waterschap Vechtstromen Versie 24 november 2015

Bestuursrapportage 2014 waterschap Vechtstromen Versie 24 november 2015 Bestuursrapportage 204 Vechtstromen Versie 24 november 205 Deze rapportage bevat een overzicht op hoofdlijnen van de voortgang van de uitvoering van het waterbeleid en dient als basis voor jaarlijks bestuurlijk

Nadere informatie

WAT WIJ WILLEN MET WATER

WAT WIJ WILLEN MET WATER WAT WIJ WILLEN MET WATER Programma 2015-2019 voor de waterschapsverkiezingen Waterschap Amstel Gooi en Vecht Wij willen droge voeten houden als het heeft gestortregend. Maar wij willen ook, dat in droge

Nadere informatie

ONTVANGEN 2 6JUKI2C13

ONTVANGEN 2 6JUKI2C13 ONTVANGEN 2 6JUKI2C13 Gedeputeerde Staten p r ļ HOLLAND ZUID 11304586 Contact drs. S.J. Fraikin T 06-11868573 sj.fraikin@pzh.nl P.J. Hofman T 070-441 66 41 pj.hofman@pzh.nl Aan de dijkgraaf en heemraden

Nadere informatie

Factsheet Vertex - Pilot Slim Waterbeheer ten behoeve van de Waterinfodag.

Factsheet Vertex - Pilot Slim Waterbeheer ten behoeve van de Waterinfodag. Factsheet Vertex - Pilot Slim Waterbeheer ten behoeve van de Waterinfodag. Tijdens de bijeenkomst voor de Fysieke Digitale Delta bij onze samenwerkingspartner het Hoogheemraadschap van Delfland zijn de

Nadere informatie

waardevol verbinden Strategienota 2014-2018 2014

waardevol verbinden Strategienota 2014-2018 2014 waardevol verbinden Strategienota 2014-2018 2014 01 Waardevol verbinden Strategienota 2014-2018 03 03 TEN GELEIDE Ten geleide 04 05 06 DE MISSIE VAN STOWA STOWA IN HET KORT hoofdstuk 1 waardevol verbinden

Nadere informatie

Waterschappen leren innoveren

Waterschappen leren innoveren ureka! Waterschappen leren innoveren 2009 09 Eureka! Waterschappen leren innoveren De waterschappen zetten de komende jaren alle zeilen bij om te blijven zorgen voor een veilig, mooi en duurzaam Nederland.

Nadere informatie

RAPPORT BELANGRIJKSTE CONCLUSIES EN AANBEVELINGEN VAN HET ONDERZOEKSPROGRAMMA DROOGTEONDERZOEK VEENKADEN

RAPPORT BELANGRIJKSTE CONCLUSIES EN AANBEVELINGEN VAN HET ONDERZOEKSPROGRAMMA DROOGTEONDERZOEK VEENKADEN BELANGRIJKSTE CONCLUSIES EN AANBEVELINGEN VAN HET ONDERZOEKSPROGRAMMA DROOGTEONDERZOEK VEENKADEN NAAR EEN DRAAIBOEK VOOR DROOGTEGEVOELIGE KADEN RAPPORT 2005 03 ISBN 90.5773.287.4 stowa@stowa.nl WWW.stowa.nl

Nadere informatie

Windturbines op of. langs waterkeringen. Een kennisinventarisatie. Colofon

Windturbines op of. langs waterkeringen. Een kennisinventarisatie. Colofon Windturbines op of langs waterkeringen. Een kennisinventarisatie Colofon Mei, 2011 Uitgave: Stichting Toegepast onderzoek Waterbeheer, Amersfoort Auteurs: Maarten Vergouwen, m.m.v. Harry Schelfhout (Deltares)

Nadere informatie

Waterkwaliteit verbeteren!

Waterkwaliteit verbeteren! Waterkwaliteit verbeteren! Erwin Rebergen Beheerder grond- en oppervlaktewater 6 juni 2013 1 Onderwerpen Waarom spant zich in om de waterkwaliteit te verbeteren? Wat willen we bereiken? Hoe willen we een

Nadere informatie

KOERS 20. In deze uitgave onder meer:

KOERS 20. In deze uitgave onder meer: NIEUWSBRIEF 43 april 2009 S TOWA breng t Koer s 2009-2013 ui t: Volop aandacht voor implementeren en toepasbaar maken waterkennis STOWA gaat zich verder toeleggen op het toepasbaar maken van kennis voor

Nadere informatie

KRW- doelen voor de overige wateren in Noord- Brabant: een pragma:sche uitwerking

KRW- doelen voor de overige wateren in Noord- Brabant: een pragma:sche uitwerking KRWdoelen voor de overige wateren in NoordBrabant: een pragma:sche uitwerking Frank van Herpen (Royal HaskoningDHV), Marco Beers (waterschap Brabantse Delta), Ma>hijs ten Harkel en Doesjka Ertsen (provincie

Nadere informatie

agendapunt 4.05 Aan Commissie Waterketen en Waterkeringen INVESTERINGSPLAN EN KREDIET NOORDEINDSEWEG TE BERKEL EN RODENRIJS

agendapunt 4.05 Aan Commissie Waterketen en Waterkeringen INVESTERINGSPLAN EN KREDIET NOORDEINDSEWEG TE BERKEL EN RODENRIJS agendapunt 4.05 991097 Aan Commissie Waterketen en Waterkeringen INVESTERINGSPLAN EN KREDIET NOORDEINDSEWEG TE BERKEL EN RODENRIJS Voorstel Commissie Waterketen en Waterkeringen 3-4-2012 I. Het Investeringsplan

Nadere informatie

Pilot Vergelijking Waternood & KRW-Verkenner

Pilot Vergelijking Waternood & KRW-Verkenner Pilot Vergelijking Waternood & KRW-Verkenner iov STOWA Ws Brabantse Delta Peter de Koning Kees Peerdeman Frans Jorna Piet van Iersel Roel Knoben Waternoodmiddag, Amersfoort, 2 maart 2010 Vraagstelling

Nadere informatie

Natuurlijke Klimaatbuffer Ooijen-Wanssum. Natte natuur voor droge voeten

Natuurlijke Klimaatbuffer Ooijen-Wanssum. Natte natuur voor droge voeten Natuurlijke Klimaatbuffer Ooijen-Wanssum Natte natuur voor droge voeten Marcel Vermeulen projectleider / projectcoördinator Staatsbosbeheer regio Zuid Projectenbureau initiëren, begeleiden, uitvoeren extern

Nadere informatie

< '2 E 3. I? 3 CD co

< '2 E 3. I? 3 CD co < '2 E I? CD co o o! QDQ Airtricitv - Bijlage 6 Overige besluiten en vergunningen D D O DDO OV«l HAIKONINC Airtricity - ACTIVITEIT BENODIGDE WETTELIJKE BEVOEGD MAXIMALE TOELICHTING VERGUNNING/ GRONDSLAG

Nadere informatie

DE FLEXIBELE WATER BEHEERDER

DE FLEXIBELE WATER BEHEERDER DE FLEXIBELE WATER BEHEERDER Klimaatverandering, adaptatie, mitigatie. Veranderende opgaven stellen waterschappen voor grote uitdagingen. In een veranderende maatschappij die steeds vaker zelf initiatief

Nadere informatie

1 Samenwerkingsovereenkomst Rotterdamse afvalwaterketen. Samenwerking in de Rotterdamse afvalwaterketen

1 Samenwerkingsovereenkomst Rotterdamse afvalwaterketen. Samenwerking in de Rotterdamse afvalwaterketen 1 Samenwerkingsovereenkomst Rotterdamse afvalwaterketen Samenwerking in de Rotterdamse afvalwaterketen 2 Samenwerkingsovereenkomst Rotterdamse afvalwaterketen Bestuurlijke overeenkomst voor Samenwerking

Nadere informatie

Zolang situaties voor primaire keringen nog niet op orde zijn een pakket beheermaatregelen opstellen voor situaties met hoogwater.

Zolang situaties voor primaire keringen nog niet op orde zijn een pakket beheermaatregelen opstellen voor situaties met hoogwater. WBP programma WBP Maatregelen 2016-2021 Veiligheid Uitvoeren en beheren: Toetsen van primaire keringen en kunstwerken; vanaf 2017 toetsen op basis van nieuwe risiconormen en met gebruik van nieuw wettelijk

Nadere informatie

Denk mee met Rijnland

Denk mee met Rijnland Denk mee met Rijnland weergave conferentie 2 juni ten behoeve van waterbeheerplan 5 IJMUIDEN AMSTERDAM WEST WASSENAAR GOUDA Droge voeten, schoon water Inhoudsopgave: Inleiding 3 Een nieuw waterbeheerplan

Nadere informatie

BESTUURLIJKE SAMENVATTING AFSTEMMEN INVESTERINGEN

BESTUURLIJKE SAMENVATTING AFSTEMMEN INVESTERINGEN BESTUURLIJKE SAMENVATTING AFSTEMMEN INVESTERINGEN Aanpak De opdracht Afstemmen investeringen is voortvarend opgepakt door de werkgroep, bestaande uit vertegenwoordigers van de Gelderse waterschappen en

Nadere informatie

Een informatieplatform voor Groningen? enkele gedachten. Peter Millenaar - Provincie Groningen Paul Padding - Geonovum

Een informatieplatform voor Groningen? enkele gedachten. Peter Millenaar - Provincie Groningen Paul Padding - Geonovum Een informatieplatform voor Groningen? enkele gedachten Peter Millenaar - Provincie Groningen Paul Padding - Geonovum Beter Benutten Hergebruik van geo-info stimuleren in domeinen waar geo-info nog niet

Nadere informatie

Bouwlokalen INFRA. Het riool in Veghel. Veghel in cijfers en beeld (1) Veghel in cijfers en beeld (2) Veghel in cijfers en beeld (3)

Bouwlokalen INFRA. Het riool in Veghel. Veghel in cijfers en beeld (1) Veghel in cijfers en beeld (2) Veghel in cijfers en beeld (3) Bouwlokalen INFRA Innovatie onder het maaiveld / renovatie van rioolstelsels Het riool in Veghel Jos Bongers Beleidsmedewerker water- en riolering Gemeente Veghel 21 juni 2006 Veghel in cijfers en beeld

Nadere informatie

F O D I Federatie van Oppervlaktedelfstoffenwinnende Industrieën. Zorgvuldig winnen. Gedragscode Flora- en faunawet voor natuurbewust ontgronden

F O D I Federatie van Oppervlaktedelfstoffenwinnende Industrieën. Zorgvuldig winnen. Gedragscode Flora- en faunawet voor natuurbewust ontgronden F O D I Federatie van Oppervlaktedelfstoffenwinnende Industrieën Zorgvuldig winnen Gedragscode Flora- en faunawet voor natuurbewust ontgronden Zorgvuldig In Nederland is in het verleden veel zand, grind,

Nadere informatie

ļll II ii l i.»j 'i! l ľ l! l ľlľ l lľ l!ih»ll Deltacommissaris

ļll II ii l i.»j 'i! l ľ l! l ľlľ l lľ l!ih»ll Deltacommissaris Deltacommissaris > Retouradres Postbus 9Ũ653 2509 LR Den Haag Waterschap Peel en Maasvallei De weledelgestrenge heer mr. A.M.G. Gresel Postbus 3390 5902 RJ Venlo ii l i.»j 'i! l ľ l! l ľlľ l lľ l!ih»ll

Nadere informatie

KLIMAAT, ENERGIE EN GRONDSTOFFEN

KLIMAAT, ENERGIE EN GRONDSTOFFEN KLIMAAT, ENERGIE EN GRONDSTOFFEN AKKOORDEN EN GREEN DEALS Rafaël Lazaroms Coördinator Energie en duurzaamheid Unie van Waterschappen 1. Duurzaamheid en taken waterschappen 2. Duurzame ambities in akkoorden

Nadere informatie

STUREN MET WATER. over draagvlak en draagkracht in de westelijke veenweiden

STUREN MET WATER. over draagvlak en draagkracht in de westelijke veenweiden STUREN MET WATER over draagvlak en draagkracht in de westelijke veenweiden STUREN MET WATER Het ontwerp Sturen met water van het Veenweide Innovatiecentrum Zegveld (VIC) zet in op actief, dynamisch grondwaterbeheer

Nadere informatie

Standpunt Nieuwe Sanitatie

Standpunt Nieuwe Sanitatie Standpunt Nieuwe Sanitatie Vastgesteld door het college van dijkgraaf en hoogheemraden op 12 juni 2012. Inleiding Over de manier van inzameling- en zuivering van huishoudelijk afvalwater ontstaan nieuwe

Nadere informatie

Keynote Future Green City 26 november 2015 10.30-12.00

Keynote Future Green City 26 november 2015 10.30-12.00 Keynote Future Green City 26 november 2015 10.30-12.00 Thema: Leven met water in de stad Speech: - Geweldig om zoveel professionals bezig te zien met groen en water in stedelijk gebied! - In het Deltaprogramma

Nadere informatie

Inhoudsopgave. Zie het Deltaprogramma als een flexibele verzekering. Nieuwsbrief 3 2014. Aan- of afmelden voor deze nieuwsbrief?

Inhoudsopgave. Zie het Deltaprogramma als een flexibele verzekering. Nieuwsbrief 3 2014. Aan- of afmelden voor deze nieuwsbrief? Binnen de IJssel-Vechtdelta werken zes overheidspartners samen aan een waterveilige en klimaatbestendige toekomst. De provincie Overijssel, Waterschap Groot Salland, Veiligheidsregio IJsselland en de gemeenten

Nadere informatie

Bijgaand doe ik u de antwoorden toekomen op de vragen gesteld door de leden Jacobi en Cegerek (beiden PvdA) over waterveiligheid in het kustgebied.

Bijgaand doe ik u de antwoorden toekomen op de vragen gesteld door de leden Jacobi en Cegerek (beiden PvdA) over waterveiligheid in het kustgebied. > Retouradres Postbus 20901 2500 EX Den Haag De voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA DEN HAAG Plesmanweg 1-6 2597 JG Den Haag Postbus 20901 2500 EX Den Haag T 070-456

Nadere informatie

Deltaprogramma Nieuwbouw en Herstructurering en Veiligheid. Waterveiligheid buitendijks

Deltaprogramma Nieuwbouw en Herstructurering en Veiligheid. Waterveiligheid buitendijks Deltaprogramma Nieuwbouw en Herstructurering en Veiligheid Waterveiligheid buitendijks In ons land wonen ruim 100.000 mensen buitendijks langs de rivieren, de grote meren en de kust. Zij wonen aan de waterzijde

Nadere informatie

AQUATISCHE LANDBOUW. haal meer uit land én water

AQUATISCHE LANDBOUW. haal meer uit land én water AQUATISCHE LANDBOUW haal meer uit land én water AQUATISCHE LANDBOUW Waarom wel het land, maar niet de sloot benutten in de veenweiden? Dat is de vraag waar het om draait in het icoon Aquatische landbouw

Nadere informatie

80597ddb-6939-48b8-b238-e40d818d7a77 1/5

80597ddb-6939-48b8-b238-e40d818d7a77 1/5 1. Vraagnummer 2010Z03358. Vragen van de leden Jacobi en Boelhouwer (beiden PvdA) aan de minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit en de staatssecretaris van Verkeer en Waterstaat over grootschalige

Nadere informatie

GRP 2014-2018 Gemeente Tynaarlo. Naar een nieuw gemeentelijk rioleringsplan.

GRP 2014-2018 Gemeente Tynaarlo. Naar een nieuw gemeentelijk rioleringsplan. GRP 2014-2018 Gemeente Tynaarlo Naar een nieuw gemeentelijk rioleringsplan. Landelijk beleid en ontwikkelingen Gemeentelijke zorgplicht watertaken: Zorgen voor een doelmatige inzameling en een doelmatig

Nadere informatie

Themabijeenkomst Innovatie 8 november 2012

Themabijeenkomst Innovatie 8 november 2012 Themabijeenkomst Innovatie 8 november 2012 BEOORDELINGSGRONDSLAG VOOR AFVALWATERSYSTEMEN Hans Korving Witteveen+Bos Waar gaan we het over hebben? Motivatie Context Aanpak Zelf aan de slag Uitwerking grondslag

Nadere informatie

Samen werken aan waterkwaliteit. Voor schoon, voldoende en veilig water

Samen werken aan waterkwaliteit. Voor schoon, voldoende en veilig water Samen werken aan waterkwaliteit Voor schoon, voldoende en veilig water D D Maatregelenkaart KRW E E N Z D E Leeuwarden Groningen E E W A IJSSELMEER Z Alkmaar KETELMEER ZWARTE WATER MARKER MEER NOORDZEEKANAAL

Nadere informatie

Inleiding. Belangrijke themas zijn voor ons : Duurzaamheid, samenwerking en betaalbaarheid. Het CDA HHSK wil:

Inleiding. Belangrijke themas zijn voor ons : Duurzaamheid, samenwerking en betaalbaarheid. Het CDA HHSK wil: Waterschapsverkiezing 2015. Waar staat het CDA voor? (Concept HHSK 12 september 2014.Bijdragen zijn hierin verwerkt) Inleiding Samen leven met water, want zonder water geen samenleving. Water is essentieel

Nadere informatie

Hoe kwetsbaar zijn onze netwerken?

Hoe kwetsbaar zijn onze netwerken? Hoe kwetsbaar zijn onze netwerken? Hoe kwetsbaar zijn onze infrastructuurnetwerken en op welke manier zijn ze van elkaar afhankelijk? In een simulatie van een overstroming in Rotterdam Noord zochten gebiedsexperts

Nadere informatie

Natuurvriendelijke oevers. Droge voeten, schoon water

Natuurvriendelijke oevers. Droge voeten, schoon water Natuurvriendelijke oevers Droge voeten, schoon water VOOR WIE IS DEZE FOLDER BESTEMD? Deze folder is bestemd voor eigenaren van oevers die in aanmerking komen om hun oever natuurvriendelijk in te richten.

Nadere informatie

PIW 2.0 Jaarprogramma 2013-2014

PIW 2.0 Jaarprogramma 2013-2014 PCWK 2013-47 PLAN VAN AANPAK PIW2 PERIODE 2013-2014.DOCX PIW 2.0 Jaarprogramma 2013-2014 Programma Professionaliseren Inspecties Waterkeringen 2.0 (PIW2.0) Programma in opdracht van: STOWA RWS Waterdienst

Nadere informatie

TOPSURFLAND. 1. Waterschappen

TOPSURFLAND. 1. Waterschappen TOPSURFLAND Hieronder wordt beschreven wat de toegevoegde waarde is van Topsurf voor de samenleving en wat de effecten zijn van het gebruik van Topsurfland voor alle belanghebbenden. 1. Waterschappen De

Nadere informatie

Dijken monitoren verbetert inzicht in werkelijke sterkte

Dijken monitoren verbetert inzicht in werkelijke sterkte Dijken monitoren verbetert inzicht in werkelijke sterkte Jeroen Mes, Niek Reichart (Dijk Monitoring Nederland) Nederland heeft een grote reputatie op het gebied van waterveiligheid. Toch kunnen we het

Nadere informatie

Water, energie en grondstoffen. We kunnen geen dag zonder. Ze zijn een bron van leven en welzijn. Een bron van nijverheid en welvaart.

Water, energie en grondstoffen. We kunnen geen dag zonder. Ze zijn een bron van leven en welzijn. Een bron van nijverheid en welvaart. 3 Water, energie en grondstoffen. We kunnen geen dag zonder. Ze zijn een bron van leven en welzijn. Een bron van nijverheid en welvaart. Een bron van inspiratie voor iedereen die wil bouwen aan een betere

Nadere informatie

32627 (Glas)tuinbouw. 27858 Gewasbeschermingsbeleid. Nr. 19 Brief van de staatssecretaris van Infrastructuur en Milieu

32627 (Glas)tuinbouw. 27858 Gewasbeschermingsbeleid. Nr. 19 Brief van de staatssecretaris van Infrastructuur en Milieu 32627 (Glas)tuinbouw 27858 Gewasbeschermingsbeleid Nr. 19 Brief van de staatssecretaris van Infrastructuur en Milieu Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Den Haag, 23 juni 2015 Mede

Nadere informatie

Derde toets primaire waterkeringen. Landelijke toets 2006-2011

Derde toets primaire waterkeringen. Landelijke toets 2006-2011 Derde toets primaire waterkeringen Landelijke toets 2006-2011 Derde toets primaire waterkeringen Landelijke toets 2006-2011 Datum November 2011 Status Definitief Colofon Uitgegeven door Inspectie Verkeer

Nadere informatie

Waterbeheer voor de toekomst Onderzoek naar positie van Rijnland en wensen van inwoners

Waterbeheer voor de toekomst Onderzoek naar positie van Rijnland en wensen van inwoners Onderzoek naar positie van Rijnland en wensen van inwoners Contents 1 Management Summary wat vinden de inwoners belangrijk? 2 4 3 Inhoudelijke taakinvulling 14 4 Bijlagen 24 Rol van Rijnland in de maatschappij

Nadere informatie

EU subsidies voor KRW opgaven

EU subsidies voor KRW opgaven EU subsidies voor KRW opgaven Themabijeenkomst op 26 november 2015 Govert Kamperman en Wimjan van der Heijden Waar staan we bij stil Kerndoelstellingen Europa Europa 2020-strategie EU subsidies, waar begint

Nadere informatie

VOORSTEL AB AGENDAPUNT :

VOORSTEL AB AGENDAPUNT : VOORSTEL AB AGENDAPUNT : PORTEFEUILLEHOUDER : F.K.L. Spijkervet AB CATEGORIE : B-STUK (Beleidsstuk) VERGADERING D.D. : 26 november 2013 NUMMER : WM/MIW/RGo/7977 OPSTELLER : R. Gort, 0522-276805 FUNCTIE

Nadere informatie

Veiligheid Nederland in Kaart 2

Veiligheid Nederland in Kaart 2 Veiligheid Nederland in Kaart 2 Ruben Jongejan 2007 Veiligheid Nederland in Kaart pagina 1 Inhoud 1. Wat is VNK2? 2. Methoden en technieken 3. Toepassingen 4. Samenvatting 2007 Veiligheid Nederland in

Nadere informatie

Slim financieren duurzame energie Afwegingskader bij het kiezen van instrumenten

Slim financieren duurzame energie Afwegingskader bij het kiezen van instrumenten Slim financieren duurzame energie Afwegingskader bij het kiezen van instrumenten voor financiering van duurzame energie 4 Voorwoord Euro s zijn vaak de sleutel om projecten voor de opwekking van duurzame

Nadere informatie

Verslag 5 e Trefdag te Borgerhout

Verslag 5 e Trefdag te Borgerhout Verslag 5 e Trefdag te Borgerhout 5 e Trefdag Dijkinspectie en -onderhoud (18 december 2012 te Borgerhout) De 5 e trefdag startte met een terugblik op de voorgaande 4 edities. Zowel theorie als praktijk

Nadere informatie

2 MKBA/Helder hulpmiddel voor economische afwegingen

2 MKBA/Helder hulpmiddel voor economische afwegingen 2 MKBA/Helder hulpmiddel voor economische afwegingen Voorwoord Besluiten nemen is afwegingen maken. Bij projecten in het waterbeheer is het maken van een zorgvuldige afweging van groot belang. Het gaat

Nadere informatie

Kunstgebouw Beleidsplan 2013-2016

Kunstgebouw Beleidsplan 2013-2016 Kunstgebouw Beleidsplan 2013-2016 Kunstgebouw Broekmolenweg 16 2289 BE Rijswijk www.kunstgebouw.nl B e l e i d s p l a n 2 0 1 3-2 0 1 6 Z I C H T B A AR M AK E N W AT E R I S, S T I M U L E R E N W AT

Nadere informatie

Waterveilig en klimaatbestendig bouwen, wonen en leven

Waterveilig en klimaatbestendig bouwen, wonen en leven Uitnodiging Werkconferentie IJssel-Vechtdelta Waterveilig en klimaatbestendig bouwen, wonen en leven Uitvoering met partners in de praktijk WOENSDAG 9 MAART 2016 VAN DER VALKHOTEL IN ZWOLLE IJssel- Vechtdelta

Nadere informatie

Voortgang en resultaat aanpak afvalwaterketen

Voortgang en resultaat aanpak afvalwaterketen Voortgang en resultaat aanpak afvalwaterketen Stand van zaken voorjaar 2014 In het Bestuursakkoord Water (mei 2011) zijn afspraken gemaakt over onder andere het vergroten van de doelmatigheid in de waterketen.

Nadere informatie

Water en Natuur: Een mooi koppel!

Water en Natuur: Een mooi koppel! Water en Natuur: Een mooi koppel! Onderzoek naar de succesfactoren, belemmeringen en kansen voor het meekoppelen van water en natuur Tim van Hattum (Alterra Wageningen UR) Aanleiding Deltaprogramma gaat

Nadere informatie

Projectnummer 111769 Bedrijventerrein Smilde aspect Water"

Projectnummer 111769 Bedrijventerrein Smilde aspect Water Memo Ter attentie van Gemeente Midden-Drenthe Datum 4 december 2012 Opgesteld door Maarten van Vierssen Projectnummer 111769 Onderwerp Bedrijventerrein Smilde aspect Water" In deze memo zijn de watertoetsen

Nadere informatie

Water in Bebouwd gebied

Water in Bebouwd gebied Presentatie 20-06 - 2007 1 Water in Bebouwd gebied (relatie gemeente en waterschap) Judith Calmeyer Meijburg-Van Reekum Wat wil ik u vertellen? 2 Status Quo Aa en Maas De stip op de horizon Voorbeeld Geerpark

Nadere informatie

WATER- SCHAPPEN & ENERGIE

WATER- SCHAPPEN & ENERGIE WATER- SCHAPPEN & ENERGIE Resultaten Klimaatmonitor Waterschappen 2014 Waterschappen willen een bijdrage leveren aan een duurzame economie en samenleving. Hiervoor hebben zij zichzelf hoge ambities gesteld

Nadere informatie

Vervangingsopgave natte kunstwerken (VONK) Renovatie van de werkwijze

Vervangingsopgave natte kunstwerken (VONK) Renovatie van de werkwijze Vervangingsopgave natte kunstwerken (VONK) Renovatie van de werkwijze Pioneering workshop 14 november 2014 Marcel Tosserams Overzicht Wat is VONK? Vervangingsopgave case Stuwen Maas Discussie 2 Drie netwerken

Nadere informatie

Nieuw Waterveiligheidsbeleid

Nieuw Waterveiligheidsbeleid 07-09-2015 Nieuw Waterveiligheidsbeleid Annemiek Roeling (DGRW) Inhoud De aanloop Aanleiding Doelen nieuwe waterveiligheidsbeleid Meerlaagsveiligheid en normen voor de kering Verankering van het beleid

Nadere informatie

agendapunt 3.a.7 Aan College van Dijkgraaf en Hoogheemraden INNOVATIE - VISIE EN REALISATIE Portefeuillehouder Smits, M. Datum 23 juni 2015

agendapunt 3.a.7 Aan College van Dijkgraaf en Hoogheemraden INNOVATIE - VISIE EN REALISATIE Portefeuillehouder Smits, M. Datum 23 juni 2015 agendapunt 3.a.7 1198541 Aan College van Dijkgraaf en Hoogheemraden INNOVATIE - VISIE EN REALISATIE Portefeuillehouder Smits, M. Datum 23 juni 2015 Aard bespreking Besluitvormend Afstemming Bijlagen 1

Nadere informatie

Raadsvoorstel. drs A.J. Ditewig 18 februari 2010. 05 januari 2010. De raad wordt voorgesteld te besluiten:

Raadsvoorstel. drs A.J. Ditewig 18 februari 2010. 05 januari 2010. De raad wordt voorgesteld te besluiten: Portefeuillehouder Datum raadsvergadering drs A.J. Ditewig 18 februari 2010 Datum voorstel 05 januari 2010 Agendapunt Onderwerp Gemeentelijke watertaken De raad wordt voorgesteld te besluiten: het bijgaande

Nadere informatie

Orde in de digitale dossierkast leidt tot meer begrip van aquatische ecosystemen

Orde in de digitale dossierkast leidt tot meer begrip van aquatische ecosystemen Orde in de digitale dossierkast leidt tot meer begrip van aquatische ecosystemen Martin Droog (Witteveen+Bos ), Laura Moria (Waternet) Waternet heeft in samenwerking met Witteveen+Bos de ordening en infrastructuur

Nadere informatie

agendapunt 04.B.16 Aan Commissie Bestuur, organisatie en bedrijfsvoering INNOVATIE - VISIE EN REALISATIE

agendapunt 04.B.16 Aan Commissie Bestuur, organisatie en bedrijfsvoering INNOVATIE - VISIE EN REALISATIE agendapunt 04.B.16 1198541 Aan Commissie Bestuur, organisatie en bedrijfsvoering INNOVATIE - VISIE EN REALISATIE Voorstel Commissie Bestuur, organisatie en bedrijfsvoering 03-11-2015 kennis te nemen van

Nadere informatie

Sámen werken aan. Voor gemeenten en MKB. erduurzaming

Sámen werken aan. Voor gemeenten en MKB. erduurzaming Sámen werken aan verduurzaming Voor gemeenten en MKB erduurzaming Sámen werken aan verduurzaming Voor gemeenten en MKB Gemeenten hebben forse ambities op het gebied van duurzaamheid, innovatie en lokale

Nadere informatie

Klimaatbestendige stad Noodzaak én kans

Klimaatbestendige stad Noodzaak én kans Klimaatbestendige stad Noodzaak én kans dr ir Frans H M van de Ven W203 - KIVI Jaarcongres Delta Cities 11 november 2014 Overzicht Inleiding: Waarom? Stresstest Klimaatbestendigheid DPNH Tools voor de

Nadere informatie

Voortgang en resultaat aanpak afvalwaterketen

Voortgang en resultaat aanpak afvalwaterketen Voortgang en resultaat aanpak afvalwaterketen Stand van zaken voorjaar 2013 In het Bestuursakkoord Water (mei 2011) zijn afspraken gemaakt over onder andere het vergroten van de doelmatigheid in de waterketen.

Nadere informatie

Programma Noordvleugel. schakelen en versnellen. A.H.M. Buffing. Dienst Infrastructuur Verkeer en Vervoer, Amsterdam. t.buffing@ivv.amsterdam.

Programma Noordvleugel. schakelen en versnellen. A.H.M. Buffing. Dienst Infrastructuur Verkeer en Vervoer, Amsterdam. t.buffing@ivv.amsterdam. Programma Noordvleugel schakelen en versnellen A.H.M. Buffing Dienst Infrastructuur Verkeer en Vervoer, Amsterdam t.buffing@ivv.amsterdam.nl Bijdrage aan het Colloquium Vervoersplanologisch Speurwerk 2006,

Nadere informatie

Notitie. 1. Beleidskader Water

Notitie. 1. Beleidskader Water Notitie Ingenieursbureau Bezoekadres: Galvanistraat 15 Postadres: Postbus 6633 3002 AP Rotterdam Website: www.gw.rotterdam.nl Van: ir. A.H. Markus Kamer: 06.40 Europoint III Telefoon: (010) 4893361 Fax:

Nadere informatie