Inhoudsopgave. Verslag verantwoord beleggen SPW Voorwoord. 1. Verantwoord beleggen in cijfers. 2. Beleid voor verantwoord beleggen

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Inhoudsopgave. Verslag verantwoord beleggen SPW 2014. Voorwoord. 1. Verantwoord beleggen in cijfers. 2. Beleid voor verantwoord beleggen"

Transcriptie

1

2 Verslag verantwoord beleggen SPW 2014 Inhoudsopgave Voorwoord 3 1. Verantwoord beleggen in cijfers 4 2. Beleid voor verantwoord beleggen 5 3. Milieu, sociaal beleid en goed bestuur als onderdeel van de beleggingsstrategie 8 4. Verduurzaming en beter bestuur bij bedrijven 4.1 Inspelen op klimaatverandering 4.2 Fatsoenlijke arbeidsomstandigheden 4.3 Bewust belonen 4.4 Goed bestuurde ondernemingen 4.5 Mensenrechten Uitgesloten bedrijven en staatsleningen Vooruitblik Bijlagen : Bedrijven waarmee onze vermogensbeheerder contact had over duurzaamheid en goed bestuur 2: Overzicht uitgesloten bedrijven en staatsleningen Colofon 31 32

3 Verslag verantwoord beleggen SPW

4 Verslag verantwoord beleggen SPW 2014 Voorwoord Voorwoord Verantwoord beleggen is een mooi begrip. Maar wat betekent het eigenlijk? Wat is verantwoord en wat niet? En wat doet een pensioenfonds dat zichzelf omschrijft als een verantwoord belegger in de dagelijkse praktijk? Op die vragen proberen we u een antwoord te geven in dit verslag over Voor ons als pensioenfonds is goed beleggen van levensbelang. Premies die werknemers en hun werkgevers elke maand opzij leggen, moeten groeien zodat ze een solide pensioen kunnen opleveren. Niet alleen nu maar ook nog over vijftig jaar. Daarom beleggen we in aandelen, obligaties, vastgoed, infrastructuur en grondstoffen. Hiermee zijn we actief in meer dan 60 landen wereldwijd. We kijken niet alleen naar rendementen en risico s. Essentieel is ook dat bedrijven fatsoenlijk omgaan met het milieu en hun medewerkers. Goed bestuur is ook belangrijk. Dat zijn de kernpunten van ons ESG-beleid (environment, social en governance). Hierbij baseren we ons onder meer op de richtlijnen voor verantwoord ondernemen die zijn vastgesteld onder toezicht van de Verenigde Naties. Belangrijk zijn ook de internationale verdragen die Nederland heeft ondertekend om de productie en verspreiding van massavernietigingswapens tegen te gegaan. De uitvoering van dit beleid hebben we uitbesteed aan onze vermogensbeheerder APG. Mede namens ons spreekt APG met ondernemingen over ESG-onderwerpen. In 2014 werd wereldwijd met meer dan 200 ondernemingen gesproken (vaak via audio- of videoverbindingen). Daarnaast waren er bezoeken aan Chinese mijnen en kledingfabrieken in Bangladesh en Birma. Ook stemde APG (doorgaans van afstand) op de aandeelhoudersvergaderingen van de meer dan bedrijven waarin wij beleggen. Verantwoord beleggen draagt bij aan een duurzamere economie. Daarom beperken we ons niet tot het aanspreken van ondernemingen die steken laten vallen. Met name binnen ons vastgoedportefeuille sporen we bedrijven aan om zuiniger om te gaan met water en energie en minder CO2 uit te stoten. Verder zijn we actief op zoek naar bedrijven die bijdragen aan oplossingen voor klimaatverandering, waterschaarste etc. Dit noemen we bedrijven met een hoge duurzaamheidswaarde. Onze beleggingen hierin zijn in 2014 meer dan verdubbeld. Voor ons is verantwoord beleggen meer dan een mooi begrip. Wij hopen dat we u dat via dit verslag duidelijk kunnen maken. Bestuur van SPW 3

5 Verslag verantwoord beleggen SPW Verantwoord beleggen in cijfers 1. Verantwoord beleggen in cijfers miljoen euro Totaal belegd vermogen SPW eind Aantal aandeelhoudersvergaderingen van bedrijven waarin SPW belegt en waar onze vermogensbeheerder stemde over voorstellen. 100 Aantal ondernemingen in de Europese aandelenportefeuille die een brief kregen over hernieuwde beloningsrichtlijnen. 54 procent Percentage beloningsvoorstellen op aandeelhoudersvergaderingen waar SPW tegen stemde. 634 duizend ton CO2-voetafdruk SPW. 9,2 miljoen euro Groei van het aantal green bondsbeleggingen. 347 Aantal wereldwijde beleggers die samen met SPW een klimaatverklaring tekenden op VN-Klimaattop. 411 miljoen euro Belegd vermogen met een hoge duurzaamheidswaarde. 4

6 Verslag verantwoord beleggen SPW Beleid voor verantwoord beleggen 2. Beleid voor verantwoord beleggen De pensioenpremies die onze deelnemers en hun werkgevers elke maand afdragen, beleggen we zodanig dat ze een zo goed mogelijk rendement opleveren tegen een aanvaardbaar risico. Door verantwoord te beleggen, dragen wij tevens bij aan duurzame ontwikkeling. Ons beleid voor verantwoord beleggen kent drie doelen: De risico- en rendementsverhouding verbeteren; Blijk geven van maatschappelijke verantwoordelijkheid; Bijdragen aan de waarborging van de integriteit van de financiële markten. Uitvoering door onze vermogensbeheerder Ons beleggingsbeleid (en daarmee ook het beleid voor verantwoord beleggen) wordt vastgesteld door het bestuur dat hierbij onder andere wordt ondersteund door het bestuursbureau. De uitvoering is ondergebracht bij APG dat ons pensioenvermogen beheert. Dit gebeurt deels via externe managers. Doordat SPW het beleggingsbeleid laat uitvoeren door een grote vermogensbeheerder kan het meer invloed uitoefenen op hoe ondernemingen opereren. Onze belegger heeft een team van negen specialisten op het terrein van duurzaamheid en goed ondernemingsbestuur. Tot de taken van dit team behoren onder meer: portefeuillemanagers ondersteunen bij verantwoord beleggen, gesprekken voeren met bedrijven over verantwoord ondernemen, voorstellen voor niet-beursgenoteerde beleggingen beoordelen op duurzaamheid en goed bestuur en het stembeleid uitvoeren. Eén van de specialisten is gestationeerd op het kantoor van de vermogensbeheerder in Hongkong om voldoende aandacht te kunnen geven aan de beleggingen in Azië en Oceanië. De specialisten van onze vermogensbeheerder zijn actief binnen verschillende nationale en internationale samenwerkingsverbanden die zich via gesprekken met beleidsmakers en sectororganisaties inzetten voor het ontwikkelen van betrouwbare en efficiënte regelgeving. Het International Corporate Governance Network (ICGN) is daarbij van groot belang, net als de Principles for Responsible Investment (PRI). In Nederland betreft dit onder meer institutionele beleggersvereniging Eumedion. Milieu, sociaal beleid en goed bestuur Om goed te kunnen beleggen, willen wij de kansen en risico s van onze beleggingen duidelijk in beeld hebben. Daarom wordt er bij beleggingsbeslissingen niet alleen afgegaan op de financiële prestaties en de bedrijfsprocessen, maar wordt ook gekeken of bedrijven beschikken over een goed milieu- en sociaal beleid en of zij goed worden bestuurd. Dit zijn de zogenoemde ESGfactoren: environment, social en governance. Door inzicht te krijgen in de kansen en risico s van onze beleggingen op deze terreinen, kan dit worden meegenomen bij beleggingsbeslissingen. Heldere verwachtingen Voor ons beleid verantwoord beleggen hebben we heldere verwachtingen geformuleerd die aansluiten op nationale en internationale regelgeving. In de eerste plaats zijn dat de Nederlandse wetten en de internationale verdragen waarbij Nederland partij is. Van bedrijven en fondsen waarin wordt belegd, verwachten we dat ze handelen in lijn met de richtlijnen voor verantwoord ondernemen van de Verenigde Naties (Global Compact). Hierbij gaat het om mensenrechten, arbeidsrechten, anti-corruptie en milieu. Op verschillende manieren controleert onze vermogensbeheerder of bedrijven hieraan voldoen. Twijfels hierover kunnen aanleiding zijn voor een dialoog. Dialogen kunnen soms jaren duren. Als een bedrijf niet erin slaagt om ernstige tekortkomingen te verbeteren en er ook geen zicht is op verbetering in de nabije toekomst, kunnen wij tot uitsluiting overgaan waarna onze vermogensbeheerder ons belang in het bedrijf verkoopt. Dit is een laatste stap die slechts bij hoge uitzondering wordt gezet, al was het maar omdat we op een verkochte onderneming geen invloed meer kunnen uitoefenen. Belangrijk voor ons ESG-beleid zijn verder twee documenten van de Organisatie voor Economische Samenwerking en Ontwikkeling (OESO). De OESO-richtlijnen voor multinationale ondernemingen moeten er toe bijdragen dat bedrijven handelen in lijn met de relevante wet- en regelgeving. Ze gaan verder dan de VN Global Compact door ook aandacht te besteden aan 5

7 Verslag verantwoord beleggen SPW Beleid voor verantwoord beleggen consumentenbelangen, de verspreiding van kennis en het afdragen van belastingen. De OESO-uitgangspunten voor goed ondernemingsbestuur moeten er aan bijdragen dat ondernemingen op een transparante manier bestuurd worden. Een duidelijke taakverdeling tussen toezichthoudende en uitvoerende functies is daarbij van groot belang. Verder verwachten we dat bedrijven handelen in lijn met de principes van het Internationale Corporate Governance Netwerk. Dit ICGN is een samenwerkingsverband van beleggers dat goed ondernemingsbestuur bevordert. De principes gaan onder meer over verslaggeving en accountantscontrole en de rechten en verantwoordelijkheden van bestuurders en aandeelhouders. gevolgen hebben voor de waarde van de onderneming. Door een goed oog te hebben voor ESG-factoren was onze vermogensbeheerder meerdere keren in staat aandelen (deels) te verkopen voordat de koers scherp daalde. Ook heeft hij beleggingen (deels) van de hand gedaan nadat ondernemingen weigerden een serieuze dialoog aan te gaan. Daarbij ging het over onderwerpen met mogelijk grote gevolgen doordat toezichthouders drastisch konden gaan ingrijpen of vanwege potentiële problemen met maatschappelijke stakeholders. Slechte ESG-prestaties waren ook (mede) aanleiding om niet in zee te gaan met een niet-beursgenoteerde onderneming die vrij snel daarna ernstige problemen kreeg. Bijdragen aan betere prestaties Het risico van een incidentele of structurele waardedaling kan betrekking hebben op individuele bedrijven, maar ook op bedrijven in een bepaalde markt, bijvoorbeeld waar het overheidsbestuur niet op orde is. Een verstoorde machtsbalans in het ondernemingsbestuur is voor onze vermogensbeheerder ook een waarschuwingssignaal. Bedrijven moeten doorgaans eerst hun bestuursproblemen oplossen, voordat ze succesvol kunnen zijn. Doen ze dat niet dan zullen beleggers zelfs negatief reageren wanneer ze met nieuwe strategieën komen die op zich veelbelovend zijn. Er is dan geen vertrouwen dat die nieuwe strategieën ook zullen worden gerealiseerd. Onze vermogensbeheerder staat voortdurend in contact met de bedrijven en fondsen waarin belegd wordt. Door goede relaties met het management te onderhouden, is hij niet alleen op de hoogte van de risico s en kansen, maar kan hij ook meepraten over de strategie. Dit geldt voor zowel de beursgenoteerde beleggingen, als de niet-beursgenoteerde beleggingen. Ook hier hebben we heldere verwachtingen geformuleerd over de wijze waarop ons vermogen wordt beheerd. Onze vermogensbeheerder wendt zijn invloed aan om andere marktpartijen aan te sporen ook verantwoord beleggen centraal te stellen. Rendement en verantwoord beleggen We zijn ervan overtuigd dat onze vermogensbeheerder betere risicogecorrigeerde rendementen kan behalen door bij zijn beslissingen structureel aandacht te schenken aan ESG-factoren. Die zorgen voor een completer beeld van risico s en kansen, waardoor beter beslissingen kunnen worden genomen. De ESG-score die onze vermogensbeheerder in 2014 heeft ontwikkeld voor de beleggingen in de kwantitatieve aandelenportefeuille geeft een goed zicht op risico s van koersdalingen. Uit het onderzoek van de vermogensbeheerder, dat de basis voor deze score vormt, blijkt dat er een aantal milieuen bestuursfactoren zijn die duidelijk maken of een bedrijf grotere risico s loopt. ESG-factoren kunnen soms al in een vroeg stadium waarschuwen voor misstanden als omkoping en corruptie die mogelijk grote 6

8 Verslag verantwoord beleggen SPW Beleid voor verantwoord beleggen 7

9 Verslag verantwoord beleggen SPW Milieu, sociaal beleid en goed bestuur als onderdeel van de beleggingsstrategie 3. Milieu, sociaal beleid en goed bestuur als onderdeel van de beleggingsstrategie De pensioenpremies van onze deelnemers hebben we belegd in verschillende beleggingsproducten: aandelen, obligaties, vastgoed, infrastructuur, private equity, hedgefondsen en grondstoffen. De beleggingen zijn verdeeld over verschillende portefeuilles met ieder een eigen beleggingsstrategie. Verantwoord beleggen is onderdeel van elke strategie, maar wordt per categorie op maat uitgevoerd. Figuur 3.1: Waarin beleggen we ons vermogen? Eind 2014 hadden we een totaal belegd vermogen van miljoen euro. Actief beleggen door eigen beheerder We hebben er voor gekozen om het grootste deel van ons vermogen actief te laten beleggen. Dit betekent dat de ongeveer 90 portefeuillemanagers bij de vermogensbeheerders niet passief de marktindices volgen, maar beleggingsbeslissingen nemen op basis van eigen kennis van ondernemingen en marktinzichten. Daarnaast hebben we de meeste beleggingen (bijna 80 procent) in eigen beheer via onze vermogensbeheerder. Door deze manier van beleggen kunnen we duurzaamheid en goed bestuur een duidelijke plek geven in de beleggingspraktijk. In 2014 is onze vermogensbeheerder begonnen met het percentage aandelen in eigen beheer verder te vergroten, met name in de sectoren waarin grote belangen worden aangehouden en de vermogensbeheerder over voldoende kennis beschikt (bijvoorbeeld door fundamentele aandelenbeleggingen in de VS). Hierdoor zal het rechtstreekse contact met bedrijven toenemen. Om ervoor te zorgen dat de portefeuillemanagers toegang hebben tot de meest actuele, relevante informatie over duurzaamheid en goed bestuur, heeft de vermogensbeheerder in de afgelopen jaren verschillende instrumenten ontwikkeld. Hieronder volgen de belangrijkste stappen die in 2014 zijn gezet bij het steviger verankeren van de aandacht voor duurzaamheid en goed bestuur in de beleggingspraktijk. 8

10 Verslag verantwoord beleggen SPW Milieu, sociaal beleid en goed bestuur als onderdeel van de beleggingsstrategie Achtergrondpapers Om portefeuillemanagers en beleggingsstrategen beter in staat te stellen om in hun dagelijkse werk handen en voeten te geven aan verantwoord beleggen, heeft onze vermogensbeheerder in 2014 achtergrondpapers opgesteld. Deze gaan over de vier kernthema s van de VN Global Compact die aan de basis ligt van ons beleid: mensenrechten, arbeidsrechten, milieu en anticorruptie. Het thema klimaatverandering is hieraan toegevoegd. Elk achtergrondpaper geeft uitleg over hoe de thema s worden gezien binnen de VN Global Compact, hoe relevant ze zijn voor de beleggingsportefeuille en hoe portefeuillemanagers ze aan de orde kunnen stellen in de contacten met bedrijven. Eerder verschenen soortgelijke papers over schaliegas en human capital. Sectorraamwerken Voor 38 verschillende bedrijfstakken heeft onze vermogensbeheerder in 2014 in beeld gebracht waar de grootste risico s zitten op het terrein van duurzaamheid en goed bestuur. Daarbij is per bedrijfstak gekeken hoe groot de kans is dat een bedrijf met een bepaald risico te maken kan krijgen en wat vervolgens de gevolgen daarvan zijn. Dat kan zijn in de vorm van boetes, maar ook een waardedaling als gevolg van overheidsmaatregelen, druk van maatschappelijke organisaties of weerstand van lokale gemeenschappen. De raamwerken, die eind 2014 in een afrondende fase waren, zijn bedoeld voor de portefeuillemanagers die hierin aandachtspunten kunnen vinden voor hun gesprekken met bedrijven en vragen die ze kunnen stellen. De Kwantitatieve duurzaamheidsscore Duurzaamheidsfactoren en kenmerken van goed bestuur hebben ook een duidelijke plek gekregen in de kwantitatieve (Quant) aandelenstrategieën. Het team dat bij onze vermogensbeheerder de kwantitatieve aandelenstrategieën beheert, heeft samen met het team dat actief is op het terrein van duurzaamheid en goed ondernemingsbestuur in 2014 een kwantitatief model ontwikkeld dat bedrijven in deze aandelenportefeuilles een score kan toekennen voor duurzaamheid en goed bestuur. Hiervoor wordt gebruik gemaakt van gegevens van gespecialiseerde bureaus en een zelfontwikkeld algoritme dat nieuws analyseert (text mining) op negatieve berichtgeving over bijvoorbeeld omkoping en corruptie. Uitgebreid onderzoek door onze vermogensbeheerder heeft aangetoond dat bedrijven met een lage Quantduurzaamheidsscore hogere risico s met zich meebrengen die in onvoldoende mate worden gecompenseerd door hogere rendementen. De Quant-duurzaamheidsscore wordt inmiddels gebruikt in het beleggingsproces. Als vervolg op dit initiatief worden ideeën ontwikkeld om bedrijven te kunnen identificeren die niet alleen goed scoren wat betreft de verhouding tussen risico en rendement, maar ook positief bijdragen aan een duurzame samenleving. Groei beleggingen met hoge duurzaamheidswaarde De beleggingen met een hoge duurzaamheidswaarde zijn in 2014 flink toegenomen. Eind 2013 was hier nog voor 196 miljoen euro in belegd, eind 2014 was dat bedrag gestegen naar 411 miljoen euro. Deze stijging wordt voor slechts een deel verklaard door de waardestijging van de hele portefeuille. Ook uitgedrukt als percentage van het totaal belegd vermogen is de stijging fors. Van 2,3procent eind 2013 naar 3,9 procent in Bij beleggingen met een hoge duurzaamheidswaarde (high sustainability investments, ofwel HSI s) gaat het om activiteiten die bijdragen aan oplossingen voor klimaatverandering, waterschaarste, wateroverlast, vervuiling, verlies van leefgebieden of diersoorten en behoefte aan microfinanciering. Onder deze HSI s vallen ook beleggingen in bedrijven die hoog scoren op de Acces to Medicine Index. Deze index, die gefinancierd wordt door onder andere de Nederlandse en Britse overheid, geeft weer in hoeverre farmaceutische bedrijven bijdragen aan een toegankelijke gezondheidszorg in landen waar de gemiddelde inkomens laag zijn. Zoals uit de onderstaande figuur blijkt, vallen de meeste HSI s onder de aandelenbeleggingen. Binnen de categorie vastgoed was de grootste groei. Dit is het gevolg van de toename van het aantal zogenoemde green stars. Green stars zijn vastgoedbeleggingen die in de hoogste categorie scoren bij het jaarlijkse duurzaamheidsonderzoek dat wordt uitgevoerd door de Globale Real Estate Sustainability Benchmark (GRESB). Onze vermogensbeheerder spant zich al jaren er voor in dat onze vastgoedbeleggingen zich ontwikkelen tot green star. De groei binnen de beursgenoteerde aandelen en de bedrijfsobligaties wordt deels verklaard door het gebruik van betere research. Daaruit bleek dat sommige bedrijven die vorig jaar niet meegeteld werden wel degelijk omschreven kunnen worden als belegging met hoge duurzaamheidswaarde. 9

11 Verslag verantwoord beleggen SPW Milieu, sociaal beleid en goed bestuur als onderdeel van de beleggingsstrategie Figuur 3.2: Verdeling van de beleggingen met een hoge duurzaamheidswaarde over de beleggingscategorieën Opmars green bonds Binnen de beleggingen met een hoge duurzaamheidswaarde is ook het aantal green bonds sterk gegroeid. Dit zijn leningen die worden gebruikt voor de financiering van duurzame projecten. Onze green bonds zijn onder meer uitgegeven door de Europese Investeringsbank, de ontwikkelingsbank voor de Duitse deelstaat Noordrijn-Westfalen en het Franse energiebedrijf GDF Suez. Green bonds zijn relatief nieuwe producten. Op 1 januari 2014 hadden we er twee ter waarde van 2,5 miljoen euro. Eind 2014 zijn het er twaalf met een totale waarde van bijna 14 miljoen euro. Deze groei was mogelijk doordat er relatief veel van dit soort obligaties op de markt kwamen die aan onze eisen voldeden. Onze eisen liggen op het terrein van het genereren van een marktconform rendement en dienen van voldoende omvang te zijn, waardoor ze onder meer beter verhandelbaar zijn. Ondanks dat er steeds meer green bonds op de markt verschijnen, is het totale aanbod nog steeds redelijk beperkt. Meer aandacht bij externe managers De externe managers bij wie onze vermogensbeheerder een deel van ons vermogen heeft ondergebracht, zijn in 2014 meer aandacht gaan besteden aan duurzaamheid en goed bestuur. Dat blijkt uit de herhaling van het onderzoek waarmee onze vermogensbeheerder in 2013 heeft vastgesteld hoe ver deze managers op verschillende terreinen waren met verantwoord beleggen. Van de 28 managers die aan beide onderzoeken meededen, lieten er 18 verbeteringen zien op één of meerdere terreinen, 7 bleven gelijk en 3 deden het minder dan in Een manager die bij de vorige inventarisatie nog geen beleid had, beschikt daar nu wel over. Een ander had zijn beleid flink uitgebreid. Drie van de acht kwantitatieve managers zijn nieuwe ESG-gegevensbestanden gaan gebruiken of ontwikkelden methodes om ESG-factoren een plek te geven in hun beslissingsmodellen. Onze vermogensbeheerder gebruikt dit onderzoek bij de jaarlijkse evaluaties van de managers om te kijken hoe ze zich verder kunnen ontwikkelen. Integratie in het beleggingsproces Hoe de aandacht voor milieu, sociaal beleid en goed ondernemingsbestuur een plek heeft gekregen in de verschillende strategieën van onze vermogensbeheerder, staat in de tabel hierna. Van alle beleggingen verwachten we dat ze handelen in lijn met de afspraken die in VN-verband zijn gemaakt over hoe bedrijven moeten omgaan met mensenrechten, arbeidsrechten, anti-corruptie en milieu. Het uitsluitingsbeleid geldt ook voor de gehele portefeuille. De Landenrisicometer, die onze vermogensbeheerder heeft ontwikkeld in samenwerking met een onderzoeksbureau, geeft portefeuillemanagers zicht op de risico s van landen waar het gaat om duurzaamheid en goed bestuur. Verder worden voorstellen voor nieuwe beleggingen (boven een bepaalde omvang) in nietbeursgenoteerde ondernemingen en nieuwe mandaten voor externe managers ook beoordeeld door het team dat let op duurzaamheid en goed bestuur. Dit team heeft niet alleen adviesrecht maar is ook betrokken bij het opstellen van de voorwaarden die worden opgenomen in de overeenkomsten die 10

12 Verslag verantwoord beleggen SPW Milieu, sociaal beleid en goed bestuur als onderdeel van de beleggingsstrategie de basis vormen voor de nieuwe beleggingen. Aandelen in eigen beheer Fundamenteel Alle portefeuillemanagers van de vermogensbeheerder hebben toegang tot het in eigen huis ontwikkelde ESG-dashboard dat een indruk geeft van hoe een bedrijf scoort op milieu- en sociaal beleid en goed ondernemingsbestuur. In het dashboard staan verder het stemgedrag van onze vermogensbeheerder bij het bedrijf, de correspondentie over ESG-factoren en de gesprekken die hierover hebben plaatsgevonden met het bedrijf. Ook staan er analyses in van drie onafhankelijke onderzoeksbureaus. Het ESGvergelijkingsprofiel voor bedrijfsrisico s, dat onze vermogensbeheerder heeft laten ontwikkelen met dataleverancier Bloomberg, geeft portefeuillemanagers inzicht in trendmatige ontwikkelingen zoals het aantal ernstige ongelukken. Via dit model kunnen prestaties van een bedrijf worden vergeleken met die van sector- en branchegenoten. Risicowaarderingsmodellen voor duurzaamheid en goed bestuur geven zicht op de mate waarin de waarde van een belegging wordt beïnvloed door risico s en kansen op één van de ESG-terreinen. Kwantitatief De in 2014 door de vermogensbeheerder ontwikkelde Quantduurzaamheidsscoremaakt het eenvoudiger om ESG-factoren een rol te laten spelen bij beleggingsbeslissingen in de omvangrijke portefeuille die vooral wordt beheerd met behulp van kwantitatieve modellen. Aandelen externe managers Bij elk nieuw mandaat dat bij een externe manager wordt ondergebracht, wordt gecontroleerd of dit gebeurt in overeenstemming met het beleid voor verantwoord beleggen. Ongeveer 30 grote vermogensbeheerders die voor onze vermogensbeheerder werken, zijn in 2014 voor het tweede achtereenvolgende jaar uitgebreid doorgelicht op de aandacht die ze geven aan milieu, sociaal beleid en goed ondernemingsbestuur. Deze analyse wordt elk jaar herhaald en de uitkomsten worden met de managers besproken. Staatsobligaties Onze vermogensbeheerder belegt niet in landen waarvoor de Veiligheidsraad van de Verenigde Naties een wapenembargo heeft afgekondigd. Bedrijfsobligaties Alle portefeuillemanagers hebben toegang tot het ESG- dashboard. De portefeuillemanagers nemen in de beleggingsvoorstellen de duurzaamheidsscores op. Als die lager zijn dan de scores van vergelijkbare bedrijven, volgt een meer gedetailleerde analyse. Vastgoed Bij nieuwe niet-beursgenoteerde vastgoedbeleggingen eist onze vermogensbeheerder dat ze voor de hele beleggingsperiode meedoen aan de Global Real Estate Sustainability Benchmark, de duurzaamheidsvergelijking voor vastgoed. Dit betekent een toetsing vooraf en een jaarlijkse meting van de prestaties. Waar nodig wordt een dialoog gestart om de prestaties te verbeteren. In 2014 vonden meer dan 50 van dit soort gesprekken plaats. Doordat onze vermogensbeheerder wereldwijd één van de grootste vastgoedbeleggers is, kan hij een significante invloed uitoefenen op de sector. Infrastructuur Onze vermogensbeheerder heeft samen met andere grote beleggers in 2014 gewerkt aan een nieuw onafhankelijk duurzaamheidsmeetinstrument voor infrastructuur. Dit zal een beter inzicht geven in de duurzaamheidsprestaties van infrastructuurbeleggingen en aanknopingspunten bieden voor gesprekken met managers om hun prestaties te verbeteren. Hedgefondsen Onze vermogensbeheerder verwacht van alle fondsen waarvoor dat relevant is dat ze een beleid hebben met aandacht voor milieu, sociaal beleid en goed ondernemingsbestuur. Onze vermogensbeheerder hanteert hierbij een op maat gesneden aanpak waarbij de strategie van het fonds voor een belangrijk deel bepaalt hoe die eisen eruitzien. Hedgefondsen worden aangemoedigd om lid te worden van de Hedge Fund Standards Board die transparantie, integriteit en goed ondernemingsbestuur promoot. Private equity Onze vermogensbeheerder streeft ernaar dat private equity managers een passend ESG-beleid hebben. Belangrijk is ook transparantie over hun prestaties op dit terrein. Om dit eenvoudiger te maken heeft onze vermogensbeheerder bijgedragen aan het opstellen van het ESG Disclosure Framework van de European Private Equity & Venture Capital Association. Dit raamwerk heeft hij geïntegreerd in zijn eigen procedures bij de due dilligence en de monitoring van de private equity beleggingen. 11

13 Verslag verantwoord beleggen SPW Milieu, sociaal beleid en goed bestuur als onderdeel van de beleggingsstrategie Grondstoffen De beleggingen via termijncontracten in grondstoffen worden dusdanig beheerd dat er geen prijsopdrijvend effect optreedt. 12

14 Verslag verantwoord beleggen SPW Milieu, sociaal beleid en goed bestuur als onderdeel van de beleggingsstrategie 13

15 Verslag verantwoord beleggen SPW Verduurzaming en beter bestuur bij bedrijven 4. Verduurzaming en beter bestuur bij bedrijven Onze vermogensbeheerder wil de bedrijven en fondsen waarin wordt belegd zo goed mogelijk kennen. Door relaties te onderhouden met het management blijft hij op de hoogte van de ontwikkelingen en kan hij meepraten over de strategie. Bedrijven worden aangesproken als er zorgen zijn over de duurzaamheid van de bedrijfsvoering of de bestuurspraktijk. Dit gebeurt op verschillende manieren en varieert van een mening geven tot een intensiever proces met gedragsverandering als doel. Dat laatste wordt engagement genoemd en kan verschillende vormen aannemen afhankelijk van het bedrijf, de aard en omvang van de belegging en het onderwerp dat speelt. Regelmatig spelen meerdere onderwerpen tegelijk. Engagements heeft onze vermogensbeheerder niet alleen met bedrijven. Voor ons is het belangrijk dat overheden en marktpartijen regels afspreken die ertoe bijdragen dat we ook op de lange termijn kunnen blijven zorgen voor een goed pensioen voor onze deelnemers. Het goed functioneren van financiële markten is daarvoor ook van belang, net als een stabiel klimaat zodat daar geen bedreiging van uit gaat voor de waarde van onze beleggingen. Om dit te bevorderen, overlegt onze vermogensbeheerder met verschillende partijen. Daarnaast oefent onze vermogensbeheerder invloed uit door te stemmen op aandeelhoudersvergadering. Met praktische en inhoudelijke ondersteuning van een extern bureau bracht hij in 2014 zijn stem uit over bijna voorstellen op vergaderingen van beursgenoteerde bedrijven waarin wij ons vermogen hebben belegd. Dit gebeurde op basis van ons ESGbeleid. Onze vermogensbeheerder was persoonlijk aanwezig op de aandeelhoudersvergaderingen van Ahold, Philips en Wereldhave. Op de volgende pagina's volgt een selectie van wat werd ondernomen op belangrijke gebieden in

16 Verslag verantwoord beleggen SPW Verduurzaming en beter bestuur bij bedrijven 4.1 Inspelen op klimaatverandering Het terugdringen van klimaatverandering is van groot belang voor SPW. Een wereldwijde temperatuurstijging kan grote gevolgen hebben. Hetzelfde geldt voor overheidsmaatregelen die klimaatverandering moeten tegengaan en de technologische innovaties die (mede) daaruit voortkomen. VN-Klimaattop Tijdens de VN-Klimaattop in New York kondigde onze vermogensbeheerder aan dat hij in drie jaar tijd zijn beleggingen in duurzame energieproductie wilde verdubbelen ten opzichte van begin Op dat moment had onze vermogensbeheer voor ongeveer een miljard in deze beleggingen belegd. Samen met ruim 300 andere beleggers ondertekende SPW een verklaring met de belofte om serieus op zoek te gaan naar beleggingen met een lage CO2-uitstoot, voor zover dat past binnen onze rol als (pensioenfonds)belegger. Daarnaast beloofden we om bedrijven waarin we beleggen aan te zetten om duidelijk en open te zijn over de risico s die ze lopen door klimaatverandering. In haar toespraak op de top benadrukte bestuurder Kemna van onze vermogensbeheerder dat om de ergste vormen van klimaatverandering tegen te gaan wereldwijd een verdubbeling nodig is van het bedrag dat wordt geïnvesteerd in hernieuwbare energie. Dat bedraagt nu zo n 250 miljard dollar. Ook pleitte ze ervoor dat het aanmerkelijk duurder wordt om CO2 uit te mogen stoten (via een wereldwijd handelssysteem in CO2uitstootrechten)en voor het afschaffen van subsidies op fossiele energie. voert niet alleen overleg met beleidsmakers maar spreekt ook bedrijven aan op wat investeerders van hen verwachten over hoe zij inspelen op de risico s van klimaatverandering. Analyse risico fossiele beleggingen Onze vermogensbeheerder heeft een analyse gemaakt van de risico s die onze beleggingen lopen door strengere overheidsmaatregelen om klimaatverandering tegen te gaan. Om de ergste gevolgen daarvan te voorkomen, zal de wereld minder energie moeten gaan gebruiken en overschakelen van kolen en olie naar het minder vervuilende gas en hernieuwbare bronnen. Dit zal vooral gevolgen hebben voor de beleggingen in energie die ongeveer 10 procent van onze portefeuille uitmaken. Een afname van de kolenvraag en een sterk stijgende CO2-prijs zouden negatief kunnen uitpakken voor mijnbouwbedrijven en kolencentrales. Een sterke toename van elektrische auto s kan negatief uitpakken voor oliebedrijven. Onze vermogensbeheerder heeft geanalyseerd waar de grootste risico s zitten als de wereldwijde CO2-uitstoot in 2020 zijn hoogtepunt bereikt en daarna afneemt. Dat is namelijk wat er volgens klimaatdeskundigen moet gebeuren om de gemiddelde temperatuurstijging aan het einde van de eeuw tot twee graden te beperken. De grootste risico s voor het fonds zitten hierbij in de ondernemingen die sterk afhankelijk zijn van steenkool. Onze vermogensbeheerder was al voor de analyse begonnen om deze beleggingen te beperken en overweegt nu of een verdere afname nodig is. Lobbyen voor Europese maatregelen Op de Klimaattop maakte toenmalig voorzitter Barroso van de Europese Commissie bekend dat de EU de CO2-uitstoot in 2030 met 40 procent wil terugbrengen ten opzicht van Hiermee volgde hij het pleidooi van onze vermogensbeheerder en nog zo n 80 andere beleggers, verenigd in de Institutional Investor Group on Climate Change (IIGCC). Die heeft hiervoor gelobbyd bij de verschillende Europese instellingen (Commissie, Raad en Parlement). De IIGCC lobbyde eveneens voor een drastische hervorming van het Europese systeem van de handel in uitstootrechten omdat de huidige CO2-prijs veel te laag is om over te schakelen van kolen naar schonere alternatieven. Een besluit hierover is nog niet genomen. Doordat één van de duurzaamheidsspecialisten van onze vermogensbeheerder in het tienkoppige IIGCC-bestuur zit, wordt bijgedragen aan een beter internationaal klimaatbeleid. De IIGCC De analyse geeft geen aanleiding om alle beleggingen in fossiele brandstofproducenten van de hand te doen, zoals een aantal maatschappelijke groeperingen in 2014 bepleitte. Onze vermogensbeheerder ziet de vraag naar energie de komende jaren nog stijgen en verwacht niet dat hernieuwbare energiebronnen daar in voldoende mate aan kunnen voldoen. Wel wordt een verandering in de energiemix verwacht: minder kolen en olie, meer gas en hernieuwbare energie. Amerikaanse olie- en gasbedrijven Met acht olie- en gasbedrijven in Texas heeft onze vermogensbeheerder na afloop van de VN-Klimaattop gesproken over hoe zij in hun bedrijfsvoering rekening houden met mogelijk strengere milieumaatregelen van de overheid tegen klimaatverandering. Veel bedrijven blijken daarop nog nauwelijks in te spelen omdat ze ervan uitgaan dat die strengere 15

17 Verslag verantwoord beleggen SPW Verduurzaming en beter bestuur bij bedrijven maatregelen er niet komen, althans niet in de mate dat het gevolgen heeft voor hun business model. Onze vermogensbeheerder vindt dat onverstandig omdat nieuwe olieinvesteringen mogelijk onvoldoende financieel zullen renderen. Andere oliebedrijven in de portefeuille laten zien dat ze wel hierop inspelen door zich bijvoorbeeld meer te gaan richten op de winning van gas. Daarbij lijken Europese bedrijven verder te zijn dan die in de VS. Vooruitgang merkte onze vermogensbeheerder in de gesprekken die hij met verschillende olie- en gasbedrijven voerde over schaliegas dat wordt gewonnen via fracking. Daarbij worden grote hoeveelheden water, zand en chemicaliën in de grond gespoten. Op die manier wordt het harde schaliegesteente gebroken, waarna het gas dat erin zit, kan worden gewonnen. Het Amerikaanse bedrijf Apache heeft aangekondigd minder chemische stoffen te gaan gebruiken en rapporteerde over 2014 al een afname van 47 procent ten opzichte van Ook wil het besparen op water- en energieverbruik en het aantal vrachtwagenritten van en naar winlocaties. Ook Encana (eveneens een bedrijf in de VS) is bezig het waterverbruik bij fracking terug te dringen. CO2-voetafdruk in kaart gebracht De bedrijven in onze aandelenportefeuille stoten op jaarbasis ongeveer 634 duizend ton CO2 uit. Dat blijkt uit een analyse die onze vermogensbeheerder maakte om inzicht te krijgen in de CO2-voetafdruk van onze beleggingen. Voor elk bedrijf is (op basis van cijfers over 2013) bekeken hoe hoog de uitstoot is. Vervolgens is berekend hoeveel daarvan voor onze rekening komt gezien ons percentage van de aandelen. Het is voor het eerst dat SPW een analyse van de CO2-voetafdruk heeft gemaakt. Onze vermogensbeheerder doet dit al langer voor al zijn aandelenbeleggingen. Ten opzichte van vorig jaar daalde de CO2-voetafdruk van onze vermogensbeheerder met bijna 10 procent. Dat percentage is nog groter wanneer de uitstoot wordt afgezet tegen het belegde vermogen. Vorig jaar was elk miljoen aan aandelenbeleggingen goed voor 305 ton CO2. Dit jaar is dat 237 ton. De uitkomsten van dit onderzoek wil onze vermogensbeheerder aan de orde stellen in de contacten met afzonderlijke bedrijven. De voetafdruk is vergelijkbaar met die van de benchmark. Een vergelijking met andere pensioenbeleggers is niet mogelijk omdat die veelal nog geen voetafdruk hebben. Fondsen die na afloop van de VN-Klimaattop van 2014 de zogenoemde Montreal Carbon Pledge tekenden, beloofden dat ze wel een voetafdruk zullen gaan berekenen en publiceren. Milieuvoetafdruk vastgoed verbeterd De vastgoedbeleggingen waarin onze vermogensbeheerder een aandeel heeft, hebben hun CO2-uitstoot teruggebracht met 312 miljoen kilo.dat komt overeen met de hoeveelheid die jaarlijks geproduceerd wordt door auto s. Het watergebruik nam af met 26,7 miljard liter (de inhoud van olympische zwembaden) en het elektriciteitsgebruik met megawattuur. Dat laatste is ongeveer evenveel als wat alle huishoudens in de stad Utrecht jaarlijks gebruiken. Deze gegevens blijken uit het jaarlijkse duurzaamheidsonderzoek van GRESB. Van de vastgoedbeleggingen van onze vermogensbeheerder rapporteert inmiddels 77 procent aan GRESB. Daaronder vallen de tien grootste beleggingen die samen goed zijn voor 27 procent van de vastgoedportefeuille. Het vastgoed van onze vermogensbeheerder scoort goed in het GRESB-overzicht. Terwijl de GRESB-deelnemers gemiddeld 46 punten halen op een schaal van 100, scoort de vastgoedportefeuille van onze vermogensbeheerder er gemiddeld 56. Van de niet-beursgenoteerde vastgoedbeleggingen die niet aan GRESB rapporteren, zat het merendeel al voor 2009 in portefeuille. Deze rapportageverplichtingen waren toen nog niet van kracht. 16

18 Verslag verantwoord beleggen SPW Verduurzaming en beter bestuur bij bedrijven 4.2 Fatsoenlijke arbeidsomstandigheden Werknemers moeten zich vrij kunnen verenigingen in vakbonden en collectief kunnen onderhandelen over arbeidsvoorwaarden. Gedwongen arbeid mag niet, net als discriminatie op de arbeidsmarkt en op de werkvloer en kinderarbeid. Dat staat in de VN Global Compact die aan de basis ligt van ons beleid voor verantwoord beleggen. Goed personeelsbeleid kan de waarde van een belegging vergroten. respecteren. Het Nederlandse advies- en ingenieursbureau Arcadis, dat niet in het Amnesty-rapport wordt genoemd maar wel meewerkt aan bouwprojecten in Qatar, verzekerde dat het niet betrokken is bij arbeidsrechtenschendingen. Door deel te nemen aan een overheidscommissie die nieuwe nationale regelgeving moet ontwerpen, zet Arcadis zijn kennis op het terrein van gezondheid en veiligheid in om lokale regelgeving te verbeteren. Compensatieregeling bedrijfsziekte Ex-medewerkers van Samsung Electronics die leukemie hebben gekregen tijdens hun werkzaamheden in een fabriek voor halfgeleiders, kregen in 2014 excuses van hun voormalige werkgever. Ook kondigde het Zuid-Koreaanse bedrijf aan dat het een compensatieregeling zou uitwerken samen met getroffen exwerknemers en nabestaanden van werknemers die inmiddels waren overleden. Eerder al had het bedrijf een nieuw gezondheidsbeleid opgezet. De inspanningen van onze vermogensbeheerder om dit te bereiken begonnen vier jaar geleden toen bekend werd dat negen voormalige medewerksters van de semiconductorfabriek waren overleden. Op dat moment hadden bij 23 ex-medewerkers zich gevaarlijke ziektes ontwikkeld, veelal leukemie. In de jaren daarna had onze vermogensbeheerder hierover contact met het bedrijf, vertegenwoordigers van de getroffenen, maatschappelijke organisaties, overheden en andere investeerders. WK voetbal Qatar Mensenrechtenorganisatie Amnesty International publiceerde een rapport over de slechte behandeling van werknemers die werken aan de bouw van hotels en andere voorzieningen voor het wereldkampioenschap voetbal in 2022 in Qatar. Naar aanleiding daarvan heeft onze vermogensbeheerder contact opgenomen met Hyundai Engineering & Construction. Een onderaannemer van dit Zuid-Koreaanse bouwbedrijf zou zijn buitenlandse personeel laten werken onder slechte arbeidsomstandigheden, de huisvesting was onder de maat en verblijfsvergunningen werden niet goed geregeld. Onze vermogensbeheerder nam ook contact op met het Franse bouwbedrijf Vinci dat zaken zou doen met leveranciers die hun werknemers zeven dagen per week lieten werken, slecht betaalden voor overwerk en onvoldoende aandacht hadden voor veiligheid. Beide bedrijven lieten weten dat ze de geconstateerde wantoestanden inmiddels hadden aangepakt, wat door Amnesty werd bevestigd. Ook legden ze uit welke procedures ze hanteerden om ervoor te zorgen dat hun onderaannemers en leveranciers werknemersrechten Aanpakken onveilige werkomstandigheden Het Amerikaanse vastgoedbedrijf AvalonBay heeft op verzoek van onze vermogensbeheerder zijn arbeidsomstandighedenbeleid aangescherpt. Naar aanleiding van klachten van medewerkers over de veiligheid op bouwplaatsen, waar relatief veel ongelukken plaatsvonden, startte onze vermogensbeheerder twee jaar geleden een dialoog. Die leidde ertoe dat het bedrijf meerdere managers heeft aangesteld die voor meer veiligheid moeten zorgen. AvalonBay onderzoekt de mogelijkheden om bonussen toe te kennen aan managers van locaties met weinig ongelukken. Ook ontwikkelt het een systeem dat beter zicht moet geven op de arbeidsveiligheid bij onderaannemers. Onze vermogensbeheerder vond geen bewijs voor de beschuldiging van een Amerikaanse vakbond dat AvalonBay een anti-vakbondsbeleid voert waarbij werknemers niet vrij kunnen kiezen om zich bij een bond aan te sluiten. AvalonBay zegt zich volledig te houden aan de wet die de verhouding tussen sociale partners regelt (National Labor Relations Act). In een brief benadrukt het bedrijf te geloven in het recht van werknemers om zich al dan niet via een vakbond te organiseren. Een vakbond rapporteerde 11 dodelijke ongelukken bij Hyundai Heavy Industries in Naar aanleiding daarvan heeft onze vermogensbeheerder contact opgenomen met de ZuidKoreaanse scheepsbouwer en met andere scheepsbouwers in Azië die op hun werven meer aandacht moeten besteden aan veiligheid. Onze vermogensbeheerder wil ervoor zorgen dat ze zich gaan houden aan de wereldwijd erkende veiligheidstandaarden en open zijn over hun prestaties op het terrein van arbeidsveiligheid. Daarom heeft hij contact opgenomen met andere beleggers, bedrijven die schepen kopen, maatschappelijke organisaties en de OESO. Concreet resultaat heeft dit nog niet opgeleverd. Onze vermogensbeheerder bezocht een mijn en een titaniumfabriek in China. Het bezoek was een vervolg op de 17

19 Verslag verantwoord beleggen SPW Verduurzaming en beter bestuur bij bedrijven dialoog die in 2011 startte na drie dodelijke ongelukken. De veiligheid op beide plekken leek voldoende verbeterd, mede doordat het management zich beter van de risico s bewust leek. Werken in de textiel- en palmolieproductie Om beter zicht te krijgen op de werk- en veiligheidsomstandigheden bij de textielproductie in opkomende markten, bezocht een duurzaamheidsspecialist van onze vermogensbeheerder zeven kledingfabrieken in Bangladesh en Birma. Daar sprak zij ook met internationale bedrijven en maatschappelijke organisaties. De bevindingen zullen worden gebruikt in gesprekken met kledingbedrijven die hun productie laten plaatsvinden in opkomende markten. Onze vermogensbeheerder bracht ook een bezoek aan een groot kledingmerk waarin belegd wordt via een private equity fonds. Een fonds dat investeert in meerdere kledingmerken gaat op verzoek van onder andere onze vermogensbeheerder een duurzaamheidsmedewerker aanstellen. Die moet bijvoorbeeld zorgen dat merken die minder scoren op ESG-terrein leren van merken in hetzelfde fonds die het beter doen. In gesprekken met zeven grote Indonesische palmoliebedrijven wees onze vermogensbeheerder op het belang van goede arbeidsvoorwaarden, redelijke huisvesting en werknemersbeloning en de noodzaak om gedwongen arbeid en kinderarbeid uit te bannen. Ook was er aandacht voor een verdere verduurzaming van de productie door onder meer geen waardevol bos te kappen of velden af te branden. Scoren met goed personeelsbeleid Met verschillende bedrijven in de voedingsmiddelensector sprak onze vermogensbeheerder over hoe ze hun personeelsbeleid (of elementen daaruit) inzetten voor betere bedrijfsresultaten. Unilever heeft het beloningsbeleid deels gekoppeld aan werknemerstevredenheid. Ahold kreeg beter zicht op werknemerstevredenheid door onderzoeken die inmiddels op aandringen van onze vermogensbeheerder - wereldwijd worden uitgevoerd. Soortgelijke gesprekken waren er ook met het Amerikaanse Kroger, het Duitse Metro en het Engelse Woolworths en Sainsbury. Bij al deze bedrijven dringt onze vermogensbeheerder aan op grotere openbaarheid over hun inspanningen. Wanneer ze gegevens over bijvoorbeeld werknemerstevredenheid en personeelsverloop systematisch opnemen in hun jaarverslagen, kunnen beleggers hen beter vergelijken. Metro en Woolworths publiceren al veel van dit soort data. Sainsbury gaf aan dat in zijn volgende jaarverslag ook te willen gaan doen. Hotelketen Lemon Tree is in de Noord-Indiase stad Gurgaon begonnen met de bouw van een hotel dat vrijwel geheel zal worden gerund door medewerkers die slecht kunnen horen, slecht kunnen zien of moeilijk ter been zijn. Lemon Tree is een keten van 24 hotels die al sinds 2007 een bewust beleid voert om mensen met een beperking aan het werk te helpen. Op die manier werkt het bedrijf aan een betrokken medewerkersbestand, tevreden klanten en een sterke merknaam. Van alle personeelsleden die de keten eind 2014 in dienst had, had 11 procent een handicap. Drie jaar geleden lag dat percentage nog op 6. Volgens de volkstelling uit 2011 telt India ruim 20 miljoen gehandicapten waarvan nog geen 5 procent betaald werk heeft. In Westerse landen is dat percentage soms tien keer zoveel. 18

20 Verslag verantwoord beleggen SPW Verduurzaming en beter bestuur bij bedrijven 4.3 Bewust belonen Bestuurders moeten alleen bonussen krijgen op basis van duidelijke, vooraf vastgestelde doelstellingen die bijdragen aan het creëren van waarde voor een onderneming op de lange termijn en die uitstijgen boven een normale functievervulling. Dat staat in de beloningsrichtlijnen die onze vermogensbeheerder gebruikt in de contacten met de bedrijven waarin wordt belegd namens SPW. Welkomst- en vertrekbonussen waar geen duidelijke prestaties tegenover staan, zijn onwenselijk. stemde hij tegen omdat ze niet voldeden aan onze eisen. In de VS stemt onze vermogensbeheerder vaker tegen (75 procent) dan in andere regio s. Dat komt vooral door de omvang van de beloningen, met name bij overnames en verkoop. Grotere landen waar onze vermogensbeheerder vaak instemt met beloningsvoorstellen zijn Zweden (84 procent), Australië (78 procent) en Frankrijk (70 procent). Op de 16 Nederlandse aandeelhoudersvergaderingen met beloningsvoorstellen op de agenda stemde onze vermogensbeheerder 8 keer voor en 8 keer tegen. In 2014 stemde onze vermogensbeheerder op meer dan aandeelhoudersvergaderingen over ruim beloningsvoorstellen. Bij meer dan de helft van alle voorstellen Figuur 4.1: Hoe stemde onze vermogensbeheerder over beloningsvoorstellen bij bedrijven waarin wij beleggen? Helderheid voor bedrijven In september stuurde onze vermogensbeheerder aan zo n 100 belangrijke ondernemingen in de Europese aandelenportefeuille zijn hernieuwde beloningsrichtlijnen. Hierin wordt uitgelegd dat bonussen niet verbonden moeten zijn aan korte termijnwinsten maar aan waardecreatie voor aandeelhouders op de lange termijn. Bedrijven moeten nadenken over een koppeling van variabele beloningen aan sociale of milieuprestaties. Ook moeten ze letten op de verhouding tussen de beloning van het management en die van overige medewerkers. Onze vermogensbeheerder verwacht dat bedrijven hiermee rekening houden wanneer ze nieuwe beloningsvoorstellen presenteren aan hun aandeelhouders. Waar nodig worden de hernieuwde richtlijnen aan de orde gesteld tijdens de gesprekken die portefeuillemanagers met bedrijven voeren. Bij ongeveer tien bedrijven is dat eind 2014 gebeurd. Eerder in 2014 had onze vermogensbeheerder een brief gestuurd aan ongeveer 25 banken in de Europese Unie over de nieuwe European Capital Requirements Directive. Deze richtlijn bepaalt dat bonussen die banken toekennen aan hun medewerkers niet groter mogen zijn dan het vaste inkomen. Alleen na expliciete toestemming van de aandeelhouders mogen ook bonussen tot maximaal 200 procent van het vaste inkomen worden toegekend. Onze vermogensbeheerder waarschuwde de banken om de nieuwe richtlijn niet aan te grijpen voor een salarisverhoging 19

Verantwoord Beleggen APG

Verantwoord Beleggen APG Verantwoord Beleggen APG Jaarverslag www.apg.nl/verantwoordbeleggen 2014 Inhoudsopgave Voorwoord 1 2014 in cijfers 2 1 Ons verhaal 3 1.1 Doelstellingen 3 1.2 Heldere verwachtingen 3 1.3 Rendement en verantwoord

Nadere informatie

Verslag Verantwoord Beleggen 2014 bpfbouw

Verslag Verantwoord Beleggen 2014 bpfbouw Verslag Verantwoord Beleggen 2014 bpfbouw bpfbouw.nl Voorwoord De keuze om verantwoord te beleggen, is een principiële. Wij willen dat bedrijven zich fatsoenlijk gedragen. Niet alleen in Nederland maar

Nadere informatie

Stichting bedrijfstakpensioenfonds voor de Houthandelindustrie september 2015

Stichting bedrijfstakpensioenfonds voor de Houthandelindustrie september 2015 Maatschappelijk verantwoord beleggen Stichting bedrijfstakpensioenfonds voor de Houthandelindustrie september 2015 Beleid ten aanzien van Maatschappelijk verantwoord beleggen Inleiding BPF Houthandel draagt

Nadere informatie

VERSLAG VERANTWOORD BELEGGEN ABP 2014

VERSLAG VERANTWOORD BELEGGEN ABP 2014 VERSLAG VERANTWOORD BELEGGEN ABP 2014 VOORWOORD Vernieuwen om voorop te blijven lopen Aandacht voor mens, milieu en de manier waarop ondernemingen bestuurlijk zijn georganiseerd, speelt al jarenlang een

Nadere informatie

Maatschappelijk Verantwoord Beleggen en Corporate Governance

Maatschappelijk Verantwoord Beleggen en Corporate Governance Maatschappelijk Verantwoord Beleggen en Corporate Governance Uitgave mei 2015 Disclaimer De in deze brochure verstrekte informatie van Stichting Pensioenfonds SABIC, gevestigd te Sittard (het pensioenfonds

Nadere informatie

Maatschappelijk verantwoord beleggen en Corporate governance

Maatschappelijk verantwoord beleggen en Corporate governance Maatschappelijk verantwoord beleggen en Corporate governance Uitgave april 2015 Disclaimer De in deze brochure verstrekte informatie van Stichting Pensioenfonds DSM Nederland, gevestigd te Heerlen (het

Nadere informatie

Maatschappelijk Verantwoord Beleggingsbeleid

Maatschappelijk Verantwoord Beleggingsbeleid Stichting Bedrijfstakpensioenfonds voor de Houthandel en Maatschappelijk Verantwoord Beleggen In dit document wordt het Maatschappelijk Verantwoord Beleggingsbeleid (MVB-beleid) van Stichting Bedrijfstakpensioenfonds

Nadere informatie

10 oktober 2014. Beleid Verantwoord Beleggen

10 oktober 2014. Beleid Verantwoord Beleggen 10 oktober 2014 Beleid Verantwoord Beleggen Beleid Verantwoord Beleggen SPW Verantwoord beleggen is voor SPW een belangrijk onderdeel van de beleggingsfilosofie en een integraal onderdeel van de beleggingsbeginselen.

Nadere informatie

De leden van de beleggingscommissie. 10 januari 2011 Beleid Maatschappelijk Verantwoord Beleggen

De leden van de beleggingscommissie. 10 januari 2011 Beleid Maatschappelijk Verantwoord Beleggen NOTITIE Van Aan CC Datum Betreft Sjoerd Hoogterp De leden van de beleggingscommissie 10 januari 2011 Beleid Maatschappelijk Verantwoord Beleggen Inleiding Het pensioenfonds Werk en (re)integratie (PWRI)

Nadere informatie

Maatschappelijk Verantwoord Beleggingsbeleid

Maatschappelijk Verantwoord Beleggingsbeleid SPMS en Maatschappelijk Verantwoord Beleggen In dit document wordt het Maatschappelijk Verantwoord Beleggingsbeleid (MVB-beleid) van Stichting Pensioenfonds Medisch Specialisten (SPMS) uiteengezet. Dit

Nadere informatie

Beleid voor Maatschappelijk Verantwoord Beleggen. Stichting Pensioenfonds voor de Architectenbureaus

Beleid voor Maatschappelijk Verantwoord Beleggen. Stichting Pensioenfonds voor de Architectenbureaus Beleid voor Maatschappelijk Verantwoord Beleggen Stichting Pensioenfonds voor de Architectenbureaus Juni 2014 1. Inleiding Dit Beleid voor Maatschappelijk Verantwoord Beleggen dient als leidraad en toetssteen

Nadere informatie

Verklaring inzake de beleggingsbeginselen

Verklaring inzake de beleggingsbeginselen Verklaring inzake de beleggingsbeginselen van Stichting Bedrijfspensioenfonds AVH 1. Introductie 1.1 Inleiding Deze verklaring inzake de beleggingsbeginselen geeft beknopt de uitgangspunten weer van het

Nadere informatie

Beleid Verantwoord Beleggen Loyalis

Beleid Verantwoord Beleggen Loyalis 6 juli 2015 Beleid Verantwoord Beleggen Loyalis 1 / 16 INHOUDSOPGAVE 1 Inleiding... 3 2 Wat is maatschappelijk verantwoord beleggen?... 4 3 Waarom willen wij maatschappelijk verantwoord beleggen?... 5

Nadere informatie

Verantwoord beleggen beleid Stichting Pensioenfonds voor Fysiotherapeuten

Verantwoord beleggen beleid Stichting Pensioenfonds voor Fysiotherapeuten Verantwoord beleggen beleid Stichting Pensioenfonds voor Fysiotherapeuten Inleiding Fysiotherapeuten heeft als eerste doelstelling zorg te dragen voor een goed en betaalbaar pensioen. Binnen deze fiduciaire

Nadere informatie

Code maatschappelijk verantwoord beleggen 1 januari 2010 PF-B-2009 / 324

Code maatschappelijk verantwoord beleggen 1 januari 2010 PF-B-2009 / 324 Code maatschappelijk verantwoord beleggen 1 januari 2010 PF-B-2009 / 324 Inhoudsopgave 1. Inleiding... 3 2. Beleid maatschappelijk verantwoord beleggen... 3 2.1. Maatschappelijke verantwoordelijkheid...

Nadere informatie

Verslag verantwoording betrokken aandeelhouderschap 2014

Verslag verantwoording betrokken aandeelhouderschap 2014 Verslag verantwoording betrokken aandeelhouderschap 2014 In dit verslag: 1. Stemresultaten over 2014 2. Implementatie Nederlandse Corporate Governance Code Verantwoordelijkheid van institutionele beleggers

Nadere informatie

ABP beleid inzake verantwoord beleggen

ABP beleid inzake verantwoord beleggen ABP beleid inzake verantwoord beleggen 2 ABP Beleid inzake verantwoord beleggen Inhoud Samenvatting... 3 Inleiding... 5 1. Rekening houden met ESG-factoren... 6 2. De dialoog met ondernemingen aangaan...

Nadere informatie

INFORMATIE BELEGGINGSFONDSEN (NETTO) WERKNEMERS PENSIOEN

INFORMATIE BELEGGINGSFONDSEN (NETTO) WERKNEMERS PENSIOEN INFORMATIE BELEGGINGSFONDSEN (NETTO) WERKNEMERS PENSIOEN Informatie voor werkgevers Ingangsdatum 1 januari 2016 Als uw werknemer niet kiest voor een gegarandeerde uitkering wordt zijn premie belegd. Dit

Nadere informatie

Verslag verantwoording betrokken aandeelhouderschap 2014

Verslag verantwoording betrokken aandeelhouderschap 2014 Verslag verantwoording betrokken aandeelhouderschap 2014 In dit verslag: 1. Stemresultaten over 2014 2. Implementatie Nederlandse Corporate Governance Code Verantwoordelijkheid van institutionele beleggers

Nadere informatie

verantwoord beleggen

verantwoord beleggen verantwoord beleggen Verantwoord beleggen bij Delta Lloyd Delta Lloyd Groep ziet beleggen als een effectieve manier om waarde te vermeerderen, zolang dat op een verantwoorde manier gebeurt. Maar wat is

Nadere informatie

Het Verantwoord Beleggingsbeleid van Ahold Pensioenfonds

Het Verantwoord Beleggingsbeleid van Ahold Pensioenfonds INTRODUCTIE Het Verantwoord Beleggingsbeleid van Ahold Pensioenfonds Ahold Pensioenfonds (APF) belegt op lange termijn en wereldwijd. Als belegger heeft APF de taak om het beste resultaat te behalen in

Nadere informatie

Verantwoord beleggen 2012

Verantwoord beleggen 2012 Verantwoord beleggen 2012 Verantwoord beleggen Pensioenfonds Zorg en Welzijn (PFZW) is verantwoordelijk voor een goede fi nanciële uitvoering van de pensioenregeling. Tegelijkertijd hebben we een maatschappelijke

Nadere informatie

Samenvatting stembeleid MN

Samenvatting stembeleid MN Samenvatting stembeleid MN MN is van mening is dat actief aandeelhouderschap van groot belang is voor een verantwoorde bedrijfsvoering door de bedrijven waar zij in belegt. Daarom voert MN wereldwijd een

Nadere informatie

Viertal pijlers voor verantwoord beleggen

Viertal pijlers voor verantwoord beleggen Achmea Beleggingsfondsen Beheer BV (Achmea Beleggingsfondsen) is beheerder van meerdere beleggingsinstellingen van Achmea en voert daarvoor een verantwoord beleggingsbeleid. In dit document wordt het Verantwoord

Nadere informatie

Het Verantwoord Beleggingsbeleid van Ahold Pensioenfonds

Het Verantwoord Beleggingsbeleid van Ahold Pensioenfonds Het Verantwoord Beleggingsbeleid van Ahold Pensioenfonds INTRODUCTIE Ahold Pensioenfonds (APF) belegt op lange termijn en wereldwijd. Als belegger heeft APF de taak om het beste resultaat te behalen in

Nadere informatie

Het Verantwoord Beleggingsbeleid van Ahold Pensioenfonds

Het Verantwoord Beleggingsbeleid van Ahold Pensioenfonds INTRODUCTIE Het Verantwoord Beleggingsbeleid van Ahold Pensioenfonds Ahold Pensioenfonds (APF) belegt op lange termijn en wereldwijd. Als belegger heeft APF de taak om het beste resultaat te behalen in

Nadere informatie

VER SLAG VERANT- WOORD BELEGGEN 2013

VER SLAG VERANT- WOORD BELEGGEN 2013 VER SLAG VERANT- WOORD BELEGGEN 2013 >> > ABP Verslag verantwoord beleggen 2013 1 > 4. Woord vooraf 6. 2013 in getallen 8. Beleid voor verantwoord beleggen 10. Milieu, sociaal beleid en goed bestuur

Nadere informatie

Beleid verantwoord beleggen Stichting Pensioenfonds Zorg en Welzijn

Beleid verantwoord beleggen Stichting Pensioenfonds Zorg en Welzijn Beleid verantwoord beleggen Stichting Pensioenfonds Zorg en Welzijn Juni 2014 Inleiding In juni 2013 heeft het bestuur van Stichting Pensioenfonds Zorg en Welzijn, hierna te noemen PFZW of het pensioenfonds,

Nadere informatie

Verantwoord beleggen 2011

Verantwoord beleggen 2011 Verantwoord beleggen 2011 Verantwoord beleggen Pensioenfonds Zorg en Welzijn is verantwoordelijk voor een goede fi nanciële uitvoering van de pensioenregeling. Tegelijkertijd heeft het pensioenfonds een

Nadere informatie

Aan de basis van onze dienstverlening. ligt een transparant en duurzaam beleid. Hoe gaan we met onze klanten om?

Aan de basis van onze dienstverlening. ligt een transparant en duurzaam beleid. Hoe gaan we met onze klanten om? Because we care Onze missie is het realiseren van beleggingsdoelen voor onze klanten door het leveren van duurzame performance, service en advies. Verantwoord in alles wat we doen, blijven verrassen en

Nadere informatie

Verslag verantwoording betrokken aandeelhouderschap 2013

Verslag verantwoording betrokken aandeelhouderschap 2013 Verslag verantwoording betrokken aandeelhouderschap 2013 In dit verslag: 1. Stemresultaten over 2013 2. Implementatie Nederlandse Corporate Governance Code Verantwoordelijkheid van institutionele beleggers

Nadere informatie

Maatschappelijk Verantwoord beleggen Beleid

Maatschappelijk Verantwoord beleggen Beleid Maatschappelijk Verantwoord beleggen Beleid 8 januari 205 Inleiding In de Investment Policy Statement heeft SPT de volgende beleggingsovertuiging geformuleerd: Een pensioenfonds is een institutionele,

Nadere informatie

Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten- Generaal Postbus 20018 2500EA Den Haag

Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten- Generaal Postbus 20018 2500EA Den Haag > Retouradres Postbus 20011 2500 EA 's-gravenhage Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten- Generaal Postbus 20018 2500EA Den Haag Directie Arbeidszaken Publieke Sector Arbeidsvoorwaarden en Overleg

Nadere informatie

Populair beleggingsplan

Populair beleggingsplan Populair beleggingsplan versie 22 november 2013 1 Inhoudsopgave Wat belegt het pensioenfonds? 4 Wat is het doel van beleggen? 4 Wat levert beleggen op? 4 Er gaan toch ook risico s gepaard met beleggen?

Nadere informatie

DoubleDividend Management B.V. en haar rol als verantwoord aandeelhouder

DoubleDividend Management B.V. en haar rol als verantwoord aandeelhouder DoubleDividend Management B.V. en haar rol als verantwoord aandeelhouder Beloningsbeleid Amsterdam, 31 maart 2015 BELONINGSBELEID MAART 2015 DOUBLEDIVIDEND MANAGEMENT B.V. Pagina 1 Beloning van bestuurders

Nadere informatie

Verslag verantwoording betrokken aandeelhouderschap 2012

Verslag verantwoording betrokken aandeelhouderschap 2012 Achmea Pensioen- en Levensverzekering inzake gesepareerd beleggingsdepot Stichting Pensioenfonds Achmea Verslag verantwoording betrokken aandeelhouderschap 2012 In dit verslag: 1. Stemresultaten over 2012

Nadere informatie

2013 in het kort SAMENVATTING VAN HET JAARVERSLAG

2013 in het kort SAMENVATTING VAN HET JAARVERSLAG 2013 in het kort SAMENVATTING VAN HET JAARVERSLAG 1 Toelichting op het jaarverslag In het Jaarverslag 2013 legt het pensioenfonds uitgebreid verantwoording af over de ontwikkelingen, besluiten en gebeurtenissen

Nadere informatie

Persbijeenkomst ABP Jaarverslag 2010

Persbijeenkomst ABP Jaarverslag 2010 Persbijeenkomst ABP Jaarverslag 2010 Joop van Lunteren, vicevoorzitter Xander den Uyl, vicevoorzitter Amsterdam, 11 mei 2011 2010: jaar van contrasten Positief: - goed rendement - dekkingsgraad op 105%

Nadere informatie

Persbijeenkomst Jaarverslag ABP 2011

Persbijeenkomst Jaarverslag ABP 2011 Persbijeenkomst Jaarverslag ABP 2011 Henk Brouwer, voorzitter bestuur Amsterdam, 23 mei 2012 2011: een roerig jaar Positief: - positief rendement (8 miljard euro) - meer en beter inzicht in kosten - kostprijs

Nadere informatie

Populair beleggingsplan

Populair beleggingsplan Populair beleggingsplan versie oktober 2015 1 Inhoudsopgave Waarom belegt het pensioenfonds? 4 Wat is het doel van beleggen? 4 Wat levert beleggen op? 4 Er gaan toch ook risico s gepaard met beleggen?

Nadere informatie

2 VERANTWOORD BELEGGEN

2 VERANTWOORD BELEGGEN VER ANT WOORD BELEGGEN Samenvatting jaarverslag 2009 VERANTWOORD BEL Verantwoord beleggen loont en financieel en maatschappelijk rendement gaan heel goed samen. Verantwoord beleggen is het geheel van beleggingsactiviteiten

Nadere informatie

4.1. Algemene uitgangspunten 4.2. De beleggingsstrategie

4.1. Algemene uitgangspunten 4.2. De beleggingsstrategie Meer dan 1700 mensen hebben pensioenaanspraken opgebouwd bij Stichting Pensioenfonds Avery Dennison (in deze verklaring voortaan verder "pensioenfonds" genoemd). Zij zijn de (gewezen) deelnemers en pensioengerechtigden

Nadere informatie

BEST PRACTICES VOOR BETROKKEN AANDEELHOUDERSCHAP BESTEMD VOOR EUMEDION-DEELNEMERS VASTGESTELD OP 30 JUNI 2011

BEST PRACTICES VOOR BETROKKEN AANDEELHOUDERSCHAP BESTEMD VOOR EUMEDION-DEELNEMERS VASTGESTELD OP 30 JUNI 2011 BEST PRACTICES VOOR BETROKKEN AANDEELHOUDERSCHAP BESTEMD VOOR EUMEDION-DEELNEMERS VASTGESTELD OP 30 JUNI 2011 1.0 Inleiding 1.1 Eumedion-deelnemers vinden dat het op verantwoorde wijze uitoefenen van de

Nadere informatie

Maatschappelijk verantwoord beleggen en Corporate governance. Versie 14-04-2016

Maatschappelijk verantwoord beleggen en Corporate governance. Versie 14-04-2016 Maatschappelijk verantwoord beleggen en Corporate governance Versie 14-04-2016 Versie 14-04-2016 Maatschappelijk verantwoord beleggen en Corporate governance Deze brochure gaat over Maatschappelijk Verantwoord

Nadere informatie

DoubleDividend Management B.V.

DoubleDividend Management B.V. Management B.V. Best practices voor betrokken aandeelhouderschap Amsterdam, januari 2015 Management B.V. Herengracht 252 1016 BV Amsterdam Tel: +31 20 520 7660 contact@doubledividend.nl KVK nr. 30199843

Nadere informatie

pggm.nl PGGM Overtuigingen en Uitgangspunten ten aanzien van Verantwoord Beleggen

pggm.nl PGGM Overtuigingen en Uitgangspunten ten aanzien van Verantwoord Beleggen pggm.nl PGGM Overtuigingen en Uitgangspunten ten aanzien van Verantwoord Beleggen Mei 2014 PGGM Overtuigingen en Uitgangspunten ten aanzien van Verantwoord Beleggen Inleiding Dit document beschrijft de

Nadere informatie

CONSULTATIEDOCUMENT BEST PRACTICES VOOR BETROKKEN AANDEELHOUDERSCHAP BESTEMD VOOR EUMEDION-DEELNEMERS

CONSULTATIEDOCUMENT BEST PRACTICES VOOR BETROKKEN AANDEELHOUDERSCHAP BESTEMD VOOR EUMEDION-DEELNEMERS CONSULTATIEDOCUMENT BEST PRACTICES VOOR BETROKKEN AANDEELHOUDERSCHAP BESTEMD VOOR EUMEDION-DEELNEMERS 1.0 Inleiding 1.1 Eumedion-deelnemers vinden dat het op verantwoorde wijze uitoefenen van de aan de

Nadere informatie

Beleid ethisch beleggen

Beleid ethisch beleggen Beleid ethisch beleggen 1. Inleiding Ethisch of verantwoord beleggen houdt verband met maatschappelijk verantwoord ondernemen 1. Dit laatste komt erop neer dat ondernemers rekening houden met de omgeving

Nadere informatie

Voorgenomen beleid. Beleidsnota verantwoord beleggen Stichting Pensioenfonds ABP Najaar 2015 1/12

Voorgenomen beleid. Beleidsnota verantwoord beleggen Stichting Pensioenfonds ABP Najaar 2015 1/12 Voorgenomen beleid Beleidsnota verantwoord beleggen Stichting Pensioenfonds ABP Najaar 2015 1/12 Inleiding Om de pensioenen nu en in de toekomst te kunnen uitbetalen, moeten we de premies beleggen die

Nadere informatie

2012 in het kort TOELICHTING OP HET JAARVERSLAG

2012 in het kort TOELICHTING OP HET JAARVERSLAG 2012 in het kort TOELICHTING OP HET JAARVERSLAG 1 Toelichting op het jaarverslag In het Jaarverslag 2012 legt het pensioenfonds uitgebreid verantwoording af over de ontwikkelingen, besluiten en gebeurtenissen

Nadere informatie

Beleggingsbeleid Ardanta Risicobewustzijn Doelstellingen Beleggingsbeleid

Beleggingsbeleid Ardanta Risicobewustzijn Doelstellingen Beleggingsbeleid Beleggingsbeleid Ardanta Het beleggingsbeleid van Ardanta is uitbesteed aan de afdeling Financial Markets van ASR Nederland. Jaarlijks stellen wij het beleid in samenspraak met deze afdeling vast, waarna

Nadere informatie

Kwartaalbericht 2e kwartaal 2009

Kwartaalbericht 2e kwartaal 2009 Kwartaalbericht 2e kwartaal 2009 Dekkingsgraad 100% Belegd vermogen 74,7 miljard Rendement tweede kwartaal 8,4% Herstelplan goedgekeurd In het tweede kwartaal heeft Pensioenfonds Zorg en Welzijn een rendement

Nadere informatie

Stembeleid ASR Nederland

Stembeleid ASR Nederland Stembeleid ASR Nederland Inhoudsopgave 1. Inleiding 2. Nadere toelichting op het stembeleid van ASR Nederland 2.1. Algemene uitgangspunten van het stembeleid 2.1.1. Socially Responsible Investments (SRI)

Nadere informatie

Vastgoed en vastgoedfinancieringen

Vastgoed en vastgoedfinancieringen Vastgoed en vastgoedfinancieringen Dé strategisch vastgoedpartner voor pensioenfondsen Syntrus Achmea Real Estate & Finance is dé strategisch vastgoedpartner voor pensioenfondsen. Dankzij onze unieke

Nadere informatie

Vastgoed en vastgoedfinancieringen

Vastgoed en vastgoedfinancieringen Vastgoed en vastgoedfinancieringen Dé strategisch vastgoedpartner voor pensioenfondsen is dé strategisch vastgoedpartner voor pensioenfondsen. Dankzij onze unieke combinatie van pensioenexpertise en vastgoedexpertise

Nadere informatie

Duurzaamheidsanalyse bedrijven

Duurzaamheidsanalyse bedrijven De inspanningen van bedrijven op het vlak van duurzaam en maatschappelijk verantwoord ondernemen worden door KBC Asset Management beoordeeld volgens een evaluatiemodel dat werd opgesteld in samenwerking

Nadere informatie

Voor een houdbaar en betaalbaar inkomen voor later

Voor een houdbaar en betaalbaar inkomen voor later Vermogensbeheer Voor een houdbaar en betaalbaar inkomen voor later Een houdbaar en betaalbaar inkomen voor later. Dat is de belofte van uw pensioenfonds aan uw deelnemers. Verder gaan is nu zorgen voor

Nadere informatie

4 Internationaal mvo en ketenbeheer: een korte stand van zaken

4 Internationaal mvo en ketenbeheer: een korte stand van zaken 4 Internationaal mvo en ketenbeheer: een korte stand van zaken 4.1 Inleiding Waar staat het bedrijfsleven momenteel als het gaat om rapportage over internationaal mvo en ketenbeheer in het bijzonder? Dit

Nadere informatie

Kenmerk : B/09/2459/TW 21 december 2009 Onderwerp : Inventarisatie verantwoord beleggen

Kenmerk : B/09/2459/TW 21 december 2009 Onderwerp : Inventarisatie verantwoord beleggen Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid T.a.v. de heer mr J.P.H. Donner Postbus 90801 2509 LV DEN HAAG Kenmerk : B/09/2459/TW Onderwerp : Inventarisatie verantwoord beleggen Geachte heer Donner,

Nadere informatie

Beleggingsstatuut Longfonds (voorheen Astma Fonds)

Beleggingsstatuut Longfonds (voorheen Astma Fonds) Beleggingsstatuut Longfonds (voorheen Astma Fonds) April 2012 Inhoud 1. Algemeen...3 1.1 Inleiding...3 1.2 Wet- en regelgeving...3 2. Financiële middelen...3 2.1 Algemeen...3 2.2 Schulden en reserves...4

Nadere informatie

Seminar 'Aandeelhouderschap op de schop'

Seminar 'Aandeelhouderschap op de schop' Seminar 'Aandeelhouderschap op de schop' Case study collectief engagement 11 februari 2013 Ger Fehrenbach Senior Advisor Responsible Investment Stelling Institutionele beleggers dragen een grotere verantwoordelijkheid

Nadere informatie

Dutch Sustainability Research

Dutch Sustainability Research Dutch Sustainability Research Helpt u beter geïnformeerd beleggen ANP 2002/FOTO: PICTOR UNIPHOTO Dutch Sustainability Research Helpt u beter geïnformeerd beleggen Uw klant, bestuur of management vraagt

Nadere informatie

1/5. Stembeleid BNG Vermogensbeheer B.V. februari 2009

1/5. Stembeleid BNG Vermogensbeheer B.V. februari 2009 Stembeleid BNG Vermogensbeheer B.V. februari 2009 Inleiding In hoofdstuk 5.6 van de Wet op het financieel toezicht (Wft) zijn de bepalingen uit de Nederlandse corporate governance code (Code Tabaksblat)

Nadere informatie

Risicoprofielen voor Vermogensbeheer A la Carte

Risicoprofielen voor Vermogensbeheer A la Carte Risicoprofielen voor Vermogensbeheer A la Carte Inleiding Onze risicoprofielen 1. Wat is een risicoprofiel? 2. Wat zijn vermogenscategorieën? 3. Welke risicoprofielen gebruiken wij? Uw risicoprofiel 4.

Nadere informatie

Duurzaam Bankieren in 2015: hoogtepunten en vooruitblik. Waarde creëren voor onze stakeholders

Duurzaam Bankieren in 2015: hoogtepunten en vooruitblik. Waarde creëren voor onze stakeholders Duurzaam Bankieren in 2015: hoogtepunten en vooruitblik Waarde creëren voor onze stakeholders Duurzaam bankieren bij ABN AMRO ABN AMRO levert een scala aan producten en diensten aan particuliere, private

Nadere informatie

TETRALERT - ONDERNEMING VOORSTEL TOT HERZIENING VAN DE RICHTLIJN AANDEELHOUDERSRECHTEN

TETRALERT - ONDERNEMING VOORSTEL TOT HERZIENING VAN DE RICHTLIJN AANDEELHOUDERSRECHTEN TETRALERT - ONDERNEMING VOORSTEL TOT HERZIENING VAN DE RICHTLIJN AANDEELHOUDERSRECHTEN 1. Inleiding Op 9 april 2014 maakte de Europese Commissie aan het Europees Parlement een voorstel van richtlijn over

Nadere informatie

Teslin Capital Management BV. Fatsoenlijk Ondernemen en Investeren

Teslin Capital Management BV. Fatsoenlijk Ondernemen en Investeren Teslin Capital Management BV Fatsoenlijk Ondernemen en Investeren Versie november 2014 2 Onze visie: Een onderneming heeft als doel waarde te creëren op de lange termijn, met inachtneming van de belangen

Nadere informatie

Algemeen. 6. Publicatie Priciples De meest actuele versie van deze Principles of Fund Governance is te vinden op www.gilissen.nl.

Algemeen. 6. Publicatie Priciples De meest actuele versie van deze Principles of Fund Governance is te vinden op www.gilissen.nl. FUND GOVERNANCE Algemeen 1. Compliance functie Een directielid van de Beheerder is aangesteld als Compliance Officer. Deze ziet toe op de correcte naleving van: (i) de Prospectussen van de TG Fondsen;

Nadere informatie

Beleggingsstatuut Longfonds

Beleggingsstatuut Longfonds Beleggingsstatuut Longfonds April 2016 Inhoud 1. Algemeen... 3 1.1 Inleiding... 3 1.2 Wet- en regelgeving... 3 2. Financiële middelen... 3 2.1 Algemeen... 3 2.2 Schulden en reserves... 4 2.3 Doel en tijdshorizon

Nadere informatie

Sterke toename van beleggingen in Duits en Frans schuldpapier. Grafiek 1 - Nederlandse aankopen buitenlandse effecten

Sterke toename van beleggingen in Duits en Frans schuldpapier. Grafiek 1 - Nederlandse aankopen buitenlandse effecten Sterke toename van beleggingen in Duits en Frans schuldpapier Nederlandse beleggers hebben in 21 per saldo voor bijna EUR 12 miljard buitenlandse effecten verkocht. Voor EUR 1 miljard betrof dit buitenlands

Nadere informatie

bpfbouw Maatschappelijk verantwoord beleggen

bpfbouw Maatschappelijk verantwoord beleggen bpfbouw Maatschappelijk verantwoord beleggen INHOUDSOPGAVE 1 Inleiding 3 2 Wat is maatschappelijk verantwoord beleggen? 4 3 Waarom willen wij maatschappelijk verantwoord beleggen? 6 4 Hoe willen wij maatschappelijk

Nadere informatie

Het jaarverslag 2014 samengevat

Het jaarverslag 2014 samengevat Het jaarverslag 2014 samengevat Uw pensioenfonds blikt terug én vooruit Deelnemers 1.711 In 2014 verdiende het fonds 55,1 miljoen dankzij beleggen. Dat bedrag staat voor een rendement van 20,1%. Het fonds

Nadere informatie

Waarom engagement belangrijk is

Waarom engagement belangrijk is 1/7 Petercam Institutional Asset Management vindt drie zaken belangrijk wanneer het aankomt op Verantwoord Beleggen: 1. Belangrijke vragen stellen bij de gevolgen van onze activiteiten; 2. Een aandeelhouder

Nadere informatie

Hoe Triodos bedrijven selecteert op duurzaamheid. Presentatie voor TNM- werkgroep fondsen Ton Rennen, 25 Augustus 2015

Hoe Triodos bedrijven selecteert op duurzaamheid. Presentatie voor TNM- werkgroep fondsen Ton Rennen, 25 Augustus 2015 Hoe Triodos bedrijven selecteert op duurzaamheid Presentatie voor TNM- werkgroep fondsen Ton Rennen, 25 Augustus 2015 Inhoud Selectie van bedrijven Onderzoeksproces in vogelvlucht Bedrijven met duurzame

Nadere informatie

Verder zien. Meer weten.

Verder zien. Meer weten. Verder zien. Meer weten. 1 EEN SOLIDE LANGETERMIJN BELEGGING Dankzij de gebundelde expertise van topbeleggers 2 De beste beleggers voor de beste resultaten Toegang tot de meest exclusieve fondsen ter wereld

Nadere informatie

Verder zien. Meer weten. 1 EEN SOLIDE LANGETERMIJN BELEGGING Dankzij de gebundelde expertise van topbeleggers 2 De beste beleggers voor de beste resultaten Toegang tot de meest exclusieve fondsen ter wereld

Nadere informatie

Het beleggingsbeleid van Berben s Effectenkantoor

Het beleggingsbeleid van Berben s Effectenkantoor Het beleggingsbeleid van Berben s Effectenkantoor Waarschijnlijk baseert u uw keuze voor een vermogensbeheerder op diverse gronden. Mogelijk heeft u binnen uw netwerk al goede berichten over ons vernomen.

Nadere informatie

ZUINIGE ENERGIE EN KPN

ZUINIGE ENERGIE EN KPN ZUINIGE ENERGIE EN KPN KPN start op 30 oktober 2012 met nieuwe corporate campagne Het netwerk dat geeft om Nederland. Hierbij worden relevante maatschappelijke thema s belicht. In de eerste uiting, We

Nadere informatie

Persbericht. Jaarcijfers 2012 Triodos Investment Management. Triodos Beleggingsfondsen groeien met 7% in 2012

Persbericht. Jaarcijfers 2012 Triodos Investment Management. Triodos Beleggingsfondsen groeien met 7% in 2012 Persbericht Jaarcijfers 2012 Triodos Investment Management Triodos Beleggingsfondsen groeien met 7% in 2012 Zeist, 28 februari 2013 Het totaal aan vermogen van de door Triodos Investment Management beheerde

Nadere informatie

VERKLARING INZAKE BELEGGINGSBEGINSELEN

VERKLARING INZAKE BELEGGINGSBEGINSELEN VERKLARING INZAKE BELEGGINGSBEGINSELEN Waarom beleggen? Om de pensioenen betaalbaar te houden en liefst ook nog eens ieder jaar te kunnen beschermen tegen koopkrachtverlies, belegt ARCADIS Pensioenfonds

Nadere informatie

Achmea life cycle beleggingen

Achmea life cycle beleggingen Achmea life cycle beleggingen Scheiden. Uw pensioengeld in vertrouwde handen Wat betekent dat voor uw ouderdomspensioen? Interpolis. Glashelder Achmea life cycle beleggingen Als pensioenverzekeraar beleggen

Nadere informatie

Kwartaalbericht. 4e kwartaal 2014 Den Haag, 30 januari 2015. Samenvatting cijfers per 31 december 2014

Kwartaalbericht. 4e kwartaal 2014 Den Haag, 30 januari 2015. Samenvatting cijfers per 31 december 2014 Kwartaalbericht 4e kwartaal 2014 Den Haag, 30 januari 2015 Samenvatting cijfers per 31 december 2014 Dekkingsgraad: 111,5% Beleidsdekkingsgraad: 112,6% Belegd vermogen: 19,6 miljard Rendement 2014: 27,6%

Nadere informatie

Marktwaarde van de pensioenverplichtingen in het tweede kwartaal gestegen van 15.941 miljoen naar 16.893 miljoen ( 15.008 miljoen ultimo Q4 2013).

Marktwaarde van de pensioenverplichtingen in het tweede kwartaal gestegen van 15.941 miljoen naar 16.893 miljoen ( 15.008 miljoen ultimo Q4 2013). Kwartaalbericht 2014 Samenvatting Marktwaardedekkingsgraad per 30 juni 2014 129,5%, een toename van 0,9%-punt ten opzichte van 31 maart 2014. Over de eerste zes maanden steeg de marktwaardedekkingsgraad

Nadere informatie

2014 KPMG Advisory N.V

2014 KPMG Advisory N.V 02 Uitbesteding & assurance 23 Overwegingen bij uitbesteding back- en mid-office processen van vermogensbeheer Auteurs: Alex Brouwer en Mark van Duren Is het zinvol voor pensioenfondsen en fiduciair managers

Nadere informatie

Met gemak betrouwbaar en verantwoord beleggen

Met gemak betrouwbaar en verantwoord beleggen INVESTMENT OPPORTUNITY december 2013 Voor professionele adviseurs DE ROL VAN ESG IN HET BELEGGINGSPROCES VAN HET FONDS ROBECO Met gemak betrouwbaar en verantwoord beleggen Ondernemingen die rekening houden

Nadere informatie

Generali Beleggingsmogelijkheden Pensioen

Generali Beleggingsmogelijkheden Pensioen 1. Algemene informatie over dit document Waarom krijgt u dit document U krijgt deze informatie omdat u via uw werkgever deelneemt aan een pensioenregeling bij Generali. In uw pensioenregeling staat hoe

Nadere informatie

DE WINST VAN DUURZAAM ONDERNEMEN - WORDT GOED GEDRAG BELOOND? -

DE WINST VAN DUURZAAM ONDERNEMEN - WORDT GOED GEDRAG BELOOND? - DE WINST VAN DUURZAAM ONDERNEMEN - WORDT GOED GEDRAG BELOOND? - Jeroen Derwall Erasmus Universiteit Rotterdam Nationaal Sustainability Congres Bussum, 16 Maart 23 AGENDA Introductie Duurzaam Ondernemen

Nadere informatie

PRINCIPLES OF FUND GOVERNANCE COMMODITY DISCOVERY FUND Bijgewerkt tot 8 juli 2014

PRINCIPLES OF FUND GOVERNANCE COMMODITY DISCOVERY FUND Bijgewerkt tot 8 juli 2014 PRINCIPLES OF FUND GOVERNANCE COMMODITY DISCOVERY FUND Bijgewerkt tot 8 juli 2014 Principles of Fund Governance Pag. 1/5 1. INLEIDING Commodity Discovery Management B.V. (de Beheerder ) is de beheerder

Nadere informatie

Samen werken aan een BETERE WERELD. Goed, betaalbaar en duurzaam

Samen werken aan een BETERE WERELD. Goed, betaalbaar en duurzaam Samen werken aan een BETERE WERELD Goed, betaalbaar en duurzaam De wereld krijgt steeds vaker te maken met moeilijke vragenstukken over welvaart, milieu en economie. Vragen die te maken hebben met klimaat

Nadere informatie

Inmaxxa B.V. Principles van Fund Governance (versie: Oktober 2012)

Inmaxxa B.V. Principles van Fund Governance (versie: Oktober 2012) Inmaxxa B.V. Principles van Fund Governance (versie: Oktober 2012) Inleiding Het doel van deze Principles van Fund Governance (verder Principles ) is het geven van nadere richtlijnen voor alsmede een toelichting

Nadere informatie

Consumentenbrief beleggingen van. Tielkemeijer & Partners Vermogensbeheer

Consumentenbrief beleggingen van. Tielkemeijer & Partners Vermogensbeheer Consumentenbrief beleggingen van Tielkemeijer & Partners Vermogensbeheer Introductie Een groot aantal brancheorganisaties waaronder DSI, DUFAS, NVB, VBA en VV&A hebben het initiatief genomen om Consumentenbrief

Nadere informatie

Marktwaardedekkingsgraad per 31 maart 2014: 128,6%, een toename van 3,3%-punt ten opzichte van 31 december 2013.

Marktwaardedekkingsgraad per 31 maart 2014: 128,6%, een toename van 3,3%-punt ten opzichte van 31 december 2013. Kwartaalbericht 2014 Samenvatting Marktwaardedekkingsgraad per 31 maart 2014: 128,6%, een toename van 3,3%-punt ten opzichte van 31 december 2013. Meer informatie vindt u op de website. Beleggingsrendement

Nadere informatie

Stichting Bedrijfstakpensioenfonds voor het Schoonmaak- en Glazenwassersbedrijf

Stichting Bedrijfstakpensioenfonds voor het Schoonmaak- en Glazenwassersbedrijf Stichting Bedrijfstakpensioenfonds voor het Schoonmaak- en Glazenwassersbedrijf Dit is een uitgave van Stichting Bedrijfstakpensioenfonds voor het Schoonmaak- en Glazenwassersbedrijf. Versie: 01 juli 2013

Nadere informatie

Beleggingen institutionele beleggers in 2004 met 8,1 procent omhoog

Beleggingen institutionele beleggers in 2004 met 8,1 procent omhoog Publicatiedatum CBS-website Centraal Bureau voor de Statistiek 9 december 25 Beleggingen institutionele beleggers in 24 met 8,1 procent omhoog drs. J.L. Gebraad Centraal Bureau voor de Statistiek, Voorburg/Heerlen,

Nadere informatie

IN ZES STAPPEN MVO IMPLEMENTEREN IN UW KWALITEITSSYSTEEM

IN ZES STAPPEN MVO IMPLEMENTEREN IN UW KWALITEITSSYSTEEM IN ZES STAPPEN MVO IMPLEMENTEREN IN UW KWALITEITSSYSTEEM De tijd dat MVO was voorbehouden aan idealisten ligt achter ons. Inmiddels wordt erkend dat MVO geen hype is, maar van strategisch belang voor ieder

Nadere informatie

ING Private/Business Banking

ING Private/Business Banking ING Private/Business Banking Workshop Duurzaam Beleggen Congres Grip op je Vermogen 5/6 oktober 2012, Den Haag Jan van Hoven, consultant Susanne van de Wateringen, senior analist 1 Welkom op planeet Aarde

Nadere informatie

1. ALGEMENE RICHTLIJNEN

1. ALGEMENE RICHTLIJNEN Beleggingsstatuut JULI 2015 1. ALGEMENE RICHTLIJNEN 1.1. Statutaire doelstelling De Stichting voor Vluchteling-Studenten UAF, zich beroepend op de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens, stelt

Nadere informatie

Beleggingsaanbod a.s.r. Presentatie Astra Zeneca 27 oktober 2015

Beleggingsaanbod a.s.r. Presentatie Astra Zeneca 27 oktober 2015 Beleggingsaanbod a.s.r. Presentatie Astra Zeneca 27 oktober 2015 Onderdeel van a.s.r. a.s.r. is de Nederlandse verzekeringsmaatschappij voor alle verzekeringen. Bij a.s.r. werken ruim 3.900 medewerkers

Nadere informatie