WTCB EEN UITGAVE VAN HET WETENSCHAPPELIJK EN TECHNISCH CENTRUM VOOR HET BOUWBEDRIJF

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "WTCB EEN UITGAVE VAN HET WETENSCHAPPELIJK EN TECHNISCH CENTRUM VOOR HET BOUWBEDRIJF"

Transcriptie

1 WTCB EEN UITGAVE VAN HET WETENSCHAPPELIJK EN TECHNISCH CENTRUM VOOR HET BOUWBEDRIJF Foto: ISOMO nv ISSN TECHNISCHE VOORLICHTING 246 NA-ISOLATIE VAN SPOUWMUREN DOOR HET OPVULLEN VAN DE LUCHTSPOUW Juni 2012

2 TECHNISCHE VOORLICHTING NA-ISOLATIE VAN SPOUWMUREN DOOR HET OPVULLEN VAN DE LUCHTSPOUW De tekst van deze Technische Voorlichting werd opgesteld in de schoot van een speciaal hiertoe opgerichte werkgroep binnen het Technisch Comité Plafonneer- en voegwerken. Voorzitter Vice-voorzitter Leden Samenstelling van het TC Plafonneer- en voegwerken J. Van den Putte (Pubro-Gevelux-Isobel) J. Jacquemin (Jacquemin Plafonnage) J. Aerts (Jozef Aerts bvba), F. Armand (UNEP), B. Broekaert (BCCA), J.-P. Demuynck (Desta bvba), M. Dutry (Renovatiebedrijf Maarten Dutry bvba), E. Godderis (SECO), H. Hendriks (Entreprise Jointoyeur), G. Mostenne (Entreprise Mostenne), N. Naert (Febelcem), J. Peeters (Bedrijf Peeters), B. Rooze (Rooze bvba), D. Van Kerckhove (Confederatie Bouw, NaVAP), D. Verhaegen (Verhaegen Danny bvba) Ingenieurs-animatoren Y. Grégoire en A. Smits (WTCB) Ingenieurs TAC S. Eeckhout en L. Firket (WTCB) Samenstelling van de werkgroep Leden Verslaggevers M. Collings (Sibli), F. Coveliers (Confederatie Bouw), E. De Bolster (SECO), M. Delghust (UGent), M. Deroover (Isoprof), B. Deschoolmeester (BCCA), P. Falzone (FOD Economie), J. Grobet (Knauf Insulation), M. Henderieckx (WTCB), E. Jennen (Noten), G. Michaux (NAV), K. Michielsen (Caviso), L. Neirinckx (Styfabel), A. Pittoors (Bouwunie), T. Sels (CBI), G. Timmermans (CIR), Y. Trimbos (Nestaan), M. Van Den Bergh (BCCA), B. Vandermarcke (BCCA), C. Van Loock (Belgische Baksteen Federatie), D. Van Kerckhove (Confederatie Bouw, NaVAP), L. Vasseur (Belgische Baksteen Federatie), J. Verbeke (BCCA), K. Waer (Bouwunie), K. Willem (NAV), E. Winnepenninckx (WTCB), P. Wouters (WTCB) A. Janssens (UGent) en J. Wijnants (WTCB) Heeft eveneens zijn medewerking verleend aan de opstelling van dit document: M. Wagneur (ex-wtcb). WETENSCHAPPELIJK EN TECHNISCH CENTRUM VOOR HET BOUWBEDRIJF WTCB, inrichting erkend bij toepassing van de besluitwet van 30 januari 1947 Maatschappelijke zetel: Lombardstraat 42 te 1000 Brussel Dit is een publicatie van wetenschappelijke aard. De bedoeling ervan is de resultaten van het bouwonderzoek uit binnen- en buitenland te helpen verspreiden. Het, zelfs gedeeltelijk, overnemen of vertalen van de tekst van deze Technische Voorlichting is slechts toegelaten na schriftelijk akkoord van de verantwoordelijke uitgever. u

3 1 INLEIDING Doel en toepassingsgebied Aard van de werken Veiligheidsvoorwaarden tijdens de uitvoering van de werken... 6 INHOUD 2 BOUWKUNDIGE VOORWAARDEN EN AANDACHTSPUNTEN Types spouwmuren die in aanmerking komen voor na-isolatie Ongeïsoleerde spouwmuren Gedeeltelijk geïsoleerde spouwmuren Bestaande spouwmuren die achteraf van een buitenisolatie voorzien zullen worden Bouwkundige voorwaarden voor het na-isoleren van spouwmuren Gebouwkarakteristieken die de vochtbelasting van de gevel kunnen beïnvloeden Materiaaleigenschappen van het buitenspouwblad en toestand van de spouw Detaillering van de spouwmuur Zichtbare schade Bouwkundige aandachtspunten bij de uitvoering van de na-isolatie Uitzettingsvoegen Ventilatiekanalen, afvoerkanalen en leidingen in gevels Open stootvoegen Ventilatie van de kruipruimten Koudebruggen Openingen in het binnenspouwblad VOORAFGAANDE INSPECTIE Beoordeling van de geschiktheidsvoorwaarden Beoordeling van de aandachtspunten bij de uitvoering Bijkomende verbeteringswerken ISOLATIEPRODUCTEN Productfamilies Kunststofschuim Vezels Granulaten Verpakking, opslag en etikettering van de materialen Thermische prestaties

4 INHOUD 5 UITVOERINGSRICHTLIJNEN Voorbereidende werken Doorboring door de ventilatie- en afvoerkanalen Spouwafsluitingen Openingen in het binnenspouwblad Vulopeningen Boren van de vulopeningen Vulpatroon Meting van de spouwbreedte via de vulopeningen Fasering van het boren, het meten en het opvullen Het opvullen van de spouw Vulapparatuur Weersomstandigheden bij de uitvoering Het opvullen van de spouw Nazorg Afdichten van de vul-, controle- en ontluchtingsopeningen Afwerking OPVOLGING Controle van de volledige opvulling van de spouw Controle van de volumieke massa van het aangebrachte isolatiemateriaal Verslag van de uitgevoerde werken Nevenverschijnselen BIJLAGE 1 Terminologie en definities BIJLAGE 2 Checklist bij de voorafgaande inspectie BIJLAGE 3 Bepaling van de terreinruwheidscategorie BIJLAGE 4 Het verslag van de voorafgaande inspectie BIJLAGE 5 Het verslag van de uitgevoerde werken LITERATUURLIJST T

5 4

6 1 INLEIDING 1.1 DOEL EN TOEPASSINGS GEBIED Dit document heeft als oogmerk om de uitvoerende bedrijven (in de STS 71-1 [F1] aangeduid als de installateurs ) een aantal aanbevelingen aan te reiken voor de na-isolatie van spouwmuren door het opvullen van de luchtspouw. Het heeft uitsluitend betrekking op spouwmuren met een luchtspouw van minstens 50 mm (zie ook ) die opgebouwd zijn uit een binnenspouwblad uit dragend metselwerk of gewapend beton en uit een buitenspouwblad uit metselwerk. Houtskeletbouw met een parement van metselwerk komt in deze Technische Voorlichting niet aan bod. Gelet op het feit dat de thermische eisen die gesteld worden aan het bestaande woningenpark zich gestaag aan het verstrengen zijn, wordt er alsmaar vaker overgegaan tot de na-isolatie van ongeïsoleerde spouwmuren. Hierbij wordt het isolatieproduct in de spouw aangebracht via voorgeboorde openingen in het gevelmetselwerk of het binnenspouwblad. Deze techniek vormt dan ook een pragmatische oplossing om de thermische prestaties van bestaande spouwmuren te verbeteren zonder hinder voor de bewoners. Door het na-isoleren van een ongeïsoleerde spouwmuur kan de warmtedoorgangscoëfficiënt afhankelijk van de opbouw van de oorspronkelijke gevel en de warmteweerstand van het gebruikte isolatieproduct met een factor 2 tot 3 afnemen. Metingen, uitgevoerd tijdens een onderzoekspro- ject onder leiding van de UGent, hebben bovendien aangetoond dat de thermische prestaties van nageïsoleerde spouwmuren doorgaans aan de verwachtingen voldoen en ook behouden blijven in de tijd (zie afbeelding 1). Hoewel een na-isolatie met een geschikt product en door een gespecialiseerde uitvoerder hoofdzakelijk ingezet wordt voor de behandeling van bestaande spouwmuren (voor zover deze in goede staat verkeren, de spouw voldoende breed is en een voorafgaande inspectie aangetoond heeft dat de spouwmuren hiervoor geschikt zijn), kan deze techniek ook toegepast worden bij nieuwbouw. In voorkomend geval moet de ontwerper reeds van bij het ontwerp en de keuze van de bouwmaterialen rekening houden met de in dit document beschreven voorwaarden en aandachtspunten, evenals met de gewestelijke energieprestatieregelgevingen. Een andere specifieke toepassing is de na-isolatie van de luchtspouw van een bestaande ongeïsoleerde spouwmuur die achteraf voorzien zal worden van een buitenisolatiesysteem (bv. bij een renovatie). Naast de onlangs gepubliceerde normen NBN EN [B32] en NBN EN [B33], die verband houden met producten uit minerale wol en de toepassing ervan voor na-isolatiedoeleinden, zullen er binnenkort nog een aantal gelijkaardige normen verschijnen voor de andere isolatiematerialen. Wat de geharmoniseerde normen betreft, zijn de betrokken fabrikanten er op basis van de normatieve bijlage ZA toe verplicht om hun producten te voorzien van een CE-markering, over- U-WAARDE (W/m².K) 2,5 2,0 1,5 1,0 0,5 Afb. 1 Gemeten U-waarden bij nageïsoleerde spouwmuren [D2]. Vóór de na-isolatie Na de na-isolatie 0 ONDERZOCHTE WONINGEN 5

7 eenkomstig de Europese Bouwproductenrichtlijn 89/106/EEG [E5] ( 1 ). De hiervoor aangehaalde normen hebben voornamelijk betrekking op de fabrieksprestaties van de producten en houden slechts in beperkte mate rekening met de verwerking ervan. De uitvoeringsrichtlijnen die erin vermeld worden, zijn bovendien zeer beknopt en niet afdoende om de uitvoerende bedrijven te ondersteunen bij hun activiteiten. Deze TV heeft dan ook als oogmerk om te fungeren als een leidraad voor de goede uitvoering van de na-isolatie van spouwmuren, waarin rekening gehouden wordt met alle voornoemde ontwikkelingen en de recentste stand van de kennis. Ze vervangt eveneens de desbetreffende informatie uit de TV 178 [W4] en is in overeenstemming met de eisen uit de hiervoor vermelde STS 71-1 [F1]. 1.2 AARD VAN DE WERKEN Behoudens andersluidende of aanvullende bepalingen in de overeenkomst of het bestek, maken de volgende werken deel uit van het na-isolatieproces: een voorafgaande inspectie van de spouwmuur. Deze heeft tot doel om rekening houdend met de bouwkundige geschiktheidsvoorwaarden de haalbaarheid van de na-isolatie na te gaan en de eventueel noodzakelijke voorbereidende werken en nazorg te definiëren. Deze inspectie houdt onder meer een controle van de spouwbreedte en een visuele inspectie van de spouw in en wordt nauwkeurig beschreven in een schriftelijk verslag (zie 3) de voorbereidende werken. Het kan hier bijvoorbeeld gaan om het aanbrengen van verticale spouwbegrenzingen en spouwafdichtingen ter plaatse van de leidingdoorvoeren, het opvullen of afdichten van de doorvoeren in het buitenspouwblad, het opvullen of afdichten van de openingen in het binnenspouwblad of de binnenafwerking (bv. nabij rolluikkasten, stopcontacten, ingebouwde kasten ), of om het nazicht van deze werken indien deze voorafgaandelijk door derden uitgevoerd werden (zie 5.1) ( 1 ) Vanaf 1 juli 2013 zal dit moeten gebeuren in overeenstemming met artikel 4 van de Europese Verordening nr. 305/2011 [E6]. het boren van de vul- en ontluchtingsopeningen en het controleren van de spouwbreedte (zie 5.2) het afstellen en testen van de navulapparatuur en de ermee geproduceerde isolatieproducten en de eigenlijke na-isolatiewerkzaamheden (zie 5.3) het herstellen van de geboorde gaten met materialen die afgestemd zijn op de bestaande toestand en het bestaande uitzicht, de elementaire nazorgwerkzaamheden (bv. vrijmaken van eventueel verstopte kanalen, opnieuw aanbrengen van de vóór de uitvoering verwijderde roosters, verwijderen van afval) (zie 5.4) het opmaken van een verslag van de uitgevoerde werken, na de controle en herstelling van de gebeurlijke onvolkomenheden (zie 6). Hoewel de volgende werkzaamheden bij bepaalde projecten weliswaar belangrijk zijn om de gevel geschikt te maken voor na-isolatie, maken ze tenzij anders vermeld in de overeenkomst met de opdrachtgever geen deel uit van de eigenlijke na-isolatiewerken: het herstellen van de scheuren en de bewegingsbarsten in het buitenspouwblad het herstellen van de metselwerkvoegen die in slechte staat verkeren het aanbrengen van een waterkerende laag ter hoogte van de spouwonderbrekingen (bv. aan de voet van de gevel en boven de gevelopeningen) het aanbrengen van een waterwerende oppervlaktebehandeling, een buitenbepleistering of een andere regenwerende gevelafwerking. 1.3 VEILIGHEIDSVOORWAAR DEN TIJDENS DE UITVOE RING VAN DE WERKEN Volgens de richtlijnen van het Algemeen Reglement voor de Arbeidsbescherming (ARAB) en de Codex over het welzijn op het werk, moeten er doeltreffende collectieve veiligheidsmaatregelen getroffen worden om te voorkomen dat de arbeiders, het materiaal of het gebruikte gereedschap zouden kunnen vallen. Wanneer het omwille van de aard van de werkzaamheden niet mogelijk is om voornoemde voorzieningen te treffen, moet de veiligheid van de arbeiders op individuele wijze verzekerd worden. 6

8 2 BOUWKUNDIGE VOORWAARDEN EN AANDACHTSPUNTEN Dit hoofdstuk legt vast welke types spouwmuren in aanmerking kunnen komen voor na-isolatie en aan welke voorwaarden de muren minstens moeten voldoen om een kwalitatieve uitvoering te kunnen waarborgen. Daarnaast beschrijft het een aantal bouwkundige aandachtspunten die van belang zijn bij de voorbereiding van de na-isolatiewerken of die kunnen bijdragen tot een kwalitatieve renovatie (in combinatie met na-isolatie). 2.1 TYPES SPOUWMUREN DIE IN AANMERKING KOMEN VOOR NA-ISOLATIE Spouwmuren zijn een traditionele geveloplossing in streken met veel slagregen (België, Denemarken, Nederland, Verenigd Koninkrijk). Dergelijke muren bieden namelijk een goede bescherming tegen regendoorslag door hun opsplitsing in twee metselwerklagen die van elkaar gescheiden zijn door een spouw en voorzien zijn van drainagemogelijkheden. Traditionele spouwmuren met een luchtspouw bieden echter slechts beperkte thermische-isolatieprestaties en beantwoorden bijgevolg niet langer aan de maatschappelijke noden met betrekking tot de energieprestatie van gebouwen. Voor zover ze aan de vereiste bouwkundige voorwaarden voldoen (zie 2.2), kunnen de volgende types spouwmuren in aanmerking komen voor na-isolatie door het opvullen van de luchtspouw: bestaande of nieuw opgerichte ongeïsoleerde spouwmuren bestaande gedeeltelijk geïsoleerde spouwmuren bestaande ongeïsoleerde of gedeeltelijk geïsoleerde spouwmuren die achteraf voorzien zullen worden van een buitenisolatiesysteem (bv. in het kader van renovatiewerken) ONGEÏSOLEERDE SPOUW MUREN Zowel bestaande als nieuw opgerichte ongeïso- leerde spouwmuren kunnen nageïsoleerd worden door het opvullen van de luchtspouw. Een ongeïsoleerde spouwmuur is opgebouwd uit een binnenspouwblad uit dragend metselwerk of gewapend beton (al dan niet verder afgewerkt met pleisterlagen of dergelijke) en een buitenspouwblad uit metselwerk (al dan niet verder afgewerkt met een bepleistering of verflagen). Bij bestaande spouwmuren zijn beide spouwbladen doorgaans van elkaar gescheiden door een luchtspouw met een breedte die begrepen is tussen de 50 en de 70 mm. In een spouwmuur vervult het buitenspouwblad de functie van regenscherm. De luchtspouw fungeert hierbij als een capillaire snede, die tot doel heeft te vermijden dat er regendoorslag zou optreden naar het binnenspouwblad. Het regenwater dat bij hevige slagregen door het buitenspouwblad naar binnen dringt, loopt langs de spouwzijde naar beneden om vervolgens via de open stootvoegen boven de spouwafsluitingen (gevelaanzet, raamopeningen ) terug naar buiten afgevoerd te worden ter hoogte van de waterkerende laag. Het binnenspouwblad moet voldoende luchtdicht afgewerkt zijn (bv. door een bepleistering aan de binnenzijde) om de luchtdrukverschillen over de muur op te vangen en aldus te vermijden dat de door het buitenspouwblad binnengedrongen regen tot tegen het binnenspouwblad zou geblazen worden met mogelijke regendoorslag tot gevolg. De structurele verbinding tussen het binnen- en het buitenspouwblad wordt in de regel gerealiseerd door middel van spouwankers uit een corrosiebestendig materiaal (verzinkt staal, inox ) GEDEELTELIJK GEÏSOLEERDE SPOUWMUREN Bij bestaande gedeeltelijk geïsoleerde spouwmuren is er een luchtspouw aanwezig tussen het buitenspouwblad en de eerder in de spouw aangebrachte isolatieplaten. Het na-isoleren van deze spouw 7

9 biedt het voordeel dat de warmteweerstand van de spouwmuur toeneemt. Bovendien kunnen hierdoor ook de eventuele luchtstromingen ten gevolge van de slordige uitvoering van de oorspronkelijke isolatieplaten (en de hiermee gepaard gaande warmteverliezen) verhinderd worden. Bij deze toepassing dient men bij de keuze van het na-isolatieproduct wel de nodige aandacht te besteden aan het risico op inwendige condensatie tussen de bestaande en de nieuwe isolatie en aan de mogelijke indrukking van de bestaande isolatie bij het opvullen van de spouw BESTAANDE SPOUWMUREN DIE ACHTERAF VAN EEN BUITENISOLATIE VOORZIEN ZULLEN WORDEN Alvorens bestaande spouwmuren te voorzien van een buitenisolatie die afgewerkt zal worden met een regendichte bekleding (buitenbepleistering, bebording ), is het sterk aan te raden om de luchtspouw op te vullen met een isolatieproduct. Zodoende kan men immers vermijden dat er luchtstromingen zouden ontstaan aan de warme zijde van het buitenisolatiemateriaal. Indien dit niet gebeurt, kan er via de aanwezige openingen (bv. rondom de ramen of ter plaatse van de dakrand) lucht in de spouw beginnen te circuleren, waardoor de thermische prestaties van het buitenisolatiesysteem in het gedrang kunnen komen. Het aanbrengen van het na-isolatieproduct in de spouw heeft bovendien een positieve invloed op de totale warmteweerstand van het afgewerkte geheel. Bij dit type spouwmuren kunnen bepaalde van de in 2.2 vermelde voorwaarden daarenboven vervallen. Naargelang van de toegepaste techniek kan het bijvoorbeeld mogelijk zijn om ook over te gaan tot de navulling van spouwmuren die minder breed zijn dan geëist in 2.2.1, vermits een onregelmatig verdeelde vulling in voorkomend geval geen risico s inhoudt. 2.2 BOUWKUNDIGE VOORWAARDEN VOOR HET NA-ISOLEREN VAN SPOUWMUREN Alvorens men overgaat tot de opvulling van een bestaande spouwmuur met een isolatiemateriaal, dient men na te gaan of de spouwmuur hier wel voor geschikt is. In deze context dient men enerzijds aandacht te besteden aan de gebouwkarakteristieken die de vochtbelasting van de gevel kunnen beïnvloeden en anderzijds aan de materiaaleigenschappen van het buitenspouwblad. Ook de detailleringen en de reeds aanwezige schade mogen hierbij niet uit het oog verloren worden. De tot en met vormen, samen met de checklist uit bijlage 2 (p. 34), een leidraad voor de uitvoering van de voorafgaande inspectie. Naargelang van de toestand op de bouwplaats en de andere beschikbare gegevens kan men hier immers uit afleiden of na-isolatie al dan niet mogelijk is, welke punten extra aandacht vereisen en hoe men eventuele risico s of toekomstige schade kan beperken of uitsluiten. Indien men na-isolatie wenst toe te passen als isolatietechniek voor nieuwbouw, dienen de volgende paragrafen reeds in aanmerking genomen te worden vanaf het ontwerp en de keuze van de bouwmaterialen GEBOUWKARAKTERISTIEKEN DIE DE VOCHTBELASTING VAN DE GEVEL KUNNEN BEÏNVLOEDEN SPOUWBREEDTE Deze TV is van toepassing op spouwmuren met een nominale spouwbreedte ( 2 ) van minstens 50 mm. Ze doet daarentegen geen uitspraak over spouwmuren met een kleinere spouwbreedte, vermits er hieromtrent vooralsnog onvoldoende technische kennis voorhanden is. Aangezien in ons land naar schatting meer dan 80 % van de ongeïsoleerde spouwmuren een minimale breedte van 50 mm vertonen (zie afbeelding 2, p. 9), is het toepassingspotentieel van de na-isolatietechniek enorm. Bij een te geringe spouwbreedte bestaat het risico dat de spouw overbrugd zou worden door onregelmatigheden en verontreinigingen, zoals mortelresten (zie ). Daarnaast vertonen smallere spouwen het nadeel dat het, naargelang van het type isolatieproduct en de kwaliteit van uitvoering ( 2 ) Bij een ongeïsoleerde spouwmuur gaat het om de afmeting van de luchtspouw, gemeten tussen de naar de spouw gerichte vlakken van de metselstenen die verwerkt zijn in het binnen- en buitenspouwblad van de muur. Bij een gedeeltelijk geïsoleerde spouwmuur gaat het om de afmeting van de luchtspouw, gemeten tussen de naar de spouw gerichte vlakken van de aanwezige isolatieplaten en de metselstenen die verwerkt zijn in het binnen- en buitenspouwblad van de muur. De meetmethode wordt toegelicht in

10 12 % 55 % 6 % 70 mm x < 300 mm 50 mm x < 70 mm 30 mm x < 50 mm x < 30 mm 26 % Afb. 2 Breedte van de luchtspouw bij de Waalse eengezinswoningen (gebaseerd op ruim dossiers uit de PAE-databank). van de spouw, moeilijker wordt om het isolatieproduct correct te verdelen, waardoor de isolatieprestaties kunnen verminderen. Bovendien neemt de warmteweerstand van de isolatielaag af naarmate de spouwbreedte kleiner wordt MAXIMALE GEVELHOOGTE De belastingen ten gevolge van de wind en slagregen worden beoordeeld, rekening houdend met de hoogte van de na te isoleren gevelmuren en de terreinruwheidscategorieën, beschreven in de norm NBN EN [B19]. De werkwijze ter bepaling van de terreinruwheidscategorie wordt uit de doeken gedaan in bijlage 3 (p. 38). In het geval van onbeschermde, aan slagregen blootgestelde gevels moet de toepassing van naisolatie beperkt blijven tot gevels van minder dan 25 m hoog, die gelegen zijn in de terreinruwheidscategorieën III en IV, en tot gevels van minder dan 8 m hoog, die gelegen zijn in de terreinruwheidscategorie II. Tabel 1 (p. 10) geeft een beschrijving van de terreinruwheidscategorieën en de bijhorende maximale gevelhoogten. Indien de situatie waarin het gebouw zich bevindt aanleiding geeft tot hogere belastingen, moet de opdrachtgever een grondige analyse van de spouw voorzien, een risicoanalyse en naargelang van de resultaten hiervan eventuele maatregelen om regendoorslag te voorkomen (bv. het aanbrengen van een regenwerende gevelbekleding) AFSCHERMING VAN DE GEVELS In spouwmuren zorgt het buitenspouwblad uit metselwerk, samen met de gedraineerde spouw, voor een efficiënte bescherming tegen regendoorslag. De mate waarin er toch nog water doorheen het buitenspouwblad infiltreert en moet afgevoerd worden via de spouw, is afhankelijk van meerdere factoren : de terreinruwheidscategorie (zie ) de oriëntatie van de spouwmuur de doorlatendheid van de gevel (permeabiliteit van de gevelsteen, staat van het voegwerk, verwering ) (zie 2.2.2) de afscherming van de gevel. In onze contreien zijn het vooral muren met een westelijke, zuidwestelijke en zuidelijke oriëntering die blootgesteld worden aan slagregen (zie afbeelding 3, p. 10). Deze gevels zijn niet alleen onderhevig aan een grote hoeveelheid neerslag, maar ook aan felle wind en de daarmee gepaard gaande winddrukken, waardoor de infiltratieproblemen nog versterkt kunnen worden. Muren met een noordelijke, noordoostelijke en oostelijke oriëntering zijn doorgaans minder blootgesteld aan slagregen, maar kunnen in geval van neerslag soms toch bevochtigd worden als gevolg van wervels (bv. door de randeffecten of de bebouwde omgeving). Desalniettemin kan men voor gevels met een noordwestelijke tot noord- à zuidoostelijke oriëntering de maximale gevelhoogte hanteren die overeenstemt met een terreinruwheidscategorie die een klasse minder streng is [S1]. Om het risico op regenwaterinfiltratie te beperken, moeten de te isoleren gevels bovenaan afgeschermd worden met een afdekking die uitsteekt ten opzichte van het gevelvlak. Deze afdekking moet een voldoende helling hebben om het water van de gevel weg te leiden en moet bestaan uit een ondoorlatend materiaal. Alle uitsteeksels moeten aan hun onderkant voorzien zijn van een efficiënte druiplijst die zich op een toereikende afstand van de muur bevindt. Gevels die gelet op hun hoogte en ligging te sterk belast zijn om in aanmerking te komen voor na-isolatie, kunnen toch als beschermd beschouwd worden wanneer de oversteek (bv. balkon, kroonlijst, dakgoot ) een breedte L vertoont die minstens overeenstemt met 1/4 van de onderliggende te beschermen gevelhoogte H (zie afbeelding 4, p. 10). Bij de bepaling van de maximale gevelhoogte, uitgaande van de ruwheidscategorie, hoeft men het beschermde geveldeel (voor zover het om het bovenste gedeelte van de gevel gaat) niet in rekening te brengen. 9

11 Tabel 1 Maximale gevelhoogte van aan slagregen blootgestelde gevels, naargelang van de terreinruwheidscategorie. 0 I Terreinruwheidscategorie Zee of kuststreek die blootstaat aan zeewinden Meer of zone met uiterst weinig vegetatie die vrij is van obstakels Maximale gevelhoogte H max 0 m Voorbeelden II Zone met lage vegetatie (zoals gras), met of zonder alleenstaande obstakels (bomen, gebouwen) op een onderlinge afstand van minstens 20 keer hun hoogte 8 m III Zone met een regelmatige begroeiing, met alleenstaande gebouwen of obstakels op een onderlinge afstand van maximum 20 keer hun hoogte (bv. dorpen, voorsteden, permanente bossen) 25 m IV Stedelijke zones waar minstens 15 % van het oppervlak ingenomen wordt door gebouwen met een gemiddelde hoogte van meer dan 15 m 25 m Afb. 3 Gemiddelde slagregenintensiteit, vermenigvuldigd met de gemiddelde duur tijdens een jaar [W5]. W WSW WNW NW NNW N NNE NE ENE E ESE SE SSE H L L H/ % SW SSW S Afb. 4 Schematische voorstelling van de minimale breedte van de oversteek. 10

12 BINNENKLIMAAT Om vochtproblemen (bv. door overmatige inwendige condensatie) in de nageïsoleerde spouwmuur te vermijden, mag er in het te isoleren gebouw geen extreem vochtig binnenklimaat heersen. Voor gebouwen uit de binnenklimaatklasse IV (overdekte zwembaden, papierfabrieken ) is het na-isoleren van de spouwmuren af te raden, tenzij er gepaste vochtbeheersingsmaatregelen getroffen worden aan de hand van een voorafgaande hygrothermische studie. Voor meer informatie omtrent de controle van de binnenklimaatklasse, verwijzen we naar Infofiche nr. 11 [V1] MATERIAALEIGENSCHAPPEN VAN HET BUITENSPOUWBLAD EN TOESTAND VAN DE SPOUW DOORLATENDHEID VAN HET GEVELMETSELWERK In aanwezigheid van een sterk doorlatend buitenspouwblad kan er bij slagregen een grote hoeveelheid water naar de spouw infiltreren. De doorlatendheid van het gevelmetselwerk is enerzijds afhankelijk van de permeabiliteit van de gevelsteen en anderzijds van de continuïteit van de metsel voegen. Ook het type en de toestand van het voegwerk spelen hierbij een niet te onderschatten rol. Het voegwerk zorgt namelijk voor de afdichting van de eventuele lekken in het metselwerk, waardoor de regendichtheid sterk verbetert (zie TV 208 [W3]). Zo vertonen gevelstenen uit korrelbeton een grotere permeabiliteit dan bakstenen. Gelijmd metselwerk met ongevulde stootvoegen of verweerde gevels waarvan het voegwerk in slechte staat verkeert, vertonen evenzeer een open structuur. Foto: WTCB Afb. 5 Voorbeeld van verzorgd uitgevoerd gevelmetselwerk, waarvan het voegwerk in goede staat verkeert. Uit waterdichtheidsproeven op baksteenmetselwerk in halfsteensverband waarvan het voegwerk in goede staat verkeerde, is gebleken dat naargelang van het opgelegde drukverschil slechts 1 tot 3 % van het slagregendebiet op de gevel doorsloeg naar de spouw. Bij betonstenen en bij niet-gevoegd of gelijmd baksteenmetselwerk was dit 10 tot 50 % van het slagregendebiet [J1]. Teneinde het risico op vochtdoorslag te beperken, mag men niet overgaan tot de na-isolatie van sterk doorlatende gevels zonder een voorafgaande verbetering van hun regenwerende functie. Bij gevels met verweerde voegen kan het volstaan om het voegwerk te herstellen. In de andere gevallen kan er bijvoorbeeld een gevelbekleding of een buitenbepleisteringssysteem aangebracht worden GEVELSTEEN Indien de spouwmuur nageïsoleerd wordt, zal het buitenspouwblad in de winter blootgesteld worden aan een verhoogde vorstbelasting en zal het aan slagregen blootgestelde metselwerk minder snel kunnen drogen. Om het ontstaan van vorstschade te voorkomen, moet de kwaliteit van de in het buitenspouwblad toegepaste metselstenen bijgevolg van tevoren kritisch beoordeeld worden. Voor meer informatie omtrent de vorstbestendigheid van de gebruikte gevelmaterialen, kan men er hun technische fiches op naslaan, voor zover deze nog beschikbaar zijn. Om geschikt te zijn voor toepassing in nageïsoleerde spouwmuren, moeten de gevelstenen tot de klasse zeer vorstbestendig behoren. Voor bakstenen komt dit erop neer dat ze moeten beantwoorden aan de bepalingen uit de norm NBN B (en zijn addenda) [B1, B2, B3], of aan de blootstellingsklasse F2 volgens de norm NBN EN [B10], waarbij de directe vorstproef uitgevoerd wordt volgens de norm NBN B (en zijn addenda) [B4, B5, B6]. Betonstenen moeten op hun beurt beantwoorden aan de bepalingen uit de norm NBN EN [B11] en de Technische Voorschriften PTV [P1], terwijl men voor natuurstenen kan teruggrijpen naar de norm NBN EN [B12] en de TV 228 [W2]. Bij gebrek aan eenduidige technische gegevens, kan de toestand van de sterk aan slagregen en koude blootgestelde delen van het metselwerk (bv. ter plaatse van schouwen of dakranden of ter hoogte van het maaiveld) reeds een eerste indicatie geven van de vorstgevoeligheid van de steen. In geval van twijfel is het inschakelen van specialisten voor nader onderzoek op basis van vorstproeven noodzakelijk. 11

13 Afb. 6 Vorstschade aan bakstenen. Indien de gevel geen vorstschade vertoont, maar er toch twijfel bestaat over de vorstgevoeligheid van de stenen, kan men maatregelen treffen om de wateropname bij slagregen en het ermee gepaard gaande risico op vorstschade te beperken. Dit kan door het voorzien van een waterwerende oppervlaktebehandeling (hydrofobering) of een hechtende dampdoorlatende buitenbepleistering. Andere voorbeelden zijn het aanbrengen van doeltreffende dekstenen en/of maatregelen om de bevochtiging van de muurvoet tegen te gaan. Indien de gevel wel vorstschade vertoont, kan de verdere aantasting ervan voorkomen worden door het aanbrengen van een aangepaste blijvend regenwerende gevelafwerking (bv. een bebording of een buitenbepleistering op isolatiemateriaal). In voorkomend geval vormt de vorstgevoeligheid van het gevelmetselwerk niet langer een belemmering voor het na-isoleren van de spouw. Het louter aanbrengen van een waterwerende oppervlaktebehandeling of van een hechtende buitenbepleistering rechtstreeks op het beschadigde gevelmetselwerk biedt in dit geval evenwel onvoldoende garanties KWALITEIT VAN DE STEL- EN VOEGMORTEL Foto: WTCB Ook de stel- en voegmortel van het gevelmetselwerk zal na het isoleren van de spouwmuur blootgesteld worden aan een verhoogde vorstbelasting. Net zoals het geval was voor de gevelsteen, kan de toestand van de sterk aan slagregen blootgestelde geveldelen een eerste indicatie geven over de vorstgevoeligheid van de mortel. Vorstschade aan de stelmortel uit zich meestal onder de vorm van fijne horizontale scheurtjes. Soms kan ook een gelaagde structuur waargenomen worden. Indien men hem bekrast met een hard voorwerp, zal de aangetaste mortel aan het oppervlak bovendien slechts een geringe samenhang vertonen. 20 C 19 C 18 C 17 C 16 C 15 C 14 C 13 C 12 C 11 C 10 C 9 C 8 C 7 C 6 C 5 C 4 C 3 C 2 C 1 C 0 C -1 C -2 C -3 C -4 C -5 C -6 C -7 C -8 C -9 C -10 C Afb. 7 Temperatuurverloop in een spouwmuur vóór isolatie (links) en na isolatie (rechts). Na het aanbrengen van de isolatie is er dus een verhoogde vorstbelasting van het buitenspouwblad. We willen erop wijzen dat vorstschade aan de stelmortel vaak gepaard gaat met een zekere zwelling, waardoor het voegwerk uitgestoten wordt. In dit geval zal het uitslijpen en de loutere heropvoeging van de metselstenen geen soelaas bieden. Indien men vaststelt dat het gevelmetselwerk recentelijk hervoegd werd, dient men zich dan ook te informeren naar de beweegreden hiervoor. Indien de voegmortel vorstschade vertoont, kan deze verwijderd worden en vervolgens vervangen door een vorstbestendig alternatief dat aangepast is aan het type en de blootstelling van het metselwerk (zie TV 208 [W3]). In aanwezigheid van een vorstgevoelige stelmortel dringt er zich een meer ingrijpende aanpak op. Indien de gevel nog voldoende stabiel is, kan men ervoor opteren om een aangepaste regenwerende gevelafwerking (bv. een buitenbepleistering op isolatiemateriaal of een bebording) aan te brengen. Foto: WTCB Afb. 8 Vorstschade aan de stelmortel (gele kleur) en uitstoten van de voegen. 12

14 Afb. 9 Vorstschade bij geglazuurde bakstenen. Indien de stelmortel geen vorstschade vertoont, maar er twijfel bestaat omtrent de vorstgevoeligheid ervan, dient men de nodige voorzichtigheid aan de dag te leggen wanneer de precieze samenstelling ervan onbekend is (zie ook ). Dit geldt in het bijzonder wanneer men het gebruik van zuivere kalkmortels vermoedt of wanneer er fijn zand of zavel gebruikt werd bij de aanmaak ervan. In geval van ernstige twijfel kan men overgaan tot een analyse aan de hand van een slijpplaatje GEVELS MET EEN DAMP - REMMENDE AFWERKING Door een spouwmuur na te isoleren, verdwijnt de ventilatiemogelijkheid van de spouw. Voor muren uit ongeschilderd baksteenmetselwerk vormt dit geen enkel probleem, aangezien de spouwventilatie in voorkomend geval nauwelijks bijdraagt tot de droging ervan. Bij gevels met een dampremmende afwerking aan de buitenzijde, heeft de spouwventilatie echter wel een belangrijke invloed op het vochtgehalte van het buitenspouwblad. Om het risico op vorstschade te vermijden, is het bij gevels met een buitenspouwblad, opgebouwd uit stenen met een hoge diffusieweerstand (bv. geglazuurde baksteen, tegels, mozaïek...) of onvoldoende vorstbestendige stenen die voorzien zijn van een matig of sterk dampremmende afwerklaag, ten stelligste af te raden om de spouw na te isoleren. De na-isolatie van geverfde gevels kan wel in overweging genomen worden indien de gebruikte metselstenen en mortel voldoende vorstbestendig zijn. Indien het gaat om een matig tot sterk dampremmende afwerking, dient men er wel rekening mee te houden dat de droging van het metselwerk sterk afgeremd kan worden als de waterindringing (bv. via de onvermijdelijke scheurtjes in de gevel) niet volledig verhinderd wordt. Dit kan bij aan regen blootgestelde gevels plaatselijk aanleiding geven tot het loskomen van de verf en/of mos- en algengroei. De na-isolatie van de spouwmuur kan eveneens in overweging genomen worden indien de dampremmende gevelafwerking verwijderd wordt of naderhand voorzien van een aanvullende regendichte bekleding (buitenbepleistering op isolatie, bebording ). Het gebruik van dampopen verven (m d < 0,05 m volgens de norm NBN EN [B14]) levert normaalgesproken geen problemen op. In geval van twijfel dringt er zich een gespecialiseerde studie op. Bij bepleisterde gevels dient men vóór de na-isolatie van de spouwmuur na te gaan of de bestaande bepleistering op het buitenspouwblad in goede staat verkeert, een goede hechting aan het onderliggende metselwerk vertoont en over voldoende dampdoorlatende eigenschappen beschikt (zie hierboven). Zo nodig dient men de opdrachtgever te adviseren om het pleisterwerk te laten herstellen overeenkomstig de TV 209 [W1]. Opmerking: voor bepleisteringen hangen de eisen in verband met de diffusieweerstand ook af van de waterabsorptie (de zogenoemde Künzelcriteria) SPOUWANKERS Bij bestaande spouwmuren is de toestand van de spouwankers veelal onbekend. Hoewel het vanzelfsprekend niet mogelijk is om het aantal en de toestand van alle spouwankers in de gevel te verifiëren, kan men bij het normale nazicht van de spouwmuur wel melding maken van de doorgeroeste of ontbrekende ankers. In België werden in het verleden doorgaans vijf spouwankers per m² geplaatst en dit, volgens het patroon dat getoond wordt in afbeelding 11 (p. 14). Foto: WTCB Afb. 10 Nazicht van de spouwankers tijdens een endoscopisch onderzoek. Foto: Bouwonderneming Deleersnyder bvba 13

15 30 cm 30 cm Foto: WTCB Afb. 12 Een endoscopisch onderzoek kan vernauwingen zoals uitpuilende mortel in de luchtspouw aan het licht brengen. 75 cm Foto: WTCB Afb. 11 Verdeling van de spouwankers over de spouwmuur. Het na-isoleren van de spouwmuur mag de stabiliteit van het gevelmetselwerk en de integriteit van de spouwankers in geen geval nadelig beïnvloeden. Daarom is het belangrijk om materialen toe te passen die geen corrosieve invloed hebben. Dit kan bepaald worden volgens de STS 71-1 [F1]. Bestaande spouwmuren met beschadigde of onvoldoende spouwankers vereisen een aangepaste werkwijze. In de handel zijn er intussen tal van spouwankers verkrijgbaar die toegepast kunnen worden in het kader van de restauratie van bestaande spouwmuren LUCHTSPOUW Bij het na-isoleren van spouwen die verontreinigd zijn door mortelbaarden, mortelresten, puin, doorgemetselde stenen, doorstekende balkkoppen bestaat er een verhoogd risico op vochtdoorslag en een onvolledige opvulling. Indien er zones met plaatselijke vernauwingen vastgesteld worden, dient de uitvoerder deze via een endoscopische inspectie te controleren op verontreinigingen en obstructies teneinde na te gaan of een continue opvulling al dan niet mogelijk is (zie afbeelding 12). Men dient ook de nodige aandacht te besteden aan de mortelbaarden. Indien deze zodanig groot zijn dat de vrije ruimte plaatselijk kleiner wordt dan 30 mm, moet men op deze punten rekening houden met een verhoogd risico op vochtdoorslag. Ter plaatse van dergelijke vernauwingen is het dan ook aanbevolen om extra vulopeningen te boren, teneinde de gelijkmatige opvulling van de spouw te waarborgen DETAILLERING VAN DE SPOUWMUUR SPOUWDRAINERING In de spouwmuren zijn doorgaans membranen aanwezig om het eventueel ingedrongen regenwater via de open stootvoegen terug naar buiten af te voeren. Deze zouden bij voorkeur aangebracht moeten worden aan de voet van de gevels en boven elke onderbreking van de spouw (ramen, deuren ). Indien er geen spouwdrainering aanwezig is en dit aanleiding geeft tot vochtschade aan de binnenzijde, dient hieraan verholpen te worden vóór de na-isolatiewerken (zie ). Foto: WTCB Afb. 13 Spouwdrainering en open stootvoegen ter hoogte van een gevelopening. 14

16 LUCHTDICHTHEID Zoals hiervoor reeds aangegeven werd, dient het binnenspouwblad voldoende luchtdicht afgewerkt te zijn om te vermijden dat er vochtproblemen zouden ontstaan. De luchtdichtheid wordt gewoonlijk verzekerd door een bepleistering aan de binnenzijde van het binnenspouwblad. Wanneer het binnenspouwblad daarentegen uit zichtbaar gelaten metselwerk bestaat, wordt de luchtdichtheid in de regel gewaarborgd door een cementering aan de spouwzijde van het binnenspouwblad. In sommige gevallen is er enkel in de garage of de onbewoonde zolder van het gebouw geen binnenbepleistering aanwezig. In voorkomend geval kunnen de gevels toch in aanmerking komen voor na-isolatie, voor zover men rekening houdt met het feit dat er bij een sterke blootstelling occasioneel vochtvlekken kunnen ontstaan aan de binnenzijde. Gelet op het gebruik van voornoemde ruimten, levert dit doorgaans echter weinig problemen op ZICHTBARE SCHADE GEVELS MET TEKENEN VAN VOCHTSCHADE Gevels die tekenen van vochtschade vertonen, mogen niet zonder meer geïsoleerd worden. Zo kan de aanwezigheid van vochtvlekken aan het binnenoppervlak van de muur duiden op een onzorgvuldige uitvoering van de spouwmuur, waardoor het risico bestaat dat er ook na de isolatiewerken vochtproblemen zullen voorkomen. In voorkomend geval dient men in overleg met de opdrachtgever eerst de oorzaak van deze problemen trachten te achterhalen. Indien de vochtvlekken het gevolg zijn van regendoorslag of opstijgend vocht, dient men deze problemen te verhelpen alvorens men overgaat tot de na-isolatie van de spouw. Bij regendoorslag ter hoogte van de spouwonderbrekingen kan het soms volstaan om de stootvoegen boven de aanwezige membranen vrij te maken (zonder hierbij het membraan zelf te beschadigen). Gebrekkige hemelwaterafvoeren, dakranden en muurkappen moeten hersteld worden. Indien er oppervlaktecondensatie of schimmelvorming vastgesteld wordt, kan het na-isoleren in combinatie met een aangepaste verwarming en verluchting van de ruimten soelaas bieden (zie 2.3.5) SCHEUREN IN GEVELS Gevels waarvan het buitenspouwblad aanzienlijke scheuren vertoont, moeten hersteld worden, zelfs wanneer er binnenshuis geen vochtdoorslag is. Na het vaststellen van de scheuroorzaak en de stabilisatie ervan, kan een gepaste herstelling uitgevoerd worden, bijvoorbeeld door de scheuren uit te hakken en op te vullen met mortel. Grotere scheuren die het gevolg zijn van de thermische bewegingen van de gevel, dienen opgevuld te worden met een soepel blijvend materiaal (voegvulling). 2.3 BOUWKUNDIGE AANDACHTSPUNTEN BIJ DE UITVOERING VAN DE NA-ISOLATIE Wanneer voldaan is aan de bouwkundige voorwaarden uit 2.2, kan de spouwmuur in aanmerking komen voor na-isolatie. Hierbij dient men echter ook nog de hierna besproken aandachtspunten in het achterhoofd te houden UITZETTINGSVOEGEN Bij lange doorlopende gevels of geveldelen moeten er voldoende uitzettingsvoegen aanwezig zijn om de grotere thermische bewegingen van het metselwerk na het isoleren van de spouw op te vangen. Bij de bepaling van hun maximale tussenafstand dient men rekening te houden met het type metselwerk en de eventueel aanwezige gevelopeningen. Tabel 2 geeft een overzicht van de tussenafstanden l m die in de norm NBN EN en zijn nationale bijlage [B21, B22] aanbevolen worden voor nieuwe gebouwen en waarop men zich kan inspireren bij een risicoanalyse voor bestaande gebouwen waarin grotere tussenafstanden aangehouden werden. Bij bestaande gebouwen is de afstand tussen de uitzettingsvoegen vaak groter. Hoewel dit de na-isolatiewerken niet uitsluit, dient men in voorkomend geval wel rekening te houden met bijkomende thermische spanningen die aanleiding kunnen geven tot thermische scheurtjes in het gevelmetselwerk. Tabel 2 Door de norm NBN EN en zijn nationale bijlage aanbevolen tussenafstanden tussen de uitzettingsvoegen. Type metselwerk l m (m) Metselwerk uit baksteen of natuursteen 12 Metselwerk uit granulaatbeton 6 15

17 Scheurtjes die het gevolg zijn van de verhinderde thermische beweging van het buitenspouwblad (bv. ter hoogte van een aangestorte latei) kunnen zich na het isoleren meer beginnen af te tekenen ten gevolge van de sterkere thermische belasting van het buitenspouwblad. Op deze plaatsen is de aanwezigheid van oordeelkundig geplaatste voegen nog belangrijker. Indien er extra voegen noodzakelijk zijn, dient men erop toe te zien dat de stabiliteit van het metselwerk verzekerd blijft. Bij nieuwe, hoge gebouwen kunnen er ook in verticale richting op regelmatige tussenafstanden uitzettingsmogelijkheden voorzien worden, die normaalgesproken aangevuld worden met een spouwonderbreking en -drainering VENTILATIEKANALEN, AFVOERKANALEN EN LEIDINGEN IN GEVELS De positie en de toestand van de in de spouwmuur aanwezige ventilatiekanalen, afvoerkanalen en dergelijke (bv. horizontale doorvoeren van rookgasafvoeren, dampkappen, ventilatoren, droogkasten ) moeten vooraf gecontroleerd worden. Daar waar deze rechtstreeks uitmonden in de spouw, moeten ze aan hun omtrek afgedicht worden met een daartoe geëigend isolatiemateriaal. Er moeten eveneens openingen in het buitenspouwblad gemaakt worden om deze kanalen tot buiten te kunnen leiden. Deze openingen dienen afgeschermd te worden met behulp van een geschikt rooster. Indien de in de spouw aanwezige kanaaldoorvoeren schade vertonen, moeten deze vóór het naisoleren hersteld worden. In de luchtspouw kunnen er ook waterleidingen en elektrische leidingen aanwezig zijn. Wanneer de positie ervan niet langer gekend is, kunnen deze bij het boren van de vulopeningen beschadigd raken. De uitvoerder moet de opdrachtgever hier dan ook over bevragen. Indien hij vaststelt dat er zich waterleidingen aan de koude zijde van de spouw bevinden, dient hij de opdrachtgever hierover in te lichten, zodanig dat deze de leidingen kan laten verplaatsen om de bevriezing ervan te voorkomen OPEN STOOTVOEGEN De open stootvoegen aan de bovenzijde van het buitenspouwblad die vóór het isoleren van de spouw dienden voor de spouwventilatie, moeten blijvend afgedicht worden. De open stootvoegen aan de voet van het buitenspouwblad met een duidelijke afwateringsfunctie mogen daarentegen niet afgedicht worden. Ook de eventuele stootvoegen ten behoeve van de afwatering boven de lateien, de doorstekende vloeren, de balkons, de galerijen en soortgelijke constructies moeten onbelemmerd hun functie kunnen blijven vervullen. Als de na-isolatie van de spouwmuur gebeurt met losse granulaten, dient men de hierin te behouden openingen zodanig af te schermen dat de granulaten ingesloten blijven in de spouw zonder de afwatering ervan te verhinderen VENTILATIE VAN DE KRUIPRUIMTEN In oudere gebouwen wordt de ventilatie van de kruipruimten of kelders soms tot stand gebracht door in de spouw aangebrachte voorzieningen. Deze ventilatie mag niet in het gedrang komen door de plaatsing van het isolatiemateriaal. Indien het niet mogelijk is om de bestaande ventilatievoorzieningen te behouden, dienen er vervangende ventilatievoorzieningen aangebracht te worden. Hierbij dient men de nodige aandacht te besteden aan het te voorziene aantal (d.w.z. de totale grootte van het ventilatie-oppervlak) en de verdeling ervan over de gevel KOUDEBRUGGEN In bestaande spouwmuren komen er ter hoogte van de bouwknopen vaak onderbrekingen in de luchtspouw voor. Dit is bijvoorbeeld het geval bij tegen de gevel aangestorte raamlateien of ringbalken, of bij de dagkanten van ramen. Deze zones vormen koudebruggen, gekenmerkt door een plaatselijk verhoogd warmteverlies en een verlaagde oppervlaktetemperatuur (zie afbeelding 14, p. 17). In gebouwen met een vochtig binnenklimaat kunnen er op deze koude oppervlakken vochtproblemen ontstaan onder de vorm van schimmelgroei en oppervlaktecondensatie. In bestaande gebouwen zonder vochtproblemen, vormt de aanwezigheid van koudebruggen normaalgesproken geen belemmering voor het na-isoleren van de spouwmuur. De temperaturen aan het binnenoppervlak van nageïsoleerde spouwmuren liggen immers hoger dan bij ongeïsoleerde muren. Dit geldt in veel gevallen niet alleen in het vlak van de wand, maar ook ter plaatse van de koudebruggen (weliswaar in beperktere mate). Dit betekent dat een nageïsoleerde spouwmuur minder gevoelig zal zijn voor oppervlaktecondensatie en schimmelgroei dan zijn ongeïsoleerde tegenhanger. 16

18 Afb. 14 Veel voorkomende koudebruggen in bestaande gebouwen. Afbeelding 15 toont de berekende isothermen voor het binnenoppervlak van een spouwmuur in ongeïsoleerde en nageïsoleerde toestand, ter plaatse van de aansluiting ervan op een raamopening met een aangestorte betonlatei. Na de isolatie is er een duidelijke opwarming van het binnenspouwblad in het vlak van de muur op te merken, evenals van de hiermee in contact staande bouwknoop (koudebrug). Ter hoogte van de koudebrug blijven er wel verhoogde warmteverliezen bestaan. Deze kunnen verminderd worden door op deze plaats, naast de na-isolatie van de spouw, een aantal aangepaste isolatieoplossingen te voorzien. Indien het aanbrengen van een buitenisolatiesysteem niet mogelijk is, kan men het binnenoppervlak ter hoogte van de latei en de dagkant van het raam voorzien van een binnenisolatie (zie afbeelding 16) en een nieuwe binnenafwerking. De aanwezigheid van oppervlaktecondensatie en schimmel kan echter ook wijzen op een onvol- 20 C 19 C 18 C 17 C 16 C 15 C 14 C 13 C 12 C 11 C 10 C 9 C 8 C 7 C 6 C 5 C 4 C 3 C 2 C 1 C 0 C -1 C -2 C -3 C -4 C -5 C -6 C -7 C -8 C -9 C -10 C Afb. 15 Temperatuurverloop in de aansluiting tussen een spouwmuur en een raamopening vóór isolatie (links) en na isolatie (rechts). Ook ter plaatse van de koudebrug verhoogt de oppervlaktetemperatuur door het na-isoleren. Afb. 16 Plaatselijke toepassing van een binnenisolatie om de impact van de koudebrug te reduceren. 17

19 doende verwarming en ventilatie. In het kader van een energetische renovatie is het dan ook belangrijk dat de opdrachtgever een natuurlijk of mechanisch ventilatiesysteem voorziet, indien de woning door de uitvoering van de verschillende isolatie-ingrepen dermate luchtdicht geworden is dat men geen comfortabel binnenklimaat meer kan handhaven. Indien men ervoor opteert om na-isolatie toe te passen bij nieuwbouw, dient men het ontstaan van koudebruggen te vermijden door een correct, koudebrugarm ontwerp. Zo moet de ontwerper de na te isoleren luchtspouw consequent doortrekken over de volledige geveloppervlakte en spouwafsluitingen met thermisch geleidende materialen vermijden OPENINGEN IN HET BINNENSPOUWBLAD Het binnenspouwblad mag geen openingen vertonen waarlangs het isolatiemateriaal zou kunnen naar binnen geblazen of geïnjecteerd worden. Dergelijke openingen moeten dan ook vóór de naisolatiewerken opgevuld of afgedicht worden (zie 5.1.3). 18

20 3 VOORAFGAANDE INSPECTIE Het is de verantwoordelijkheid van het uitvoerende bedrijf om na te gaan of de spouwmuur beantwoordt aan de in 2 beschreven geschiktheidsvoorwaarden voor na-isolatie. Dit dient te gebeuren aan de hand van een voorafgaande inspectie door een gekwalificeerde uitvoerder. Tijdens deze inspectie wordt de spouwmuur zowel uitwendig als inwendig aan een grondig onderzoek onderworpen (bv. met behulp van een endoscoop). Elk gebouw moet individueel beoordeeld worden, aangezien de situatie van gebouw tot gebouw verschillend is. Hierbij dient steeds de nodige aandacht uit te gaan naar de aspecten waarvan het uitvoerende bedrijf weet dat ze de correcte uitvoering in het gedrang kunnen brengen. De uitvoerder van de inspectie dient zijn bevindingen in het inspectieverslag te noteren (zie hiervoor bijlage 4, p. 40). 3.1 BEOORDELING VAN DE GESCHIKTHEIDSVOOR WAARDEN Tijdens de voorafgaande inspectie moeten ten minste de volgende geschiktheidsvoorwaarden gecontroleerd worden (zie 2.2): het muurtype. Gaat het om een ongeïsoleerde spouwmuur, een geïsoleerde spouwmuur of een massieve muur? De ouderdom van de muur kan een indicatie geven over diens opbouw, de breedte van de spouw en het feit of deze al dan niet geïsoleerd is de spouwbreedte de gevelhoogte en de blootstelling ervan de bestemming en de binnenklimaatklasse van het gebouw de toestand van de gevel (scheurvorming, vorstgevoeligheid, kwaliteit van het voegwerk, kwaliteit van de verflagen of de aanwezige buitenbepleistering ) de mogelijke tekenen van vochtschade aan de binnen- of buitenzijde de toestand van de spouw (bv. aanwezigheid en staat van de spouwankers ) de luchtdichtheid van het binnenspouwblad. Voor de inschatting van de spouwbreedte en de analyse van de toestand van de spouw is het nodig om de muur te voorzien van een aantal controleopeningen en vervolgens een endoscopisch onderzoek uit te voeren. Bij de interpretatie van de aldus behaalde resultaten dient men steeds een zekere veiligheidsmarge in acht te nemen. De beoordeling van de geschiktheidsvoorwaarden kan tot één van de volgende conclusies leiden: de spouwmuur voldoet aan alle bouwkundige voorwaarden uit 2.2 en komt dus in aanmerking voor na-isolatie de spouwmuur is ongeschikt voor na-isolatie de spouwmuur voldoet niet aan alle bouwkundige voorwaarden uit 2.2, maar kan in aanmerking komen voor na-isolatie indien er bepaalde verbeteringswerken uitgevoerd worden om zekerheid te krijgen omtrent de geschiktheid van de spouwmuur voor na-isolatie, is er een meer gespecialiseerd onderzoek vereist (bv. vorstproeven, meting van het binnenklimaat ). 3.2 BEOORDELING VAN DE AANDACHTSPUNTEN BIJ DE UITVOERING Om te kunnen komen tot een correcte prijsbepaling en voorbereiding van de na-isolatiewerken, dienen de volgende punten in aanmerking genomen te worden (en desgevallend genoteerd in het inspectieverslag): de toegankelijkheid en bereikbaarheid van de te isoleren gevelvlakken de afmetingen van de te isoleren gevelvlakken de inschatting van het op te vullen spouwvolume de aan te brengen spouwbegrenzingen (afsluiting van de spouw ten opzichte van de aanpalende woningen of de niet te isoleren gevelvlakken) de aanwezigheid van open stootvoegen (voor de ventilatie of de drainage van de spouw) en een spouwdrainering de aanwezigheid van doorvoeren voor rookgasafvoerkanalen, leidingen doorheen de spouwmuur de aanwezigheid van ventilatievoorzieningen voor de kruipkelders 19

Na-isolatie van spouwmuren door insitu vullen van de luchtspouw. Kwaliteitsborging

Na-isolatie van spouwmuren door insitu vullen van de luchtspouw. Kwaliteitsborging Na-isolatie van spouwmuren door insitu vullen van de luchtspouw Kwaliteitsborging Jörg Wijnants Afdeling Technisch Advies WTCB 1 Het Energierenovatieprogramma 2020 van de Vlaamse overheid Het programma

Nadere informatie

Na-isolatie van bestaande buitenmuren Studiedag 7 februari 2012 Consciencegebouw, Brussel. Navullen van spouwmuren met isolatie in de praktijk

Na-isolatie van bestaande buitenmuren Studiedag 7 februari 2012 Consciencegebouw, Brussel. Navullen van spouwmuren met isolatie in de praktijk Na-isolatie van bestaande buitenmuren Studiedag 7 februari 2012 Consciencegebouw, Brussel Navullen van spouwmuren met isolatie in de praktijk Arnold Janssens, Onderzoeksgroep Bouwfysica (BFG) Faculteit

Nadere informatie

Bekeken vanuit de praktijk

Bekeken vanuit de praktijk Bekeken vanuit de praktijk Tom Sels: Voorzitter Vakvereniging binnen Confederatie bouw van na-isolatiebedrijven (CBI-CCI), sectorvertegenwoordiging voor de aannemer (31 actieve leden) Zaakvoerder van Vivixtum:

Nadere informatie

Na-isoleren van bestaande buitenmuren

Na-isoleren van bestaande buitenmuren Na-isoleren van bestaande buitenmuren Spouwvulling meest kostenefficiënte techniek (Foto: Rockwool) Hoe isoleer je bestaande buitenmuren: in de spouw, aan de binnenzijde of aan de buitenzijde? In deze

Nadere informatie

Drempeldetaillering voor toegankelijk buitenschrijnwerk

Drempeldetaillering voor toegankelijk buitenschrijnwerk Drempeldetaillering voor toegankelijk buitenschrijnwerk Eddy Mahieu Hoofdadviseur Technisch Advies Probleemstelling We WILLEN: een drempelloze, rolstoeltoegankelijke woning realiseren MAAR zonder dat door

Nadere informatie

Navullen van bestaande spouwmuren: bevindingen uit meetcampagnes

Navullen van bestaande spouwmuren: bevindingen uit meetcampagnes 21 mei 2015, Auditorium TU/e Navullen van bestaande spouwmuren: bevindingen uit meetcampagnes Arnold Janssens, Onderzoeksgroep Bouwfysica Faculteit Ingenieurswetenschappen en Architectuur Universiteit

Nadere informatie

Onvolkomenheden in de isolatie van de gebouwschil

Onvolkomenheden in de isolatie van de gebouwschil Wetenschappelijk en Technisch Centrum voor het Bouwbedrijf http://www.wtcb.be Implicaties van lageenergieconstructies voor de ruwbouw Onvolkomenheden in de isolatie van de gebouwschil Sven Eeckhout, ing.,

Nadere informatie

Duurzaam bouwen. Muren

Duurzaam bouwen. Muren Duurzaam bouwen Muren 1 % zonder isolatie Muren isoleren waar staan we?? 100 80 60 40 20 0 1998 2001 2003 2005 2008 2020 2 Ouderdom woning 3 Energieverlies per 100 m² ca. 1500 m³ aardgas of 1500 liter

Nadere informatie

Duurzaam bouwen. Muren

Duurzaam bouwen. Muren Duurzaam bouwen Muren 1 % zonder isolatie Muren isoleren waar staan we? 100 80 60 40 20 0 1998 2001 2003 2005 2008 2020 2 Ouderdom woning 3 Energieverlies per 100 m² ca. 1500 m³ aardgas of 1500 liter stookolie

Nadere informatie

Na-isolatie: geïntegreerd versus gefaseerd

Na-isolatie: geïntegreerd versus gefaseerd Passiefhuis-Platform vzw De REFLEX voor energiebewust bouwen Na-isolatie: geïntegreerd versus gefaseerd Na-isolatie: geïntegreerd versus gefaseerd Ir. Arch. Wouter Hilderson, technisch adviseur Wouter.hilderson@passiefhuisplatform.be

Nadere informatie

Na-isolatie van muren

Na-isolatie van muren Na-isolatie van muren Aandachtspunten en kwaliteitsbewaking Joost Beke, expert-architect (joost.beke@expert-architect.be) Na-isolatie van muren Inleiding Mogelijkheden Algemene aandachtspunten Isolatietechnieken

Nadere informatie

Gevels. 4.1. Inleiding. 4.2. Massieve gevel. 4.3. Spouwmuren. functie van de gevel prestatie-eisen van toepassing op gevels

Gevels. 4.1. Inleiding. 4.2. Massieve gevel. 4.3. Spouwmuren. functie van de gevel prestatie-eisen van toepassing op gevels Gevels 4.1. Inleiding 4.2. Massieve gevel 4.3. Spouwmuren functie van de gevel prestatie-eisen van toepassing op gevels traditionele gevel, isolerende blokken binnen- en buitenisolatie 4.1. Inleiding GEVELS

Nadere informatie

BATIBOUW 2011 25 februari 2011

BATIBOUW 2011 25 februari 2011 Wetenschappelijk en Technisch Centrum voor het Bouwbedrijf www.wtcb.be BATIBOUW 2011 25 februari 2011 Antoine Tilmans, ir Afdeling Klimaat, Installaties en Energieprestatie WTCB - Wetenschappelijk en Technisch

Nadere informatie

Navulling van spouwmuren: stand van zaken & ervaringen uit metingen

Navulling van spouwmuren: stand van zaken & ervaringen uit metingen Brussel 10 september 2009 Na-isolatie van muren wat zijn de mogelijkheden? Navulling van spouwmuren: stand van zaken & ervaringen uit metingen A. Janssens, M. Delghust Bouwfysica Groep Vakgroep Architectuur

Nadere informatie

INDIVIDUELE TAAK OPLEIDINSONDERDEEL CONSTRUCTIES 1. JULIE VANDENBULCKE MAK 1 E Aannemer: Luc Vandermeulen

INDIVIDUELE TAAK OPLEIDINSONDERDEEL CONSTRUCTIES 1. JULIE VANDENBULCKE MAK 1 E Aannemer: Luc Vandermeulen INDIVIDUELE TAAK OPLEIDINSONDERDEEL CONSTRUCTIES 1 JULIE VANDENBULCKE MAK 1 E Aannemer: Luc Vandermeulen Inhoud 1. 1 ste constructiedetail... 2 2. 2 de constructiedetail... 3 3. Beschrijving van de opbouw

Nadere informatie

Thermische isolatie van bestaande platte daken

Thermische isolatie van bestaande platte daken Thermische isolatie van bestaande platte daken In onze maatschappij gaat steeds meer aandacht naar energiebesparingen, milieubescherming en comfort, wat een doordachte thermische isolatie van de gebouwschil

Nadere informatie

Drempel(loo)s zonder hindernissen

Drempel(loo)s zonder hindernissen 11/06/2010 Drempel(loo)s zonder hindernissen Stefan Danschutter Contact: sda@bbri.be, Av. P. Holoffe 21, B-1342 Limelette, Tel: 02/655.77.11 Probleemstelling We willen een drempelloze, rolstoeltoegankelijke

Nadere informatie

Opleiding Duurzaam gebouw: Renovatie met een hoge energie-efficiëntie: technische details Leefmilieu Brussel

Opleiding Duurzaam gebouw: Renovatie met een hoge energie-efficiëntie: technische details Leefmilieu Brussel Opleiding Duurzaam gebouw: Renovatie met een hoge energie-efficiëntie: technische details Leefmilieu Brussel ISOLATIE VAN MUREN BIJ RENOVATIE Pierre DEMESMAECKER Institut de Conseil et d Etudes en Développement

Nadere informatie

C o n s t r u c t i e s 1

C o n s t r u c t i e s 1 Individuele taak constructies Andreas Geldof Bouwheer: Lecobouw BVBA Architect: Hans Geldof Aannemer: Ronny Bernaert Ligging: Handzamestraat 3, 8840 Staden C onstructies 1 Opzoekingswerk WTCB, korte samenvatting

Nadere informatie

1. Principe. 2. De EPB regelgeving. Informatie en ondersteuning. Opmerkingen

1. Principe. 2. De EPB regelgeving. Informatie en ondersteuning. Opmerkingen Informatie en ondersteuning EPB Gebouwschil: thermische isolatie, oververhitting, luchtdichtheid Thermische isolatie van gevels en andere muren die het beschermde volume begrenzen Verschenen: april 2014

Nadere informatie

Na-isoleren van bestaande buitenmuren

Na-isoleren van bestaande buitenmuren Na-isoleren van bestaande buitenmuren Tips om probleemloos binnenisolatie te voorzien Hoe isoleer je bestaande buitenmuren: in de spouw, aan de binnenzijde of aan de buitenzijde? In deze reeks artikels

Nadere informatie

Alles over verbouwen en renoveren!

Alles over verbouwen en renoveren! 1. Algemeen Alles over verbouwen en renoveren! Belangrijkste functie van thermische isolatie is het beperken van het energieverbruik en de reductie van de CO 2 uitstoot (milieu). Voor het isoleren van

Nadere informatie

STS 71-2 Systemen voor de buitenisolatie van gevels STS 71-2 Voorstelling

STS 71-2 Systemen voor de buitenisolatie van gevels STS 71-2 Voorstelling STS 71-2 Systemen voor de buitenisolatie van gevels 1 STS 71-2 Voorstelling STS? Onderwerp van de STS 71-2 Prestaties? Prestaties in de STS 71-2 Realisatie van prestaties op de bouwplaats 2 1 STS 71-2

Nadere informatie

Binnenisolatie: fysische fenomenen van warmte- lucht en vochttransport

Binnenisolatie: fysische fenomenen van warmte- lucht en vochttransport Binnenisolatie: fysische fenomenen van warmte- lucht en vochttransport A. Janssens Onderzoeksgroep Bouwfysica, Constructie en Klimaatbeheersing Vakgroep Architectuur en Stedenbouw, Universiteit Gent Met

Nadere informatie

Heeft luchtdicht bouwen wel zin? copyright: Innoceal bvba

Heeft luchtdicht bouwen wel zin? copyright: Innoceal bvba Heeft luchtdicht bouwen wel zin? HEEFT LUCHTDICHT BOUWEN WEL ZIN? WAAROM? - Europees streven naar energieneutrale gebouwen tegen 2020 - bouwregelgeving volgt en verlaagt gestaag het toegelaten E-peil -

Nadere informatie

DEEL 1: Buitenmuren. L. Lassoie & J. Wijnants Afdeling Technisch Advies WTCB

DEEL 1: Buitenmuren. L. Lassoie & J. Wijnants Afdeling Technisch Advies WTCB Constructiedelen en bouwdetails DEEL 1: Buitenmuren L. Lassoie & J. Wijnants Afdeling Technisch Advies WTCB Thermische isolatie Luchtdichtheid 1 Film luchtdichtheid De volgende film van een 10-tal minuten

Nadere informatie

6IWc Volbouw 1. Deel 2: Volbouw

6IWc Volbouw 1. Deel 2: Volbouw 6IWc Volbouw 1 Inleiding Deel 2: Volbouw Er zijn verschillende manieren voor het bouwen van een passief huis. Een van die technieken is de volbouw techniek. Het wordt ook wel soms de traditionele manier

Nadere informatie

Binnenisolatie van Buitenmuren

Binnenisolatie van Buitenmuren Binnenisolatie van Buitenmuren 1 Paul Steskens - Xavier Loncour - Anneleen Acke - Jörg Wijnants Wetenschappelijk en Technisch Centrum voor het Bouwbedrijf - WTCB Lombardstraat 42 B-1000 Brussel Belgïe

Nadere informatie

Na-isoleren van bestaande buitenmuren

Na-isoleren van bestaande buitenmuren Na-isoleren van bestaande buitenmuren Buitengevelisolatie Hoe isoleer je bestaande buitenmuren: in de spouw, aan de binnenzijde of aan de buitenzijde? In deze reeks artikels zetten we de verschillende

Nadere informatie

Materiaaltechnische sanering van metselwerk, ter voorbereiding van een energetische renovatie

Materiaaltechnische sanering van metselwerk, ter voorbereiding van een energetische renovatie Materiaaltechnische sanering van metselwerk, ter voorbereiding van een energetische renovatie Yves Vanhellemont Wetenschappelijk en Technisch Centrum voor het Bouwbedrijf Waarom? Een energetische renovatie

Nadere informatie

ATG 12/2884. Technische Goedkeuring ATG met Certificatie. Geldig van 28/06/2012 tot 31/08/2013. 1 Doel en draagwijdte van de technische goedkeuring

ATG 12/2884. Technische Goedkeuring ATG met Certificatie. Geldig van 28/06/2012 tot 31/08/2013. 1 Doel en draagwijdte van de technische goedkeuring Technische Goedkeuring ATG met Certificatie Goedkeurings- en Certificatie-operator Na-isolatie van spouwmuren met polyurethaan BAYMER AL 790 / DESMODUR 44 V 20 L ATG 12/2884 Goedkeuringshouder Geldig van

Nadere informatie

Wetenschappelijk en Technisch Centrum voor het Bouwbedrijf http://www.wtcb.be De plaatsing van dichtingsmembranen onder dorpels

Wetenschappelijk en Technisch Centrum voor het Bouwbedrijf http://www.wtcb.be De plaatsing van dichtingsmembranen onder dorpels De plaatsing van dichtingsmembranen onder dorpels Workshop Buitenschrijnwerk-oplossingen voor toegankelijkheid 21 februari 2008 Inhoud van de voordracht: Het werkingsprincipe van de spouwmuur; Membranen

Nadere informatie

Spouwmuurisolatie. Dinsdag 14 mei 2013 Wevelgem

Spouwmuurisolatie. Dinsdag 14 mei 2013 Wevelgem Spouwmuurisolatie Dinsdag 14 mei 2013 Wevelgem Wie Wat doet is VZW de VZW ZonneWinDT? BeauVent cvba investeert ZonneWinDT vzw sensibiliseert aandeelhouders Zon Wind Koolzaadolie Tijdbon BeauVent Voordrachten

Nadere informatie

Waterdichtheid verzekeren ter hoogte van aansluitingen tussen wanden: een noodzaak! Laurent Lassoie Jörg Wijnants Afdeling Technisch Advies WTCB

Waterdichtheid verzekeren ter hoogte van aansluitingen tussen wanden: een noodzaak! Laurent Lassoie Jörg Wijnants Afdeling Technisch Advies WTCB Waterdichtheid verzekeren ter hoogte van aansluitingen tussen wanden: een noodzaak! Laurent Lassoie Jörg Wijnants Afdeling Technisch Advies WTCB Inleiding Infiltraties 54 % schimmel (// vocht) condensatie

Nadere informatie

VEA. Binnenisolatie van buitenmuren

VEA. Binnenisolatie van buitenmuren VEA Binnenisolatie van buitenmuren Inleiding Inleiding 3 1 Aandachtspunten bij de toepassing van binnenisolatie van buitenmuren 4 2 Checklist voor de start van de werken 7 3 Keuze binnenisolatieconcept

Nadere informatie

Waarom isoleren? Spouwmuurisolatie Maandag 31 maart 2014 Wevelgem. Verbruik. Comfort stralingswarmte. Beperk de energievraag!

Waarom isoleren? Spouwmuurisolatie Maandag 31 maart 2014 Wevelgem. Verbruik. Comfort stralingswarmte. Beperk de energievraag! Waarom isoleren? Spouwmuurisolatie Maandag 31 maart 2014 Wevelgem Besparing Comfort Wettelijke eisen Wie Wat doet is VZW de VZW ZonneWinDT? ZonneWinDT vzw sensibiliseert rond energie en duurzaam bouwen

Nadere informatie

Waterdichtheid verzekeren ter hoogte van aansluitingen tussen wanden: een noodzaak!

Waterdichtheid verzekeren ter hoogte van aansluitingen tussen wanden: een noodzaak! Waterdichtheid verzekeren ter hoogte van aansluitingen tussen wanden: een noodzaak! Jörg Wijnants fdeling Technisch dvies WTCB Inleiding Infiltraties 54 % schimmel (// vocht) condensatie (inwendige) condensatie

Nadere informatie

Algemeen: door het toepassen van gevelisolatie is dan ook veel energie te besparen.

Algemeen: door het toepassen van gevelisolatie is dan ook veel energie te besparen. Gevelisolatie Dit verhaal bevat: een korte beschrijving van een aantal voor gevelisolatie belangrijke bouwfysische principes. een uitleg over de berekening van de warmteweerstand uitleg diverse soorten

Nadere informatie

Kees van der Linden. - isoleren van de gebouwschil algemeen (ppt VENIN) - spouwmuur na-isolatie (onderzoek Milieu Centraal/RVO/BZK) - discussie

Kees van der Linden. - isoleren van de gebouwschil algemeen (ppt VENIN) - spouwmuur na-isolatie (onderzoek Milieu Centraal/RVO/BZK) - discussie Kees van der Linden - isoleren van de gebouwschil algemeen (ppt VENIN) - spouwmuur na-isolatie (onderzoek Milieu Centraal/RVO/BZK) - discussie Feiten en fabels over na-isolatie van spouwmuren Aanpak onderzoek

Nadere informatie

Mogelijke oplossingen op begane grond

Mogelijke oplossingen op begane grond Presentatie 3: De aansluiting met ruwbouw, dakdichting en binnenvloer Uitvoering en impact op het bouwproces. Eddy Mahieu Technisch Advies & Consultancy Pagina 1 Probleemstelling We WILLEN: een drempelloze,

Nadere informatie

ATG 13/2886. Technische Goedkeuring ATG met Certificatie. Geldig van 01/09/2013 tot 31/08/2016. 1 Doel en draagwijdte van de technische goedkeuring

ATG 13/2886. Technische Goedkeuring ATG met Certificatie. Geldig van 01/09/2013 tot 31/08/2016. 1 Doel en draagwijdte van de technische goedkeuring Technische Goedkeuring ATG met Certificatie Goedkeurings- en Certificatie-operator Na-isolatie van spouwmuren met minerale wol SUPAFIL CAVITY WALL 034 ATG 13/2886 Geldig van 01/09/2013 tot 31/08/2016 Belgian

Nadere informatie

Binnenisolatie Technieken en Aandachtspunten

Binnenisolatie Technieken en Aandachtspunten Binnenisolatie Technieken en Aandachtspunten Paul Steskens, dr. ir., Xavier Loncour, ir. - Afdeling Energie en Gebouw, WTCB Staf Roels, prof. dr. ir., Evy Vereecken, ir. Afdeling Bouwfysica, KULeuven CeDuBo

Nadere informatie

Lerarenopleiding Demodag 3 - Gevels

Lerarenopleiding Demodag 3 - Gevels Lerarenopleiding Demodag 3 - Gevels marcus.peeters@odisee.be stijn.vandermeersch@odisee.be 24 november 2015 Marcus Peeters & Stijn Van der Meersch Odisee Campus Dirk Martens Aalst Onderzoekskern DUBiT

Nadere informatie

Supafil Efficiënt energiebesparing inblazen

Supafil Efficiënt energiebesparing inblazen Isolatie 11/2009 Supafil Efficiënt energiebesparing inblazen Inblaaswol voor het na-isoleren van spouwmuren Inblaaswol voor het na-isoleren van spouwmuren Knauf Insulation heeft een unieke inblaaswol voor

Nadere informatie

BELBLOCK betonmetselstenen & thermische isolatie samen wordt het goed

BELBLOCK betonmetselstenen & thermische isolatie samen wordt het goed De eerste parameter voor het comfortgevoel binnen een gebouw is de binnentemperatuur. Om deze zomer en winter op een economische wijze op een aangenaam peil te houden is een samenwerking tussen de en de

Nadere informatie

Na-Isoleren van Bestaande Spouwmuren

Na-Isoleren van Bestaande Spouwmuren Na-Isoleren van Bestaande Spouwmuren Bespaar tot 30% op uw energiefactuur, uw leven lang Wist u dat in een woning tot 30% warmte verloren gaat door niet-geïsoleerde muren? Het hoeft dan ook geen betoog

Nadere informatie

Werf gelegen in Lebbeke, Brusselsesteenweg 307

Werf gelegen in Lebbeke, Brusselsesteenweg 307 Sandrien Van Verre Constructies BZL Taak 2015-2016 VG/MAK 1D1 Werf gelegen in Lebbeke, Brusselsesteenweg 307 Architect Pierre Aelbrecht Korte Minnestraat 26 9280 Lebbeke Bouwheer Bart Moens Brusselsesteenweg

Nadere informatie

BESTAANDE BUITENMUREN. Staf Roels. KU Leuven, Afdeling Bouwfysica Departement Burgerlijke Bouwkunde Kasteelpark Arenberg 40 B-3001 Heverlee Leuven

BESTAANDE BUITENMUREN. Staf Roels. KU Leuven, Afdeling Bouwfysica Departement Burgerlijke Bouwkunde Kasteelpark Arenberg 40 B-3001 Heverlee Leuven NA-ISOLATIE VAN BESTAANDE BUITENMUREN STUDIEDAG VEA WTCB 7 FEBRUARI 2012 BUITENISOLATIE VAN BESTAANDE BUITENMUREN Staf Roels KU Leuven, Afdeling Bouwfysica Departement Burgerlijke Bouwkunde Kasteelpark

Nadere informatie

Thermische isolatie oplossingen. thermische isolatie. muur en vloer PUR / PIR. panelen TMS & SIS REVE

Thermische isolatie oplossingen. thermische isolatie. muur en vloer PUR / PIR. panelen TMS & SIS REVE Thermische isolatie oplossingen thermische isolatie muur en vloer PUR / PIR panelen TMS & SIS REVE TMS & SIS REVE muren comfort besparingen prestaties Een gebouw dat slecht of helemaal niet geïsoleerd

Nadere informatie

Isoleren bestaande muren!

Isoleren bestaande muren! Isoleren bestaande muren! Mogelijkheden en Beperkingen ir. Marcus Peeters - marcus.peeters@hubkaho.be Lector / onderzoeker KaHo Sint-Lieven Aalst KMO-loket LED-netwerk: Duurzaam Bouwen Onderzoekskern DUBiT

Nadere informatie

Na-isolatie van spouwmuren met minerale wol SUPAFIL CAVITY WALL 034. Geldig van 28/06/2012 tot 31/08/2013

Na-isolatie van spouwmuren met minerale wol SUPAFIL CAVITY WALL 034. Geldig van 28/06/2012 tot 31/08/2013 Technische Goedkeuring ATG met Certificatie Goedkeurings- en Certificatie-operator Na-isolatie van spouwmuren met minerale wol SUPAFIL CAVITY WALL 034 ATG 12/2886 Geldig van 28/06/2012 tot 31/08/2013 Belgian

Nadere informatie

KWALITEITSBEWAKING BIJ NA ISOLATIE

KWALITEITSBEWAKING BIJ NA ISOLATIE KWALITEITSBEWAKING BIJ NA ISOLATIE BELANG VAN STS PER TECHNIEK EN VVO ir. Marian Van den Bergh PROBLEEM: slecht geïsoleerde bestaande muren Goede oplossingen? Geen kwaliteitskader NA ISOLATIE Niet evident!

Nadere informatie

ATG 15/2886. Technische Goedkeuring ATG met Certificatie. Geldig van 27/05/2015 tot 26/05/2018. 1 Doel en draagwijdte van de technische goedkeuring

ATG 15/2886. Technische Goedkeuring ATG met Certificatie. Geldig van 27/05/2015 tot 26/05/2018. 1 Doel en draagwijdte van de technische goedkeuring Technische Goedkeuring ATG met Certificatie Goedkeurings- en Certificatie-operator Na-isolatie van spouwmuren met minerale wol SUPAFIL CAVITY WALL 034 ATG 15/2886 Geldig van 27/05/2015 tot 26/05/2018 Belgian

Nadere informatie

Constructiedetails: Bouwknopen

Constructiedetails: Bouwknopen Constructiedetails: Bouwknopen Joachim Coopman en Devin De Brabander 1 Vastgoed-Landmeten Constructies 1 Bouwheer: Architect: Kassymo nv Zeedijk, Nieuwpoort Bert Janssens Oudburg 30B, Gent Aannemingsbedrijf:

Nadere informatie

Na-isolatie, Yello-by-ISOVER Maximaal rendement met minimale inspanningen.

Na-isolatie, Yello-by-ISOVER Maximaal rendement met minimale inspanningen. Na-isolatie, Yello-by-ISOVER Maximaal rendement met minimale inspanningen. Waarom uw bestaande muur na-isoleren? Evidente voordelen Met spouwmuurisolatie geniet een gebouw in de eerste plaats van alle

Nadere informatie

TECHNISCHE INGREPEN TEGEN VOCHT ONDERAAN DE MUREN. Er kan een onderscheid gemaakt worden tussen :

TECHNISCHE INGREPEN TEGEN VOCHT ONDERAAN DE MUREN. Er kan een onderscheid gemaakt worden tussen : TECHNISCHE INGREPEN TEGEN VOCHT ONDERAAN DE MUREN Ongeacht de aard van de ingreep en zijn doeltreffendheid vergt het drogen van muren vrij veel tijd. Zo bijvoorbeeld bevat een muur met een dikte van 40

Nadere informatie

Infosessies voor energiedeskundigen type A. januari/februari 2011

Infosessies voor energiedeskundigen type A. januari/februari 2011 Infosessies voor energiedeskundigen type A januari/februari 0 Deel IV Verduidelijkingen en aanpassingen in de werkwijze voor het bepalen van de U-waarden van de gebouwschil U-waarde bepaling Invoerveld

Nadere informatie

Na-isolatie, Yello-by-ISOVER Maximaal rendement met minimale inspanningen.

Na-isolatie, Yello-by-ISOVER Maximaal rendement met minimale inspanningen. Na-isolatie, Yello-by-ISOVER Maximaal rendement met minimale inspanningen. Waarom uw bestaande muur na-isoleren? EVIDENTE VOORDELEN Met spouwmuurisolatie geniet een gebouw in de eerste plaats van alle

Nadere informatie

THIJCO BVBA TIPS & TRICKS LUCHTDICHT BOUWEN

THIJCO BVBA TIPS & TRICKS LUCHTDICHT BOUWEN THIJCO BVBA TIPS & TRICKS LUCHTDICHT BOUWEN In dit document zullen de basisvereisten voor een goede luchtdichtheid kort besproken worden. Indien deze principes aangehouden worden tijdens de werken zal

Nadere informatie

Deel 1 Spouwmuur & ETICS

Deel 1 Spouwmuur & ETICS Lerarenopleiding Demodag 3 - Gevels 24 november 2015 Marcus Peeters & Stijn Van der Meersch Deel 1 Spouwmuur & ETICS Demodag 3 24/11/2015 2 Inhoud 1. Spouwmuur 2. ETICS Demodag 3 24/11/2015 3 1 Inhoud

Nadere informatie

Student: Timon Bouttelisier ZELFREFLECTIEVERSLAG ARCHITECTUURBUREAU A[RT] Architecten: Rogiest Denis & Tack Marjan. Telefoon: 056371706

Student: Timon Bouttelisier ZELFREFLECTIEVERSLAG ARCHITECTUURBUREAU A[RT] Architecten: Rogiest Denis & Tack Marjan. Telefoon: 056371706 Student: Timon Bouttelisier ZELFREFLECTIEVERSLAG ARCHITECTUURBUREAU A[RT] Architecten: Rogiest Denis & Tack Marjan Adres: gistelsteenweg 161 8490 Varsenare Telefoon: 056371706 1 WAT IS EEN CONSTRUCTIEDETAIL

Nadere informatie

Spouwmuurisolatie. Tips spouwmuurisolatie

Spouwmuurisolatie. Tips spouwmuurisolatie Spouwmuurisolatie Wilt u besparen op uw stookkosten maar heeft u geen groot budget voor gevelisolatie? Overweeg dan spouwmuurisolatie. U doet daarmee ook het milieu een groot plezier. Energie besparen

Nadere informatie

Slimme Energetische Renovatie van de Gebouwschil

Slimme Energetische Renovatie van de Gebouwschil Slimme Energetische Renovatie van de Gebouwschil Paul Steskens, dr. ir. Afdeling Energie en Gebouw Wetenschappelijk en Technisch Centrum voor het Bouwbedrijf 20 Maart 2014 07/03/2014 - Page 1 Inhoud Introductie

Nadere informatie

Taak constructies. Architecten en ingenieurs: Goossens & Partners. Dries de Burggrave. 1MAK a 2015-2

Taak constructies. Architecten en ingenieurs: Goossens & Partners. Dries de Burggrave. 1MAK a 2015-2 Taak constructies Architecten en ingenieurs: Goossens & Partners. Dries de Burggrave 1MAK a 2015-2 Bouwknoop 1 Het gaat om een bouwknoop omdat de verticale muur verbonden wordt met een hellend dak. Detailtekening

Nadere informatie

KOUDEBRUGGEN. hulpmiddelen om koudebruggen te begroten

KOUDEBRUGGEN. hulpmiddelen om koudebruggen te begroten KOUDEBRUGGEN overzicht wat zijn koudebruggen? koudebruggen en de regelgeving? hoe koudebruggen vermijden? praktijkvoorbeelden spouwmuur binnenisolatie buitenisolatie navullen van spouwmuren hellende daken

Nadere informatie

DryStone Gel Combibox

DryStone Gel Combibox Product Solventvrij en gebruiksklaar injectie systeem op basis van siloxanen en silanen voor het blokkeren van opstijgend vocht. Eenvoudig in te brengen met een silicone pistool in boorgaten in een horizontale

Nadere informatie

Hydrosec, vochtexpert in dienst van uw comfort.

Hydrosec, vochtexpert in dienst van uw comfort. Hydrosec, vochtexpert in dienst van uw comfort. Gespoten PUR-isolatie: Hoogste isolatiewaarde Lagere energiefactuur Meer com fort 10 jaar waarborg Vochtwerende gevelbehandeling: W aterdicht Zelfreinigend

Nadere informatie

Inblaaswol. Losse rotswolvulling voor na-isolatie van spouwmuren

Inblaaswol. Losse rotswolvulling voor na-isolatie van spouwmuren Inblaaswol Losse rotswolvulling voor na-isolatie van spouwmuren NA-ISOLEREN: MEER COMFORT, LAGERE KOSTEN In woningen van voor de energiecrisis in 1973 zijn de stookkosten vaak hoog, omdat ze niet zijn

Nadere informatie

Algemeen: door het toepassen van gevelisolatie is dan ook veel energie te besparen.

Algemeen: door het toepassen van gevelisolatie is dan ook veel energie te besparen. Gevelisolatie Dit verhaal bevat: een korte beschrijving van een aantal voor gevelisolatie belangrijke bouwfysische principes. een uitleg over de berekening van de warmteweerstand uitleg diverse soorten

Nadere informatie

Alkreflex 2L-2. In de spouw. innovation in insulation. Algemeen. Verwerking / bestekomschrijving

Alkreflex 2L-2. In de spouw. innovation in insulation. Algemeen. Verwerking / bestekomschrijving In de spouw Alkreflex 2L-2 Algemeen Alkreflex 2L-2 zodanig monteren dat aan weerszijden van de Alkreflex 2L-2 een spouw aanwezig is van minimaal 20 mm. Alkreflex 2L-2 monteren op houten regels. In gevelconstructies

Nadere informatie

BUtgb. Spouwmuurisolatie (gedeeltelijke spouwvulling) EUROWALL, EUROTHANE AL en EUROTHANE SILVER 03/2481

BUtgb. Spouwmuurisolatie (gedeeltelijke spouwvulling) EUROWALL, EUROTHANE AL en EUROTHANE SILVER 03/2481 BUtgb 03/2481 Versie dd. 01.07.2004 Geldig van 22.12.2003 tot 21.12.2008 http://www.butgb.be Belgische Unie voor de technische goedkeuring in de bouw Federale Overheidsdienst (FOD) Economie, Middenstand,

Nadere informatie

Ytong heeft in haar gamma een dunpleister

Ytong heeft in haar gamma een dunpleister B5 Afwerking B5 afwerking 203 B.5 Afwerking B.5.1 Binnenafwerkingen B.5.1.1 Dunpleisters (2 tot 3 mm dikte) B.5.1.2 Traditionele pleisters (10 tot 15 mm dikte) B.5.1.3 Tegels B.5.1.4 Verven B.5.1.5 Glasvezelweefsel

Nadere informatie

Na-isolatie, spouwmuur met ISOVER Maximaal rendement met minimale inspanningen.

Na-isolatie, spouwmuur met ISOVER Maximaal rendement met minimale inspanningen. Na-isolatie, spouwmuur met ISOVER Maximaal rendement met minimale inspanningen. Waarom uw bestaande muur na-isoleren? Evidente voordelen Met spouwmuurisolatie geniet een gebouw in de eerste plaats van

Nadere informatie

ATG 12/2883. Technische Goedkeuring ATG met Certificatie. Geldig van 28/06/2012 tot 31/08/2013. 1 Doel en draagwijdte van de technische goedkeuring

ATG 12/2883. Technische Goedkeuring ATG met Certificatie. Geldig van 28/06/2012 tot 31/08/2013. 1 Doel en draagwijdte van de technische goedkeuring Technische Goedkeuring ATG met Certificatie Goedkeurings- en Certificatie-operator Na-isolatie van spouwmuren met minerale wol SPOUWWOL ATG 12/2883 Goedkeuringshouder Geldig van 28/06/2012 tot 31/08/2013

Nadere informatie

Dimensionale toleranties op betonconstructies

Dimensionale toleranties op betonconstructies Dimensionale toleranties op betonconstructies Jörg Wijnants Afdeling Technisch Advies WTCB NBN EN 13670 en prnbn B15-400: Toleranties 06/11/2013 - Pagina 1 Inleiding Bij de bepaling van de toleranties

Nadere informatie

BUtgb 04/2497. Geldig van 04.10.2004 tot 03.10.2009 B E S C H R I J V I N G

BUtgb 04/2497. Geldig van 04.10.2004 tot 03.10.2009 B E S C H R I J V I N G BUtgb 04/2497 Geldig van 04.10.2004 tot 03.10.2009 http://www.butgb.be Belgische Unie voor de technische goedkeuring in de bouw Federale Overheidsdist (FOD) Economie, Middstand, KMO Energie, Goedkeuring

Nadere informatie

Bij deze isolatietechniek wordt de isolatie aan de buitenzijde van de gevelmuren geplaatst. Op deze isolatie wordt een nieuwe afwerking geplaatst.

Bij deze isolatietechniek wordt de isolatie aan de buitenzijde van de gevelmuren geplaatst. Op deze isolatie wordt een nieuwe afwerking geplaatst. Wat is buitenmuurisolatie? De meeste woningen, gebouwd voor 1960, hebben geen spouwmuren, maar volle muren. In deze gevallen is een spouwmuurisolatie geen optie en moet u kiezen voor de isolatie van buitenmuren

Nadere informatie

Opleiding Duurzaam Gebouw:

Opleiding Duurzaam Gebouw: Opleiding Duurzaam Gebouw: Diagnosetools voor renovatie Leefmilieu Brussel Diagnose van de isolatie van de gebouwschil Gauthier KEUTGEN ICEDD Doelstelling(en) van de presentatie De aandacht vestigen op

Nadere informatie

Chemical ECOBEN SYSTEMS ECOBEN SYSTEMS ECOBEN SYSTEMS. Economisch BEN wonen ECOBEN

Chemical ECOBEN SYSTEMS ECOBEN SYSTEMS ECOBEN SYSTEMS. Economisch BEN wonen ECOBEN Cruysberghs bvba Chemical Producent van bouwchemische specialiteiten Erkend BASF Construc on Chemicals partner Dealer van PCI tegellijmsystemen en bouwchemische hulpstoffen Voor bouwprofessionals Economisch

Nadere informatie

SUPERWHITE CWI ATG 2993. Technische Goedkeuring ATG met Certificatie. Geldig van 29/10/2015 tot 28/10/2020

SUPERWHITE CWI ATG 2993. Technische Goedkeuring ATG met Certificatie. Geldig van 29/10/2015 tot 28/10/2020 Technische Goedkeuring ATG met Certificatie Goedkeurings- en Certificatie-operator Na-isolatie van spouwmuren met minerale wol SUPERWHITE CWI ATG 2993 Goedkeuringshouder: DIBUMAT BVBA Muizelstraat 10 B-8560

Nadere informatie

Click to edit Master title style

Click to edit Master title style Click to edit Master title style Ir. Els Bleus 1 Opmerkelijke voorbeelden : spouwisolatie Click to edit Master buitenisolatie title style - isolatie 2 1 Opmerkelijke voorbeelden : spouwisolatie buitenisolatie

Nadere informatie

DryStone Gel Combibox

DryStone Gel Combibox Product Solventvrij en gebruiksklaar injectie systeem op basis van siloxanen en silanen voor het blokkeren van opstijgend vocht. Eenvoudig in te brengen met een kokerpistool in boorgaten in een horizontale

Nadere informatie

Waarom overgaan tot na-isolatie van gevels?

Waarom overgaan tot na-isolatie van gevels? Confederatie Bouw Afwerking 23 & 30 november 2010 Waarom overgaan tot na-isolatie van gevels? ir. arch. F. Dobbels Technologische Adviseerdienst «Duurzame Bouwschil» afdeling energie en klimaat WTCB waarom

Nadere informatie

Ondergrondse constructies

Ondergrondse constructies Ondergrondse constructies 2.1. Funderingen bouwputten prestatie-eisen funderingssystemen 2.2. Ingegraven constructies waterdichte bescherming drainage bekuiping 2.1. Funderingen BOUWPUTTEN stabiliteit

Nadere informatie

Condensatie op dubbele beglazingen

Condensatie op dubbele beglazingen Algemeen Het verschijnsel oppervlaktecondensatie op dubbele komt voor in drie vormen, te weten: op de buitenzijde of positie 1; op de spouwzijdes 2 en 3 van de dubbele beglazing; op de binnenzijde of positie

Nadere informatie

Bouwfysische prestaties

Bouwfysische prestaties Draagstructuur : houtskeletbouw Gevelopbouw : houten binnenspouwblad en gemetseld buitenspouwblad Variant-detail : passiefhuis, kunststof kozijn Knipping Classic, HSB element met I-ligger en leidingspouw,

Nadere informatie

Opleiding. Duurzaam gebouw : ENERGIE. Leefmilieu Brussel WORKSHOP GEBOUWSCHIL. Thomas GOETGHEBUER MATRICIEL

Opleiding. Duurzaam gebouw : ENERGIE. Leefmilieu Brussel WORKSHOP GEBOUWSCHIL. Thomas GOETGHEBUER MATRICIEL Opleiding Duurzaam gebouw : ENERGIE Leefmilieu Brussel WORKSHOP GEBOUWSCHIL Thomas GOETGHEBUER MATRICIEL Presentatie van het project 2 Presentatie van het project 3 Presentatie van het project 4 Presentatie

Nadere informatie

05 Bouwfysische aspecten 01 Thermisch gedrag van een spouwmuur

05 Bouwfysische aspecten 01 Thermisch gedrag van een spouwmuur 05 Bouwfysische aspecten 01 Thermisch gedrag van een spouwmuur Doel Deze informatie beoogt duidelijk te maken hoe de warmte-isolerende functie van een spouwmuur wordt verzekerd. Zij geeft onder ander antwoord

Nadere informatie

Bouwtechnische keuring

Bouwtechnische keuring Bouwtechnische keuring Datum: Opdrachtgever: zaterdag 23 maart 2013 Janssens Peter Straat: Kastanjedreef 12 Plaats: Baasrode Zonnelaan 17-1860 Meise info@teptec.be www.teptec.be 1 Inhoud Gegevens Opdrachtgever

Nadere informatie

Duurzaam bouwen. Het geïsoleerde hellend dak

Duurzaam bouwen. Het geïsoleerde hellend dak Duurzaam bouwen Het geïsoleerde hellend dak 1 Het geïsoleerde hellende dak Bron: WTCB TV 202 2 Dakstructuur - daktimmer muurplaat gebint gordingen nokgording kepers spanten zelfdragende dakplaten 3 Bron:

Nadere informatie

Energetische renovatiepraktijk anno 2015

Energetische renovatiepraktijk anno 2015 Energetische renovatiepraktijk anno 2015 Slim na isoleren: Thermisch, akoestisch, brandveilig, duurzaam en betaalbaar John Coose Gedelegeerd bestuurder Eltherm NV Inhoud 1. Hellend dak: Kepers + Gordingen

Nadere informatie

Naisoleren woning. Bouwfysisch Ontwerpen2. Opdracht 2.2 16-12-2008

Naisoleren woning. Bouwfysisch Ontwerpen2. Opdracht 2.2 16-12-2008 Bouwfysisch Ontwerpen2 16-12-2008 Opdracht 2.2 Naisoleren woning Bij de Bouwkundewinkel komen met enigeregelmaat vragen van bewoners met vochtklachtenin hun woning. Het betreft in dit gevaleen woning met

Nadere informatie

onderhoudsadvies Daalder 15, 5753 SZ Deurne, Postbus 133, 5750 AC Deurne, T. 0493-351178, F. 0493-351179, info@isovero.nl, www.isovero.

onderhoudsadvies Daalder 15, 5753 SZ Deurne, Postbus 133, 5750 AC Deurne, T. 0493-351178, F. 0493-351179, info@isovero.nl, www.isovero. onderhoudsadvies Daalder 15, 5753 SZ Deurne, Postbus 133, 5750 AC Deurne, T. 0493-351178, F. 0493-351179, info@isovero.nl, www.isovero.nl Gefeliciteerd! Gefeliciteerd! Uw nieuwe leef- en/of werkomgeving

Nadere informatie

Na-isolatie, Yello-by-Isover Maximaal rendement met minimale inspanningen.

Na-isolatie, Yello-by-Isover Maximaal rendement met minimale inspanningen. Na-isolatie, Yello-by-Isover Maximaal rendement met minimale inspanningen. Waarom uw bestaande muur na-isoleren? EVIDENTE VOORDELEN Met spouwmuurisolatie geniet een gebouw in de eerste plaats van alle

Nadere informatie

OPSTIJGEND VOCHT. Rewah nv. Sinds 1985 uw specialist in de ontwikkeling van producten voor vochtbestrijding

OPSTIJGEND VOCHT. Rewah nv. Sinds 1985 uw specialist in de ontwikkeling van producten voor vochtbestrijding OPSTIJGEND VOCHT Rewah nv Sinds 1985 uw specialist in de ontwikkeling van producten voor vochtbestrijding Diagnose: opstijgend vocht! - Vlekvorming - Geurhinder - Vochtig pleisterwerk - Schimmels - Zoutuitbloeiingen

Nadere informatie

Wooncomfort begint bij uw dak.

Wooncomfort begint bij uw dak. Wooncomfort begint bij uw dak. Optimaal gebruik van de ruimte onder het dak... Vandaag de dag is bij elke nieuwbouw of renovatie een maximaal en optimaal gebruik van de ruimte onder het dak een absolute

Nadere informatie

WP 2 uitvoeringsaspecten: inventarisatie / analyse van bestaande methodes en procedures van voorstudie, uitvoering en nazorg

WP 2 uitvoeringsaspecten: inventarisatie / analyse van bestaande methodes en procedures van voorstudie, uitvoering en nazorg Onderzoeksproject 70127 IWT-TETRA-fonds 2007 Na-isolatie van bestaande spouwmuren : analyse van kwaliteit en geschiktheid van materialen en uitvoeringstechnieken WP 2 uitvoeringsaspecten: inventarisatie

Nadere informatie

SECAUGEL INJECT 2 INJECTIEGEL TEGEN OPSTIJGEND VOCHT WTCB-RAPPORT DE 622X748-2

SECAUGEL INJECT 2 INJECTIEGEL TEGEN OPSTIJGEND VOCHT WTCB-RAPPORT DE 622X748-2 SECAUGEL INJECT 2 INJECTIEGEL TEGEN OPSTIJGEND VOCHT WTCB-RAPPORT DE 622X748-2 Hoogwaardig injectieproduct voor de behandeling van opstijgend vocht in muren Enkel te gebruiken na raadpleging van onze technische

Nadere informatie