StatuS Co. Magazine voor co-assistenten. Jaargang 27 - nummer 1 - MAART pagina 1 -

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "StatuS Co. Magazine voor co-assistenten. Jaargang 27 - nummer 1 - MAART 2009. - pagina 1 -"

Transcriptie

1 StatuS Co Magazine voor co-assistenten Jaargang 27 - nummer 1 - MAART pagina 1 -

2 - pagina 2 -

3 STATUS CO Periodiek voor co-assistenten Jaargang 27, nummer 1 Maart 2009 Redactieadres Universitair Medisch Centrum St Radboud Geert Grooteplein-Noord 15, kamer EZ Nijmegen tel: Hoofdredacteur Heleen Oudenhoven Lay-out en eindredactie Heleen Oudenhoven, Christine Timmer Redactie Tanja Dekkers, Ward Goossens, Marlijn Hesselink, Maartje Katzenbauer, Marieke Kool, Elke Nuijen, Christine Timmer, Nina van de Steeg Penningmeester Christine Timmer De redactie bedankt iedereen die heeft meegewerkt aan deze Status Co! Drukwerk Jonge Helden BV, Giesbeek. Oplage: 1100 Inhoud Redactioneel 4. Turning white overnight 5. Speeddaten... met medisch specialisten 7. Fleurige hersenkrakers 7. Is onze biologische klok te neppen? 8. Fleurige hersenkrakers 8. Mopjes 8. Beroemdheden in het rooster van de medische student 9. Aankondiging co-schap van het jaar verkiezing 10. Voor de haaien op Curacao 11. Fleurige hersenkrakers 11. Licht- en kleurentherapie 12. Alle kleuren van de regenboog 12. Ko-Raad pagina 14. Fotopagina 15. Co-lumn 17. Happen voor tijdens de... co-schappen 18. Albinisme 18. Kruiswoordpuzzel 19. Groen met paars 20. Movir&Co congres: van kennis naar kunde 20. Co&kind van de maand: Arvela Wilson en Kishawn 23. Een blauwtje lopen of een groentje blijven 24. Leestip 25. Woordzoeker 25. Blunders en grappige uitspraken 26. Antwoorden fleurige hersenkrakers 26. Geslaagden 28. De volgende Status Co verschijnt in juni, de deadline voor het aanleveren van kopij is 20 mei 2009 Status Co is een periodiek voor alle coassistenten van de RU Nijmegen en verschijnt 4 keer per jaar. Status Co wordt verzonden naar alle co-assistenten en geaffilieerde ziekenhuizen waar Nijmeegse co-assistenten stage lopen. Plaatsing van artikelen, mededelingen of brieven houdt niet noodzakelijkerwijs in dat de redactie de boodschap, doelstellingen of meningen van de instelling of persoon in kwestie onderschrijft. De redactie houdt zich het recht voor artikelen, brieven of mededelingen te wijzigen, in te korten of niet te plaatsen Stichting Status Co - pagina 3 -

4 Redactioneel Als je goed om je heen kijkt zie je dat alles gekleurd is (K. Schippers) Mooie woorden uit een gedicht van K. Schippers. En nog waar ook. Ik heb het elke dag kunnen zien tijdens het co-schap huisartsgeneeskunde, dat ik nu net heb afgesloten. Twee maanden lang heb ik de meest bijzondere mensen en verhalen aan me voorbij zien trekken. Zo was er een stokoud vrouwtje dat in geen jaren bij een dokter was geweest. Langzaam boog ze zich voorover en in vertrouwen fluisterde ze me toe: `Nou moet u niet denken dat ik ze niet meer allemaal op een rijtje heb, dokter, maar ik zie al jarenlang overal waar ik kijk roze spikkels! Het is niet zo dat ik er last van heb, ik vind het eigenlijk wel mooi, en ik wil er ook zeker niks meer aan laten doen op mijn leeftijd. Maar ik dacht, ik vertel het u toch maar even.` Zonder dat ik iets anders gedaan heb dan verwonderd naar haar luisteren nam ze even later tevreden afscheid. Wat een prachtig vak! Kijk ook eens om je heen! En begin daarbij met het doorbladeren van deze fleurige Status Co die je net hebt opengeslagen. Alle kleuren van de regenboog en méér nog komen aan bod. We hebben zelfs artikelen over grijs worden en over albinisme. Ook zijn er fleurige hersenkrakers en andere puzzels om je eens goed aan het denken te zetten. In verschillende artikelen zijn de effecten van kleuren op ons lichamelijk en geestelijk welzijn onder de loep genomen. Evidence based of niet, het is interessante materie. Intussen trekken donkere wolken zich samen boven onze redactie. Voor Maartje en Marlijn is met hun afstuderen namelijk het moment van afscheid aangebroken. Maartje heeft met haar columns en interviews jarenlang kleur gegeven aan de Status Co. En Marlijn fleurde met haar ideeën en vrolijke verhalen elke vergadering op. Bij deze bedankt voor jullie inzet en veel succes verder! Gelukkig is onze redactie weer wat aangevuld met Nina, die na het bijwonen van haar eerste vergadering meteen maar even 2 artikelen schreef. Welkom! Heb jij na het doorlezen van deze Status Co ook zin gekregen om wat meer kleur te geven aan ons blad én aan je eigen co-assistentenbestaan? Mail dan naar en kom eens meekijken bij een vergadering. Heleen REDACTIELEDEN GEZOCHT! Status Co is op zoek naar nieuwe voor redactie en bestuur! De redactie: Heleen Oudenhoven, Maartje Katzenbauer, Ward Goossens, Elke Nuijen, Marlijn Hesselink, Marieke Kool, Christine Timmer, Tanja Dekkers Niet op de foto: Nina van de Steeg leden Vind je het leuk om iets naast je studie te doen, zoals stukjes schrijven, interessante mensen interviewen of heb je altijd al je eigen tijdschrift mee willen uitbrengen? Mail dan voor meer informatie naar: We zijn nog op zoek naar nieuwe redactieleden, een voorzitter en een penningmeester. - pagina 4 -

5 Turning white overnight Iedereen kent ze wel. Die verhalen over mensen die bij ernstig verdriet ineens grijs worden. Binnen een nacht zijn ze geheel grijs en zien ze er jaren ouder uit. Maar is dit ook werkelijk mogelijk? En wat is dan de pathofysiologie hierachter? Door: Tanja Dekkers Case-reports In de geschiedenisboeken wordt regelmatig verwezen naar personen die binnen enkele dagen grijs werden. Jarenlang heeft het de interesse gewekt van onderzoekers in de medische en antropologische wereld. Vele case-reports zijn mogelijk lichtelijk overdreven, maar het fenomeen komt zeker regelmatig voor. Zo zou de hertog van Beieren, Louis II, binnen drie dagen grijs zijn geworden nadat hij zijn vrouw had laten onthoofden wegens overspel. Marie-Antoinette werd in één nacht grijs toen ze te horen kreeg dat ze ter dood was veroordeeld. En de geleerde Guareno van Verona werd geheel grijs toen hij te horen kreeg dat veel van zijn Griekse manuscripten met een scheepsramp verloren waren gegaan. Ook in beroemde literatuur wordt verwezen naar het plots grijs worden van het haar bij ernstig verdriet. Zo verwijst Shakespeare hiernaar in het stuk King Henry IV wanneer Sir John Falstaff tegen Hotspur zegt: Worchster is stolen away tonight. Thy father s beard is turned white with the news. In Prisoner of Chillon schrijft Biron: My hair is gray, but not with years, Nor grew it white, In a single night, As men s have grown from sudden fears. Niet alleen in het verre verleden, maar ook in de afgelopen eeuw doken er af en toe case-reports op van mensen die na een ernstig psychisch trauma snel wit werden. Het zogenoemde turning white overnight. Afbeelding 1: Marie-Antoinette, aartshertogin van Oostenrijk ( ) Haarkleur Als we gaan kijken naar de grijsverkleuring van haar, is het makkelijk om bij de basis te beginnen, namelijk de haarkleur zelf. Haarkleur is de pigmentatie van haarfollikels door twee soorten melanine: eumelanine en phaeomelanine. Eumelanine, met de subtypen bruin en zwart, bepaalt hoe donker het haar is. Een lage concentratie van bruin eumelanine resulteert in blond haar en een hogere concentratie in bruin haar. Hoge concentraties van zwart eumelanine zorgt voor zwart haar, een lage concentratie voor grijs haar. Phaeomelanine zorgt voor de kleur van rood haar. Hoewel dit het meest opmerkelijk is in roodharige mensen, hebben alle mensen variërende concentraties phaeomelanine in hun haar. Meerdere genenparen lijken verantwoordelijk voor de haarkleur. Twee van deze genen, HCL 1 en HCL 3, zorgen voor de blonde of bruine kleur van het haar. Zij hebben een dominant bruin allel en een recessief blond allel. Als iemand drager is van het bruine allel, dan zal deze persoon bruin haar hebben. Zo niet, dan is hij blond. Dit verklaart ook waarom twee bruinharige ouders een blond kind kunnen krijgen. Een ander gen dat betrokken is bij de haarkleur is het HCL2-gen, wat de rode kleur van het haar bepaald. Het bestaat uit een dominant "niet-rood"-allel en een recessief rood -allel. Aangezien de allelen samen de haarkleur bepalen, heeft alleen een persoon met twee kopieën van het rood - allel rood haar. Dit haar zal respectievelijk kastanjebruin of licht rossig oranje zijn, afhankelijk van de bruine tot lichtblonde invloed van het HCL1- en HCL3-gen. Melanogenesis Haren groeien via een haarcyclus, bestaande uit de telogene fase, de anagene fase en de catagene fase. Pigmentatie van het haar kan alleen plaatsvinden in de, drie tot vijf jaar durende, anagene fase. Tijdens deze fase is er sprake van productie van melanine, ook wel melanogenesis genoemd. Melanine wordt geproduceerd door melanosomen, lysosoom-gerelateerde organellen die geproduceerd worden in het cytoplasma van de melanocyt. Stamcellen aan de basis van de haarfollikels produceren deze melanocyten. Na de productie in de folliculaire melanocyten worden de melaninegranules getransporteerd naar de keratinocyten in cortex en de medulla van de haar. Uiteindelijk worden gepigmenteerde haren gevormd. Tijdens een haargroeicyclus kunnen de melanocyten voldoende melanine produceren om een haar met een lengte van anderhalve meter van intens pigment te voorzien. Melanogenesis wordt vooral bepaald door de tyrosinase activiteit. Hoe hoger deze activiteit, hoe hoger de productie van eumelanine. Daarnaast is de melanogenese ook afhankelijk van hormonen, neurotransmitters, cytokinen, groeifactoren, voedingsstoffen en het fysisch mileu. Afbeelding 2: microscopie-opname van een haarwortel met melanocyten en melaninegranules. (DP = dermale papilla) Grijs worden Verandering in haarkleur is een fysiologisch proces als mensen ouder worden. Bij het kaukasische ras begint dit vanaf een leeftijd van midden dertig, voor Aziaten vanaf laat dertig en bij mensen afkomstig uit Afrika vanaf veertig jaar. Men spreekt van prematuur grijs worden bij grijze haren op een leeftijd van twintig jaar voor het kaukasische ras, vijfentwintig jaar voor Aziaten en dertig jaar voor Afrikanen. Een goede vuistregel is dat op 50-jarige leeftijd bij 50% van de mensen 50% van het haar grijs is. Rondom de fysiologie van het grijs worden zijn nog veel dingen onduidelijk. Duidelijk is wel dat dit proces genetisch bepaald is. De grijsverkleuring van het haar lijkt te worden veroorzaakt door een verlies van actieve melanocyten in de haarwortel. De melanocyten worden minder gevoelig of ongevoelig voor tyrosinase, waardoor de melanineproductie stopt. Ook zijn er aanwijzingen dat de melanocytenproductie zelf stopt door celdood van de stamcellen. Er zijn wetenschappelijke experimenten die suggereren dat het stamcelreservoir in de follikelcel beperkt is, waardoor er na 15 haarcycli geen melanocyten meer geproduceerd worden en de haar dus wit wordt. Als de gepigmenteerde haar van de laatste haarcyclus dus uitvalt, wordt deze vervangen door een witte haar. Door een mix van witte en gekleurde haren, lijkt het haar in zijn geheel grijs. Daarnaast blijkt dat er in de melanocyten die overblijven een defect ontstaat in de transfer van melanosomen, waardoor zij niet meer goed naar de keratinocyten worden vervoerd. Hierdoor ontstaat een gradueel pigmentverlies binnen dezelfde haar. Invloed van stress Maar is het nu mogelijk dat dit proces versneld wordt door ernstig verdriet of erge stress? En in dergelijke mate dat je binnen één nacht grijs bent? Epidemiologische en klinische studies heb - pagina 5 -

6 ben tot nu toe geen causaal verband aan kunnen tonen tussen psycho-emotionele stressoren en veranderingen in de haargroei bij de mens. Bij experimenten met muizen is dit verband echter wel aangetoond. Stress blijkt de proliferatie van keratinocyten in haarfollikels te remmen, induceert premature apoptose van de keratinocyten en zorgt voor een sneller intreden van de catagene fase in de haarcyclus. Daarnaast lijkt er een mest-cel afhankelijke inflammatie te ontstaan. Al deze effecten worden toegeschreven aan de stoffen substantie P en NGF (nerve growth factor). In vitro is het effect van deze stoffen op menselijke haarfollikels getest en hieruit bleek dat substantie P op de menselijke haarfollikels eenzelfde effect heeft. Hiermee lijkt er een basis te zijn gelegd voor een biologische verklaring voor het versneld grijs worden door stress. Alopecia areata diffusa Toch lijkt dit onderzoek niet direct het antwoord te geven op onze vraag: Kun je in één nacht grijs worden?, aangezien een dergelijk proces zeker dagen tot weken in beslag moet nemen. De bevindingen sluiten echter wel aan bij één van de meest genoemde oorzaken van plots grijs worden: Alopecia aereata diffusa. Deze ziekte lijkt ook het onderliggende proces te zijn in de vele eerder beschreven case-reports. Er is bij deze ziekte echter geen sprake van versnelde grijskleuring van het haar, al lijkt dit voor de buitenwereld vaak wel zo. Alopecia areata diffusa is namelijk een auto-immuunaandoening gericht tegen de haarfollikels van gepigmenteerde haren. Cytotoxische T-cellen en antistoffen vallen de haarfollikel aan, waardoor de haren uitvallen. Wat overblijft zijn dan de niet-gepigmenteerde, witte haren. Mensen hebben dus de indruk dat ze ineens wit worden, maar in werkelijkheid verliezen ze alleen hun gepigmenteerde haren. Bij immunofluorescentie microscopie van de haren van een patiënt met alopecia areata diffusa worden deposities van IgG en IgM in het epitheel van de haarfollikels gezien. Dit wordt niet gevonden bij haar dat op normale wijze grijs is geworden. De autoimmuunreactie van alopecia areata diffusa kan worden uitgelokt door ernstige stress. Maar het turning white overnight is echter ook bij deze ziekte niet mogelijk. Er zijn minimaal tien dagen voor nodig voordat de haar uitvalt. Bij alopecia areata diffusa is, in tegenstelling tot fysiologisch grijs worden, spontaan herstel van de haarkleur mogelijk. Hierbij ontstaat opnieuw uitgroei van gepigmenteerde haren. Conclusie In de literatuur zijn geen bewijzen te vinden dat het mogelijk is in één nacht grijs te worden. turning white overnight lijkt dan ook een fabeltje te zijn. Of beter gezegd, een overdreven weergave van de werkelijkheid. Want bij de ziekte alopecia areata diffusa, die uitgelokt kan worden door stress, lijkt een persoon wel degelijk binnen enkele dagen wit te worden. Hier is echter geen sprake van een versneld fysiologisch proces van grijs worden, maar van uitval van gekleurde haren. Dat het fysiologische proces van grijs worden daadwerkelijk versneld kan worden door een stress-reactie moet bij de mens nog bewezen worden. Literatuur: 1. The Pigmentary System. James J. Nordlund, second edition. Blz 764. Sudden whitening of hair. Wiete Westerhof D.J. Tobin. Human hair pigmentation biological aspects. Review article. International journal of cosmetic science, , A. Slominski. Hair follicle pigmentation. J Invest dermatol 124: 13-21, E.M.J. Peters. Probing the Effects of Stress Mediators on the Human Hair Follicle. The American Journal of Pathology vol 171, no 6, Dec UptoDate: Alopecia Areata Afbeelding 3: Alopecia areata diffusa: Links: Voor de man alopecia kreeg was zijn haar een mix van gepigmenteerde en ongepidmenteerde haren. Midden: In een acute episode van alopecia areata verloor hij al zijn gepigmenteerde haren en bleven alleen de gepigmenteerde haren over. Rechts: Spontaan herstel trad op en de mix van gepigmenteerde en ongepigmenteerde haren kwam deels terug. - pagina 6 -

7 Speeddaten... met medisch specialisten Ik had er al een week zin in. Woensdag 18 februari was de speeddate met de kliniek die door de Ko-Raad werd georganiseerd. De avond was ingedeeld in 10 keer 10 minuten. Deze kon je opvulen door speed- dates en met een sollicitatiecursus (gepresenteerd door BKV). Hieronder een poging de avond samen te vatten in een half A4- tje. Door: Marieke Kool (Foto s van Flip Franssen) Om uur was het verzamelen op het studieplein. Er zouden bijna 60 specialisten en ruim 80 co-assistenten komen. Het Ko- Raad bestuur leek een beetje zenuwachtig. Nergens voor nodig! Het zag er prima uit! Lange rijen genummerde tafels met 150 stoelen eromheen. Daarnaast een vacaturewand voor de academie en de periferie en daarnaast enkele statafels met (en daar was ik oprecht heel blij mee): paaseitjes! De PKO-bel gaat weer. De koppels schudden elkaar de hand. De studenten kijken op hun papiertje "Waar moet ik nu heen?", bedenken een leuke openingszin en zoeken het juiste tafelnummer op. De specialisten spoelen de keel met water of koffie en kijken even rond, "Ik heb zó n leuk vak, iedereen wil met me daten", of: "Mijn god, hoevéél komen er nog!!??" of: "Ik wil nog wel een paaseitje, maar de volgende co is er al bijna ". De speeddates waren erg leuk. Van een afstandje hoorde je alleen een luid geroezemoes. Ik had een blind date met een verpleeghuisarts waar ik toevallig maandag nog college van had gehad. We hebben gesproken over het nut en het beste tijdstip van promoveren. Daarna had ik nog 4 gesprekjes. Het viel me op dat meerdere specialisten vertelden dat het toeval een (grote) rol speelde in het kiezen van het specialisme waarin ze uiteindelijk heel gelukkig werden. Verder was het heel leuk te merken hoe enthousiast de specialisten vertelden over hun vak. Elke vraag kon gesteld worden. "Waarom heeft u voor dit vak gekozen?", "Wat vindt u van de werkdruk?", "Hoe maak je een grotere kans toegelaten te worden tot de opleiding?" Een KNOarts werd gevraagd naar nadelen van zijn specialisme, hij kon er echter geen verzinnen... Fleurige hersenkrakers (1) Door: Tanja Dekkers Raadsel 1: drie-deuren-probleem Je doet mee aan een quiz en krijgt drie deuren te zien, een gele, een rode en een blauwe. Achter één ervan staat een dure auto, achter de twee anderen staat een geit. Je kiest de gele deur uit. Deze wordt echter nog niet geopend. Eerst maakt de quizmaster één van de andere twee deuren, zeg de rode deur, open. De presentator weet vooraf dat de auto daar niet staat. Bij openen blijkt er inderdaad een geit achter deze deur te staan. Hij vraagt je vervolgens heel gemeen: "blijf je bij de gele deur of wil je nog van keus veranderen en wil je liever de blauwe deur kiezen?". Is het een goede tactiek om van deur te wisselen of niet? Of maakt het allemaal niets uit? We mochten de boerenkool en hutspot zelf opscheppen. Het viel een beetje zwaar, maar misschien was dat ook wel omdat wij, de interviewers, ook een beetje zenuwachtig waren. Denise opende de avond in de Lammerszaal en gaf het woord aan prof. dr. P. Stuyt. Hij vertelde over het belang van het verkopen van je eigen specialisme en daarmee het belang van een avond als deze! Een goede toon was gezet en toen ging de PKO- bel! Het daten kon beginnen. Ikzelf begon met de sollicitatiecursus. Monique Eland (senior consultant bij BKV Artsen Intermediair/ Gezondheidszorg) vertelde enthousiast, met humor en educatief, een goede combinatie. Zo vertelde ze over de CVcheck: als je haar je CV opstuurt krijg je vrijblijvend adviezen en verbeteringen. Ook vertelde ze over de sollicitatiebrief: nooit langer dan 1 A4 en maximaal 5 alinea s. Houd je aan de AIDA-regel: Attention (hoe heb je kennis van de vacature genomen?), Interest (zorg dat de geadresseerde geïnteresseerd wordt), Desire (zorg dat ze je willen!) en Action (zorg dat ze je uitnodigen voor een gesprek; sluit de brief prikkelend af!). Tijdens het gesprek zelf is het belangrijk dat je je bewust bent van de, heel belangrijke, non-verbale signalen: kijk alle aanwezigen goed en regelmatig aan, heb een actieve lichaamshouding, geef een goede handdruk en glimlach! Ik hoop dat de activiteit volgend jaar weer georganiseerd wordt. Een hele klus, lijkt me, maar zeker de moeite waard! Misschien, over 20 jaar, als de activiteit nog steeds georganiseerd wordt, zit ik wel aan de andere kant van de tafel en vertel mijn verhaal, leuk! Raadsel 2: voetbalelftal Een voetbalelftal staat in de finale van een grote tv spelshow. Voor ieder van de elf voetballers is een prijs van euro beschikbaar. Om die prijs te winnen moeten de voetballers achter elkaar in een rij gaan staan, zodanig dat de speler die achter in de rij staat iedereen kan zien, de volgende één minder en de voorste niemand. Daarna krijgt iedere speler willekeurig een gele of een blauwe pet op. Het is de spelers van te voren niet duidelijk hoeveel gele of blauwe petten worden uitgedeeld. Als de spelers de petten hebben opgezet vraagt de presentator aan de achterste speler welke kleur pet hij op heeft. Hij mag alleen antwoorden: "blauw" of "geel". Verder moeten de spelers stil zijn en mogen ook geen andere signalen aan elkaar doorgeven. Als de speler de kleur van zijn pet goed heeft geraden krijgt hij euro, zo niet dan wint hij helemaal niets. Daarna vraagt de presentator aan de speler die dan achter in de rij staat welke kleur pet hij op heeft, en dat gaat zo door tot de laatste speler. Voor de finale hebben de spelers met de hoofdtrainer een tactiek doorgesproken. Als ze de optimale tactiek uitvoeren hoeveel geld kunnen ze dan als elftal in totaal winnen? De antwoorden vind je op pagina 26 - pagina 7 -

8 Is onze biologische klok te neppen? Kun je écht de winterblues te pakken hebben? Kan Philips wake-uplight je écht uitgeruster wakker maken? Kan de blauwachtige lichtbuis in het Pieter van den Hoogenband Zwemstadion écht energie aan topzwemmers geven? Door: Elke Nuijen Biologische klok Precies boven de kruising van de twee oogzenuwen bevindt zich de nucleus suprachiasmaticus (SNC), een groep zenuwcellen in de hypothalamus verantwoordelijk voor de 24- uurs schommelingen die het lichaam kent (oa bloeddruk, cortisol, melatonine). Dit circadiaans ritme duurt 24 uur door de invloed van licht. Het licht bereikt de biologische klok via fotoreceptoren op het netvlies die hun eigen zenuwbanen naar locaties in de hersenen hebben, onder anderen naar de epifyse en de SNC (figuur 1). Dit ontdekte David Berson (USA) in De gevoeligheid van de kegeltjes, staafjes en de SNC varieert met de golflengte van licht, dus met de kleur van licht. Het oog is niet erg gevoelig voor extreem blauw en extreem rood licht, en is het meest gevoelig bij groengeel licht. Het SNC, onze biologische klok, is met name gevoelig voor blauw licht. Gekleurd licht Onder invloed van licht wordt de aanmaak van slaaphormoon melatonine* onderdrukt. Melatonine wordt geproduceerd in de epifyse en is belangrijk voor een gezonde nachtrust: het zorgt voor herstel in het lichaam, regelt cyclussen als dag-nachtritme en ademhaling, en cognitieve processen zoals alertheid en concentratie. Tijdens de slaap is de spiegel hoog. In de ochtend daalt de spiegel en wordt de slaperigheid dus beperkt. Uit onderzoek van Brainard blijkt dat verschillende kleuren verschillende effecten hebben op de slaperigheid. Blauw licht zou meer energie geven, want het onderdrukt de aanmaak van melatonine. Met de kleur rood is het precies andersom, het deactiveert. De aanmaak van melatonine wordt door rood licht dus ook juist gestimuleerd. De natuur had dit al eerder uitgevonden: de rode avondlucht om te ontspannen, en de meer blauwe lucht in de ochtend om energie te geven. Nachtdiensten Met behulp van licht zou men s nachts gezond kunnen werken. In het LUMC en UMC St Radboud wordt al gewerkt met een lichtplan, waarbij met veel en comfortabel licht de dag wordt nagebootst. Idealiter zou er daarnaast ook gewerkt moeten worden met gekleurd licht. Een praktisch voorbeeld daarvan wordt voorgelegd door Domien Beersma in Medisch Contact: Een dokter die s nachts wordt gebeld voor een kort advies kan beter in rood licht werken. Dan slaapt hij weer goed in. Beersma is hoogleraar en hoofd van de afdeling Chronobiologie aan de Rijksuniversiteit Groningen. Toine Schouten, directeur van de stichting Licht en Gezondheid adviseert in het AD: Bedrijven kunnen de nacht het beste met blauwachtige lampen beginnen. En eindigen met rood licht. Het is niet vreemd dat de kernramp bij Tsjernobyl tussen twee en vijf uur s nachts gebeurde. Dat is het moment dat je lichaam en geest het meest moe zijn. Ben jij een avondmens? In Groningen loopt op dit moment een onderzoek naar onze biologische klok. Het onderzoek wordt uitgevoerd door middel van een vragenlijst. Er wordt gevraagd naar hoeveel uren zonlicht je per week ongeveer ziet in werkweken en in vrije tijd. Daarnaast wordt gevraagd naar bedtijden en vanaf hoe laat je je écht wakker voelt. Na het verzenden krijg je een met je uitslagen, vergeleken met die van anderen. Mensen verschillen in hun dagelijkse gewoonten al naar gelang hun chronotype, bijvoorbeeld voor wat betreft het tijdstip van naar bed gaan en opstaan. Dit onderzoek is gericht op het vinden van biologische mechanismen achter het fenomeen van verschillende chronotypes. Met andere woorden: waarom gaat de één heel vroeg naar bed en de ander heel laat? Tot slot hebben we nog niet een volledig onderbouwd antwoord op de vragen aan het begin van dit artikel. Dat licht belangrijk is voor mensen is een feit. Of dit met neplicht net zo werkt is nog de vraag. Onze biologische klok zal zich niet zomaar voor de gek laten houden. *Sinds 7 juli 2008 is melatonine in Europa geregistreerd als geneesmiddel. Per tablet bevat Circadin 2 milligram melatonine. De indicatie is kortdurende behandeling van primaire slapeloosheid bij mensen ouder dan 55 jaar. Literatuur: 1. Brainard GC, Photoreception for the regulation of melatonin and the circadian system in humans, Fifth International LRO 2. Ir. WJM van Bommel. Ontdekkingen van biologische effecten op de mens, en de praktische betekenis voor toekomstige verlichtigsinstallaties. 3. Medisch contact 4. Algemeen Dagblad 5. Fleurige hersenkrakers (2) Raadsel 3: Bevrijd de kabouters! Op een klein eilandje ergens in de stille Zuidzee zitten 40 kabouters in een gevangenis. Een reus, die de baas is van de gevangenis, heeft een klein beetje medelijden met de kaboutertjes. Hij zegt: "ik geef jullie een kans om vrij te komen. Jullie krijgen allemaal willekeurig een rode of een witte muts. Als jullie er voor kunnen zorgen dat jullie in een lange rij kunnen gaan staan met aan de ene kant alle witte en aan de andere kant alle rode mutsen laat ik jullie vrij. Maar er zijn een paar regels: jullie mogen niet praten, jullie mogen je eigen muts niet zien (wel van degene die al in de rij staan), jullie gaan één voor één het grote veld op waar de rij gemaakt moet worden, als je eenmaal in de rij staat mag je niet meer van plek wisselen. Hoe kunnen de kabouters dit het beste aanpakken? Raadsel 4: Trap verven Om bij de voordeur van het huis van de professor te komen moet je eerst een trap van twintig treden oplopen. De professor vindt de trap maar saai en besluit om de trap te gaan verven. Hij haalt twee kleuren verf op, groen en geel. Iedere trede krijgt een groene of gele kleur en bovendien wil de professor dat er geen twee opeenvolgende treden de gele kleur krijgen. Op hoeveel manieren kan de professor zijn trap schilderen? Raadsel 5: Driehoek De stukjes met dezelfde kleur zijn links even groot als rechts. In de rechter figuur zijn de stukjes alleen op een andere manier neergelegd. Hoe verklaar je het gat van een hokje groot in de rechter figuur? Mopjes De 0 en de 8 zitten samen op een bankje. Zegt de 0 tegen de 8: Wat zit je riem toch strak!. Een cowboy is net door een kapper geknipt. Hij komt buiten en zegt: Shit, mijn pony is weg!. Het is wit en staat in de weg: een co-assistent. - pagina 8 -

9 Beroemdheden in het rooster van de medische student Een reeks zoektochten naar de mensen achter deze begrippen. Deze Status Co: de Hippocrateszaal. In navolging van Zo waarlijk helpe mij God allemachtig - de Eed van Hippocrates door de jaren heen' lees je nu over Hippocrates zélf. Door: Elke Nuijen Ik als aanstaand co-assistent huisartsgeneeskunde, voelde de grond onder me wegzakken toen een arts me vroeg naar de ontdekker van penicilline.* Dit en de rest van de geschiedenis van de geneeskunde leren we wel aan het begin van onze studie, maar is dan enkel nog droge stof. Maar nu als bijna arts, is het toch wel aardig als je weet hoe de vork in de steel steekt. Daarnaast bezuinig je op beschamende momenten (Speciaal voor het co-schap chirurgie kan deze editie over Hippocrates nuttig zijn.) Laten we beginnen bij het begin met de leer der humores. Deze gaat uit van een onbalans in de vier lichaamssappen, ook wel de χóλоς, als oorzaak van fysieke en mentale ziekte. Zo zou een teveel aan slijm een flegmatisch of kalm temperament tot gevolg hebben, een teveel aan bloed een sanguinisch of optimistisch gepassioneerd temperament; een teveel aan gele gal een cholerisch of prikkelbaar opvliegend temperament, een teveel aan zwarte gal een melancholisch depressief temperament. De onbalans werd behandeld middels een dieet. Dit klinkt nog allemaal vrij zweverig, maar toch wordt Hippocrates van Kos (ca. 460 v Chr 370 v Chr) als grondlegger van de geneeskunde gezien omdat hij als eerste natuurlijke in plaats van bovennatuurlijke oorzaken voor ziekten zag. Zo stelde hij een diagnose op basis van lichamelijke symptomen en schreef dan een therapie voor. Daarnaast begon hij te categoriseren zoals wij dat nu nog kennen: acuut, chronisch, endemisch en epidemisch. Ook omschreef hij ziekten met termen als: exacerbatie, recidief, en paroxysmaal. Daarnaast bedreef hij chirurgie. Ook al dacht Hippocrates dat de aandoening door een teveel aan gal en slijm veroorzaakt werd, hij behandelde hemorroïden op een manier die we nu nog steeds kennen: excisie, ligatie, en verbranden met heet ijzer. Dat zijn nu nog steeds de hoekstenen van de behandeling van aambeien. Een ander fenomeen dat Hippocrates beschreef en wij nog steeds kennen is clubbing van vingers bij chronische longziekte. Hippocrates bracht zijn kennis over aan zijn studenten, oa zijn zonen Thessalus en Draco en zijn schoonzoon Polybus. Om zijn van zijn leerlingen volwaardige en volledige artsen te maken liet hij ze een eed afleggen; OPKOΣ. Literatuur: 1. Major, Ralph H. (1965), written at Springfield, Illinois, Classic Descriptions of Disease. 2. Wikipedia pagina 9 -

10 Ben je net afgestudeerd als arts en zoek je een leuke, uitdagende baan, die aansluit bij je vervolgopleiding en ook nog eens rekening houdt met jouw kwaliteit van leven? Wij hebben een oplossing gevonden: een baan, waarbij je afdelingswerkzaamheden doet, maar ook kennismaakt met de eerstelijn Me-doc is een organisatie die de medische wereld - en artsen in het bijzonder - helpt te ontwikkelen Nieuwsgierig? Neem dan contact op voor meer informatie of kijk op Philipsstraat LC Leusden T F Aankondiging: Co-schap van het Jaar verkiezing 2008 Het jaar 2009 is alweer een hele tijd bezig. Dat betekent dat de meeste Nijmeegse coassistenten er alweer één, misschien wel twee co-schappen op hebben zitten. Het is daarom misschien een beetje raar om terug te kijken naar de co-schappen die je al gehad hebt: het lijkt allemaal alweer zo lang geleden! Daarom doet de CoStacie dit graag voor je, met de verkiezing van het beste co-schap van 2008! In april staat de Co-schap van het Jaar verkiezing, editie 2008, alweer op het programma. Het door de co-assistenten als best gewaardeerde co-schap van 2008 wordt dan in het zonnetje gezet. De verkiezing is een jaarlijks terugkerende feestelijke avond, georganiseerd door de CoStacie in samenspraak met de MFVN en de Ko-Raad. Het heeft als doel de co-assistent en de organisatoren van de co- schappen bewust te maken van de kwaliteit van de verschillende co-schappen en de eventuele verbeterpunten. Zo krijgen de co s een indruk van het verschil in kwaliteiten van verschillende opleidingsplekken, zodat ze daar bij de keuze van de locatie van een te lopen co-schap rekening mee kunnen houden. Daarbij komt dat de verkiezingen ervoor zorgen dat de concurrentie tussen de verschillende affiliatieziekenhuizen vergroot wordt: de opleiders worden gestimuleerd om net dat beetje extra te geven om hun co- schap (nog) aantrekkelijker te maken. Elk jaar wordt er een thema verbonden aan de verkiezing. Dit jaar heeft de CoStacie het thema Groei: van co tot dokter centraal gesteld. Op basis van de door co-assistenten ingevulde enquêtes aan het eind van ieder co-schap worden de best scorende co-schappen per specialisme geselecteerd. Uit de lijst met genomineerden die hieruit volgt zal het winnende co-schap van 2008 worden geselecteerd. Voor het eerst zullen dit jaar ook de organisatoren van het beste co-schap huisartsgeneeskunde en het beste voorbereidende CKO meedingen naar de prijzen. De uitreiking zal plaatsvinden op vrijdag 17 april 2009 vanaf uur op de Medische Faculteit. Alle co-assistenten ontvangen hiervoor nog een persoonlijke uitnodiging. In deze uitnodiging zullen ook de genomineerden bekend worden gemaakt. Er wordt verwacht dat er dit jaar weer veel co-assistentenopleiders en affiliatiecoördinatoren ten tonele zullen verschijnen, waarmee je een gezellig en informeel gesprek kunt aanknopen tijdens de aansluitende borrel in de Aesculaaf! Komt dus allen! - pagina 10 -

11 Voor de haaien op Curacao En andere interessante verhalen over beginnende artsen Een artikel van Me-doc Nu zit je nog veilig in je co-schappen, veel doen, veel leren en als het spannend wordt, roep je gewoon de zaalarts of de specialist erbij. Maar na verloop van tijd zal iedere geneeskunde student toch die sprong in het diepe moeten maken. Geruststelling schuilt in het idee, dat eigenlijk iedereen het een beetje spannend vindt om voor het eerst de volle verantwoordelijkheid over een patiënt op zich te nemen. Maar wat voor je collega een uitdaging is, kan voor jou je grootste nachtmerrie zijn. Twee artsen vertellen hun ervaringen tijdens hun eerste nachten. Erg spannend, die eerste nacht helemaal alleen in het ziekenhuis. Hoewel alleen, er liggen natuurlijk honderden patiënten die allemaal tegelijk acuut ziek gaan worden. Om nog niet te spreken van alle verpleegkundigen die tegelijk gaan bellen en eisen dat hun probleem op dat moment verholpen moet worden. Het begint rustig met een p.o.b.-tje op de spoed, troponine afwachten en hoewel deze negatief is, toch de patiënt maar opnemen, want je weet maar nooit. Daarna nog een dronkenlap hechten die zijn hand heeft opengehaald bij het vernielen van een bushokje. Plots gaat de telefoon: een verpleegkundige van de interne belt, uitgebreid vertelt ze over een patiënt die vanavond opgenomen is met een niet geheel duidelijk beeld van een intoxicatie. Het ging goed, tot dat moment, nu is hij niet zo goed aanspreekbaar en ademt slecht door. Op mijn vraag of hij daarbij ook benauwd lijkt en wat zijn saturatie is, antwoordt zij doodkalm 40%... Enigszins geschrokken snel ik naar de 5e verdieping er vanuit gaande dat zij de saturatiemeter verkeerd heeft aangesloten. Daar aangekomen zet ik als eerste de meter op mijn eigen vinger: gewoon 98%. De patiënt zag ook wat blauw en ademde gewoon niet. Toch maar gewoon het reanimatiesein gebeld, dan komen er in ieder geval wat adequate verpleegkundigen. Gelukkig kende een van hen de patiënt en wist zich te herinneren dat de man in de ambulance Narcan had gehad. Een klassieker: Narcan werkt minder lang dan de Heroïne waar tegen het gebruikt wordt! Na een paar minuten beademen op de kap met 100% zuurstof en een nieuwe dosis Narcan, dwaal ik weer in mijn eentje door het ziekenhuis. Voldaan over de wondergeneeskunde die we bedreven hebben galmt heel cheesy het nummer van The Fray in mijn hoofd: How to save a life Na de zoveelste dag door weer en wind op weg naar het zoveelste ziekenhuis voor mijn co-schappen krijg ik het idee om op de Nederlandse Antillen te gaan werken. Wat lijkt als een mooie voorbereiding op de huisartsgeneeskunde draait uit op een leerzame, maar korte pittige ervaring. De 1e dag dat ik meeloop met de grote visite bij de chirurgie maak ik bijna kennis met de tegels van het ouderwetse ziekenhuis. Misschien is het de jongen van 19 die met zijn beenstomp in zijn handen zijn verhaal houdt of de drukkende warmte waardoor het plotseling zwart voor mijn ogen wordt. Gelukkig vind ik in de zusterpost verkoeling in de airconditioning. Na een weekend met een huis zonder gas, water en licht maar met kakkerlakken en een auto met een rokende motorkap begin ik maandag bezweet, maar met goede moed aan mijn eerste dag als arts assistent. Al vrij snel word ik voor de haaien gegooid en zo sta ik de tweede nacht al alleen op de eerste hulp. Tijdens je co-schappen mag je blij zijn als je al in de traumakamer aanwezig mag zijn. Hier doe je het meteen allemaal zelf. Vier trauma s en acht gewonden later besef ik me dat ik de gezondheidszorg in Nederland toch wel erg waardeer. Terug in het winterse Nederland reageer ik via de website van Me-doc op een baan in het verpleeghuis. Sinds drie maanden werk ik op een revalidatie, psychogeriatrie- en lange somatiek afdeling. Een baan waar je zelfstandig werkt, maar goed gesuperviseerd wordt en een hele brede ervaring opdoet voor verschillende specialisaties. Eigenlijk een ideale start voor een beginnend arts (en werken in een tropisch paradijs kan altijd nog)! Fleurige hersenkrakers (3) Raadsel 6: Gekleurde huizen Vijf huizen met een verschillende kleur staan op een rij. In elk huis woont iemand met een andere nationaliteit. Elke persoon drinkt een andere drank, rijdt met een andere wagen en leest een ander tijdschrift. Aanwijzingen: De Engelsman woont in een rood huis. De Zweed leest Playboy. De Deen drinkt thee. Het groene huis staat net links van het witte. De eigenaar van het groene huis drinkt koffie. De eigenaar van het gele huis rijdt met een Skoda. De eigenaar van de Rolls-Royce leest Voetbalmagazine. De bewoner van het middelste huis drinkt melk. De Noor woont in het eerste huis. De man met de Porsche woont naast de man die Vogue leest. De persoon die Knack leest, woont naast de eigenaar van de Skoda. De man die met een Honda rijdt, drinkt bier. De Duitser rijdt met een Cadillac. De Noor woont naast het blauwe huis. De man met de Porsche heeft een buurman die water drinkt. Wie is de lezer van het tijdschrift 'Bizz'? Raadsel 7: Marsmannetjes Een ruimteschip met een man aan boord komt aan op de rood-groenplaneet. Hij weet dat alle mannetjes die groene voeten hebben altijd de waarheid spreken en dat de mannetjes die rode voeten hebben altijd liegen. Bij zijn aankomst staan er drie van die mannetjes klaar om hem te verwelkomen en om hem een rondleiding te geven op de planeet. Nog voor het landen roept de man naar het eerste mannetje: "Welke kleur voeten heb jij? Het mannetje roept iets terug, maar voor de man in het ruimteschip is het onverstaanbaar door het lawaai van de draaiende motoren. Eenmaal uitgestapt vraagt de man aan het tweede mannetje wat het eerste mannetje geantwoord heeft. Het tweede mannetje antwoordt dat het eerste mannetje groen geroepen heeft. Dezelfde vraag wordt gesteld aan het derde mannetje en die antwoordt dat het eerste mannetje rood geroepen heeft. Welk mannetje moet de man kiezen om een goede gids te hebben op de planeet als hij tijdens de rondleiding enkel waarheden wil horen? - pagina 11 -

12 Licht- en kleurentherapie De geneeskunde zoals wij die bedrijven is regulier. Echter, elke cultuur en heel veel bevolkingsgroepen hebben hun eigen ideeën over hetgeen mensen kunnen genezen. Zo bestaat er ook de licht- en kleurentherapie. Volgens onderstaande tekst is dit niet alleen lekker warm in de therapiekamer in de sauna, maar goed voor al je orgaansystemen! Op de site www. avantgardesaunabouw.nl vond ik hier informatie over. Lees verder om hier meer over te weten te komen. Geloof het of niet, het is leuk om kennis te maken met andermans ideeën. Door: Marieke Kool De belangrijkste toepassing van licht en kleurtherapie is het in harmonie en evenwicht brengen van het lichaam. De gezondheid zou ervan verbeteren. Kleur en lichttherapie wordt in de sauna aangeboden. Het zou een positieve invloed hebben op auto-immuunziekten, spierproblemen en huidziektes, en tevens op alle organen. Met kleuren is een lichamelijke en psychische reactie te bewerkstelligen door opname van elektromagnetische straling. Waar medicatie stoffelijk werkt, werken kleuren stoffelijk én geestelijk. Kleur is niet meer dan uitgefilterd (wit) licht. Dit licht hebben we nodig voor onze biologische klok en andere hormonale werkingen. Ook als de gezondheid goed is, is het ontvangen van kleurenergie belangrijk om ziektes te voorkómen. Het licht dat we zien varieert van blauwviolet met een golflengte 420 nm, groen met een golflengte van 520 nm, tot rood met een golflengte van 700 nm. Zoals bekend zijn de staafjes gevoelig voor lichtintensiteit, de kegeltjes absorberen kleur. Mensen die geloven in de kleurentherapie vertellen dat er 3 verschillende soorten kegeltjes zijn. Deze verschillen in hun gevoeligheid voor rood, blauw en groen licht. Daarmee worden er ook 3 verschillende eigenschappen van licht waargenomen: kleurtoon (kleursoort), helderheid en verzadiging. Pastelkleuren zijn onverzadigd: er is teveel wit aan toegevoegd. Een zuiver spectrale kleur is volledig verzadigd. Een overzicht van de psychische en lichamelijke werking van de kleuren vind je in het rode kader hiernaast. Het is duidelijk dat we hier niet te maken hebben met evidence based medicine. Ikzelf geloof ook niet in acitiverende, zuiverende of prikkelende werkingsmechanismen van gekleurd licht op lever, bloed of linker hersenhemisferen. Ik geloof echter wel dat ik me goed, uitgerust en opgepept voel na een bezoek aan de sauna. En dan ben ik toevallig ook in de licht- en kleurentherapie-kamer geweest. Alle kleuren van de regenboog Door: Marlijn Hesselink Wat is kleur? Kleur is een eigenschap van licht die wordt bepaald door de samenstelling van de verschillende golflengtes waaruit dat licht bestaat. Zonder licht is er geen kleur. Mensen nemen licht waar wanneer elektromagnetische straling met een golflengte tussen 740 en 380 nanometer het oog bereikt. De samenstelling van golflengtes wordt het spectrum genoemd. Licht dat op dingen om ons heen valt, wordt deels geabsorbeerd en deels gereflecteerd. De kleur die we waarnemen, is de kleur van het gereflecteerde licht. Wordt er geen licht teruggekaatst, dan zien we zwart. Natuurkundige aspecten Elektromagnetische straling kan verschillen in golflengte en intensiteit. Het daglicht bestaat uit een mengsel van straling van verschillende golflengtes. Wanneer deze straling een golflengte binnen de voor mensen waarneembare grens heeft (ongeveer van 380 tot 740 nm) wordt deze straling licht genoemd. Het spectrum van het licht wordt bepaald door de intensiteit van de verschillende golflengten. Het volledige spectrum van het binnenkomende licht bij een voorwerp bepaalt het visuele voorkomen van het voorwerp, inclusief de kleurwaarneming. Een oppervlak dat alle golflengten volledig absorbeert, wordt zwart genoemd. Een voorwerp dat alle golflengten volledig weerkaatst wordt wit genoemd. De bekende regenboog toont een spectrum en bevat alle kleuren die uit een enkele golflengte van zichtbaar licht bestaan, het pure spectrum of de monochromatische kleuren: De hierboven weergegeven tabel moet niet als uitputtend worden beschouwd, het spectrum van kleuren is continu. In hoeveel kleuren het wordt opgedeeld is afhankelijk van het een combinatie van biopsychologische en culturele factoren. Perceptie van kleuren Het onderscheiden van kleuren wordt mogelijk gemaakt door drie verschillende typen lichtgevoelige cellen in het netvlies, kegeltjes genoemd. Deze kegeltjes zijn vooral goed vertegenwoordigd in de gele vlek. Daar is onze gezichtsscherpte dan ook het grootst. Elk type kegeltje bevat een ander kleurpigment en heeft daardoor een eigen gevoeligheidsmaximum. Mensen kunnen in totaal tussen de 120 en 160 zuivere kleuren van elkaar onderscheiden, mits we ze naast elkaar kunnen zien. Zonder vergelijkingsmateriaal kunnen we slechts 10 tot 14 kleuren herkennen. Naast de tint, een ééndimensionale grootheid die we de kleuren van de regenboog noemen, kunnen we nog andere grootheden onderscheiden. Dit zijn de verzadiging (het tegendeel van grijsheid) en de intensiteit (lichtheid). Mensen hebben drie soorten kegeltjes, die gevoelig zijn voor respectievelijk rood, groen en blauw. De combinatie van deze drie kleuren stelt ons in staat kleuren te onderscheiden. Kleuren tussen rood en groen worden waargenomen met zowel de cellen die gevoelig zijn voor rood licht als de cellen die gevoelig zijn voor groen licht. Uit deze combinatie maken onze hersenen op dat het om een kleur gaat die tussen rood en groen in ligt. Afhankelijk van de afstand tot rood respectievelijk groen nemen wij de kleur waar als oranje of geel. Een uitzondering op de kleurmenging en waarneming vormt de kleur zwart. Zwart is eigenlijk geen kleur, maar de afwezigheid van kleur (en licht). Met de drie basiskleuren licht kan dus iedere gewenste kleur licht gemaakt worden. Door te werken met verschillende onderlinge verhoudingen kunnen de verschillende kleuren ontstaan. Een verandering in de verhouding betekent dan ook een verandering van de kleur. Literatuur: do?supportid= htm - pagina 12 -

13 Het effect van de verschillende kleuren kan in een lichamelijke en psychische werking uiteengezet worden: Rood: Rood stimuleert en prikkelt het bloed, de hersenvloeistof, de lever en de (voornamelijk sympathische) zenuwen. Zo bouwt het hemoglobine en fibroplasten op. Het is weldadig voor het spierstelsel en de linker hersenhemisfeer. De warmte vitaliseert het lichaam, en heft congestie en slijmvorming op. Rood is het vuurelement en vertegenwoordigt vuur, warmbloedigheid, boosheid, humeurigheid, gevaar en vernietiging. Rood geeft iemand een gevoel van kracht. Extraverte personen worden introvert. Rood stimuleert geaardheid, spontaniteit, stabiliteit en passie. Groen: Groen werkt in op het sympathische zenuwstelsel. Het verlicht de spanning in de bloedvaten en verlaagt zo de bloeddruk. Het werkt als een slaapverwekkend middel en stimuleert de slijmafscheiding. Groen is de kleur van vitamine B1 en is antiseptisch. Groen is een negatieve kleur en kan worden gebruikt waar blauw heilzaam werkt. Groen werkt emotioneel stabiliserend. Groen is de kleur van energie, jeugd, groei, onervarenheid, vruchtbaarheid, hoop en nieuw leven. Maar ook van nijd, jaloezie en bijgeloof. Het werkt verkoelend, sussend en kalmerend. Blauw: Blauwe stralen verhogen de stofwisseling en bevorderen de groei en de vitaliteit. Ze vertragen de werking van het hart, maar hebben op het bloed een opwekkend effect (ze verhogen de bloeddruk). Blauw is ook antiseptisch en vermindert zenuwachtige opwinding. Bij infecties heeft blauw een kalmerende en verkoelende invloed. Blauw brengt harmonie, werkt verkoelend, kalmerend en ontnuchterend. Het is koud, elektrisch en heeft samentrekkende invloeden. Blauw is heilzaam bij manische depressiviteit in de manische fase. Het maakt een introvert persoon extravert. Blauw is de kleur van de waarheid, toewijding, rust en oprechtheid. Blauwe stralen kunnen na 10 minuten een lichte depressie veroorzaken. Geel: Geel is uitstekend voor de zenuwen en de hersenen, het stimuleert de motoriek en draagt bij aan de opbouw van de zenuwen door positieve magnetische stromen. Geel oefent een stimulerende, zuiverende en eliminerende werking uit op de lever, de ingewanden en de huid, het verleent kracht aan het spijsverteringskanaal. Geel zuivert de bloedstroom en activeert het lymfatische zenuwstelsel. Bovendien brengt het de milt tot rust en is een purgerend, wormverdrijvend en gal-afdrijvend middel. Geel is heilzaam bij moedeloosheid en melancholie. Geel suggereert plezier, vrolijkheid en vreugde. Tevens stimuleert het intelligentie en logica. Geel geeft ook persoonlijke kracht. - pagina 13 -

14 Voor meer informatie kijk op: Beste Co's Speeddate Toen was het grote moment voor ons als Ko-Raad bestuur daar op 18 februari: de eerste Speeddate met de kliniek. De voorbereiding begon in december, maar kwam qua tijdsinvestering met name op de laatste week aan, zoveel zelfs dat bestuursleden er nachtmerries over hadden, overuren draaiden en RSI opliepen. De inspanningen bleken niet voor niets: de Speeddate was een succes! In totaal 60 specialisten van +/- 35 specialismen anderhalf uur in gesprek met 80 coassistenten. De avond op het studieplein zag er als volgt uit: uur Stamppotbuffet (dikke pluim voor de kantine en haar personeel) uur Plenaire opening uur Tien ronden van 7 minuten waarin co-assistenten en specialisten één op één daten Afsluiting met borrel in de Aesculaaf Naast bovenstaande waren er standjes over vacatures in de regio, het BKV verzorgde een sollicitatiecursus en er was doorlopend koffie en thee. Veel co s die twijfelen over een vakgebied zijn een stuk wijzer, hoewel een enkeling nog meer in de war is na 7 dates met enthousiaste specialisten. adressen voor stages zijn uitgewisseld, en ik zag 1 keer een telefoonnummer uitgewisseld worden Agenda Maart MFVN gala Zomertijd (klok 1 uur vooruit) ALV Ko-Raad Costacie Wijnproefcursus April Cursus Kindermishandeling Coschap vh Jaar verkiezing Breekweek Mei ALV Ko-Raad Movir en Co congres Voortgangstoets Juni ALV Ko-Raad Uit de reacties van de specialisten en co-assistenten blijkt dat de Ko-Raad niets anders rest dan volgend studiejaar met een tweede speeddate op de proppen te komen. Opdat hier een traditie geboren is! Vacature: In mei is er binnen de Ko-Raad plaats voor een nieuwe enthousiaste secretaris. Dus heb je het schrijven in je en organisatorisch talent? Wil je deel uitmaken van een gezellig bestuur en actief betrokken zijn bij het onderwijs? Stuur dan op tijd een sollicitatiebrief + CV naar: Succes met de co-schappen! Dirk Ottink (Voorzitter Ko-Raad) Cogroepvertegenwoordigers-uitje: Rock&Roll Heb je nog vragen, tips, op- of aanmerkingen? Je kunt ons mailen op Voor meer info, het laatste nieuws, geplande activiteiten en nog veel meer kijk je op www. ko-raad.nl - pagina 14 -

15 COSTALGIEFEEST Costacie Nieuwjaarsborrel Costacie Nieuwjaarsborrel Costacie Nieuwjaarsborrel - pagina 15 -

16 - pagina 16 -

17 Co-lumn: nog een keer Nog net geen zeven jaar geleden. Voor het eerst fiets ik door de buskuil. Op het grasveld voor het station schud ik aarzelend de hand van een jongen die boven me uit torent. Ik kijk omhoog. Eerstejaars?, vraag hij en overhandigt me een pannenkoek. Tien geweldige dagen volgen. Ik druk op een turquoise geverfde deurbel. Onder een afgebladderd stukje is een roze verfkleur zichtbaar. De deur zwaait open. Ben jij de nieuwe?, klinkt een nieuwsgierige stem. Turquoise deuren en gele muren; mijn nieuwe thuis. Spaghetti op het dak van het fietsenhok, bewust en onbewust gekozen huisdieren, gangfeesten, avonden bankhangen en gekibbel over de verdeling van de gezamenlijke telefoonrekening. Welkom bij het eerste blok! roept een enthousiaste docent terwijl hij voor de grote collegezaal staat. Tussen andere studenten die mijn beste vrienden zouden worden kijk ik naar zijn breed krullende snor. Maak het uit met die vriendjes en vriendinnetjes thuis. Dat houdt allemaal geen stand. Jullie nieuwe geliefden wonen in Nijmegen, preekt hij. Vastbesloten hem het tegendeel te bewijzen, blijkt hij na een optelsom van vier geweldige jaren toch gelijk te krijgen. Met een vriendin stap ik uit het vliegtuig in een zonovergoten land. My new students lacht de ziekenhuisdirecteur terwijl we een onvergetelijke tijd tegemoet treden. We maken no problem tot onze lijfspreuk, ongeacht de omvang van het op dat moment wel degelijk aanwezige probleem. Ziektes die we alleen van papier kennen, komen hier tot leven. Met bibberende handen probeer ik het puntje van mijn rechterhandschoen los te trekken van de sticker die ik over mijn eerste functionele- infuus probeer te plakken. In een te grote witte jas kijk ik naar de patiënt om te zien of hij mijn gebrek aan routine opmerkt. Moet je het nog leren?, vraagt hij wijselijk. Twee jaren aan patiëntenervaring later. Ik zit tegenover de examinator van mijn afsluitend coschap. Hij krabbelt een handtekening op een formulier vergezeld door de woorden Gefeliciteerd collega! Met mijn nieuw verworven status bel ik aan bij mijn oude thuis. Een meisje dat ik niet ken, opent de deur. Ben je nieuw hier?, hoor ik mezelf vragen. Ik staar verschrikt naar de deurbel. Ik voel me net als de turquoise rand verf die probeert onder de nieuwe rode verflaag vandaan te kruipen. Pas geverfd, knikt het meisje terwijl ze een bel blaast van haar knalroze kauwgom. Ik ben geen student meer. Mijn laatste column in Status Co. Tijdens het schrijven rinkelt mijn telefoon. Wat wil je vanavond eten? klinkt een stem aan de andere kant van de lijn. Pannenkoeken! roep ik vol overgave. Maartje Happen voor tijdens de... co-schappen De donkerste dagen liggen achter ons. Met die coschappen gaat de tijd gelukkig heel snel. Voor je het weet is het lente. Winterjas in de kast, rokjes, shirtjes en zomerjas eruit. Tot die tijd is het overleven geblazen, maar de tijd van stamppotten en rookworst is nu wel voorbij. En voor (pasta)salade is het nog wat te koud. Dus: een recept voor warme, zomerse soep tot het lente is. Door: Anne de Waal Oranje pompoensoep Voor 2 flinke eters 1 flespompoen (Toko, Turk, Markt of gewoon bij de AH 1 tablet groentebouillon zout en peper 2 zoete aardappels ¼ theelepel nootmuskaat bruin stokbrood 1 ui, in halve ringen ¼ theelepel kaneel zachte roomboter 1 teentje knoflook, geperst olijfolie extra: staafmixer Schil de pompoen (voorzichtig) en de zoete aardappels en snijd in blokjes. Snij ook de ui en de knoflook. Verhit een scheutje olie in een pan, fruit de ui en knoflook tot ze zacht zijn. Voeg de blokjes pompoen en zoete aardappel toe en bak even mee. Voeg water toe tot alles onder staat, en daarna het bouillonblokje, de nootmuskaat en de kaneel. Breng aan de kook en laat 20 minuten zachtjes koken. Zet het vuur uit en pureer een tijdje, tot de soep mooi glad van structuur is. Breng op smaak met peper en zout. Serveer in kommen met stukken bruin stokbrood, besmeerd met roomboter. - pagina 17 -

18 Albinisme De huid kent verschillende verschijningsvormen, varierend van icterisch geel, cyanotisch blauw naar anemisch wit. Toch heeft de huid altijd een bepaalde basiskleur. Melanine zorgt voor deze pigmentatie van huid, haar en ogen. Het is een bruin pigment, gevormd uit tyrosine. Het wordt gesynthetiseerd in melanocyten in het stratum basale van de epidermis. Melanine in de huid zorgt voor bescherming van de huid tegen UV-straling. Bij een tekort of gebrek aan melanine is er hypopigmentatie van de huid en is er sprake van albinisme. Door: Nina van de Steeg Vormen Er zijn grofweg twee vormen van albinisme: oculocutaan en oculair albinisme, waarbij oculocutaan albinisme vaker voorkomt. Oculocutaan albinisme Bij oculocutaan albinsme is er een verminderde pigmentatie van de huid door een abnormale melanocytenfunctie. De twee meest voorkomende vormen zijn type 1, ook wel tyrosinase negatief, en type 2, tyrosinase positief genoemd. Beide vormen zijn autosomaal recessief. Type 1 - tyrosinase negatief. Degenen met deze vorm van albinisme kunnen geen melanine aanmaken, door een mutatie in het tyrosinase-gen (chromosoom 11). Dit zorgt voor typisch sneeuw-wit haar, een witte of roze huidskleur en blauwe ogen. Type 1a heeft geen tyrosinase activiteit, type 1b heeft verminderde tyrosinase activiteit, waardoor het fenotype bij type 1a meer uitgesproken is dan bij type 1b. Type 2 - tyrosinase positief. Deze vorm van albinisme wordt gekenmerkt door een verminderde hoeveelheid melanine in de huid, haar en ogen. Dit is de meest voorkomende vorm van albinisme wereldwijd. Het wordt veroorzaakt door een mutatie in het P-gen (chromosoom 15). Men denkt dat dit gen codeert voor kleine molecuul transporters die verantwoordelijk zijn voor het tyrosine-transport. Bij deze vorm is de huidskleur roze- tot cremekleurig, de haarkleur geel-bruin en de ogen blauw tot geel-bruin. In de loop van de tijd kan de pigmentatie in huid, ogen en haar nog toenemen. Dezefde oog- en huidproblemen komen voor, maar in een minder ernstige mate dan bij type 1. Daarnaast komen nog twee zeer zeldzame typen voor. Type 3 wordt aleen gezien bij het Afro-Afrikaanse ras en type 4 bij Japanse ras. Deze vormen lijken qua uiterlijk en symptomen het meest op type 2. Oculair albinisme Bij oculair albinisme is de hypopigmentatie beperkt tot de ogen. De meest voorkomende vorm is X-gebonden recessief overerfbaar. De ernst wisselt per etnische achtergrond, waabij rassen met een lichtere huidskleur vaak een ernstigere vorm hebben dan donker gekleurde rassen. Overige vormen Er bestaan een paar zeer zeldzame syndromen die ook gepaard gaan met hypopigmentatie. Bij het Chedak-Highashi en Hermansky -Pudlak syndroom komen naast hypopigmentatie defecten voor van leukocyten, thrombocyten en reticulaire cellen. Met afweerstoornissen en stollingsdefecten als gevolg. Bij het Griscelli syndroom komen naast de hypopigmentatie immunodeficientie en neurologische defecten voor. Deze mensen hebben een zeer slechte prognose en sterven vaak al voor hun tiende jaar aan infecties of bloedingen. Symptomen Oculocutaan albinisme: Mensen met oculocutaan albinisme hebben door het tekort aan pigmentatie een verhoogde kans op zonnebrand en vormen van huidkanker. Vaak ontwikkelen ze al snel vele roze-rode naevi en actinische keratoses. Zonder agressieve fotoprotectie is het bijna onvermijdelijk dat er zich een plaveiselcelcarcinoom ontwikkelt. Basaalcelcarcinomen en melanomen komen ook vaker voor. Er zijn vaak ernstige oogproblemen, zoals een sterk verminderde visus, ernstige nystagmus, fotofobie en strabismus. De symptomen zijn bij alle types oculocutaan albinisme aanwezig, maar nemen de meest ernstige vorm aan bij type I Oculair albinisme: Bij oculair albinisme komen dezelfde oculaire symptomen voor als bij oculocutaan albinisme, vaak even ernstig of zelfs ernstiger. Soms wordt een verworven vorm van doofheid gezien. Diagnose De diagnose kan meestal al gesteld worden door het fenotype. Bij twijfel kan moleculair onderzoek zekerheid geven. Prevalentie Albinisme is een zeldzame aandoening. Oculocutaan albinime type 1 komt voor bij 1 op levendgeborenen, type 2 bij 1 op levendgeboren en bij type 3 is het onbekend. Type 4 is erg zeldzaam en komt alleen in Japan bij 24% van degenen met oculocutaan albinisme voor. Oculair albisme komt bij 1 op levendgeborenen voor. Alle vormen van albinisme komen bij ieder ras en geslacht even vaak voor en zijn altijd al bij de geboorte aanwezig. Behandeling en prognose Er is geen curatieve behandeling van hypopigmentatie. Preventieve behandeling voor huidbeschadinging door UV-straling bestaat uit bescherming tegen de zon met zonnebrand met hoge factor, zonneschermen en kleding. De verminderde visus kan worden verbeterd met correctieve lenzen. Degenen met oculocutaan albinisme moeten regelmatig worden gescreend op huidkanker. De prognose is goed, de levensverwachting is normaal. Wel blijft er een verhoogde kans op huidkanker, dus goede controle is van belang. Magische krachten In verschillende gebieden in Afrika als Burundi en Tanzania wordt geloofd dat albino's magische krachten bezitten. Dit leidt ertoe dat albino's verminkt of vermoord worden om de lichaamsdelen voor veel geld te verkopen. In 2008 zijn aleen al in Tanzania 30 albino's vermoord. In Zimbabwe wordt in sommige kringen gedacht dat geslachtsgemeenschap met een albino HIV geneest. Dit leidt tot vele verkrachtingen van albino's. - pagina 18 -

19 Bekende albino's Sneeuwvlokje - gorilla in de dierentuin van Barcelona Snowdrop - pinguin in Bristol Zoo Connie Chui - Chinees fotomodel voor Jean Paul Gaultier Seinei - 22e keizer van Japan (5e eeuw) Silas - de albino monnik in het boek "De Da Vinci Code" van Dan Brown Literatuur: (NOAH national organisation of albinism and hypopigmentation) NRC Handelsblad Voor albino's is Afrika een vloek. Koert Lindijer. Kruiswoordpuzzel Door: Christine Timmer Horizontaal 1. vernietiging opgenomen partikel door cel 6. hormoon 7. embryonaal ontwikkelingsstadium 10. corticosteroid 12. transpiratie 13. cholestrolverlagend middel 15. middel tegen candida 18. eiwit in de urine 19. vreemd 22. blootlegging ruggenmerg 23. labyrinthvocht 24. goedaardig vetgezwel 25. ziekte met gezwellen in zenuwen en pigmentvlekken 32. bloeduitstorting 33. zweepslag van het hoofd 36. erfelijke skelet- en bindweefselziekte 37. verwijding slagader 38. soort diureticum 42. schimmelziekte 44. verstopping vat of hart 46. ziekte door tekort aan vitamine B 47. tussenschot 51. galbulten 53. holte 54. neuropsychiatrisch ziekte met amnesie door alcohol 55. voet 57. ontvanger 58. sensibiliteit 59. darmkronkel Verticaal 2. verlaagd aantal bloedplaatjes 3. stenen in tractus urogenitalis 4. melaatsheid 5. syndroom bij mannen met hypogonadisme 8. spruw 9. buisje 11. hersenvlies 14. zonder oorzaak 16. pijnstiller 17. antihypertensivum 20. ontsteking ruggenmerg 21. beentje in omgeving van sommige gewrichten 26. antidepressivum 27. mineraal 28. epinefrine 29. kauw- of kaakspier 30. chromosomale patroon bij turner 31. koorts 34. sluitspier 35. erysipelas 39. zien van bewegingen die er niet zijn 40. ziekte met overervende hemofilie 41. syndroom met infantiele spasmen/salaamkrampen 43. inhalatiepoeder tegen astma 45. naupathie 48. hand 49. lichaamsvreemd eiwit 50. reuk 51. ellepijp 52. ringworm 56. inhoud atheroomcyste - pagina 19 -

20 Groen met paars Het is zover! Mijn laatste stukje voor de Status Co. Het is zover! luidt ook de eerste zin van de uitnodiging voor mijn afstudeerfeest. Binnenkort krijg ik mijn artsenbul en zit het studentenleven erop. Wat is die tijd voorbij gevlogen. Maar wat waren het zes heerlijke jaren! De dagen dat ik om 8.45 uur in de collegebanken zat, lijken al ver achter me te liggen. Toen noemde ik dat nog vroeg opstaan. Nu, na meerdere co-schappen te hebben gelopen in ver weg gelegen plaatsen, weet ik pas wat vroeg opstaan is. Daarbij is het stappen op doordeweekse dagen al lang gereduceerd tot nul, is de route naar de faculteit in geen maanden meer gefietst en erger ik me de laatste tijd steeds meer aan het wonen in een studentenhuis en aan de bergen afwas van anderen. Ook mijn studentenfiets, die al sinds de middelbare school dienst doet als mijn trouwe vervoermiddel, is nu echt op! Maar nooit zal ik deze tijd vergeten! Nooit zal ik de dingen vergeten die zoveel kleur brachten in mijn studentenleven. Van spelletjes spelen in de kantine op de faculteit tot koken en sporten met vriendinnen, de maandelijkse MFV-feestjes op woensdagavond, het stappen op doordeweekse avonden, bezoekjes aan de kroeg na de hockeytraining, elke dag op andere tijden gaan slapen en op andere tijden wakker worden. Vaak uit eten, want voor de prijs van een studentenmenu gaan we zelf niet moeilijk doen. Drie maanden naar Mexico voor stage en een rondreis. Dagjes naar vriendinnen in andere studentensteden en elk vrij uurtje aangrijpen om naar mijn lief te gaan in Tilburg en later Utrecht, want de trein is toch gratis. Maar straks is het student zijn over. Werken en vroeg opstaan, belastingen betalen en nachtdiensten draaien. Geld verdienen, maar bijna geen vakantiedagen meer. Mijn onderzoeksstage is inmiddels afgerond en de aanvraag voor het artsexamen ingeleverd. Een baan heb ik al gevonden. Het studentenleven mag dan over zijn, maar ik ben er klaar voor! Ik sta te popelen om te beginnen aan hopelijk een kleurrijke carrière als arts. Straks leg ik de eed af en beloof ik dat ik goed voor mijn patiënten zal gaan zorgen. En mijn eerste salaris is stiekem al uitgegeven aan een nieuwe fiets. Mijn studentenfiets piept, kraakt en slingert aan alle kanten. Het is groen met paars en de bel heeft alle kleuren van de regenboog. Voor mij heeft het bijna iets nostalgisch. En symbolischer kan het natuurlijk niet: eind aan de studententijd, fiets naar de sloop. Maar het verdwijnen van mijn gekleurde fiets zegt nog niet dat de kleur uit mijn leven verdwijnt. Rest mij verder nog om jullie allemaal veel succes te wensen met de co-schappen, geniet nog van het studentenleven en. Colour your life! Marlijn Movir & CO congres: van kennis tot kunde Begin 2006 besloot een groep co-assistenten tot het organiseren van een groot landelijk congres vóór en dóór co-assistenten. De idee ontstond doordat op elke faculteit zeer veel vraag was naar praktische cursussen specifiek gericht op co-assistenten. Denk hierbij aan een cursus vocht- en infuusbeleid, tips en trucs bij het lezen van een ECG, de ins en outs van recepten schrijven, time- en stressmanagement, sollicitatiecursussen et cetera. Op het nieuw te organiseren congres zouden deze en andere in het curriculum onderbelichte onderwerpen de revue passeren. Na het overweldigende succes van het eerste Movir & CO congres in 2007 kon een vervolg niet uitblijven. Al ruim 1,5 jaar timmert een enthousiaste groep co-assistenten uit heel Nederland namens Stichting LOCA COngres aan een nog grootsere tweede editie! De commissie uit Nijmegen heeft als taak het verzorgen van de PR. Zo zijn de posters en flyers door ons ontworpen. Wanneer je dit artikel leest zijn de inschrijvingen alweer geruime tijd achter de rug. Zoals verwacht was de animo voor het congres ook dit jaar weer zeer groot. Gelukkig kon de congressite deze grote hoeveelheid bezoekers verwerken, echter de server van de Radboud Universiteit niet. Veel met de toegangscode om de inschrijving te bevestigen werden hierdoor pas na circa een half uur ontvangen. Op dit moment wordt druk gewerkt aan de voltooiing van het programmaboekje, waarin je alle informatie over de sprekers kunt vinden. Eén van deze sprekers is kinderarts prof. dr. Paul Brand, auteur van het boek De stoel van God. Hij zal in een plenaire sessie het euthanasiebeleid in Nederland kritisch onder de loep nemen. Bekende sprekers uit Nijmegen zijn onder andere mevr. prof.dr. Braat, mevr. prof. Slobbe-Knoers en prof.dr. van Vugt. Het congres wordt op zondag afgesloten door de medische cabaretgroep The Amateur Transplants uit Londen. Het Movir & CO congres is naast de leerzame lezingen en workshops dé kans om kennis te maken met co-assistenten uit andere steden en om ervaringen uit te wisselen over dit toch wel zeer intensieve deel van onze studie. Tot ziens op 9 en 10 mei in het gezellige congrescentrum De Leeuwenhorst te Noordwijkerhout! Namens Stichting LOCA COngres, Commissie PR (Nijmegen): Dieke van der Doelen, Dion Eijkenboom, Michelle Schrauwen, Katharina Leong en Charlotte de Bruin Het congres wordt mede mogelijk gemaakt door hoofdsponsor Movir en partner ABN Amro. Voor meer informatie zie: - pagina 20 -

BIOKLOK DE BIOLOGISCHE KLOK IN DE LES MODULE A. klok. www. bio. .nl

BIOKLOK DE BIOLOGISCHE KLOK IN DE LES MODULE A. klok. www. bio. .nl BIOKLOK DE BIOLOGISCHE KLOK IN DE LES MODULE A www. bio klok.nl BIOKLOK MODULE A OCHTENDMENSEN, AVONDMENSEN INLEIDING Maandagochtend, het is 7:00 uur, tijd om op te staan! Zou je liever nog wat langer

Nadere informatie

regio Gooi en Vechtstreek Niet uitgeslapen? Jongeren en slapeloosheid www.cjggooienvechtstreek.nl

regio Gooi en Vechtstreek Niet uitgeslapen? Jongeren en slapeloosheid www.cjggooienvechtstreek.nl regio Gooi en Vechtstreek Niet uitgeslapen? Jongeren en slapeloosheid www.cjggooienvechtstreek.nl n Niet uitgeslapen? Jongeren en slapeloosheid We slapen gemiddeld zo n zeven tot acht uur per nacht. Dat

Nadere informatie

Inslaapproblemen bij kinderen met AD(H)D

Inslaapproblemen bij kinderen met AD(H)D Inslaapproblemen bij kinderen met AD(H)D Ongeveer 30% van de kinderen met AD(H)D heeft chronische inslaapproblemen. Dit zien we ook vaak bij onder andere kinderen met een ontwikkelingsachterstand, autisme,

Nadere informatie

De PAAZ, wat is dat? Informatie voor kinderen van 8 tot 12 jaar

De PAAZ, wat is dat? Informatie voor kinderen van 8 tot 12 jaar De PAAZ, wat is dat? Informatie voor kinderen van 8 tot 12 jaar De afgelopen weken was het niet zo leuk bij Pim thuis. Zijn moeder lag de hele dag in bed. Ze stond niet meer op, deed geen boodschappen

Nadere informatie

7 tips. voor een betere nachtrust

7 tips. voor een betere nachtrust 7 tips voor een betere nachtrust Word jij 90 jaar oud en heb je een goede nachtrust? Dan heb je 32 jaar van je hele leven geslapen. Zonde van je tijd? Juist niet! In dit E-book lees je waarom slaap onmisbaar

Nadere informatie

veeg de tranen van me weg. Ik kijk nog eens rond en er valt een hoop spanning van me af. Er komt zelfs een kleine glimlach op me gezicht terug.

veeg de tranen van me weg. Ik kijk nog eens rond en er valt een hoop spanning van me af. Er komt zelfs een kleine glimlach op me gezicht terug. Het DOC Ik kruip in één van de buikpijn terwijl ik in bed lig. Mijn gedachten gaan uit naar de volgende dag. Ik weet wat er die dag staat te gebeuren, maar nog niet hoe dit zal uitpakken. Als ik hieraan

Nadere informatie

MELATONINE. Het natuurlijke slaapmiddel

MELATONINE. Het natuurlijke slaapmiddel MELATONINE Het natuurlijke slaapmiddel Wat is Melatonine Melatonine is een hormoon dat in de pijnappelklier (epifyse) geproduceerd wordt uit serotonine (neurotransmitter betrokken bij stemming en pijn)

Nadere informatie

De twee zaken waarover je in dit boek kunt lezen, zijn de meest vreemde zaken die Sherlock Holmes ooit heeft opgelost.

De twee zaken waarover je in dit boek kunt lezen, zijn de meest vreemde zaken die Sherlock Holmes ooit heeft opgelost. Sherlock Holmes was een beroemde Engelse privédetective. Hij heeft niet echt bestaan. Maar de schrijver Arthur Conan Doyle kon zo goed schrijven, dat veel mensen dachten dat hij wél echt bestond. Sherlock

Nadere informatie

Theorieboek. leeftijd, dezelfde hobby, of ze houden van hetzelfde. Een vriend heeft iets voor je over,

Theorieboek. leeftijd, dezelfde hobby, of ze houden van hetzelfde. Een vriend heeft iets voor je over, 3F Wat is vriendschap? 1 Iedereen heeft vrienden, iedereen vindt het hebben van vrienden van groot belang. Maar als we proberen uit te leggen wat vriendschap precies is staan we al snel met de mond vol

Nadere informatie

13 Acquisitietips. AngelCoaching. Coaching en training voor de creatieve sector www.angelcoaching.nl

13 Acquisitietips. AngelCoaching. Coaching en training voor de creatieve sector www.angelcoaching.nl 13 Acquisitietips AngelCoaching Coaching en training voor de creatieve sector Tip 1 Wat voor product/dienst ga je aanbieden? Maak een keuze, niemand kan alles! Tip 1 Veel ondernemers zijn gezegend met

Nadere informatie

GIDS. voor een. rustige nacht

GIDS. voor een. rustige nacht GIDS voor een rustige nacht Lekker geslapen? Lekker slapen en uitgerust wakker worden. Voor veel mensen is het een verre droom. Naar schatting één op de vijf mensen in ons land kampt geregeld met slaapproblemen.

Nadere informatie

MEMORY WOORDEN 1.1. TaalCompleet A1 Memory Woorden 1 1

MEMORY WOORDEN 1.1. TaalCompleet A1 Memory Woorden 1 1 MEMORY WOORDEN 1.1 TaalCompleet A1 Memory Woorden 1 1 ik jij hij zij wij jullie zij de baby het kind ja nee de naam TaalCompleet A1 Memory Woorden 1 2 MEMORY WOORDEN 1.2 TaalCompleet A1 Memory Woorden

Nadere informatie

Ik ga je wat vertellen, je hoeft alleen maar te volgen wat ik zeg, mijn stem is nu het enige wat voor jou belangrijk is om te volgen.

Ik ga je wat vertellen, je hoeft alleen maar te volgen wat ik zeg, mijn stem is nu het enige wat voor jou belangrijk is om te volgen. Oefening 1: Nodig: 2 personen en een boom of een huisdier: Zoek een plek op bij een boom of in de buurt bij je paard of ander huisdier waar je even niet gestoord wordt en veilig even je ogen dicht kunt

Nadere informatie

De Yes Set. Dé manier om eenvoudig te beïnvloeden. Auteur: Edwin Selij

De Yes Set. Dé manier om eenvoudig te beïnvloeden. Auteur: Edwin Selij Ok, het volgende wat we gaan doen. We gaan beginnen. Misschien voor de meesten van jullie de eerste inductie, bewust dan. Ik denk dat jullie in je leven wel vaker mensen gehypnotiseerd hebben. Wie heeft

Nadere informatie

Pannenkoeken met stroop

Pannenkoeken met stroop Pannenkoeken met stroop Al een maand lang zegt Yvonne alleen maar nee. Heb je je best gedaan op school? Nee. Was het leuk? Nee. Heb je nog met iemand gespeeld? Nee. Heb je lekker gegeten? Nee. Heb je goed

Nadere informatie

MANIEREN OM MET OUDERPARTICIPATIE OM TE GAAN

MANIEREN OM MET OUDERPARTICIPATIE OM TE GAAN Blijf kalm; Verzeker je ervan dat je de juiste persoon aan de lijn hebt; Zeg duidelijk wie je bent en wat je functie is; Leg uit waarom je belt; Geef duidelijke en nauwkeurige informatie en vertel hoe

Nadere informatie

Vlucht AVI AVI. Ineke Kraijo Veerle Hildebrandt. Kraijo - Hildebrandt Vlucht De Vier Windstreken. De Vier Windstreken AVI

Vlucht AVI AVI. Ineke Kraijo Veerle Hildebrandt. Kraijo - Hildebrandt Vlucht De Vier Windstreken. De Vier Windstreken AVI AVI E4* Alcoholisme, ruzie, bang zijn Midden in de nacht rinkelt de telefoon. Anna weet wat dat betekent. Ze moet vluchten, alweer. Ze rent de donkere nacht in. De volgende dag valt Anna in de klas in

Nadere informatie

Een meneer heeft veel ballonnen. Hij roept: Kinderen, kom erbij! Mijn ballonnen die zijn gratis. Wie wil een ballon van mij?

Een meneer heeft veel ballonnen. Hij roept: Kinderen, kom erbij! Mijn ballonnen die zijn gratis. Wie wil een ballon van mij? Een meneer heeft veel ballonnen. Hij roept: Kinderen, kom erbij! Mijn ballonnen die zijn gratis. Wie wil een ballon van mij? Wat een mooie luchtballonnen! Geel, oranje, groen en blauw. Kies maar uit Daan,

Nadere informatie

Melatonine bij verlate slaapfase Experiment, nog geen bewijzen

Melatonine bij verlate slaapfase Experiment, nog geen bewijzen Melatonine bij verlate slaapfase Experiment, nog geen bewijzen Door Sandra Kooij Nieuwsbrief voor Patiënten, Programma ADHD bij volwassenen, jaargang 4, nummer 2, mei 2008. De meerderheid (zo'n 70%) van

Nadere informatie

LES 4. Handelingen 12:1-19; Van Jeruzalem tot Rome: Verlost uit de gevangenis blz.109-116

LES 4. Handelingen 12:1-19; Van Jeruzalem tot Rome: Verlost uit de gevangenis blz.109-116 LES 4 Handelingen 12:1-19; Van Jeruzalem tot Rome: Verlost uit de gevangenis blz.109-116 De boodschap God hoort en verhoort onze gebeden voor elkaar. Leertekst: Terwijl Petrus onder zware bewaking zat

Nadere informatie

VRAGEN BIJ DE COMPETENTIES

VRAGEN BIJ DE COMPETENTIES ONDERWIJSMAGAZIJN VOOR LOB VRAGEN BIJ DE COMPETENTIES Landelijk Stimuleringsproject LOB in het mbo VRAGEN BIJ ONTDEK COMPETENTIES JE PASSIE MOTIEVEN INLEIDING In LOB-trainingen en tijdens gesprekken met

Nadere informatie

Je gezicht en houding. spreken boekdelen!

Je gezicht en houding. spreken boekdelen! Ronald Dingerdis Je gezicht en houding 5 spreken boekdelen! Iedereen lekt non-verbale communicatie. Het is menselijk en het gebeurt gewoon. Het is ook logisch want communicatie bestaat voor het grootste

Nadere informatie

Omgaan met slaapproblemen

Omgaan met slaapproblemen Leven met Multipele Sclerose uitgave 12 Omgaan met slaapproblemen EEN UITGAVE VAN HET NATIONAAL MS FONDS Tekst: drs. Bep Franke-Barendse Uitgever: Nationaal MS Fonds 2 Inleiding We besteden ongeveer eenderde

Nadere informatie

Speciale editie Tijdschrift met alle informatie over het congres Vrienden Maken

Speciale editie Tijdschrift met alle informatie over het congres Vrienden Maken speciale editie 2008 vriendinnen 29 Speciale editie Tijdschrift met alle informatie over het congres Vrienden Maken Zo maak je vrienden bladzijde 3 Zo blijf je vrienden bladzijde 10 Geef je op voor het

Nadere informatie

Introductie: Brom en Bram

Introductie: Brom en Bram ! Activiteit 43 Brom, Bram en Brim Ontwikkelingsaspecten De kleuters doen ervaringen op met het onderscheiden van klanken (auditieve discriminatie). Materiaal kopies van de tekeningen van Brom en Bram

Nadere informatie

Depressie. Meer dan een somber gevoel. Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over depressie

Depressie. Meer dan een somber gevoel. Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over depressie ggz voor doven & slechthorenden Depressie Meer dan een somber gevoel Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over depressie Herkent u dit? Iedereen is wel eens somber of treurig.

Nadere informatie

Wat is PDD-nos? VOORBEELDPAGINA S. Wat heb je dan? PDD-nos is net als Tourette een neurologische stoornis. Een stoornis in je hersenen.

Wat is PDD-nos? VOORBEELDPAGINA S. Wat heb je dan? PDD-nos is net als Tourette een neurologische stoornis. Een stoornis in je hersenen. Wat is PDD-nos? 4 PDD-nos is net als Tourette een neurologische stoornis. Een stoornis in je hersenen. Eigenlijk vind ik stoornis een heel naar woord. Want zo lijkt het net of er iets niet goed aan me

Nadere informatie

HANDIG ALS EEN HOND DREIGT

HANDIG ALS EEN HOND DREIGT l a n d e l i j k i n f o r m a t i e c e n t r u m g e z e l s c h a p s d i e r e n HANDIG ALS EEN HOND DREIGT OVER HOUDEN VAN HUISDIEREN HIER LEES JE HANDIGE INFORMATIE OVER HONDEN DIE DREIGEN. JE KUNT

Nadere informatie

Les 2 Biologische psychologie: slapen en waken

Les 2 Biologische psychologie: slapen en waken Les 2 Biologische psychologie: slapen en waken Inleiding Binnen de Biologische psychologie bestudeert men het gedrag van mensen aan de hand van de biologische achtergrond ervan. Oorzaken van gedrag worden

Nadere informatie

In de war? Op de Intensive Care

In de war? Op de Intensive Care In de war? Op de Intensive Care Albert Schweitzer ziekenhuis juni 2015 pavo 1168 Inleiding Uw partner of familielid is in het Albert Schweitzer ziekenhuis opgenomen op de Intensive Care. Waarschijnlijk

Nadere informatie

Homeopathie voor paarden

Homeopathie voor paarden Artikel: http://horsefulness.be/homeopathie-voor-paarden/ site van Horsefulness van Karine Vanderborre Homeopathie voor paarden Homeopathie, niet iedereen heeft er vertrouwen in Ikzelf sta er volledig

Nadere informatie

Ontdek je kracht voor de leerkracht

Ontdek je kracht voor de leerkracht Handleiding les 1 Ontdek je kracht voor de leerkracht Voor je ligt de handleiding voor de cursus Ontdek je kracht voor kinderen van groep 7/8. Waarom deze cursus? Om kinderen te leren beter in balans te

Nadere informatie

Stomme trutten. Qatar, Qatar!, giechelen de meisjes voor het huis aan de overkant. Kelly heeft gelijk. Nu zijn ze op de fiets.

Stomme trutten. Qatar, Qatar!, giechelen de meisjes voor het huis aan de overkant. Kelly heeft gelijk. Nu zijn ze op de fiets. Stomme trutten Kijk, die stomme trutjes zijn er weer. Kelly wijst naar buiten. Sanne kijkt nieuwsgierig uit het raam. Voor het huis aan de overkant staan twee meisjes. Meisjes met blonde paardenstaartjes.

Nadere informatie

U in het middelpunt Die migraine hè Levenservaring verzilveren

U in het middelpunt Die migraine hè Levenservaring verzilveren Welzijn op recept Welkom bij SWOA. Uw huisarts heeft u met ons in contact gebracht. De dokter kan u op dit moment geen passende behandeling (meer) bieden. Toch voelt u zich niet lekker, of heeft u pijn.

Nadere informatie

wat is dat eigenlijk? Denk mee over acht grote vragen

wat is dat eigenlijk? Denk mee over acht grote vragen Geloven, wat is dat eigenlijk? Denk mee over acht grote vragen pagina 10 Hoe is de wereld ontstaan? pagina 26 Waarom bestaat de mens? pagina 42 Wat is geloven? pagina 58 Wie is God? pagina 74 Waarom heeft

Nadere informatie

2010 Marco Honkoop NLP coaching & training

2010 Marco Honkoop NLP coaching & training 2010 Marco Honkoop NLP coaching & training Introductie Dit ebook is gemaakt voor mensen die meer geluk in hun leven kunnen gebruiken. We kennen allemaal wel van die momenten dat het even tegen zit. Voor

Nadere informatie

Verbetert huidconditie en stimuleert haargroei

Verbetert huidconditie en stimuleert haargroei Verbetert huidconditie en stimuleert haargroei Welkom bij Luding Esthetica care Hooft nieuw concept Mesotherapie is een goede vorm van behandeling voor: voorkomen van haaruitval, Wat mag u verwachten?

Nadere informatie

Wij zijn Kai & Charis van de Super Student en wij geven studenten zin in de toekomst.

Wij zijn Kai & Charis van de Super Student en wij geven studenten zin in de toekomst. Hallo, Wij zijn Kai & Charis van de Super Student en wij geven studenten zin in de toekomst. Dat is namelijk helemaal niet zo makkelijk. Veel studenten weten nog niet precies wat ze willen en hoe ze dat

Nadere informatie

Op bezoek. bij Sam op de Intensive Care

Op bezoek. bij Sam op de Intensive Care Op bezoek S bij Sam op de Intensive Care Hoi, ik ben Sam en ik lig op de Intensive Care S Ik heb een fotoboekje gemaakt. Zo kun je alvast zien waar ik ben en wat iedereen op de afdeling doet. Natuurlijk

Nadere informatie

1. Joris. Voor haar huis remt Roos. Ik ben er. De gordijnen beneden zijn weer dicht.

1. Joris. Voor haar huis remt Roos. Ik ben er. De gordijnen beneden zijn weer dicht. 1. Joris Hé Roos, fiets eens niet zo hard. Roos schrikt op en kijkt naast zich. Recht in het vrolijke gezicht van Joris. Joris zit in haar klas. Ben je voor mij op de vlucht?, vraagt hij. Wat een onzin.

Nadere informatie

JUST BE YOU.NL. Het mooiste wat je kunt worden is jezelf! 23 tips voor direct meer zelfvertrouwen. Marian Palsgraaf - www.justbeyou.

JUST BE YOU.NL. Het mooiste wat je kunt worden is jezelf! 23 tips voor direct meer zelfvertrouwen. Marian Palsgraaf - www.justbeyou. JUST BE YOU.NL Het mooiste wat je kunt worden is jezelf! 23 tips voor direct meer zelfvertrouwen Marian Palsgraaf - www.justbeyou.nl Het mooiste wat je kunt worden is jezelf. Mijn passie is mensen te helpen

Nadere informatie

Elke miskraam is anders (deel 2)

Elke miskraam is anders (deel 2) Elke miskraam is anders (deel 2) Eindelijk zijn we twee weken verder en heb ik inmiddels de ingreep gehad waar ik op zat te wachten. In de tussen tijd dacht ik eerst dat ik nu wel schoon zou zijn, maar

Nadere informatie

Eenzaam. De les. Inhoud. Doel. Materiaal. Belangrijk. les

Eenzaam. De les. Inhoud. Doel. Materiaal. Belangrijk. les 8 Inhoud 1 Eenzaam De Soms ben je alleen en vind je dat fijn. Als alleen zijn niet prettig aanvoelt, als je niet in je eentje wilt zijn, dan voel je je eenzaam. In deze leren de leerlingen het verschil

Nadere informatie

Liefdesgedichten schrijven

Liefdesgedichten schrijven Deze les hoort bij het boek Wil jij... met mij? geschreven door Rian Visser met tekeningen van Annet Schaap en gepubliceerd door uitgeverij Moon. Doel: leerlingen zelf gedichten laten schrijven Leeftijd:

Nadere informatie

!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!! Uitgave van Stichting Be Aware Januari 2015 WIL JE MINDER GAMEN?

!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!! Uitgave van Stichting Be Aware Januari 2015 WIL JE MINDER GAMEN? Uitgave van Stichting Be Aware Januari 2015 WIL JE MINDER GAMEN? Je vindt dat je teveel tijd doorbrengt met het spelen van games. Je beseft dat je hierdoor in de problemen kunt raken: je huiswerk lijdt

Nadere informatie

Ze moet wel twee keer zo veel eten als Anne, en altijd weer die pillen vooraf.

Ze moet wel twee keer zo veel eten als Anne, en altijd weer die pillen vooraf. 1. Susan Susan ligt op een bed in haar tuinhuisje. De twee deuren van het huisje staan wijd open, zodat er frisse lucht naar binnen komt. Vanuit haar bed kan Susan precies tussen de struiken door de achterdeur

Nadere informatie

Kanker. Inhoud. Inleiding. Wat is kanker? Inleiding

Kanker. Inhoud. Inleiding. Wat is kanker? Inleiding Kanker Inhoud Inleiding Inleiding Wat is kanker? Soorten kanker In het kinderziekenhuis Wat kan je doen tegen kanker? Afsluiting Bronvermelding Ik houd mijn werkstuk over kanker, omdat het mij een moeilijk

Nadere informatie

sarie, mijn vriend kaspar en ik

sarie, mijn vriend kaspar en ik sarie, mijn vriend kaspar en ik Leen Verheyen sarie, mijn vriend kaspar en ik is een theatertekst voor kinderen vanaf 4 jaar en ging in première op 12 september 2009 bij HETPALEIS in Antwerpen 1 ik: het

Nadere informatie

Vertel de kinderen, of praat met hen over het verschil tussen film, tv kijken of naar het theater gaan.

Vertel de kinderen, of praat met hen over het verschil tussen film, tv kijken of naar het theater gaan. LESBRIEF Binnenkort gaan jullie met jullie groep naar de voorstelling Biggels en Tuiten Hieronder een aantal tips over hoe je de groep goed kan voorbereiden op de voorstelling. VOOR DE VOORSTELLING Vertel

Nadere informatie

Waarneming zintuig adequate prikkel fysiek of chemisch zien oog licht fysiek ruiken neus gasvormige

Waarneming zintuig adequate prikkel fysiek of chemisch zien oog licht fysiek ruiken neus gasvormige Paragraaf 7.1 prikkel Signalen die een zintuigcel uit de omgeving opvangt actiepotentiaal Verschil in elektrische lading over de membraan van een zenuwcel op het moment van een impuls adequate prikkel

Nadere informatie

[PILOT] Aan de slag met de Hoofdzaken Ster

[PILOT] Aan de slag met de Hoofdzaken Ster [PILOT] Aan de slag met de Hoofdzaken Ster! Hoofdzaken Ster Copyright EffectenSter BV 2014 Hoofdzaken Ster SOCIALE VAARDIGHEDEN VERSLAVING DOELEN EN MOTIVATIE 10 9 8 10 9 8 7 6 4 3 2 1 7 6 4 3 2 1 10 9

Nadere informatie

Brandweerman. 1 Brandweerman, brandweerman. Red die kat, als je kan. Zet je ladder neer en draag snel die kat omlaag.

Brandweerman. 1 Brandweerman, brandweerman. Red die kat, als je kan. Zet je ladder neer en draag snel die kat omlaag. vanaf 4 jaar tekst: Marian van Gog muziek: Ton Kerkhof ouplet Brandweerman Intro D7 G man, Refrein brand -weer - man. Red die kat, Brand-weer Œ Œ Œ G Œ Ó als je kan. Zet je lad - der neer en draag snel

Nadere informatie

Inhoud. Een nacht 7. Voetstappen 27. Strijder in de schaduw 51

Inhoud. Een nacht 7. Voetstappen 27. Strijder in de schaduw 51 Inhoud Een nacht 7 Voetstappen 27 Strijder in de schaduw 51 5 Een nacht 6 Een plek om te slapen Ik ben gevlucht uit mijn land. Daardoor heb ik geen thuis meer. De wind neemt me mee. Soms hierheen, soms

Nadere informatie

AMIGA4LIFE. Hooggevoelig, wat is dat? WWW.AMIGA4LIFE.NL T. 06-424 99985 @AMIGA4LIFECOACH VLAARDINGEN

AMIGA4LIFE. Hooggevoelig, wat is dat? WWW.AMIGA4LIFE.NL T. 06-424 99985 @AMIGA4LIFECOACH VLAARDINGEN AMIGA4LIFE Hooggevoelig, wat is dat? 7-10 jaar WWW.AMIGA4LIFE.NL T. 06-424 99985 @AMIGA4LIFECOACH VLAARDINGEN 1 voorlichtingsbrochure hooggevoeligheid - www.amiga4life.nl Ik heb een talent! Ik kan goed

Nadere informatie

Deze folder legt uit hoe je SNAP kan gebruiken voor een blijvende verandering.

Deze folder legt uit hoe je SNAP kan gebruiken voor een blijvende verandering. Bij SNAP leren we ouders en kinderen vaardigheden om problemen op te lossen en meer zelfcontrole te ontwikkelen. Deze folder legt uit hoe je SNAP kan gebruiken voor een blijvende verandering. SNAP (STOP

Nadere informatie

U in het middelpunt Die migraine hè Levenservaring verzilveren

U in het middelpunt Die migraine hè Levenservaring verzilveren Welzijn op recept Welkom bij SWOA. Uw huisarts heeft u met ons in contact gebracht. De dokter kan u op dit moment geen passende behandeling (meer) bieden. Toch voelt u zich niet lekker, of heeft u pijn.

Nadere informatie

We hebben verleden week nog gewinkeld. Toen wisten we het nog niet. De kinderbijslag was binnen en ik mocht voor honderd euro kleren uitkiezen.

We hebben verleden week nog gewinkeld. Toen wisten we het nog niet. De kinderbijslag was binnen en ik mocht voor honderd euro kleren uitkiezen. Woensdag Ik denk dat ik gek word! Dat moet wel, want ik heb net gehoord dat mijn moeder kanker heeft. Niet zomaar een kankertje dat met een chemo of bestraling overgaat. Nee. Het zit door haar hele lijf.

Nadere informatie

Weer naar school. De directeur stapt het toneel op. Goedemorgen allemaal, zegt hij. * In België heet een mentor klastitularis.

Weer naar school. De directeur stapt het toneel op. Goedemorgen allemaal, zegt hij. * In België heet een mentor klastitularis. Weer naar school Kim en Pieter lopen het schoolplein op. Het is de eerste schooldag na de zomervakantie. Ik ben benieuwd wie onze mentor * is, zegt Pieter. Kim knikt. Ik hoop een man, zegt ze. Pieter kijkt

Nadere informatie

1 De tekst gaat over de modderman. Waar denk jij aan bij modder? Kleur die vakjes. 2 De modderman is een verhaal. Hoe weet je dat? Kruis aan.

1 De tekst gaat over de modderman. Waar denk jij aan bij modder? Kleur die vakjes. 2 De modderman is een verhaal. Hoe weet je dat? Kruis aan. Blok 2 LB 16-17 LES 1 EEN KLODDER MODDER Lees de tekst in het leesboek nog niet. 1 De tekst gaat over de modderman. Waar denk jij aan bij modder? Kleur die vakjes. de aarde schoon glijden nat de blubber

Nadere informatie

Soms ben ik eens boos, en soms wel eens verdrietig, af en toe eens bang, en heel vaak ook wel blij.

Soms ben ik eens boos, en soms wel eens verdrietig, af en toe eens bang, en heel vaak ook wel blij. Lied: Ik ben ik (bij thema 1: ik ben mezelf) (nr. 1 en 2 op de CD) : Weet ik wie ik ben? Ja, ik weet wie ik ben. Weet ik wie ik ben? Ja, ik weet wie ik ben. Ik heb een mooie naam, van achter en vooraan.

Nadere informatie

Plaats: bij de oud papier doos in de dolfijnen groep. Nodig: oud papier doos.

Plaats: bij de oud papier doos in de dolfijnen groep. Nodig: oud papier doos. Opdracht 1 Plaats: bij de oud papier doos in de dolfijnen groep. Nodig: oud papier doos. Flip heeft gezien dat jullie na het werken papiersnippers in de oud papier doos gooien en niet in de prullenbak.

Nadere informatie

Magie voor het verkopen van je huis Leer hoe je in korte tijd je huis kunt verkopen en ook nog voor een gunstige prijs. Desirée

Magie voor het verkopen van je huis Leer hoe je in korte tijd je huis kunt verkopen en ook nog voor een gunstige prijs. Desirée Life Coach Désirée Snelling Berg Magie voor het verkopen van je huis Leer hoe je in korte tijd je huis kunt verkopen en ook nog voor een gunstige prijs. Desirée 2011 Magie voor het verkopen van je huis

Nadere informatie

Borderline. Als gevoelens en gedrag snel veranderen. Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over borderline

Borderline. Als gevoelens en gedrag snel veranderen. Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over borderline ggz voor doven & slechthorenden Borderline Als gevoelens en gedrag snel veranderen Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over borderline Herkent u dit? Bij iedereen gaat wel

Nadere informatie

Deel D Spreken - Thema 11 Milieu

Deel D Spreken - Thema 11 Milieu Deel D Spreken - Thema 11 Milieu Stel een vraag. Je buren gaan op vakantie. Jij gaat voor hun poezen zorgen. Je weet niet wat de poezen moeten eten en hoe vaak ze moeten eten. Wat vraag je aan je buren?

Nadere informatie

- Waarschuwing- dit is een pittige les!

- Waarschuwing- dit is een pittige les! - Waarschuwing- dit is een pittige les! Herken je de volgende situatie: Je vraagt aan je partner (heb je deze niet denk dan even terug aan de tijd dat je deze wel had) of hij de vuilniszak wilt buiten

Nadere informatie

Nie uwsb rie f Stichting OE R S T I C H T I N G O N D E R W I J S E V A L U A T I E R A P P O R T J A A R G A N G 4, NR. 3 ( M A A R T 2 0 1 1 )

Nie uwsb rie f Stichting OE R S T I C H T I N G O N D E R W I J S E V A L U A T I E R A P P O R T J A A R G A N G 4, NR. 3 ( M A A R T 2 0 1 1 ) Nie uwsb rie f Stichting OE R S T I C H T I N G O N D E R W I J S E V A L U A T I E R A P P O R T J A A R G A N G 4, NR. 3 ( M A A R T 2 0 1 1 ) Nieuwsbrief Stichting OER Stichting Onderwijs Evaluatie

Nadere informatie

BEHANDEL JE KIND IN OVEREENSTEMMING MET ZIJN OF HAAR TYPE

BEHANDEL JE KIND IN OVEREENSTEMMING MET ZIJN OF HAAR TYPE Handvatten en tips voor INZICHT IN JE KIND Door Drs. Roos C. Litjens BEHANDEL JE KIND IN OVEREENSTEMMING MET ZIJN OF HAAR TYPE Manifestor Kinderen Manifestor kinderen zijn het meest ingewikkeld voor ouders.

Nadere informatie

Die nacht draait Cees zich naar me toe. In het donker voel ik heel zachtjes zijn lippen op mijn wang.

Die nacht draait Cees zich naar me toe. In het donker voel ik heel zachtjes zijn lippen op mijn wang. Vanavond ga ik mijn man vertellen dat ik bij hem wegga. Na het eten vertel ik het hem. Ik heb veel tijd besteed aan het maken van deze laatste maaltijd. Met vlaflip toe. Ik hoop dat de klap niet te hard

Nadere informatie

Ik-Wijzer Ik ben wie ik ben

Ik-Wijzer Ik ben wie ik ben Ik ben wie ik ben Naam: Johan Vosbergen Inhoudsopgave Inleiding... 3 De uitslag van Johan Vosbergen... 7 Toelichting aandachtspunten en leerdoelen... 8 Tot slot... 9 Pagina 2 van 9 Inleiding Hallo Johan,

Nadere informatie

Ben jij een kind van gescheiden ouders? Dit werkboekje is speciaal voor jou!

Ben jij een kind van gescheiden ouders? Dit werkboekje is speciaal voor jou! Hallo Ben jij een kind van gescheiden ouders? Dit werkboekje is speciaal voor jou Als je ouders uit elkaar zijn kan dat lastig en verdrietig zijn. Misschien ben je er boos over of denk je dat het jouw

Nadere informatie

Nog niet gedaan, ga dit dan echt doen het gaat je echt verder helpen.

Nog niet gedaan, ga dit dan echt doen het gaat je echt verder helpen. In de vorige les ben je gaan onderzoeken wat je droom is en ik hoop dat je het besluit hebt genomen om elke dag te dromen en dat je een moodboard hebt gemaakt. Nog niet gedaan, ga dit dan echt doen het

Nadere informatie

Voorbereidingsboek Operatie

Voorbereidingsboek Operatie Voorbereidingsboek Operatie Dit fotoboek is bedoeld om jou en je ouder(s) / verzorger(s) een indruk te geven over de gang van zaken rondom de operatie. We hopen dat deze informatie duidelijk en compleet

Nadere informatie

Take a look at my life week 5&6

Take a look at my life week 5&6 Take a look at my life week 5&6 Maandag 27 januari 2014 Zou vandaag gaan werken, maar heb op het laatste moment afgezegd omdat het nogal glad was op de weg. Dus ik durfde het niet aan om op de fiets naar

Nadere informatie

Groep 1, 2 Thema 1 De groep? Dat zijn wij! 1. Hallo, hier ben ik! Samen plezier maken en elkaar beter leren kennen.

Groep 1, 2 Thema 1 De groep? Dat zijn wij! 1. Hallo, hier ben ik! Samen plezier maken en elkaar beter leren kennen. Groep 1, 2 1. Hallo, hier ben ik! 2. Prettig kennis te maken Kinderen leren elkaar beter kennen en ontdekken verschillen en overeenkomsten. 3. Samen in de klas Over elkaar helpen, geholpen worden en afspraken

Nadere informatie

MODULE #6 DREAMBOARD PROCES

MODULE #6 DREAMBOARD PROCES MODULE #6 DREAMBOARD PROCES Welkom bij het 90 dagen mindset coachings programma. Dit programma heeft de potentie om jouw leven compleet te veranderen de komende 90 dagen. Daarin is het belangrijk dat je

Nadere informatie

PULSE VTL BIODYNAMISCH LICHT VOOR HET MODERNE KANTOOR

PULSE VTL BIODYNAMISCH LICHT VOOR HET MODERNE KANTOOR PULSE VTL BIODYNAMISCH LICHT VOOR HET MODERNE KANTOOR 2 PULSE VTL 3 V I S U E E L E M O T I O N E E L LICHT B I O I S C H L O G De dimensies van licht: licht stelt ons in staat om onze omgeving waar te

Nadere informatie

Lekker ding. Maar Anita kijkt boos. Hersendoden zijn het!, zegt ze. Die Jeroen is de ergste. Ik kijk weer om en zie hem meteen zitten.

Lekker ding. Maar Anita kijkt boos. Hersendoden zijn het!, zegt ze. Die Jeroen is de ergste. Ik kijk weer om en zie hem meteen zitten. Lekker ding Pas op!, roept Anita. Achter je zitten de hersendoden! Ik kijk achterom. Achter ons zitten twee jongens en drie meisjes hun boterhammen te eten. Ze zijn gevaarlijk, zegt Anita. Ze schudt haar

Nadere informatie

Zin in schrijven! Workshop vrij en creatief schrijven voor jonge anderstaligen door Fros van der Maden - auteur Op Schrift -

Zin in schrijven! Workshop vrij en creatief schrijven voor jonge anderstaligen door Fros van der Maden - auteur Op Schrift - Zin in schrijven! Workshop vrij en creatief schrijven voor jonge anderstaligen door Fros van der Maden - auteur Op Schrift - I Oefenen met observeren 1. Het woordenschilderij A Kijk 60 seconden heel goed

Nadere informatie

Oefenen in gehoorzaamheid

Oefenen in gehoorzaamheid LES Oefenen in gehoorzaamheid Sabbat Doe Lees om te beginnen Efeziers 6. Stel je eens voor dat je geen keus had over wanneer je opstond 's morgens, geen keus over wat je at of waar je naar toe ging of

Nadere informatie

Doe Gelukkiger. Marco Honkoop NLP coaching & training

Doe Gelukkiger. Marco Honkoop NLP coaching & training 1 Inhoudsopgave 1. Introductie... 3 2. Je goed voelen om niets... 5 2.1 Gevoel trainen... 6 2.2 Strategie goed voelen... 7 3. Goede beslissingen nemen... 9 3.1 Strategie goede beslissingen nemen... 10

Nadere informatie

Esther Gerritsen. Dorst. de geus

Esther Gerritsen. Dorst. de geus Esther Gerritsen Dorst de geus De auteur ontving voor het schrijven van dit boek een werkbeurs van het Nederlands Letterenfonds Esther Gerritsen, 2012 Omslagillustratie en -ontwerp Berry van Gerwen isbn

Nadere informatie

Bij. research. Gemaakt door: Flore Wassenberg A3c Stage gelopen bij Ron en Janne.

Bij. research. Gemaakt door: Flore Wassenberg A3c Stage gelopen bij Ron en Janne. Bij research Gemaakt door: Flore Wassenberg A3c Stage gelopen bij Ron en Janne. Opdracht 1 Stagelogboek De eerste dag heb ik bij Ron Steijvers stage gelopen en die is project leider ontwikkelaar, vooral

Nadere informatie

Kernvraag: Hoe verplaatst licht zich en hoe zien we dat?

Kernvraag: Hoe verplaatst licht zich en hoe zien we dat? Kernvraag: Hoe verplaatst licht zich en hoe zien we dat? Naam: Groep: http://www.cma-science.nl Activiteit 1 Hoe verplaatst licht zich? 1. Als je wel eens de lichtstraal van een zaklamp hebt gezien, weet

Nadere informatie

Beeld Hoofdstuk 5. Uitgeschreven tekst. NL test

Beeld Hoofdstuk 5. Uitgeschreven tekst. NL test Beeld Hoofdstuk 5 Uitgeschreven tekst NL test www.ncrv.nl/ncrvgemist/8-1-2011/nl-test-2011-afl-1 (fragment tot 8:53 min.) NL test (NCRV) Duur fragment: 8:53 min. Duur uitzending: 24:49 min. Datum uitzending:

Nadere informatie

ADHD: je kunt t niet zien

ADHD: je kunt t niet zien ➂ ADHD: je kunt t niet zien Je ziet het niet aan de buitenkant. Je kunt niet gelijk naar iemand kijken en zeggen: die heeft ADHD. Dat kan een voordeel zijn. Als iemand niet weet dat jij het hebt, dan kunnen

Nadere informatie

De patiënt met acuut optredende verwardheid (delier)

De patiënt met acuut optredende verwardheid (delier) De patiënt met acuut optredende verwardheid (delier) De patiënt met acuut optredende verwardheid/delier Uw familielid, vriend(in) of kennis is opgenomen vanwege een ziekte, een ongeval en/of een operatie.

Nadere informatie

Oplossingsgerichte vragen (Het Spel van Oplossingen IKB & TS)

Oplossingsgerichte vragen (Het Spel van Oplossingen IKB & TS) Oplossingsgerichte vragen (Het Spel van Oplossingen IKB & TS) Stel dat dat (te grote wonder) gebeurt, ik betwijfel of dat zal gebeuren, maar stel je voor dat, wat zou je dan doen dat je nu niet doet? (p36)

Nadere informatie

Inhoud. 1 Wil je wel leren? 2 Kun je wel leren? 3 Gebruik je hersenen! 4 Maak een plan! 5 Gebruik trucjes! 6 Maak fouten en stel vragen!

Inhoud. 1 Wil je wel leren? 2 Kun je wel leren? 3 Gebruik je hersenen! 4 Maak een plan! 5 Gebruik trucjes! 6 Maak fouten en stel vragen! 1 Wil je wel leren? Opdracht 1a Wat heb jij vanzelf geleerd? 7 Opdracht 1b Van externe naar interne motivatie 7 Opdracht 1c Wat willen jullie graag leren? 8 2 Kun je wel leren? Opdracht 2a Op wie lijk

Nadere informatie

De Nationale Stichting ter Bevordering van Vrolijkheid

De Nationale Stichting ter Bevordering van Vrolijkheid In Nederland staan 40 asielzoekerscentra (AZC's). Dat zijn plekken waar asielzoekers wonen. Asielzoekers zijn mensen die naar Nederland zijn gevlucht. Omdat er in hun eigen land oorlog is bijvoorbeeld,

Nadere informatie

Adviezen om beter te slapen

Adviezen om beter te slapen Adviezen om beter te slapen U heeft last van slapeloosheid. Dit is een veel voorkomende klacht, waarvoor vaak geen duidelijke oorzaak te vinden is. In deze folder leest u tips om beter te kunnen slapen.

Nadere informatie

Het medicijn Gammaglobuline onder je huid Subcutaan

Het medicijn Gammaglobuline onder je huid Subcutaan Het medicijn Gammaglobuline onder je huid Subcutaan Wilhelmina Kinderziekenhuis Wat staat er in deze folder Informatie voor ouders 2 Het medicijn Gammaglobuline onder je huid (subcutaan) 4 Wil je meer

Nadere informatie

Een mysterieuze uitnodiging

Een mysterieuze uitnodiging Een mysterieuze uitnodiging Het begon allemaal op een avond in september. Ik had net een nieuw artikel ingeleverd bij De Wakkere Muis, de krant van mijn broer, Geronimo Stilton. Het was een nogal eenvoudig

Nadere informatie

Zeesteen. Janneke Holwarda. roman

Zeesteen. Janneke Holwarda. roman Zeesteen Janneke Holwarda roman De wereld verzaakt; in het dorp van mijn ouders zijn de bladeren rood. Buson 1980 Ze is de jongste. En de vreemdste. Moeder had het zelf gezegd toen de tantes op bezoek

Nadere informatie

Jouw Belang Jouw ouders bespreken gezamenlijk over én met jou wat jouw belang is. Zodat jouw ouders

Jouw Belang Jouw ouders bespreken gezamenlijk over én met jou wat jouw belang is. Zodat jouw ouders - Dit basis Kindplan kan als onderdeel worden ingevoegd in het ouderschapsplan of los worden gebruikt door ouders al dan niet met hulp van een professional - Ouders ga na de eerste afspraak met een professional

Nadere informatie

Wil jij minderen met social media?

Wil jij minderen met social media? Wil jij minderen met social media? Uitgave van Stichting Be Aware Januari 2016 Hulpboekje social media 1 Hoe sociaal zijn social media eigenlijk? Je vindt dat je teveel tijd doorbrengt op social media.

Nadere informatie

Depressie bij verpleeghuiscliënten

Depressie bij verpleeghuiscliënten Doen bij Depressie zorgprogramma Informatiefolder voor cliënt en naasten Depressie bij verpleeghuiscliënten Folder 3 Inleiding Deze folder bevat informatie over de klachten die bij een depressie horen

Nadere informatie