Tr a n s c u l t u r e l e C o m m u n i c a t i e

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Tr a n s c u l t u r e l e C o m m u n i c a t i e"

Transcriptie

1 Tr a n s c u l t u r e l e C o m m u n i c a t i e E X P E R T J E 4

2 Tr a n s c u l t u r e l e c o m m u n i c a t i e E X P E R T J E 4

3 2 E X P E R T J E 4 Expertjes zijn uitgaven van het Expertisecentrum van Ipse de Bruggen. Kijk voor meer informatie over de expertjes en het bestellen ervan op E X P E R T J E 1 : Spel- en ontwikkelingsmateriaal E X P E R T J E 2 : Totale communicatie E X P E R T J E 3 : Obstipatie, een lastig probleem E X P E R T J E 4 : Transculturele communicatie E X P E R T J E 5 : Voeding E X P E R T J E 6 : Verhuizen E X P E R T J E 7 : Rouwverwerking E X P E R T J E 8 : Zelfverwonding E X P E R T J E 9 : Visus

4 Tr a n s c u l t u r e l e c o m m u n i c a t i e 3 Ipse de Bruggen 5e druk, maart 2012 IdB217-MRT12 Aan dit Expertje werkten mee: Auteurs Mathilde van t Hoog Lia van Vliet Ruth Willems Vormgeving en redactie Marketing & Communicatie, Ipse de Bruggen Illustratie Aleid Landeweerd Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enigerlei wijze, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van Ipse de Bruggen.

5 4 E X P E R T J E 4

6 Tr a n s c u l t u r e l e c o m m u n i c a t i e 5 V o o r w o o r d Het Expertisecentrum van Ipse de Bruggen de Bruggen heeft onder meer tot taak de kennis en ervaring rond de zorg van mensen met een verstandelijke of meervoudige beperking te verzamelen, te ontwikkelen en beschikbaar te stellen. In dit kader brengt het Expertisecentrum Expertjes uit, waarin kennis en ervaring van medewerkers rond een bepaald thema is vastgelegd. Expertjes pretenderen niet volledig te zijn, maar leggen de nadruk op praktijkervaring, nuttige aandachtspunten en tips. Wij hopen op deze wijze een bijdrage te leveren aan het verbeteren van de zorg, begeleiding en ondersteuning aan mensen met een verstandelijke of meervoudige beperking. U kunt ons helpen de Expertjes te vervolmaken door uw ervaringen aan ons door te geven. Zie hiervoor de vragenlijst op de laatste bladzijde. Hartelijk dank voor uw medewerking. Veel leesplezier! Marcel Schellart Directeur zorg Ipse de Bruggen

7 6 E X P E R T J E 4

8 Tr a n s c u l t u r e l e c o m m u n i c a t i e 7 I n h o u d s o p g a v e Inleiding Communicatie Het overbruggen van cultuurverschillen Pinto s Drie Stappen Model Praktijkvoorbeeld Richtlijnen voor het denken over culturen Het model van Kluckhohn en Strodtbeck Voorbeeld Nederland Pinto s cultuurindeling: F- en G-culturen Algemene tips in de transculturele communicatie Discriminatie? Voorbeelden Wist u dat Geraadpleegde literatuur... 35

9 8 E X P E R T J E 4

10 Tr a n s c u l t u r e l e c o m m u n i c a t i e 9 I n l e i d i n g Werken met mensen met een andere culturele achtergrond geeft meestal geen problemen en wordt vaak zelfs als een verrijking ervaren. Maar soms ontstaan verwarrende situaties of leven er vragen waarop het antwoord niet voor de hand ligt. Voorbeelden van verwarrende situaties zijn: Een begeleider vraagt zich af of een conflict met een cliënt misschien door cultuurverschillen wordt veroorzaakt. Een locatiemanager merkt dat weinig allochtone mensen solliciteren of wegblijven na een sollicitatie gesprek zonder duidelijke reden. Hij vraagt zich af hoe hij meer mensen van verschillende culturen kan aantrekken. Een gedragsdeskundige heeft enkele malen de ouders van een cliënt met een andere culturele achtergrond uitgenodigd voor een gesprek maar zij zijn niet gekomen. De gedragsdeskundige vraagt zich af hoe dit komt. Een begeleidster durft haar eigen grenzen niet duidelijk te stellen bij haar allochtone collega, uit angst voor een conflict of uit angst van discriminatie te worden beschuldigd. Dit Expertje probeert handvatten te bieden om antwoord te geven op deze en andere vragen. Bij het maken van het Expertje is gebruik gemaakt van de bundel die wordt gebruikt bij de training Transculturele communicatie en conflicten. Deze training wordt aangeboden door Bureau Kudding & Partners te Broek in Waterland en wordt verzorgd door Ruth Willems.

11 10 E X P E R T J E 4

12 Tr a n s c u l t u r e l e c o m m u n i c a t i e C o m m u n i c a t i e Om communicatie effectief te laten verlopen, moet aan de volgende vier voorwaarden zijn voldaan: 1. Je moet elkaar kunnen verstaan Om elkaar te kunnen verstaan moet je elkaar kunnen horen. Als je communiceert door middel van gebarentaal, moet je elkaar kunnen zien. Deze eerste voorwaarde wordt ook wel de technische voorwaarde genoemd. Wanneer een begeleider een cliënt vraagt om even te gaan zitten en de radio staat hard aan, is het mogelijk dat de cliënt de begeleider niet kan verstaan en daarom niet gaat zitten. Er is dan niet aan de technische voorwaarde voldaan. 2. Je moet elkaar kunnen begrijpen De communicatie moet op een voor beide gesprekspartners aanvaardbaar intellectueel niveau plaatsvinden. Ook moet het onderwerp van gesprek voldoende bekend zijn. Dit betekent in de communicatie met iemand met een verstandelijke handicap dat je je aan moet passen aan zijn of haar niveau. Ook het gebruik van vaktermen tegenover een leek staat effectieve communicatie in de weg, ook al spreken beide personen dezelfde taal. Deze tweede voorwaarde wordt ook wel de cognitieve voorwaarde genoemd. Een voorbeeld: Mevrouw Jansen heeft twee kinderen met een verstandelijke handicap en heeft daarom veel kennis van de zorg voor verstandelijk gehandicapten. Mevrouw De Vries is een vriendin van mevrouw Jansen sinds hun rechtenstudie. Hoewel zij intellectueel aan elkaar gewaagd zijn, snapt mevrouw De Vries niets van mevrouw Jansen wanneer zij bij mevrouw De Vries komt klagen over GVT s, SPD s, PGB s. Dus ook al kunnen de beide dames elkaar goed verstaan en beheersen zij beiden op hoog niveau de Nederlandse taal, mevrouw De Vries kan het betoog van mevrouw Jansen niet volgen. Er is namelijk niet aan de cognitieve voorwaarde voldaan. Mevrouw Jansen gebruikt vaktermen uit de verstandelijk gehandicaptenzorg tegenover iemand die nauwelijks iets weet van het betreffende vakgebied. 3. De gesprekspartners moeten de taal op dezelfde manier interpreteren Gesprekspartners moeten de woorden in een gesprek op dezelfde manier interpreteren. Als je met iemand praat die de taal nog niet compleet beheerst, kun je spreekwoorden beter vermijden. Spreekwoorden worden namelijk vaak letterlijk geïnterpreteerd, en dat kan erg verwarrend werken! Ook andere begrippen zoals

13 12 E X P E R T J E 4 gehandicapt hebben voor iedereen een andere betekenis of lading. De interpretatie die je aan woorden geeft, kan direct of indirect met je cultuur te maken hebben. De derde voorwaarde wordt ook wel de interpretatieve voorwaarde genoemd. Als de ene persoon zegt dat iemand idioot is, kan hij of zij bedoelen dat deze persoon absurde dingen doet zonder na te denken. Iemand anders die zegt dat een persoon idioot is, probeert hiermee het niveau van cognitief functioneren aan te geven. Het woord idioot heeft voor verschillende mensen verschillende betekenissen. Om effectief te communiceren, moet je dus weten welke betekenis er aan een bepaald woord wordt verleend. 4. Je moet hetzelfde bij de taal voelen De taal en gebaren die in een gesprek worden gebruikt, moeten bij allebei de gesprekspartners dezelfde emoties oproepen. Deze laatste voorwaarde is het belangrijkste culturele aspect van communicatie. De laatste voorwaarde wordt ook wel de affectieve voorwaarde genoemd. Als een man aan een mannelijke kennis vraagt hoe het gaat met zijn vrouw, wordt dit in Nederland over het algemeen gezien als interesse en wordt dit gewaardeerd. Een Marokkaanse man zal dit echter niet waarderen, omdat dit gezien wordt als seksuele interesse in zijn vrouw; hij zal misschien zelfs beledigd zijn. Uit dit voorbeeld blijkt dat het mogelijk is dat: 1. Men dezelfde taal spreekt en elkaar kan verstaan 2. Op een voor beiden begrijpelijk intellectueel niveau wordt gesproken 3. Er geen interpretatieve problemen bestaan maar dat men elkaar toch niet helemaal begrijpt.

14 Tr a n s c u l t u r e l e c o m m u n i c a t i e H e t o v e r b r u g g e n v a n c u l t u u r v e r s c h i l l e n Conflicten door cultuurverschillen kunnen behalve door een niet-effectieve communicatie, ook veroorzaakt worden door een verschil in normen en waarden. Misschien begrijpen twee gesprekspartners elkaar uitstekend, hebben ze kennis van de culturele achtergrond van de ander, maar kunnen ze het toch niet eens worden omdat zij andere normen en waarden hanteren. 2.1 Pinto s Drie-stappen-model Om op effectieve wijze met cultuurverschillen om te gaan, heeft prof. dr. Pinto het Drie-Stappen-Model (DSM, 1994) ontwikkeld. Volgens hem zijn de volgende drie stappen nodig om cultuurverschillen te overbruggen: Stap 1: Je vraagt jezelf af: wat vind ik en wat wil ik? Je kunt pas aangeven waar de verschillen zitten tussen jou en een ander als je weet hoe je zelf bent. Daarbij kun je alleen aan iemand vragen zich aan jou aan te passen of met jou rekening te houden als je zelf weet wat je wilt. Veel wensen en ideeën lijken vanzelfsprekend voor jou, maar hoeven helemaal niet voor een ander te gelden. Stap 2: Je vraagt jezelf af: wat vindt die ander en wat wil deze persoon? Hiervoor is kennis over de andere cultuur nodig. Het is belangrijk dat je probeert niet meteen te oordelen over de ander maar rustig te bedenken wat die ander nu precies doet. Soms weet je niets van iemand en is de enige kennis die je hebt van de ander dat hij of zij waarschijnlijk anders denkt over een bepaald onderwerp dan jij. Stap 3: Je vraagt jezelf af: nu ik weet hoe ik erover denk en hoe die ander erover denkt, hoe wil ik nu handelen? Wanneer je besluit om aan de ander je grenzen aan te geven (ik wil dit niet / ik accepteer dit niet) is het belangrijk dat de wijze waarop je dit aanpakt, aansluit bij je gesprekspartner.

15 14 E X P E R T J E 4 Hieronder staat het originele schema van prof. dr. Pinto, zoals in zijn boek beschreven: Schema 1: Drie-stappen-model van prof. dr. Pinto Stap 1 Het leren kennen van de eigen (cultuurgebonden) normen en waarden. Stap 2 Het leren kennen van de (cultuurgebonden) normen en waarden van de ander. Daarbij dienen meningen over het gedrag van de ander gescheiden te worden van de feiten. Men dient te onderzoeken wat het vreemde gedrag van de ander betekent. Stap 3 Vaststellen van de wijze waarop men in een gegeven situatie omgaat met de geconstateerde verschillen in normen en waarden. Vervolgens stelt men vast waar de eigen grenzen liggen voor wat betreft aanpassing aan en acceptatie van de ander. Deze grenzen worden vervolgens aan de ander duidelijk gemaakt op een wijze die men eventueel aanpast aan de communicatiecodes van de luisteraar. 2.2 Praktijkvoorbeeld Een Egyptische vrouw loopt stage bij een kinderdagverblijf. Zij heeft met haar baas afgesproken dat zij van tot werkt. Zij komt om en om uur gaat zij stipt op tijd weg, ook al zijn de andere collega s bijvoorbeeld nog bezig met de afwas. De vrouw voelt een gespannen sfeer tussen haar en haar collega s en legt de situatie voor aan een Nederlandse vriendin. Zij durft de confrontatie met haar collega s niet aan, met name omdat haar Nederlands nog beperkt is. De vriendin hanteert het Drie-stappen-model van Pinto om de situatie helder te krijgen en de cultuurverschillen te overbruggen: Stap 1 Eerst gaat de vriendin na wat de normen en waarden zijn van de Egyptische vrouw. De Egyptische vrouw was zich nooit zo bewust van tijd. Zij heeft echter gemerkt dat

16 Tr a n s c u l t u r e l e c o m m u n i c a t i e 15 Nederlanders erg punctueel zijn en het erg vervelend vinden als je te laat bent. Zij is blij dat ze in Nederland is en doet haar best zich goed aan te passen; zij wil er graag bijhoren. Zij heeft met haar baas afgesproken dat zij van tot uur werkt en komt daarom iedere dag stipt op tijd. Zij heeft gemerkt dat Nederlanders, ook de vrouwen, enorm assertief zijn. Zij is hier meerdere malen erg van geschrokken. Zij heeft echter ook gemerkt dat je hiermee verder komt dan met beleefd zijn. Zij heeft zich daarom voorgenomen ook voor haar rechten op te komen, en niet over zich heen te laten lopen. Daarom vindt zij dat zij het recht heeft om stipt op tijd weg te gaan. Zij denkt dat zij met haar gedrag op het kinderdagverblijf als een hardwerkende, zelfstandige vrouw overkomt. Stap 2 Hierna vult de Nederlandse vriendin in wat haar Nederlandse collega s misschien van haar gedrag vinden. De Nederlandse collega s vinden het prettig dat hun stagiaire op tijd komt en zo hard werkt. Wat zij wel raar vinden is dat zij soms tijdens de afwas plotseling haar spullen pakt en weggaat omdat het toevallig precies uur is. Zij vinden dat hun stagiaire geen verantwoordelijkheidsgevoel heeft en denken dat zij lui is. Het gaat er volgens hen niet zozeer om wat je met je baas hebt afgesproken maar dat je zorgt dat de boel netjes achterblijft. Stap 3 Nu de Egyptische vrouw begrijpt dat haar collega s niet over haar heen willen lopen maar dat het normaal is dat je soms een paar minuten overwerkt, vindt zij het niet erg om mee te helpen. Zij vraagt zich wel af wat de grens is. Met haar vriendin spreekt zij af dat zij met haar baas zal gaan praten op het moment dat zij meerdere keren meer dan een kwartier langer moet werken. Een kwartier is volgens Nederlandse normen vaak een periode waarover discussie mogelijk is, een aantal minuten niet.

17 16 E X P E R T J E 4

18 Tr a n s c u l t u r e l e c o m m u n i c a t i e R i c h t l i j n e n v o o r h e t d e n k e n o v e r c u l t u r e n Zonder richtlijnen is het lastig om iets te kunnen zeggen over culturen. Daarom zijn er in de loop der jaren veel schema s en dimensies bedacht om het denken over culturen te structureren. Eén van die schema s is het model van Kluckhohn Strodtbeck (1961). 3.1 Het model van Kluckhohn en Strodtbeck De dimensies van Kluckhohn en Strodtbeck zijn gebaseerd op de gedachte dat ieder mens, waar ook ter wereld, een relatie heeft met: 1. De natuur en het bovennatuurlijke In sommige culturen is het normaal te proberen de natuur(krachten) en het bovennatuurlijke te overwinnen. In andere culturen onderwerpt men zich aan de natuur en het bovennatuurlijke. Weer andere culturen zitten hier tussenin. 2. De ander In sommige culturen is het individu belangrijker dan de groep (ik-identiteit). In andere culturen is het belang van de groep (wij-identiteit) het belangrijkste. Weer andere culturen zitten hier tussenin. 3. Zichzelf In sommige culturen wordt er van uitgegaan dat de mens in wezen goed is. In andere culturen wordt de mens van nature als slecht gezien. Andere culturen zitten hier weer tussenin. 4. De tijd In sommige culturen richt men zich op het verleden, andere culturen denken meer in het heden en weer anderen richten zich voornamelijk op de toekomst.

19 18 E X P E R T J E 4 Figuur 2: de vier dimensies van Kluckhohn en Strothbeck (1961) 1. Natuur/bovennatuurlijke Overwinnen natuur onderwerpen aan natuur 2. De ander Ik-identiteit wij-identiteit 3. Zichzelf Mens is goed mens is slecht 4. De tijd Toekomst gericht verleden gericht 3.2 Voorbeeld Nederland 1. De Nederlandse cultuur kan worden beschreven aan de hand van de vier dimensies van dit schema. 2. Op het gebied van de natuur en het bovennatuurlijke neigt Nederland sterk naar het overheersen. Nederland is hier zelfs extremer in dan andere Westerse landen. Een Engelsman heeft ooit gezegd: God schiep de aarde en de Nederlanders Nederland. Twintig procent van Nederland was vroeger zee, de Nederlanders maakten er land van. De inslag van Nederlanders is dat alles met inspanning gevormd kan worden, de natuur kan worden gecontroleerd. Ook loopt Nederland voor in de discussie en acceptatie van abortus en euthanasie, voor veel andere mensen een onacceptabele ingreep op de natuurlijke gang van zaken. 3. Nederland is net als veel andere Westerse landen sterk op het individu gericht. Het is belangrijk om jezelf te ontwikkelen en uit jezelf te halen wat erin zit. Vaak wordt in Nederland aan mensen gevraagd: Maar wat wil je nu eigenlijk zelf?. 4. Nederlanders zien de mens over het algemeen als goed. Hulp van buitenaf wordt redelijk gemakkelijk geaccepteerd. In Nederland doet men relatief veel aan ontwikkelingshulp en vrijwilligerswerk.

20 Tr a n s c u l t u r e l e c o m m u n i c a t i e Nederlanders zijn over het algemeen sterk op de toekomst gericht. Iedereen is steeds bezig plannen voor de toekomst te maken. Daarbij weten zij vaak weinig over hun vaderlandse geschiedenis. Nederlanders zijn echter wel vaak geïnteresseerd in de geschiedenis van een korte tijd terug (hoe zag de stad eruit toen mijn oma klein was?). 3.3 Pinto s cultuurindeling: F- en G-culturen De dimensies van Kluckhohn en Strothbeck zijn goed bruikbaar om kennis over een cultuur te structureren. Zij geven een beeld van bepaalde begrippen, waardoor het mogelijk wordt gerichter over culturen na te denken. Het voorbeeld hierboven waarin de Nederlandse cultuur aan de hand van de vier dimensies wordt beschreven, laat dit zien. Wanneer men niet bekend is met een cultuur, bieden de dimensies alléén echter onvoldoende informatie. Men moet namelijk ook weten aan welke kant van de dimensie de cultuur zit. In het schema van Kluckhohn en Strothbeck wordt dit niet duidelijk. Een koppeling van de vier dimensies aan een ander model van Pinto (1994) geeft meer houvast. Het model van Pinto geeft globale richtlijnen voor het begrijpen van andere onbekende culturen. Aan de hand van gedragsregels en omgangsvormen beschrijft Pinto drie soorten culturen: 1. G-culturen Deze culturen hebben een grofmazige structuur van gedragsregels. De omgangsvormen en gedragsregels zijn niet strak voorgeschreven. Hoe iemand zich gedraagt, hangt voornamelijk af van zijn persoonlijke voorkeuren en ideeën. 2. F-culturen Deze culturen hebben een fijnmazige structuur van gedragsregels. De regels zijn nauwkeurig vastgesteld en moeten strikt worden toegepast. In principe heb je niet snel ruzie met iemand in deze cultuur omdat je precies weet wat wel en wat niet door de beugel kan. Aan de andere kant kan het overschrijden van de regels juist wel snel ruzie veroorzaken. Als je immers precies weet wat wel kan en wat niet, waarom zou je die grens dan overschrijden? Een logische reactie op het overschrijden van de gedragsregels is dan ook: Zoek je ruzie?. 3. M-culturen Deze culturen hebben een middenmazige structuur van gedragsregels en zitten hiermee tussen de F-en G-culturen in.

21 20 E X P E R T J E 4 Deze drie culturen bestaan in werkelijkheid niet; de typering van deze culturen is namelijk extreem en ongenuanceerd. Geen enkele cultuur is dus exact een G- of F- cultuur. De beschrijvingen kunnen echter als richtlijn worden gebruikt om bestaande culturen in te delen. Iedere cultuur lijkt in mindere of meerdere mate op een G-, een F- of een M-cultuur. Iedere cultuur heeft zowel aspecten van G-culturen als van F-culturen. In het algemeen kan gezegd worden dat westerse culturen (Noord-Europa, Australië, Verenigde Staten) op G-culturen lijken. Niet-westerse culturen zoals de Aziatische en Afrikaanse lijken meer op F-culturen. In het midden zitten de Oost-Europese landen, Zuid-Amerikaanse landen, Zuid-Europese landen en migranten die van F naar G zijn verhuisd. Figuur 3: G-culturen, M-culturen en F-culturen 1. G-culturen West-Europa Noord-Europa Australië Verenigde Staten 2. M-culturen Zuid-Europa Oost-Europa Zuid-Amerika Migranten 3. F-culturen Afrika Azië

22 Tr a n s c u l t u r e l e c o m m u n i c a t i e 21 Figuur 4: De F- en G-culturen in het schema van Kluckhohn en Strodtbeck 1. Natuur/bovennatuurlijke G-culturen F-culturen 2. De ander G-culturen F-culturen 3. Zichzelf G-culturen F-culturen 4. De tijd G-culturen F-culturen

23 22 E X P E R T J E 4

24 Tr a n s c u l t u r e l e c o m m u n i c a t i e A l g e m e n e t i p s i n t r a n s c u l t u r e l e c o m m u n i c a t i e 1. Wees duidelijk in wat je wilt. Dit betekent niet dat je bot moet zijn. Neem jezelf voor wat je wilt zeggen en probeer dat op een zo effectief mogelijk manier te doen. Ga er niet vanuit dat iemand hetzelfde denkt als jijzelf. Je kunt niet van iemand verwachten aan jouw verwachtingen te voldoen, als je jouw verwachtingen niet goed hebt duidelijk gemaakt. Voorbeeld van het belang duidelijk te zijn is het verhaal van de Nederlandse cheffin en haar allochtone werkneemster. De cheffin vraagt aan haar medewerkster Wil jij de keuken even opruimen als je tijd hebt? De werkneemster heeft aan het eind van de dag nog steeds de keuken niet opgeruimd. Dit maakt de cheffin behoorlijk kwaad. Zij had het nog wel zo aardig en netjes gevraagd. De werkneemster heeft de vraag echter letterlijk opgevat en meent dat zij geen tijd heeft. De cheffin kan in het vervolg duidelijk zijn door bijvoorbeeld te zeggen dat de keuken voor uur schoon moet zijn. 2. Houd rekening met iemands eergevoel. Vermijd daarom zo mogelijk publiek bij kritiek. Niemand vindt het leuk om in het openbaar te worden afgewezen, maar in de ene cultuur wordt dit als een ernstiger vernedering ervaren dan in de andere. Iemand die in het openbaar wordt afgewezen, zal weerstand voelen en misschien niet verder willen communiceren. Wanneer een locatiehoofd kritiek wil uiten over een cliënt aan de ouders, is het belangrijk gevoelig te zijn voor het eergevoel van de ouders. Direct met de kritiek komen kan grote spanningen opleveren waardoor ouders misschien het gesprek zullen afbreken. Zij voelen zich namelijk zo verbonden met hun zoon dat kritiek op de zoon wordt ervaren als kritiek op hen als ouders en als mens. Dit is onverdraaglijk en schaadt hun eer. Een indirecte benadering is daarom wenselijk. Wanneer eerst positieve kenmerken van de zoon worden benadrukt en moeilijke omstandigheden (waaraan de ouders ook niets kunnen doen) worden genoemd, is de kans groter dat ouders hun medewerking verlenen. 3. Wees je bewust van de hiërarchie. Vooral wanneer je een hoge positie inneemt, wordt van je verwacht dat je de boodschap duidelijk brengt. Wanneer je een gelijke of lagere positie inneemt, is het gebruikelijker om een meer indirecte manier van communiceren te hanteren.

25 24 E X P E R T J E 4 Parabels gebruiken, is een goede, indirecte manier om iemand iets te vertellen. Je kunt een vergelijkbare situatie nemen. De persoon voelt zich dan niet in zijn eer aangetast, het gaat namelijk niet om hem, maar de boodschap is wel duidelijk. Ook blijkt hieruit dat hij niet de enige is, er zijn meer mensen die dat op zijn - niet juistemanier doen. Wanneer je iets wilt overbrengen in een groep, is goede communicatie met de persoon die bovenaan in de hiërarchie staat, erg belangrijk. Een voorbeeld hiervan is de Turkse medewerker die een paar dagen later terugkomt van vakantie dan gepland. Als hij op zijn werk verschijnt, wil zijn baas niet meteen uitvallen, maar hem eerst de kans geven te vertellen wat er is gebeurd. Als blijkt dat de man eigenlijk geen reden had, laat de baas duidelijk weten dat dit niet de bedoeling is. Dit doet hij door te vertellen dat de rest op hem had gerekend en door het aantal vakantiedagen meteen van zijn volgende jaar af te trekken. De volgende vakantie komt deze man weer een paar dagen later dan gepland werken. Hij denkt namelijk dat de baas, zijn meerdere, het niet zo erg vindt. Anders was hij wel bozer geworden. Hij is niet eens ontslagen. Een voorbeeld van indirecte communicatie is de anekdote over twee vrouwen in Indonesië. Het verhaal gaat over een vrouw van hoge stand en een vrouw van lage stand. De vrouw van lage stand ging bij de vrouw van hoge stand op visite. Zij wilde namelijk vragen of haar zoon met de dochter van de familie mocht trouwen. De vrouw werd ontvangen en zij praatten over koetjes en kalfjes. De gastvrouw serveerde een banaan bij de thee. Een banaan is nogal ongebruikelijk, koekjes zijn de regel. Op deze manier liet deze vrouw weten dat een huwelijk er niet in zat, zonder dat zij erover hadden gepraat en zonder dat er iemand werd gekwetst. De vrouw ging weg na een gezellige middag met thee. (Oomkes, 1994). 4. Let op de emotionele onderstroom en sfeer in het gesprek. Het gaat er niet alleen om wat je zegt, maar ook hoe je het zegt. Bijvoorbeeld: een gesprek waarin duidelijke kritiek wordt geuit, mag niet te gezellig zijn. Aan de andere kant is het soms verstandig eerst de relatie te bevestigen (wij zijn vrienden) voordat een afwijzing plaatsvindt (ik kan niet komen). Wanneer iemand met wie je op goede voet staat je om een gunst vraagt, is het onbeleefd om meteen te weigeren, ook al weet je meteen dat je het niet kan doen. Het lijkt dan namelijk net alsof je geen moeite voor deze persoon wil doen. Het is dan beter om eerst de omstandigheden uit te leggen en daarna te zeggen dat het niet kan.

26 Tr a n s c u l t u r e l e c o m m u n i c a t i e Ja betekent niet altijd ja. Omdat het in sommige culturen onbeleefd is om nee te zeggen, hoeft ja of oké niet altijd een bevestiging van een verzoek of vraag te zijn. Het kan ook een bevestiging zijn van de relatie of communicatie: Ja, ik hoor je, of Oké, ik zie dat je heel erg boos bent. Het is heel belangrijk om te kijken op wat voor manier en onder welke omstandigheden iemand ja zegt. Een vraag waarop vaak ja wordt gezegd maar nee wordt bedoeld is: Heb je het begrepen?. Het is namelijk oneervol toe te geven dat je iets niet snapt. Wanneer Marokkanen worden uitgenodigd voor het eten en zij weten niet of zij kunnen komen, kunnen zij het volgende zeggen: Insjallah (als God het wil). Zij hoeven dan geen nee te zeggen en beledigen hun gastheer niet. Als zij dan niet komen, hebben zij in ieder geval hun goede wil getoond. 6. Bedenk dat iedereen anders is, welke culturele achtergrond iemand ook heeft.

27 26 E X P E R T J E 4

28 Tr a n s c u l t u r e l e c o m m u n i c a t i e H o e r e a g e e r j e a l s j e v a n d i s c r i m i n a t i e w o r d t b e s c h u l d i g d? Nederlanders vinden het vervelend om te horen, dat zij discrimineren. Velen zullen er alles aan doen om dit te vermijden. Wat te doen wanneer je van discriminatie wordt beschuldigd? Geen welles-nietes discussie aangaan. Het gevoel gediscrimineerd te worden is een heel persoonlijk gevoel en discussie hierover heeft weinig zin. Het is belangrijk dat je de opmerking erkent. Dus niet: dat is niet waar maar ik begrijp van jou dat je het gevoel hebt gediscrimineerd te worden. Als je het belangrijk vindt om aan te geven dat dit volgens jou helemaal niet aan de orde is, kun je iets zeggen als: ik begrijp dat je het gevoel hebt gediscrimineerd te worden door mij. Ik schrik ervan dat je dit zegt want dat is helemaal niet de bedoeling. Naar mijn weten heb ik dat ook niet gedaan. Vraag hoe het komt dat iemand dat idee heeft. Het is goed mogelijk dat iemand het idee heeft gediscrimineerd te worden, omdat hij of zij bepaalde dingen niet weet. Het is belangrijk deze informatie te geven ( Hij was een herplaatsingskandidaat die gaan altijd voor, daarom kon ik jou niet plaatsen ). Ga bij jezelf na in hoeverre je daadwerkelijk hebt gediscrimineerd. Soms ben je van bepaalde dingen uitgegaan of hecht je waarde aan zaken die naderhand misschien eigenlijk niet zo belangrijk zijn. Zo kan het zijn dat een vrouw met een hoofddoekje misschien minder open overkomt. Het is dan van belang om goed na te gaan of zij daadwerkelijk niet open is of dat het gewoon even wennen is dat iemand een hoofddoekje draagt.

29 28 E X P E R T J E Voorbeelden Voorbeeld 1: promotie of discriminatie? Peter en Mohammed werken in een dagverblijf. Peter is de locatiemanager, Mohammed is assistent-begeleider. Mohammed wil graag hogerop en solliciteert op een vacature voor begeleider. Kees, ook een assistent-begeleider, solliciteert ook. Hoewel Kees er korter werkt, krijgt hij uiteindelijk toch de baan. Mohammed wordt ontzettend boos. Hij vertelt Peter dat hij discrimineert. Wat kunnen redenen zijn dat Mohammed dit zegt en hoe zou Peter hierop kunnen reageren? Redenen: 1. Mohammed voelt zich achtergesteld. Hij meent namelijk dat hij beter is dan Kees. Daarbij werkt hij er ook nog eens langer. Het enige wat Mohammed kan bedenken is dat hij wordt gediscrimineerd. Mohammed weet niet wat er aan de hand is. Hij weet niet welke kwaliteiten men in Kees zag of welke mindere kanten men in Mohammed zag. Peter zou de kwaliteiten van Kees kunnen uitleggen en op deze manier over de beslissing kunnen praten. Peter zou vervolgens kunnen praten over de manier waarop Mohammed zich het beste zou kunnen ontwikkelen. Wanneer er werkelijk minder positieve kanten aan het werk van Mohammed zijn, is het goed om deze te bespreken en samen te bedenken hoe hier mee om te gaan. 2. Mohammed voelt zich voor gek gezet. Iedereen wist dat Mohammed de baan wilde en nu heeft hij verloren van een jongere collega die er ook nog eens korter werkte. Hij wil Peter terugpakken voor wat hij hem heeft aangedaan. Mohammed voelt zich in zijn eer aangetast. Het is aan Peter wat hij hiermee wil doen. Hij zou Mohammed een andere taak erbij kunnen geven en in een teamvergadering duidelijk maken dat Kees de baan heeft gekregen, maar dat dit niets zegt over de kwaliteiten van Mohammed. Daarbij kan dan worden vermeld dat Mohammed een taak erbij heeft gekregen. Dit zal natuurlijk in overleg met Mohammed moeten gebeuren. 3. Mohammed spreekt en schrijft de Nederlandse taal niet vloeiend. Peter was bang dat dit ouders van cliënten zou afschrikken. Daarbij zou Mohammed meer tijd nodig hebben om een goed begeleidingsplan te schrijven. Peter heeft geen zin om hier energie in te stoppen omdat Kees ook een goede kracht is. Peter moet zich verschillende zaken afvragen. Ten eerste of de ouders werkelijk afgeschrikt zullen

30 Tr a n s c u l t u r e l e c o m m u n i c a t i e 29 raken als blijkt dat een goede begeleider de Nederlandse taal niet perfect beheerst. Daarbij kan hij zich afvragen of dit niet kan worden ondervangen met behulp van andere begeleiders. Hij moet zich ook afvragen hoeveel extra tijd Mohammed nodig zal hebben voor de plannen en of dit eigenlijk werkelijk een probleem is. Wanneer Peter besluit dat de taalbeheersing van Mohammed een probleem is, kan hij dit aan Mohammed vertellen. Hoewel het erg vervelend is voor Mohammed, is dit de realiteit. Voorbeeld 2: vrouwen horen in de keuken! In deze casus gaat het over een Marokkaanse mannelijke cliënt en zijn Nederlandse begeleidster. De man heeft de neiging haar te commanderen als hij koffie wil. Als zij niet snel genoeg is met koffie halen, blaft hij haar af en zegt dat vrouwen hiervoor zijn. Mannen doen zulke dingen niet. De begeleidster vindt dit een heel vervelende situatie. Deze casus werd afgehandeld volgens het Driestappen- model van Pinto: 1. De vrouw voelt zich vernederd door de uitlatingen van de cliënt en werd hier boos om. Zij is het niet met hem eens, zij is van mening dat mannen en vrouwen in principe dezelfde rechten en plichten hebben. 2. De cliënt heeft in een thuissituatie wel eens gehoord dat vrouwen in de keuken horen. Omdat andere begeleiders de cliënt langer kennen, kunnen zij weten dat deze cliënt het erg moeilijk heeft met zijn verstandelijke handicap. In zijn familie heeft hij geen plek kunnen veroveren en hij voelt zich sterk falen als mens en man. Seksistische uitlatingen zijn uitlatingen die hij van zijn oudere broer heeft gehoord en geven hem meer zelfvertrouwen. 3. Met deze informatie kan de begeleidster meer begrip opbrengen voor de cliënt maar besluit wel dat zij een grens wil trekken. Zij wil deze uitlatingen niet tolereren. Om het eergevoel van de cliënt niet te schaden, heeft zij hem apart van de groep genomen. Zij vertelt hem dat zij heeft gehoord dat hij heeft gezegd dat vrouwen in de keuken horen en dat zij daarom altijd koffie voor hem moeten halen. Zij vertelt dat dit echter niet het geval is op het dagverblijf. Hier halen mannen én vrouwen de koffie. Dat is hier heel normaal, mensen vinden het gek als je je eigen koffie niet haalt, als je dit zelf wel kan. Door deze uitleg raakt de cliënt minder in de war: er wordt niet gezegd dat mannen en vrouwen overal hun eigen koffie halen terwijl dat bij hem thuis niet zo is. Daarbij wordt duidelijk gemaakt dat hij niet buiten de boot valt als hij zijn eigen koffie haalt, maar dat hij juist meer bij de groep hoort.

MANIEREN OM MET OUDERPARTICIPATIE OM TE GAAN

MANIEREN OM MET OUDERPARTICIPATIE OM TE GAAN Blijf kalm; Verzeker je ervan dat je de juiste persoon aan de lijn hebt; Zeg duidelijk wie je bent en wat je functie is; Leg uit waarom je belt; Geef duidelijke en nauwkeurige informatie en vertel hoe

Nadere informatie

Wanneer vertel je het de kinderen? Kies een moment uit waarop je zelf en de kinderen niet gestoord kunnen worden.

Wanneer vertel je het de kinderen? Kies een moment uit waarop je zelf en de kinderen niet gestoord kunnen worden. Hoe vertel je het de kinderen? Op een gegeven moment moet je de kinderen vertellen dat jullie gaan scheiden. Belangrijk is hoe en wat je hen vertelt. Houd rekening daarbij rekening met de leeftijd van

Nadere informatie

Copyright Marlou en Anja Alle rechten voorbehouden Opeenrijtje.com info@opeenrijtje.com 3.0

Copyright Marlou en Anja Alle rechten voorbehouden Opeenrijtje.com info@opeenrijtje.com 3.0 2 Deel 1 Beïnvloeden van gedrag - Zeg wat je doet en doe wat je zegt - 3 Interactie Het gedrag van kinderen is grofweg in te delen in gewenst gedrag en ongewenst gedrag. Gewenst gedrag is gedrag dat we

Nadere informatie

4 communicatie. Ik weet welke informatie anderen nodig hebben om mij te kunnen begrijpen. Ik vertel anderen wat ik denk of voel.

4 communicatie. Ik weet welke informatie anderen nodig hebben om mij te kunnen begrijpen. Ik vertel anderen wat ik denk of voel. 4 communicatie Communicatie is het uitwisselen van informatie. Hierbij gaat het om alle informatie die je doorgeeft aan anderen en alle informatie die je van anderen krijgt. Als de informatie aankomt,

Nadere informatie

Theorieboek. leeftijd, dezelfde hobby, of ze houden van hetzelfde. Een vriend heeft iets voor je over,

Theorieboek. leeftijd, dezelfde hobby, of ze houden van hetzelfde. Een vriend heeft iets voor je over, 3F Wat is vriendschap? 1 Iedereen heeft vrienden, iedereen vindt het hebben van vrienden van groot belang. Maar als we proberen uit te leggen wat vriendschap precies is staan we al snel met de mond vol

Nadere informatie

Wat het effect van een vraag is, hangt sterk af van het soort vraag. Hieronder volgen enkele soorten vragen, geïllustreerd met voorbeelden.

Wat het effect van een vraag is, hangt sterk af van het soort vraag. Hieronder volgen enkele soorten vragen, geïllustreerd met voorbeelden. Actief luisteren Om effectief te kunnen communiceren en de boodschap van een ander goed te begrijpen, is het belangrijk om de essentie te achterhalen. Je bent geneigd te denken dat je een ander wel begrijpt,

Nadere informatie

WERKBLADEN Seksuele intimidatie

WERKBLADEN Seksuele intimidatie WERKBLADEN Seksuele intimidatie 1 Waarom dit boekje? 1.1 Zet een rondje om het goede antwoord. Seksuele intimidatie komt vaak voor. Ja Nee Seksuele intimidatie komt weinig voor. Ja Nee Mannen worden vaker

Nadere informatie

Enkele gegevens evens over jezelf en de school:

Enkele gegevens evens over jezelf en de school: VEILIGHEID VRAGENLIJST LEERLINGEN Een belangrijke taak voor de school is te zorgen dat leerlingen zich prettig en veilig voelen. Dat lukt niet altijd. Bijvoorbeeld, omdat er soms wordt gediscrimineerd

Nadere informatie

Gefeliciteerd. De allerbelangrijkste regel als we het hebben over kinderen en honden is:

Gefeliciteerd. De allerbelangrijkste regel als we het hebben over kinderen en honden is: Gefeliciteerd. Je bent zwanger en je hebt één of meerdere honden. Het wordt jullie eerste kind. Je bent net bij de verloskundige geweest, het gaat goed met je kindje, en je hebt deze folder meegekregen.

Nadere informatie

Reality Reeks Verwerkingsopdrachten. Mooi meisje Verliefd op een loverboy

Reality Reeks Verwerkingsopdrachten. Mooi meisje Verliefd op een loverboy Reality Reeks Verwerkingsopdrachten Mooi meisje Verliefd op een loverboy Lees blz. 3. Woont Laura in de stad of op het platteland? Hoe weet je dat? Lees blz. 5 en 7. Woont Laura s oma al lang op de boerderij?

Nadere informatie

5 Assertiviteit. 1 Inleiding

5 Assertiviteit. 1 Inleiding DC 5 Assertiviteit 1 Inleiding Als SAW er zul je regelmatig in situaties terecht komen waarin je duidelijk moeten maken wat je wel of niet wilt. Bijvoorbeeld omdat een cliënt op een activiteitenafdeling

Nadere informatie

Toetsopdracht. Communicatieve vaardigheden 2 de stage(cova 2S) Naam: Sanne Terpstra. Studentnummer: 500646500. Klas: 2B2

Toetsopdracht. Communicatieve vaardigheden 2 de stage(cova 2S) Naam: Sanne Terpstra. Studentnummer: 500646500. Klas: 2B2 Toetsopdracht Communicatieve vaardigheden 2 de stage(cova 2S) Naam: Sanne Terpstra Studentnummer: 500646500 Klas: 2B2 Datum: 15 januari 2013 Reflectieverslag bijeenkomst 1,2 en 3 Zingevingsgesprekken Dit

Nadere informatie

pest eruit? De baas spelen

pest eruit? De baas spelen Hoe ziet iemand die een ander pest eruit? Waarschijnlijk heb je wel gemerkt dat het ontzettend moeilijk is om zo n beschrijving te geven. Dat is logisch want er bestaat niet iemand die eruit ziet als een

Nadere informatie

PeerEducatie Handboek voor Peers

PeerEducatie Handboek voor Peers PeerEducatie Handboek voor Peers Handboek voor Peers 1 Colofon PeerEducatie Handboek voor Peers december 2007 Work-Wise Dit is een uitgave van: Work-Wise info@work-wise.nl www.work-wise.nl Contactpersoon:

Nadere informatie

Een land waar. mensen goed geïnformeerd zijn over handicaps

Een land waar. mensen goed geïnformeerd zijn over handicaps Een land waar mensen goed geïnformeerd zijn over handicaps Lilian (48) vraagt haar zoontje om even een handje te komen geven. Dat doet hij en dan gaat hij weer lekker verder spelen. Wij nemen plaats aan

Nadere informatie

Ben jij een kind van gescheiden ouders? Dit werkboekje is speciaal voor jou!

Ben jij een kind van gescheiden ouders? Dit werkboekje is speciaal voor jou! Hallo Ben jij een kind van gescheiden ouders? Dit werkboekje is speciaal voor jou Als je ouders uit elkaar zijn kan dat lastig en verdrietig zijn. Misschien ben je er boos over of denk je dat het jouw

Nadere informatie

Assertief op het werk

Assertief op het werk Carola van Dijk en Hans Elbers (red.) Assertief op het werk Ikke, ikke, ikke zonder dat de rest... INHOUD Voorwoord 7 Inleiding 9 1 Het verschil tussen subassertief, agressief en assertief gedrag 11 2

Nadere informatie

Veilig Thuis. Werkboekje voor kinderen en ouders bij een tijdelijk huisverbod

Veilig Thuis. Werkboekje voor kinderen en ouders bij een tijdelijk huisverbod Veilig Thuis Werkboekje voor kinderen en ouders bij een tijdelijk huisverbod Een stukje uitleg Dat je samen met papa/mama, of een andere persoon in dit boekje gaat werken is niet zo maar. Dat komt omdat

Nadere informatie

Samen werken = samenwerken bij De Belvertshoeve

Samen werken = samenwerken bij De Belvertshoeve Themabundel Samen werken = samenwerken bij De Belvertshoeve Assistent medewerker Dit project is mede mogelijk gemaakt met een bijdrage uit het Europees Sociaal Fonds Voorwoord Deze themabundel is bedoeld

Nadere informatie

Aan de slag blijven. Schematisch overzicht van thema s, leerdoelen en inhoud

Aan de slag blijven. Schematisch overzicht van thema s, leerdoelen en inhoud Schematisch overzicht van thema s, leerdoelen en inhoud Jezelf presenteren De medewerker moet zichzelf goed presenteren. Bijvoorbeeld door er schoon en verzorgd uit te zien. Zo laat hij/zij een goede indruk

Nadere informatie

JEUGDIGEN. Hulp na seksueel misbruik. vooruitkomen +

JEUGDIGEN. Hulp na seksueel misbruik. vooruitkomen + > vooruitkomen + Hulp na seksueel misbruik JEUGDIGEN Heb jij seksueel misbruik meegemaakt of iemand in jouw gezin, dan kan daarover praten helpen. Het kan voor jou erg verwarrend zijn hierover te praten,

Nadere informatie

Bijlage 1: interview. Interview

Bijlage 1: interview. Interview Bijlage 1: interview Interview Ik ben Sifra Geelen en ik zit in mijn laatste jaar Sociaal- Agogische Werk. Als opdracht moet ik een eindwerk maken met als onderwerp: in welke mate is de intake in Ter Dennen

Nadere informatie

Zondag 6 maart 2016, 10.00 uur Jeugddienst. Voorganger: ds. Bert de Wit

Zondag 6 maart 2016, 10.00 uur Jeugddienst. Voorganger: ds. Bert de Wit Preek Zondag 6 maart 2016, 10.00 uur Jeugddienst Thema: @Home Voorganger: ds. Bert de Wit Schriftlezing: Lucas 15:11-32 Een vader had twee zonen zo begint het verhaal. Met de beschrijving van een gezin.

Nadere informatie

Jongeren met gescheiden ouders

Jongeren met gescheiden ouders Jongeren met gescheiden ouders Veel jongeren maken mee dat hun ouders uit elkaar gaan. Op dit moment heeft ± 1 op de 6 mensen onder de 21 jaar te maken met een echtscheiding van de ouders. Hoewel een scheiding

Nadere informatie

Waarom interculturalisatie moeilijker is dan het lijkt

Waarom interculturalisatie moeilijker is dan het lijkt Getuigenissen uit de praktijk Waarom interculturalisatie moeilijker is dan het lijkt Allochtone kinderen in de therapeutische praktijk, dat is niet nieuw. Al een aantal decennia is er aandacht voor dit

Nadere informatie

2 Ik en autisme VOORBEELDPAGINA S

2 Ik en autisme VOORBEELDPAGINA S 2 Ik en autisme In het vorige hoofdstuk is verteld over sterke kanten die mensen met autisme vaak hebben. In dit hoofdstuk vertellen we over autisme in het algemeen. We beginnen met een stelling. In de

Nadere informatie

Ideeën presenteren aan sceptische mensen. Inleiding. Enkele begrippen vooraf

Ideeën presenteren aan sceptische mensen. Inleiding. Enkele begrippen vooraf Ideeën presenteren aan sceptische mensen Inleiding Iedereen heeft wel eens meegemaakt dat het moeilijk kan zijn om gehoor te vinden voor informatie of een voorstel. Sommige mensen lijken er uisluitend

Nadere informatie

Leven in een groep. Hoe gaat dat en wat vinden jongeren?

Leven in een groep. Hoe gaat dat en wat vinden jongeren? Leven in een groep bij DHG Hoe gaat dat en wat vinden jongeren? Jij bent belangrijk! Als je thuis woont, is je opvoeding een taak van je ouders. Woon je bij De Hoenderloo Groep, dan zorgen de groepsleiders

Nadere informatie

Relaties. HDYO heeft meer informatie beschikbaar over de Ziekte van Huntington voor jongeren, ouders en professionals op onze website: www.hdyo.

Relaties. HDYO heeft meer informatie beschikbaar over de Ziekte van Huntington voor jongeren, ouders en professionals op onze website: www.hdyo. Relaties HDYO heeft meer informatie beschikbaar over de Ziekte van Huntington voor jongeren, ouders en professionals op onze website: www.hdyo.org Relaties kunnen een belangrijke rol spelen bij het omgaan

Nadere informatie

Plak jij een etiket op mensen?

Plak jij een etiket op mensen? Plak jij een etiket op mensen? Een vooroordeel is erger dan je denkt 1 Iedereen ziet er verschillend uit. Er zijn geen twee mensen precies hetzelfde. Iedereen is anders Iedereen is anders. Bekijk de kinderen

Nadere informatie

LESBRIEF BIJ STAGE LOPEN

LESBRIEF BIJ STAGE LOPEN LESBRIEF BIJ STAGE LOPEN WAAROM DIT BOEKJE? 1. Denk jij, na het lezen van deze bladzijde dat dit boekje nuttig voor jou kan zijn? a. Ja,.. b. Nee, want c. Dat weet ik nog niet, omdat 2. Wat hoop jij na

Nadere informatie

Online Titel Competentie Groepsfase Lesdoel Kwink van de Week

Online Titel Competentie Groepsfase Lesdoel Kwink van de Week onderbouw Les 1 Online Dit ben ik! Besef van jezelf Forming Ik kan mezelf voorstellen aan een ander. Ken je iemand nog niet? Vertel hoe je heet. Les 2 Online Hoe spreken we dit af? Keuzes maken Norming

Nadere informatie

5.4 Praten met ouders

5.4 Praten met ouders seksualiteit. Bespreek daarom ook eens met je Turkse of Marokkaanse collega s welke waarden jullie samen belangrijk vinden in de seksuele ontwikkeling. Verschillende meningen zijn geen probleem, zolang

Nadere informatie

Wat is PDD-nos? VOORBEELDPAGINA S. Wat heb je dan? PDD-nos is net als Tourette een neurologische stoornis. Een stoornis in je hersenen.

Wat is PDD-nos? VOORBEELDPAGINA S. Wat heb je dan? PDD-nos is net als Tourette een neurologische stoornis. Een stoornis in je hersenen. Wat is PDD-nos? 4 PDD-nos is net als Tourette een neurologische stoornis. Een stoornis in je hersenen. Eigenlijk vind ik stoornis een heel naar woord. Want zo lijkt het net of er iets niet goed aan me

Nadere informatie

Blij ben ik om het grote nieuws te kunnen verkondigen: Ons (e)-boek Wegwijzer bij conflicten. Hoe ontwikkel je jezelf in een conflict? is klaar!

Blij ben ik om het grote nieuws te kunnen verkondigen: Ons (e)-boek Wegwijzer bij conflicten. Hoe ontwikkel je jezelf in een conflict? is klaar! Nieuwsbrief december 2011 Speciaal voor de feestdagen een extra lange! Karin Smith (http://www.kjsmith.nl) Wegwijzer bij conflicten. Hoe ontwikkel je jezelf in een conflict? Blij ben ik om het grote nieuws

Nadere informatie

Groep 1, 2 Thema 1 De groep? Dat zijn wij! 1. Hallo, hier ben ik! Samen plezier maken en elkaar beter leren kennen.

Groep 1, 2 Thema 1 De groep? Dat zijn wij! 1. Hallo, hier ben ik! Samen plezier maken en elkaar beter leren kennen. Groep 1, 2 1. Hallo, hier ben ik! 2. Prettig kennis te maken Kinderen leren elkaar beter kennen en ontdekken verschillen en overeenkomsten. 3. Samen in de klas Over elkaar helpen, geholpen worden en afspraken

Nadere informatie

Lees : Mattheüs 25:14-30

Lees : Mattheüs 25:14-30 De gelijkenis van de talenten Lees : Mattheüs 25:14-30 Eerst lezen. Daarna volgen er vragen en opdrachten Gelijkenissen Toen de Heere Jezus op aarde was, heeft Hij gelijkenissen verteld om de mensen veel

Nadere informatie

PROGRAMMA. Interculturele Hulpverlening: Wie past zich aan, aan wie? . WELKOM. FILMPJES. THEORIE. STELLINGEN (interactief)

PROGRAMMA. Interculturele Hulpverlening: Wie past zich aan, aan wie? . WELKOM. FILMPJES. THEORIE. STELLINGEN (interactief) Simeacongres 8 april 2011 PROGRAMMA Interculturele Hulpverlening: Wie past zich aan, aan wie?. WELKOM. FILMPJES. THEORIE. STELLINGEN (interactief) Theodora van Hall Greetje Heerlien-Poll Marionne Smit

Nadere informatie

= = = = = = =jáåçéêüéçéå. =téäòáàå. Het TOPOI- model

= = = = = = =jáåçéêüéçéå. =téäòáàå. Het TOPOI- model éêçîáååáéi á ã Ä ì ê Ö O Ç É a áê É Åí áé téäòáàå jáåçéêüéçéå Het TOPOI- model In de omgang met mensen, tijdens een gesprek stoten we gemakkelijk verschillen en misverstanden. Wie zich voorbereidt op storingen,

Nadere informatie

Verbindingsactietraining

Verbindingsactietraining Verbindingsactietraining Vaardigheden Open vragen stellen Luisteren Samenvatten Doorvragen Herformuleren Lichaamstaal laten zien Afkoelen Stappen Werkafspraken Vertellen Voelen Willen Samen Oplossen Afspraken

Nadere informatie

Fictiedossier Op blote voeten Maren Stoffels

Fictiedossier Op blote voeten Maren Stoffels Fictiedossier Op blote voeten Maren Stoffels Mariska Wijlens Klas 3T2 Docent: Mevrouw Scholten 1. Zakelijke gegevens Titel: Op blote voeten Auteur: Maren Stoffels Uitgever: Leopold Jaar van verschijnen:

Nadere informatie

O&O-competentietest. Ben je een onderzoeker of een ontwerper, een denker of een doener? O&O-competentietest van: Ingevuld door: Datum:

O&O-competentietest. Ben je een onderzoeker of een ontwerper, een denker of een doener? O&O-competentietest van: Ingevuld door: Datum: O&O-competentietest Ben je een onderzoeker of een ontwerper, een denker of een doener? O&O-competentietest van: Ingevuld door: Datum: Ontwikkeld door Expertisecentrum technasium Januari 007 Vormgeving

Nadere informatie

Het Knaapengevoel. Vooraf

Het Knaapengevoel. Vooraf Het Knaapengevoel Vooraf Zo gaan we met elkaar om! Leg het maar eens uit: het Knaapen-gevoel. Als werknemers van KnaapenGroep weten we onbewust wat ermee bedoeld wordt en gedragen we ons ernaar. Maar hoe

Nadere informatie

Info. Aanraken, knuffelen en meer... Informatie voor cliënten. Expertisecentrum voor epilepsie en slaapgeneeskunde

Info. Aanraken, knuffelen en meer... Informatie voor cliënten. Expertisecentrum voor epilepsie en slaapgeneeskunde Info Aanraken, knuffelen en meer... Informatie voor cliënten Expertisecentrum voor epilepsie en slaapgeneeskunde Inhoud INHOUD 1. Waar gaat het over 3 2. Aanraken 4 3. Hoe noem jij dat? 5 4. Baas over

Nadere informatie

Afgesproken verdeling van de boeken over de groepen

Afgesproken verdeling van de boeken over de groepen DE KANJERTRAINING. Op de Jozefschool wordt er in alle groepen kanjertraining gegeven. Alle leerkrachten zijn gecertificeerd. Doel van de Kanjertraining? Deze werkwijze biedt lln. kapstokken aan om beter

Nadere informatie

Vraag 1 Corné geeft in deze scène feedback aan Mirjam. Leg uit waarom dit feedback is. Typ het antwoord in in het antwoordformulier.

Vraag 1 Corné geeft in deze scène feedback aan Mirjam. Leg uit waarom dit feedback is. Typ het antwoord in in het antwoordformulier. Vragen bij Feedback geven en ontvangen Vraag 1 Corné geeft in deze scène feedback aan Mirjam. Leg uit waarom dit feedback is. Vraag 2 Welke twee functies heeft feedback en hoe herken je deze functies in

Nadere informatie

Dit boek heeft het keurmerk Makkelijk Lezen gekregen. Wilt u meer weten over dit keurmerk kijk dan op de website: www.stichtingmakkelijklezen.nl.

Dit boek heeft het keurmerk Makkelijk Lezen gekregen. Wilt u meer weten over dit keurmerk kijk dan op de website: www.stichtingmakkelijklezen.nl. Chatten Dit boek heeft het keurmerk Makkelijk Lezen gekregen. Wilt u meer weten over dit keurmerk kijk dan op de website: www.stichtingmakkelijklezen.nl. Colofon Een uitgave van Eenvoudig Communiceren

Nadere informatie

NASLEEP VAN EEN RUZIE OF EEN BETREURENSWAARDIG

NASLEEP VAN EEN RUZIE OF EEN BETREURENSWAARDIG NASLEEP VAN EEN RUZIE OF EEN BETREURENSWAARDIG INCIDENT Toelichting Deze brochure is een vertaling van de handleiding van Gottman (www.gottman.com) voor het verwerken van ruzies uit het verleden en betreurenswaardige

Nadere informatie

7 tips voor begeleiding van onrustige kinderen

7 tips voor begeleiding van onrustige kinderen Anne Marie van Bilsen, www.praktijk-deregenboog.nl 1 Titel: 7 tips voor begeleiding van onrustige kinderen Auteur: Anne Marie van Bilsen Omslagontwerp: R.P. da Costa Druk: ebook Uitgever: Praktijk de Regenboog

Nadere informatie

Het is de familieblues. Je kent dat gevoel vast wel. Je zit aan je familie vast. Voor altijd ben je verbonden met je ouders, je broers, je zussen.

Het is de familieblues. Je kent dat gevoel vast wel. Je zit aan je familie vast. Voor altijd ben je verbonden met je ouders, je broers, je zussen. De familieblues Tot mijn 15e noemde ik mijn ouders papa en mama. Daarna niet meer. Toen noemde ik mijn vader meester. Zo noemde hij zich ook als hij lesgaf. Hij was leraar Engels op een middelbare school.

Nadere informatie

In gesprek gaan met ouders in verband met een vermoeden van kindermishandeling

In gesprek gaan met ouders in verband met een vermoeden van kindermishandeling In gesprek gaan met ouders in verband met een vermoeden van kindermishandeling 1. Aandachtspunten voor een gesprek met ouders i.v.m. een vermoeden van kindermishandeling: Als je je zorgen maakt over een

Nadere informatie

Elke miskraam is anders (deel 2)

Elke miskraam is anders (deel 2) Elke miskraam is anders (deel 2) Eindelijk zijn we twee weken verder en heb ik inmiddels de ingreep gehad waar ik op zat te wachten. In de tussen tijd dacht ik eerst dat ik nu wel schoon zou zijn, maar

Nadere informatie

FEED BACK COMMENTAAR GEVEN EN ONTVANGEN MARIETA KOOPMANS

FEED BACK COMMENTAAR GEVEN EN ONTVANGEN MARIETA KOOPMANS FEED BACK COMMENTAAR GEVEN EN ONTVANGEN MARIETA KOOPMANS INHOUD Inleiding 7 1 Zelfonderzoek feedback geven en ontvangen 9 Checklist feedback geven en ontvangen 11 2 Communicatie en feedback 15 Waarnemen,

Nadere informatie

Feedback geven en ontvangen

Feedback geven en ontvangen Feedback geven en ontvangen 1 Inleiding In het begeleiden van studenten zul je regelmatig feedback moeten geven en ontvangen: feedback is onmisbaar in de samenwerking. Je moet zo nu en dan kunnen zeggen

Nadere informatie

Het lastigste van leven met hiv is voor velen vreemd genoeg niet zozeer de aandoening zelf of de behandeling, maar vooral de reacties van anderen.

Het lastigste van leven met hiv is voor velen vreemd genoeg niet zozeer de aandoening zelf of de behandeling, maar vooral de reacties van anderen. Het lastigste van leven met hiv is voor velen vreemd genoeg niet zozeer de aandoening zelf of de behandeling, maar vooral de reacties van anderen. Het houdt je misschien je leven lang bezig: Wie vertel

Nadere informatie

Mijn ouders zijn gescheiden en nu? Een folder voor jongeren met gescheiden ouders over de OTS en de gezinsvoogd

Mijn ouders zijn gescheiden en nu? Een folder voor jongeren met gescheiden ouders over de OTS en de gezinsvoogd Mijn ouders zijn gescheiden en nu? Een folder voor jongeren met gescheiden ouders over de OTS en de gezinsvoogd 1 Joppe (13): Mijn ouders vertelden alle twee verschillende verhalen over waarom ze gingen

Nadere informatie

Uitprobeerpakket. Toetsboek 4 groep 4 blok 6

Uitprobeerpakket. Toetsboek 4 groep 4 blok 6 Uitprobeerpakket Toetsboek 4 groep 4 blok 6 Behoudens de in of krachtens de Auteurswet van 1912 gestelde uitzonderingen mag niets uit deze uitgave worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd

Nadere informatie

goede redenen voor het bezoeken van een zelfhulpgroep

goede redenen voor het bezoeken van een zelfhulpgroep 10 goede redenen voor het bezoeken van een zelfhulpgroep InTact Zelfhulp Zelfhulp is er voor jou. Deze informatie is voor alle mensen met een verslavingsprobleem, ongeacht welke verslaving en voor naasten

Nadere informatie

KINDEREN EN INTERNET 9-10 jaar

KINDEREN EN INTERNET 9-10 jaar CASENUMMER: SAMPLE POINT NUMMER INTERVIEW ER NAAM ADRES: POSTCODE EN PLAATS TELEFOONNUMMER KINDEREN EN INTERNET 9-10 jaar HOE VUL JE DIT DEEL VAN DE VRAGENLIJST IN Hieronder wat eenvoudige instructies

Nadere informatie

Ik-Wijzer Ik ben wie ik ben

Ik-Wijzer Ik ben wie ik ben Ik ben wie ik ben Naam: Lisa Westerman Inhoudsopgave Inleiding... 3 De uitslag van Lisa Westerman... 7 Toelichting aandachtspunten en leerdoelen... 8 Tot slot... 9 Pagina 2 van 9 Inleiding Hallo Lisa,

Nadere informatie

Tot een geloofsgesprek komen. I Ontmoeten

Tot een geloofsgesprek komen. I Ontmoeten Tot een geloofsgesprek komen I Ontmoeten Het geloofsgesprek vindt plaats in een ontmoeting. Allerlei soorten ontmoetingen. Soms kort en eenmalig, soms met mensen met wie je meer omgaat. Bij de ontmoeting

Nadere informatie

Eenzaam. De les. Inhoud. Doel. Materiaal. Belangrijk. les

Eenzaam. De les. Inhoud. Doel. Materiaal. Belangrijk. les 8 Inhoud 1 Eenzaam De Soms ben je alleen en vind je dat fijn. Als alleen zijn niet prettig aanvoelt, als je niet in je eentje wilt zijn, dan voel je je eenzaam. In deze leren de leerlingen het verschil

Nadere informatie

jij Allochtone en autochtone jongeren over partnerkeuze en seksualiteit

jij Allochtone en autochtone jongeren over partnerkeuze en seksualiteit Wat vind jij daar van? nou Allochtone en autochtone jongeren over partnerkeuze en seksualiteit De Rutgers Nisso Groep ontwikkelt in opdracht van ZonMw een website voor en met jongeren met een Turkse, Marokkaanse

Nadere informatie

Jouw Belang Jouw ouders bespreken gezamenlijk over én met jou wat jouw belang is. Zodat jouw ouders

Jouw Belang Jouw ouders bespreken gezamenlijk over én met jou wat jouw belang is. Zodat jouw ouders - Dit basis Kindplan kan als onderdeel worden ingevoegd in het ouderschapsplan of los worden gebruikt door ouders al dan niet met hulp van een professional - Ouders ga na de eerste afspraak met een professional

Nadere informatie

GEVEN EN ONTVANGEN VAN FEEDBACK

GEVEN EN ONTVANGEN VAN FEEDBACK GEVEN EN ONTVANGEN VAN FEEDBACK De manier waarop je met collega s omgaat, roept effecten op bij hen. De manier waarop je je gedraagt, dingen zegt, doet of juist laat, maakt dus op anderen een bepaalde

Nadere informatie

WAAROM DIT BOEKJE? VERBODEN

WAAROM DIT BOEKJE? VERBODEN WAAROM DIT BOEKJE? Dit boekje gaat over seksuele intimidatie op het werk. Je hebt te maken met seksuele intimidatie als een collega je steeds aanraakt. Of steeds grapjes maakt over seks. Terwijl je dat

Nadere informatie

Inge Test 07.05.2014

Inge Test 07.05.2014 Inge Test 07.05.2014 Inge Test / 07.05.2014 / Bemiddelbaarheid 2 Bemiddelbaarheidsscan Je hebt een scan gemaakt die in kaart brengt wat je kans op werk vergroot of verkleint. Verbeter je startpositie bij

Nadere informatie

110 Tis knap lastig! Omgaan met lastig gedrag op de buitenschoolse opvang. Josette Hoex en Floortje Kunseler ISBN 978 90 6665 935 3 NUR 740/854 2008

110 Tis knap lastig! Omgaan met lastig gedrag op de buitenschoolse opvang. Josette Hoex en Floortje Kunseler ISBN 978 90 6665 935 3 NUR 740/854 2008 110 6 Gesprekken met ouders Co-auteur: Noëlle Pameijer Samenwerkingsverband Annie M.G. Schmidt Hilversum 6.1 Praten over een gezamenlijke zorg Iris komt vrolijk de school uit aan de hand van meneer Jasper

Nadere informatie

Luisteren en samenvatten

Luisteren en samenvatten Luisteren en samenvatten Goede communicatie, het voeren van een goed gesprek valt of staat met luisteren. Vaak denk je: Dat doe ik van nature. Maar schijn bedriegt: luisteren is meer dan horen. Vaak luister

Nadere informatie

Motiverende gespreksvoering

Motiverende gespreksvoering Motiverende gespreksvoering Naam Saskia Glorie Student nr. 500643719 SLB-er Yvonne Wijdeven Stageplaats Brijder verslavingszorg Den Helder Stagebegeleider Karin Vos Periode 04 september 2013 01 februari

Nadere informatie

Tijdschrift Kindermishandeling April 2013 Onderwijsspecial deel 2. 8 tips voor een goed gesprek met je leerling

Tijdschrift Kindermishandeling April 2013 Onderwijsspecial deel 2. 8 tips voor een goed gesprek met je leerling 8 tips voor een goed gesprek met je leerling Edith Geurts voor Tijdschrift Kindermishandeling Het kan zijn dat je als leerkracht vermoedt dat een kind thuis in de knel zit. Bijvoorbeeld doordat je signalen

Nadere informatie

Bijlage 1 Thema 1. De helppagina van een tijdschrift

Bijlage 1 Thema 1. De helppagina van een tijdschrift 98 De helppagina van een tijdschrift Bijlage 1 Thema 1 Ik ben een meisje van 10 jaar en zit in groep 6. Wij zijn in nieuwe groepjes gezet en nu zit ik tegenover een meisje waar ik me heel erg aan erger.

Nadere informatie

LEEFREGELS EN IK-BEN OPVATTINGEN HERKENNEN

LEEFREGELS EN IK-BEN OPVATTINGEN HERKENNEN In deze huiswerkopdracht wordt uitgelegd wat leefregels en ik-ben-opvattingen zijn en het belang ervan bij het doorbreken van gewoontepatronen. Een voorbeeld van Marjolijn illustreert hoe leefregels en

Nadere informatie

Afasie en logopedie informatie voor naasten/familie

Afasie en logopedie informatie voor naasten/familie Afasie en logopedie informatie voor naasten/familie Inhoud Afasie, wat is dat en hoe kunt u er mee om gaan? 5 Taalproblemen 6 Hoe ervaren afasiepatiënten de moeilijkheden zelf? 7 Hoe kunt u het beste omgaan

Nadere informatie

Soms gebeurt er wel eens iets wat jij niet wilt. Dit noemen wij onvrijwillige zorg. Onvrijwillige zorg mag alleen als jij in gevaar bent, of als jouw

Soms gebeurt er wel eens iets wat jij niet wilt. Dit noemen wij onvrijwillige zorg. Onvrijwillige zorg mag alleen als jij in gevaar bent, of als jouw Soms gebeurt er wel eens iets wat jij niet wilt. Dit noemen wij onvrijwillige zorg. Onvrijwillige zorg mag alleen als jij in gevaar bent, of als jouw gedrag gevaarlijk is voor andere mensen. Dit mag nooit

Nadere informatie

VIER EENVOUDIGE TAKTIEKEN OM LASTIGE COLLEGA S VOOR JE TE WINNEN

VIER EENVOUDIGE TAKTIEKEN OM LASTIGE COLLEGA S VOOR JE TE WINNEN E-BLOG VIER EENVOUDIGE TAKTIEKEN OM LASTIGE COLLEGA S VOOR JE TE WINNEN in samenwerken Je komt in je werk lastige mensen tegen in alle soorten en maten. Met deze vier verbluffend eenvoudige tactieken vallen

Nadere informatie

Wat kan de orthopedagoog of psycholoog voor jou doen?

Wat kan de orthopedagoog of psycholoog voor jou doen? Wat kan de orthopedagoog of psycholoog voor jou doen? Samenwerkingsverband NIP-NVO zorg voor mensen met een verstandelijke beperking 2014 1 Inhoud Voorwoord 3 Wat doet de psycholoog of orthopedagoog? 5

Nadere informatie

Relaties Hanteren. Leesteksten bij het onderdeel Samenvatten. Pagina 1 van 6

Relaties Hanteren. Leesteksten bij het onderdeel Samenvatten. Pagina 1 van 6 Relaties Hanteren Leesteksten bij het onderdeel Samenvatten Pagina 1 van 6 Responscategorieën Hulpverleners kunnen op verschillende manieren leiding geven aan een gesprek. Deze vormen van reacties van

Nadere informatie

Overzicht Groepsaanbod. Mindfulness Chronische pijn Instapgroep Kerngroep SOVA Weerbaarheid Angst en depressie

Overzicht Groepsaanbod. Mindfulness Chronische pijn Instapgroep Kerngroep SOVA Weerbaarheid Angst en depressie Overzicht Groepsaanbod Mindfulness Chronische pijn Instapgroep Kerngroep SOVA Weerbaarheid Angst en depressie Waarom een groep of cursus? Waarom in een groep? Het kan zijn dat je het zelf prettiger vindt

Nadere informatie

Waarom stage? Regels stage Interview 1+2 Stage eindverslag 1+2

Waarom stage? Regels stage Interview 1+2 Stage eindverslag 1+2 Waarom stage? Regels stage Interview 1+2 Stage eindverslag 1+2 Naam Klas Mentor Waar loop jij stage? Naam 1 e stagebedrijf Adres Telefoon Stagebegeleider Startdatum stage Einddatum stage Aantal stagedagen

Nadere informatie

CoachWijzer Houvast bij het vormgeven van effectieve begeleiding

CoachWijzer Houvast bij het vormgeven van effectieve begeleiding Houvast bij het vormgeven van effectieve begeleiding Naam: Datum: Bert van Rossum 9 december 2013 Inhoudsopgave Inleiding... De uitslag van Bert van Rossum... Toelichting coach- en begeleidingsvoorkeur...

Nadere informatie

Hoe Zeker Ben Ik Van Mijn Relatie

Hoe Zeker Ben Ik Van Mijn Relatie Hoe Zeker Ben Ik Van Mijn Relatie Weet jij in welke opzichten jij en je partner een prima relatie hebben en in welke opzichten je nog wat kunt verbeteren? Na het doen van de test en het lezen van de resultaten,

Nadere informatie

FOUT VRIENDJE? PAS OP! Hulp. Internet. Heb je vragen? Bel dan naar Meldpunt Jeugdprostitutie, tel.: 0900 044 33 22.

FOUT VRIENDJE? PAS OP! Hulp. Internet. Heb je vragen? Bel dan naar Meldpunt Jeugdprostitutie, tel.: 0900 044 33 22. PAS OP! Hulp Heb je vragen? Bel dan naar Meldpunt Jeugdprostitutie, tel.: 0900 044 33 22. Internet Wil je meer lezen? Kijk op www.jipdenhaag.nl/loverboys En test jezelf op www.loverboytest.nl Dit is een

Nadere informatie

Wat is assertiviteit en hoe kan het je helpen met je persoonlijke wellness?

Wat is assertiviteit en hoe kan het je helpen met je persoonlijke wellness? Wellness Ontwikkelings Activiteit Assertief zijn Hoe deze techniek je leven kan verbeteren Voordelen Meer zelfvertrouwen Meer geloof in je eigen kunnen Eerder nee durven te zeggen Vermindering van Weinig

Nadere informatie

zondagmorgen 14 november 2010 Welkomkerk ds. W.H. Hendriks-Vogelaar

zondagmorgen 14 november 2010 Welkomkerk ds. W.H. Hendriks-Vogelaar Gemeente van de Heer Jezus Christus, Jongeren, ouderen, kinderen van God, Zoals ik voor de lezing al gezegd heb; het gaat vanmorgen niet over trouwen of getrouwd zijn, dat is alleen een voorbeeld verhaal.

Nadere informatie

NASCHOOLSE DAGBEHANDELING. Figaro. Welkom! Waarom kom jij naar de groep? Informatieboekje voor kinderen die komen kennismaken. Dit boekje is van:

NASCHOOLSE DAGBEHANDELING. Figaro. Welkom! Waarom kom jij naar de groep? Informatieboekje voor kinderen die komen kennismaken. Dit boekje is van: NASCHOOLSE DAGBEHANDELING Figaro Welkom! Binnenkort kom je kennismaken op Figaro. In dit boekje leggen we je alvast wat dingen uit. Het boekje is gemaakt voor kinderen die hier voor de eerste keer komen,

Nadere informatie

Scheiding privé en werk

Scheiding privé en werk Scheiding privé en werk We leven in een tijd waarin werk en privé steeds meer door elkaar lijken te lopen. Veel mensen zijn ook in hun vrije tijd bereikbaar voor hun baas. De andere kant van de medaille

Nadere informatie

FEEDBACK GEVEN IN ZELFSTURENDE TEAMS. Yvette Paludanus

FEEDBACK GEVEN IN ZELFSTURENDE TEAMS. Yvette Paludanus FEEDBACK GEVEN IN ZELFSTURENDE TEAMS Yvette Paludanus 2 Dit boekje is tot stand gekomen dankzij de vragen en verhalen van medewerkers in de zorg. Wil je een exemplaar van dit boekje bestellen? Wil je begeleiding

Nadere informatie

We merken dat migrantencliënten anders aankijken tegen een beperking. Hoe kunnen we daarmee omgaan?

We merken dat migrantencliënten anders aankijken tegen een beperking. Hoe kunnen we daarmee omgaan? We merken dat migrantencliënten anders aankijken tegen een beperking. Hoe kunnen we daarmee omgaan? Migranten kunnen anders tegen een beperking aankijken. Zij zien de beperking vaak als ziekte en houden

Nadere informatie

Papa en mama hebben ruzie. Ton en Toya vinden dat niet leuk. Papa wil graag dat Ton en Toya bij hem op bezoek komen, maar van mama mag dat niet.

Papa en mama hebben ruzie. Ton en Toya vinden dat niet leuk. Papa wil graag dat Ton en Toya bij hem op bezoek komen, maar van mama mag dat niet. Bezoek op kantoor Papa en mama hebben ruzie. Ton en Toya vinden dat niet leuk. Papa wil graag dat Ton en Toya bij hem op bezoek komen, maar van mama mag dat niet. Ton en Toya hebben wat problemen thuis.

Nadere informatie

Omgaan met klachten volgens de BOOS-formule

Omgaan met klachten volgens de BOOS-formule Omgaan met klachten volgens de BOOS-formule Een klacht is een kans. Wanneer een klant de moeite neemt om zijn onvrede te laten blijken, biedt dat je de mogelijkheid de klant alsnog tevreden te stellen

Nadere informatie

4 Denken. in het park een keer gebeten door een hond. Als Kim een hond ziet wil ze hem graag aaien. Als

4 Denken. in het park een keer gebeten door een hond. Als Kim een hond ziet wil ze hem graag aaien. Als 4 Denken In dit hoofdstuk vertellen we hoe jij om kan gaan met je gedachten. Veel gedachten maak je zelf. Ze bepalen hoe jij je voelt. We geven tips hoe jij jouw gedachten en gevoelens zelf kunt sturen.

Nadere informatie

PERFECTIONISME. www.berenvanjouwweg.nl info@berenvanjouwweg.nl Boomstraat 127A, 5038 GP Tilburg, 06-154 08 602

PERFECTIONISME. www.berenvanjouwweg.nl info@berenvanjouwweg.nl Boomstraat 127A, 5038 GP Tilburg, 06-154 08 602 PERFECTIONISME overgenomen uit; Teaching gifted kids in the regular classroom. Susan Winebrenner, free spirit, 2001. Vertaald en aangepast door Marita van den Hout, 2011, Beren van jouw weg. Het zal u

Nadere informatie

Feedback. in hapklare brokken

Feedback. in hapklare brokken Feedback in hapklare brokken Jan van Baardewijk Zorgteamtrainer Op zorgteamtraining.nl is de meest recente versie van feedback gratis beschikbaar. Mocht je willen weten of je de meest recente versie hebt,

Nadere informatie

Voor kinderen die meer willen weten over echtscheidingen. uitgave 2005

Voor kinderen die meer willen weten over echtscheidingen. uitgave 2005 Voor kinderen die meer willen weten over echtscheidingen uitgave 2005 Steeds meer kinderen stellen vragen aan de Kinderrechtswinkels over echtscheiding. Scheiden kan niet zomaar, je moet heel veel regels

Nadere informatie

Werkboek Het is mijn leven

Werkboek Het is mijn leven Werkboek Het is mijn leven Het is mijn leven Een werkboek voor jongeren die zelf willen kiezen in hun leven. Vul dit werkboek in met mensen die je vertrouwt, bespreek het met mensen die om je geven. Er

Nadere informatie

Zaken voor mannen. Verhalen van mannen met epilepsie

Zaken voor mannen. Verhalen van mannen met epilepsie Zaken voor mannen Verhalen van mannen met epilepsie Introductie Niet alle mannen vinden het prettig om over hun gezondheid te praten. Ieder mens is anders. Elke man met epilepsie ervaart zijn epilepsie

Nadere informatie

MEMORY WOORDEN 1.1. TaalCompleet A1 Memory Woorden 1 1

MEMORY WOORDEN 1.1. TaalCompleet A1 Memory Woorden 1 1 MEMORY WOORDEN 1.1 TaalCompleet A1 Memory Woorden 1 1 ik jij hij zij wij jullie zij de baby het kind ja nee de naam TaalCompleet A1 Memory Woorden 1 2 MEMORY WOORDEN 1.2 TaalCompleet A1 Memory Woorden

Nadere informatie