Individuele Rehabilitatiebenadering (IRB) Een wens in vervulling

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Individuele Rehabilitatiebenadering (IRB) Een wens in vervulling"

Transcriptie

1 Individuele Rehabilitatiebenadering (IRB) Een wens in vervulling Informatie over werkwijze en resultaten van de individuele rehabilitatiebenadering

2 Inhoud De Individuele Rehabilitatiebenadering De Individuele Rehabilitatiebenadering Waarom deze brochure? Aanpak volgens de Individuele Rehabilitatiebenadering Wat heeft begeleiding met de IRB te bieden? Effectiviteit van de IRB op basis van onderzoek: de resultaten Voor wie is de IRB? Hoe lang duurt de IRB? Kun je aan meer vragen tegelijk werken? Hoe sluit de IRB aan op herstel? Hoe sluit de IRB aan op behandeling? De IRB als onderdeel van zorg- en begeleidingsprogramma s Meer informatie over de IRB Het onderzoek Bijlage 1 De IRB in fasen Bijlage 2 Deelname aan het onderzoek De Individuele Rehabilitatiebenadering (afgekort als IRB) ondersteunt mensen met een handicap bij hun maatschappelijk herstel. Dit gebeurt door hen te helpen bij het realiseren van hun toekomstwensen op het gebied van wonen, werken, leren, dagbesteding en sociale contacten. De benadering is ontwikkeld voor mensen met een psychiatrische handicap maar is ook bruikbaar voor mensen met andere handicaps (bijvoorbeeld verstandelijke beperking en/of lichamelijke beperking) en voor mensen in maatschappelijke achterstandsituaties (bijvoorbeeld thuisloosheid, schoolverlating, werkeloosheid, armoede). Voor iemand die al lang psychiatrische problemen, verstandelijke of lichamelijke beperkingen heeft, of in een maatschappelijke achterstandsituatie verkeert, is het vaak moeilijk om het leven in te richten zoals hij 1 dat zelf graag wil. Elk mens heeft eigen wensen en ideeën over hoe hij het liefst zou willen leven, wonen, werken en leren. In sommige gevallen lukt het om die wensen te verwezenlijken, soms lukt het minder goed. Het komt ook voor dat iemand wel weet dat het anders moet maar niet precies hoe. Met hulp van de Individuele Rehabilitatiebenadering kunnen mensen werken aan wensen op de gebieden van wonen, werken, dagbesteding, opleiding en sociale contacten. In gesprekken wordt gekeken wat iemand graag zou willen veranderen, welke stappen hij kan nemen en hoe hij bij het nemen van die stappen kan worden geholpen. Er wordt daarbij ook praktische hulp geboden. Men kan IRB-begeleiding krijgen naast de gewone zorg, behandeling of begeleiding. De cliënt bepaalt zelf waar over gesproken wordt en waar hij aan wil werken. De IRB-begeleider heeft de tijd en de kennis om ondersteuning te bieden bij het realiseren van die eigen wensen. De IRB gelooft in de mogelijkheden van mensen om hun functioneren te verbeteren en zelf doelen te formuleren. Daar hoort ook bij dat cliënten interventies afwijzen waar ze het niet mee eens zijn. De IRB is een persoonlijke benadering. 1 In deze tekst kan waar hij en zijn staat ook zij en haar gelezen worden.

3 Wat heeft begeleiding met de IRB te bieden? Meer inzicht in de eigen toekomstwensen: wat wil iemand veranderen op het gebied van wonen, werk, leren, dagbesteding en sociale contacten? Wil hij wel verandering, is hij er wel aan toe? Een weloverwogen keuze voor een bepaalde omgeving om in te wonen, werken, leren of sociale contacten te onderhouden. Opstellen van een rehabilitatieplan waarin de stappen beschreven staan voor het bereiken en vasthouden van persoonlijke doelen. Ondersteuning bij het leren van vaardigheden die onmisbaar zijn (zoals studievaardigheden bij het volgen van een studie of contacten leggen bij beter het onderhouden van sociale relaties). Hulp bij het organiseren van ondersteuning door anderen, zoals een studiebegeleider of een maatje dat meegaat naar sociale activiteiten. Effectiviteit van de IRB-benadering op basis van onderzoek: de resultaten De resultaten van het werken met de IRB zijn onderzocht Daaruit kwamen de volgende conclusies: Cliënten die IRB-begeleiding krijgen slagen er twee keer zo vaak in om hun doelen helemaal te behalen, in vergelijking met cliënten die andere vormen van rehabilitatiegerichte begeleiding krijgen. Van de cliënten die IRB-begeleiding kregen bereikte 40% zijn of haar rehabilitatiedoel geheel of grotendeels, van de cliënten die andere begeleiding kregen slechts 20%. Dit bleek uit interviews met cliënten één jaar en twee jaar nadat ze de begeleiding hadden gekregen. Cliënten die hun rehabilitatiedoelen bereikten, ervaren ook een hogere kwaliteit van leven, met andere woorden; ze zijn meer tevreden of voelen zich gelukkiger. 2 Swildens, W, J.T. van Busschbach, H. Michon & H. Kroon (2007) Individuele rehabilitatiebenadering (IRB) bij ernstige psychiatrische stoornissen: effect op rehabilitatiedoelen en kwaliteit van leven. In: Schene, A., F. Boer, J.P.C. Jaspers, B. Sabbe & J. van Weeghel (red.) Jaarboek voor Psychiatrie en psychotherapie Houten: Bohn Stafleu van Loghum, pp Swildens, W., J.T.van Busschbach, H.Michon, H.Kroon, M.W.J.Koeter, D.Wiersma & J. van Os (2011) Effectively Working on Rehabilitation Goals: 24-Month Outcome of a Randomized Controlled Trial of the Boston Psychiatric Rehabilitation Approach. The Canadian Journal of Psychiatry, 56, 12, Busschbach, J. van, W.Swildens, H.Michon, H.Kroon, J.van Os & D.Wiersma (2011) Succesvol met de Individuele Rehabilitatie Benadering. In: Rooijen, S.van en J.van Weeghel (red.)jaarboek Psychiatrische Rehabilitatie Amsterdam, SWP pp Voor wie is de IRB? De IRB-benadering kan waardevol zijn voor alle mensen met een psychiatrische, verstandelijke of lichamelijke handicap of een maatschappelijke achterstand die op het gebied van wonen, werk, leren, dagbesteding en sociale contacten een wens tot verandering hebben. Het kan zowel gaan om kleine stappen, bijvoorbeeld eens een dagactiviteitencentrum bezoeken, of om grotere stappen zoals een betaalde baan zoeken. Hoe lang duurt de individuele rehabilitatiebenadering? Voor een succesvol rehabilitatietraject moet men gemiddeld één tot anderhalf jaar uittrekken met wekelijks of enkele keren per maand een bijeenkomst. Bij kleinere doelen kan een traject natuurlijk ook veel korter zijn. Kan men aan meer doelen tegelijk werken? Dat kan, maar om resultaat te bereiken kan het soms beter zijn om met één doel tegelijk te beginnen. Hoe sluit de IRB aan op herstel? Herstel is het proces van weer greep krijgen op het eigen leven na een moeilijke periode. Rehabilitatie ondersteunt herstel op het gebied van dagelijks functioneren (bijvoorbeeld: boodschappen doen, koken, eten, schoonmaken), en van het weer gaan vervullen van maatschappelijke rollen (bijvoorbeeld: de rol van huisgenoot, moeder, werknemer, student, vriend). Hoe sluit de IRB aan op behandeling? De IRB ondersteunt mensen bij het herstel van dagelijks functioneren en van maatschappelijke rollen. Behandeling ondersteunt het herstel van gezondheid door het terugdringen van ziektesymptomen, de verwerking van trauma of verlies en de versterking van de persoonlijke identiteit. Behandeling en rehabilitatie zijn dus verschillende vormen van herstelondersteunende hulp die elkaar aanvullen en versterken.

4 De IRB als onderdeel van zorg- en begeleidingsprogramma s De IRB helpt hulpverleners om de maatschappelijke wensen en doelen van mensen met een psychiatrische handicap en maatschappelijke achterstand serieus te nemen. In de GGZ is dit een onmisbaar perspectief in (F)ACT-teams, diagnosegerichte zorgprogramma s en programma s zoals Individuele Plaatsing en Steun (IPS), Ziektemanagement en Herstel (IMR) en Begeleid Leren. In het Welzijn is een rehabilitatieperspectief onmisbaar bij het werken aan sociale inclusie en de ondersteuning van mensen met een handicap. De IRB kan in al deze programma s gebruikt worden om hun gerichtheid op eigen wensen, doelen en participatie van mensen te vergroten. Meer informatie over de IRB De Individuele Rehabilitatie Benadering is in de jaren tachtig in de Verenigde Staten ontwikkeld door William Anthony, Marianne Farkas en anderen. Sinds de jaren negentig geeft de Stichting Rehabilitatie 92 trainingen aan GGz-hulpverleners en ervaringsdeskundigen in Nederland. De Stichting Rehabilitatie 92 organiseert ook opleidingen tot IRB-docent en tot IRB-werkbegeleider. Informatie: Stichting Rehabilitatie 92 Mgr. van de Weteringstraat 132B 3581 EN Utrecht tel.: Rehabilitatie kan bijdragen aan herstel: Ik voelde me eindelijk serieus genomen. Ik riep al heel lang dat ik graag wilde werken, maar om allerlei redenen kreeg ik het niet voor elkaar. Door kleine stapjes te nemen, werd me duidelijk dat ik iets met dieren wilde doen, en door hulp te vragen heb ik langzaam geleerd dit baantje vol te houden. Er was eindelijk aandacht voor mijn wens. Mijn begeleider heeft me gestimuleerd zelf actie te ondernemen, verandering komt niet zomaar op je af!

5 Loting Na het interview werd met een loting bepaald welke begeleiding de deelnemer aan het onderzoek zou krijgen: IRB of andere begeleiding. Deelnemers konden dus niet zelf kiezen. Dit is gedaan om de twee begeleidingsmanieren zo eerlijk mogelijk met elkaar te kunnen vergelijken. Na de loting werden de deelnemers zo snel mogelijk aan een begeleider gekoppeld. De begeleiding en behandeling die men al kreeg op andere gebieden dan rehabilitatie liep gewoon door. De nieuwe begeleider en de onderzoeksdeelnemer probeerden in drie tot vier gesprekken de wens te vertalen in een concreet doel waarop de begeleiding zich richtte, bijvoorbeeld met een kennis één keer per week schaken in het buurthuis. Ik zou graag een leuk iemand ontmoeten, waarmee ik een relatie kan aangaan. Een gescheiden vrouw woont in een beschermde woonvorm, heeft vrijwilligerswerk en bezoekt af en toe het DAC. Toch heeft ze nog een wens op het gebied van sociale contacten: ze wil graag een vaste relatie. Samen met een IRB-begeleider heeft ze zich ingeschreven bij een website voor vriendschap en relaties. In het tweede jaar van het IRB-traject ontmoet ze iemand bij een inloop waarmee het klikt. Het doel is daarmee gerealiseerd en mevrouw geniet er zeer van. In vervulling? Iedere deelnemer werd een jaar later opnieuw. Nu werd onder andere gevraagd in hoeverre de wens in vervulling was gegaan. Deelnemers konden bij hun antwoord kiezen uit (1) helemaal of grotendeels, (2) enigszins, of (3) helemaal niet of nauwelijks. Ook stelden de onderzoekers een groot aantal vragen uit het startinterview opnieuw. Zo zijn opnieuw het functioneren, hulp-behoefte, kwaliteit van leven en empowerment (geloof in mogelijkheden voor verandering) in kaart gebracht. Dat werd gedaan om na te gaan of cliënten er, behalve in het behalen van persoonlijke doelen, misschien ook in andere opzichten op vooruit waren gegaan. Ik wil graag vrijwilligerswerk doen, of in elk geval wat meer om handen hebben en meer structuur in mijn leven. Een vrouw wilde graag vrijwilligerswerk doen, het liefst met kinderen. Al vrij snel ging ze regelmatig voor haar kleinkinderen zorgen, waardoor deze wens werd vervuld. Na een jaar kwam er een doel bij: ze wilde makkelijker contact maken en houden. Met hulp van steunende gesprekken met de IRB-begeleider is mevrouw weer gaan zwemmen, waardoor het doel gedeeltelijk behaald is. In het tweede jaar heeft ze oude contacten hersteld. Ze nam een jong hondje en volgde een puppy-cursus. Buiten dat dit erg leuk was, had ze ook nog eens extra dagbesteding en zorgde dit automatisch voor contacten. Uiteindelijk kreeg de cliënt het zo druk dat ze geen tijd meer had voor vrijwilligerswerk. Langere termijn Twee jaar na de start werden de onderzoeksdeelnemers weer. Er werden precies dezelfde vragen gesteld als na één jaar. Zo verkregen we inzicht in de resultaten van rehabilitatie op de wat langere termijn. Een extra reden hiervoor was dat in veel gevallen de begeleiding na één jaar nog doorliep. En de hulpverleners In het onderzoek werd ook bij de hulpverleners informatie opgevraagd. Zo brachten de onderzoekers onder andere in kaart hoe hulpverleners oordeelden over de werkrelatie met de cliënt en van welke soorten zorg de cliënt gebruik had gemaakt. Modelgetrouw Voor deze studie was het ook belangrijk om te weten of de aangeboden begeleiding in de IRB-groep ook daadwerkelijk (goede) IRB-begeleiding was, die uitgevoerd werd volgens de voorschriften en methodische handvatten. Daarom is een instrument gemaakt om de modelgetrouwheid van IRB te meten (is de begeleider trouw geweest aan het IRB-methode). Uit de gegevens die met dat instrument verzameld zijn, bleek dat de IRB-begeleiders de methode (heel) goed toegepast habben. Voor de andere groep begeleiders, degenen die de meer gebruikelijke vorm van begeleiding gaven, was er niet zo n instrument. Geen van die begeleiders was IRB-deskundig.

6 In schema In schema Bijlage 1: IRB in fasen Schema 1 Activiteiten van de hulpverlener in de drie fasen van het rehabilitatieproces Bijlage 2: Deelnemers aan het onderzoek Fasen Diagnostiek Planning Interventies Algemeen Een band scheppen De cliënt coachen Het stellen van een rehabilitatiedoel Doelvaardigheid beoordelen Persoonlijke criteria opsporen Alternatieve omgevingen beschrijven Doel kiezen en formuleren Functionele diagnostiek Onmisbare praktische vaardigheden achterhalen Het gebruik van praktische vaardigheden beschrijven Het vaardigheidsfunctioneren beoordelen Hulpbronnendiagnostiek Onmisbare hulpbronnen achterhalen Het gebruik van hulpbronnen beschrijven Vaardigheidsontwikkeling Prioriteiten stellen Doelen formuleren Interventies plannen (Vaardigheidsles & stappenplan voor vaardigheidstoepassing) Tijdpad voor interventie maken Verantwoordelijkheden benoemen Hulpbronnenontwikkeling Prioriteiten stellen Doelen formuleren Interventies plannen (Hulpbronnen creëren, verkrijgen, gebruiken) Tijdpad voor elke interventie maken Verantwoordelijkheden benoemen Vaardigheidsles Inhoud schetsen Les voorbereiden Stappenplan voor vaardigheidstoepassing maken Stappenplan vaardigheidstoepassing maken Hindernissen opsporen Stappenplan ontwikkelen Uitvoering ondersteunen Hulp bij het creëren van hulpbronnen Pleitbezorging Verwijzen Hulp bij het verkrijgen van hulpbronnen Marketing Onderhandelen Hulp bij het gebruiken van hulpbronnen Problemen verduidelijken Stappenplan maken Naar: Activities of practitioners during the three phases of the psychiatric rehabilitation process (Anthony ea, 2002). 304 mensen hadden een veranderwens 156 mensen namen deel aan het onderzoek 80 mensen kregen IRB begeleiding 76 mensen kregen andere begeleiding 75 na 1 jaar 64 na 1 jaar 67 na 2 jaar 55 na 2 jaar Ik wil graag met meer plezier wonen. Ik wil naar een andere beschermende woonvorm dan waar ik nu woon, maar wel zelfstandig. In gesprekken met een IRB-begeleider is er ook aandacht besteed aan een tweede doel: cliënt wilde graag meer te doen hebben, maar wilde niet naar een sociale werkvoorziening. Met behulp van een IRB-begeleider is deze cliënt veel actiever geworden: zo heeft hij nu een laptop, is hij lid van een biljartclub, fietst hij veel en doet allerlei huishoudelijke klusjes. Daarnaast hebben ze samen onderzocht wat zijn knelpunten waren bij het wonen. Samen hebben ze activiteiten ondernomen die met wonen te maken hebben, zoals leren koken. Cliënt is een stuk actiever geworden en woont inmiddels zelfstandig, met meer plezier.

7 Colofon Het onderzoek naar de Effectiviteit van de IRB in Nederland werd mogelijk gemaakt door ZONMw Geestkracht en een aantal instellingen: Altrecht GGZ te Utrecht, GGZ Eindhoven, Lentis te Groningen en het zorgbedrijf Bavo Europoort van de Parnassia Bavo groep in Rotterdam. De IRB onderzoeksgroep: Dr. J.T. van Busschbach Rob Giel Onderzoekcentrum Rijksuniversiteit Groningen Postbus RB Groningen Dr. H. Michon Trimbos instituut Da Costakade 45 Postbus AS Utrecht Dr. W. Swildens Altrecht Lange Nieuwstraat PG Utrecht of Deze brochure is een uitgave van Stichting Rehabilitatie 92 Mgr. van de Weteringstraat 132B 3581 EN Utrecht tel.: Fotografie: Rens Kromhout Ontwerp: Karin Vreeswijk R 92, 2013

met de wmo doet iedereen gewoon mee

met de wmo doet iedereen gewoon mee De Wet maatschappelijke ondersteuning eenvoudig verteld Dit boekje met informatie over de Wet maatschappelijke ondersteuning (Wmo) legt de belangrijkste onderdelen van de Wmo uit. Wilt u meer weten over

Nadere informatie

AAM EID. bvwo INTERVENTIES

AAM EID. bvwo INTERVENTIES AATWERK BIJ DE AANPAK VAN EN AAM EID bvwo 41 INTERVENTIES MAATWERK BIJ DE AANPAK VAN EEN ZAAM HEID bvwo 41 INTERVENTIES IN HO UD 1 Inleiding 05 2 Typologie 09 3 De best passende eenzaamheids kiezen 21

Nadere informatie

Aan de slag met sociale netwerken. De 44 meest bekende methoden verzameld

Aan de slag met sociale netwerken. De 44 meest bekende methoden verzameld Aan de slag met sociale netwerken De 44 meest bekende methoden verzameld Netwerk in kaart Mantelzorg Eenzaamheid Wijkgericht Eigen Kracht Samenredzaamheid Sociale media & websites Inhoudsopgave Inleiding

Nadere informatie

Werk in behandeling. Onderzoek naar aandacht voor arbeidsparticipatiemogelijkheden van jongeren met een psychiatrische stoornis

Werk in behandeling. Onderzoek naar aandacht voor arbeidsparticipatiemogelijkheden van jongeren met een psychiatrische stoornis Werk in behandeling Onderzoek naar aandacht voor arbeidsparticipatiemogelijkheden van jongeren met een psychiatrische stoornis Annemarie Kolenberg december 2009 VOORWOORD Verkennend onderzoek In dit project

Nadere informatie

Zorg voor senioren; hoe eerder, hoe beter! Beschrijving van het project Buurtcontactpersonen in Utrecht Binnenstad en Utrecht Noordoost

Zorg voor senioren; hoe eerder, hoe beter! Beschrijving van het project Buurtcontactpersonen in Utrecht Binnenstad en Utrecht Noordoost Zorg voor senioren; hoe eerder, hoe beter! Beschrijving van het project Buurtcontactpersonen in Utrecht Binnenstad en Utrecht Noordoost Stade Advies Utrecht, mei 2008 Lous Brouwer in opdracht van i.s.m.

Nadere informatie

PROJECTEVALUATIE FOCUS OP WERK

PROJECTEVALUATIE FOCUS OP WERK PROJECTEVALUATIE FOCUS OP WERK GGz Eindhoven Caroline Place en Harry Michon Trimbos-instituut, Utrecht 2013 Colofon Financiering Dit onderzoek is onderdeel van en financieel mogelijk gemaakt door het Programma

Nadere informatie

Sterk naar Werk Ziek en mondig in de eerste lijn

Sterk naar Werk Ziek en mondig in de eerste lijn Sterk naar Werk Ziek en mondig in de eerste lijn Verslag van een zorgvernieuwingsproject Wouter van Suylekom, Nathalie Donders, Joost van der Gulden Sectie Arbeid en Gezondheid Afdeling Eerstelijnsgeneeskunde

Nadere informatie

Thuis in de gemeente

Thuis in de gemeente Thuis in de gemeente Tien handreikingen voor professionals en gemeenten om meedoen van mensen met een verstandelijke beperking te bevorderen Hanneke van Lieshout Mieke Cardol ISBN 978-94-6122-142-1 http://www.nivel.nl

Nadere informatie

Opvoedingsondersteuning aan gezinnen met jonge kinderen door vrijwilligsters Succesvolle werkwijzen binnen Moeders Informeren Moeders (MIM)

Opvoedingsondersteuning aan gezinnen met jonge kinderen door vrijwilligsters Succesvolle werkwijzen binnen Moeders Informeren Moeders (MIM) Opvoedingsondersteuning aan gezinnen met jonge kinderen door vrijwilligsters Succesvolle werkwijzen binnen Moeders Informeren Moeders (MIM) ~ 7 ~ Opvoedingsondersteuning aan gezinnen met jonge kinderen

Nadere informatie

DE HERSTEL SPECIAL. De route naar herstelondersteunende zorg: wat werkt en wat niet

DE HERSTEL SPECIAL. De route naar herstelondersteunende zorg: wat werkt en wat niet DE HERSTEL SPECIAL De route naar herstelondersteunende zorg: wat werkt en wat niet Een speciale uitgave in het kader van herstel en gelijkwaardig burgerschap i.s.m. de SBWU Colofon Ellen de Haan GGZ Nederland,

Nadere informatie

ONDERZOEKSVERSLAG VERSPREIDING, GEBRUIK EN EFFECTIVITEIT SOCIALE NETWERKVERSTERKING KENNISCENTRUM MAATSCHAPPIJ EN RECHT LECTORAAT COMMUNITY CARE

ONDERZOEKSVERSLAG VERSPREIDING, GEBRUIK EN EFFECTIVITEIT SOCIALE NETWERKVERSTERKING KENNISCENTRUM MAATSCHAPPIJ EN RECHT LECTORAAT COMMUNITY CARE ONDERZOEKSVERSLAG VERSPREIDING, GEBRUIK EN EFFECTIVITEIT SOCIALE NETWERKVERSTERKING KENNISCENTRUM MAATSCHAPPIJ EN RECHT LECTORAAT COMMUNITY CARE CREATING TOMORROW Marieke Goede Rick Kwekkeboom In opdracht

Nadere informatie

Gezien en gehoord. Maatschappelijk rendement van project Motto: zingeving en levensvragen bij ouderen

Gezien en gehoord. Maatschappelijk rendement van project Motto: zingeving en levensvragen bij ouderen Gezien en gehoord Maatschappelijk rendement van project Motto: zingeving en levensvragen bij ouderen Maarten Davelaar Ahmed Hamdi Jenny Verheijen Marie-Christine van Dongen Angela Verleun Gezien en gehoord

Nadere informatie

Zelfmanagement, wat betekent het voor de patiënt?

Zelfmanagement, wat betekent het voor de patiënt? Dit rapport is een uitgave van het NIVEL. De gegevens mogen worden gebruikt met bronvermelding. Zelfmanagement, wat betekent het voor de patiënt? Monique Heijmans Geeke Waverijn Lieke van Houtum ISBN 978-94-6122-248-0

Nadere informatie

Methodebeschrijving Op Eigen Benen. Databank Effectieve sociale interventies

Methodebeschrijving Op Eigen Benen. Databank Effectieve sociale interventies Methodebeschrijving Op Eigen Benen Databank Effectieve sociale interventies Deze methodebeschrijving is gemaakt door: Cora Brink MOVISIE 030 789 20 68 c.brink@movisie.nl Cora Brink is senior onderzoeker/projectleider

Nadere informatie

Je moet echt een wil hebben, anders ga je het niet redden

Je moet echt een wil hebben, anders ga je het niet redden Je moet echt een wil hebben, anders ga je het niet redden Eindrapport van een verkennend onderzoek naar de succesvolle (her)instroom van langdurig werklozen in reguliere arbeid voor Gemeente Breda Lectoraat

Nadere informatie

Bij Bosshardt. Een onderzoek van de Vrije Universiteit Amsterdam. en het Leger des Heils

Bij Bosshardt. Een onderzoek van de Vrije Universiteit Amsterdam. en het Leger des Heils Bij Bosshardt Een onderzoek van de Vrije Universiteit Amsterdam en het Leger des Heils Inhoudsopgave Inleiding Hoofdconclusie 1. Bij Bosshardt 2. De bezoekers van Bij Bosshardt 3 Eenzaamheid en sociale

Nadere informatie

Wat werkt? MOVISIE / Trimbos-instituut. Peter Rensen, Silke van Arum & Radboud Engbersen

Wat werkt? MOVISIE / Trimbos-instituut. Peter Rensen, Silke van Arum & Radboud Engbersen Wat werkt? Een onderzoek naar de effectiviteit en de praktische bruikbaarheid van methoden in de vrouwenopvang, maatschappelijke opvang en opvang voor zwerfjongeren. Peter Rensen, Silke van Arum & Radboud

Nadere informatie

Methoden en instrumenten zelfregie. Voor ondersteuning van mensen in kwetsbare situaties

Methoden en instrumenten zelfregie. Voor ondersteuning van mensen in kwetsbare situaties Methoden en instrumenten zelfregie Voor ondersteuning van mensen in kwetsbare situaties Methoden en instrumenten zelfregie Voor ondersteuning van mensen in kwetsbare situaties Auteur(s) Datum MOVISIE Cora

Nadere informatie

Omgaan met eenzaamheid onder mantelzorgers Herkennen, bespreken en aanpakken

Omgaan met eenzaamheid onder mantelzorgers Herkennen, bespreken en aanpakken Omgaan met eenzaamheid onder mantelzorgers Herkennen, bespreken en aanpakken Auteur: Wilco Kruijswijk Met dank aan: Anita Peters, Theo Royers en Roos Scherpenzeel Colofon Auteurs: Jan Willem van de Maat,

Nadere informatie

Steun voor ouder(s) en kind(eren) na zelfdoding van een gezinslid

Steun voor ouder(s) en kind(eren) na zelfdoding van een gezinslid Steun voor ouder(s) en kind(eren) na zelfdoding van een gezinslid Handleiding voor organisatie en begeleiding survivalkid.nl Monique van t Erve, Rouw na zelfdoding Petra Windmeijer, Indigo Drenthe Beilerstraat

Nadere informatie

Werkwijzer Re-integratie van klanten met psychische aandoeningen

Werkwijzer Re-integratie van klanten met psychische aandoeningen Werkwijzer Re-integratie van klanten met psychische aandoeningen voor klantmanagers en leidinggevenden December 2014 www.divosa.nl 2 Inhoud Inleiding 4 Hoofdstuk 1 Psychische aandoeningen en werk 6 Hoofdstuk

Nadere informatie

Gebruik mij als kompas, ik ken de richting beter dan je denkt. Over begeleiding van mensen met ASS bij studie- en beroepskeuze

Gebruik mij als kompas, ik ken de richting beter dan je denkt. Over begeleiding van mensen met ASS bij studie- en beroepskeuze Gebruik mij als kompas, ik ken de richting beter dan je denkt Over begeleiding van mensen met ASS bij studie- en beroepskeuze Marijke van Son Studentnummer: 2171084 Juni 2012, Beek en Donk Onderzoeksbegeleider:

Nadere informatie

Bijlage A De handleiding van de verrichtingenlijst 10 voor Toekomst

Bijlage A De handleiding van de verrichtingenlijst 10 voor Toekomst Bijlage A De handleiding van de verrichtingenlijst 10 voor Toekomst De Verrichtingenlijst 10 voor Toekomst Handleiding Leger des Heils Noord Augustus 2010 Inhoudsopgave Inleiding... 1 Verrichtingenlijst

Nadere informatie

EEN ONDERZOEK NAAR UITVAL IN DE SCHULDDIENSTVERLENING TUSSEN HET EERSTE EN TWEEDE CONTACTMOMENT

EEN ONDERZOEK NAAR UITVAL IN DE SCHULDDIENSTVERLENING TUSSEN HET EERSTE EN TWEEDE CONTACTMOMENT UITVAL OF ZELFREGIE? EEN ONDERZOEK NAAR UITVAL IN DE SCHULDDIENSTVERLENING TUSSEN HET EERSTE EN TWEEDE CONTACTMOMENT KENNISCENTRUM MAATSCHAPPIJ EN RECHT LECTORAAT ARMOEDE EN PARTICIPATIE CREATING TOMORROW

Nadere informatie

Zullen we even Samen Oplopen?

Zullen we even Samen Oplopen? Zullen we even Samen Oplopen? Een evaluatie van het project Samen Oplopen Het zit ook in het woord, de gewone dingen delen. Dat zit hem ook in het woord hè? Het Samen Oplopen, meedenken, luisteren, dingen

Nadere informatie

Werk. Werkt! werk. schrift5

Werk. Werkt! werk. schrift5 Werk Werkt! schrift5 werk Voorwoord Werk Werkt! is geschreven vanuit een recovery-visie. Recovery is veel meer dan medische genezing. Het is een persoonlijk en uniek proces, gestuurd door de klant. Drie

Nadere informatie

Bouwen aan Buurthulp. Handboek voor het organiseren van. onderlinge hulpverlening in de buurt

Bouwen aan Buurthulp. Handboek voor het organiseren van. onderlinge hulpverlening in de buurt Bouwen aan Buurthulp Handboek voor het organiseren van onderlinge hulpverlening in de buurt Auteurs: Wilco Kruijswijk, Kitty van den Hoek en Jan Willem van de Maat Met dank aan: Anita Peters en Annette

Nadere informatie

Thuisbegeleiding heeft de toekomst!

Thuisbegeleiding heeft de toekomst! Thuisbegeleiding heeft de toekomst! 4 Helder zorgplan, concreet doel 6 Niet meer bevroren op de bank 8 Weg van de platgetreden paden 10 GezinSter 12 Terugbrengen van eigen regie en dan weer weg 15 Meer

Nadere informatie