KORTDURENDE VIDEO-HOMETRAINING (K-VHT)

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "KORTDURENDE VIDEO-HOMETRAINING (K-VHT)"

Transcriptie

1 KORTDURENDE VIDEO-HOMETRAINING (K-VHT) Ouders vroegtijdig helpen met beelden NJi, De Reehorst Marij Eliëns 6 juni 2008

2 Programma Wat is K-VHT? 2 De methodiek van K-VHT 3 Toepassen van K-VHT 4 Specifieke hulpvragen van ouders 5 Voorbeelden 6 Kwaliteit, opleiding en implementatie 7 Achtergrondinformatie over K-VHT

3 Marij Eliëns Bert Prinsen Handleiding kortdurende video-hometraining in gezinnen met jonge kinderen Voor professionals in de jeugdgezondheidszorg NJi/AIT/ZuidZorg

4 Wat is K-VHT? 1 Uitgangspunten en kern De kern van K-VHT (methodisch werken met beelden, microanalyse) De doelstellingen van K-VHT De doelgroep van K-VHT

5 Uitgangspunten

6 Kortdurende video-hometraining

7

8 De doelstellingen van K-VHT 1 Het tot stand komen van een goed contact en hechting 2 Het bevorderen van de kwaliteit van de interactie tussen ouder en kind 3 Het optimaliseren van opvoedingsvaardigheden van de ouder 4 Het voorkomen van sociaal-emotionele ontwikkelingsproblemen bij jonge kinderen, zoals eet- en/of slaapproblemen

9 De doelgroep van K-VHT Ouders van kinderen van 0 tot 4 jaar die spanning ervaren in de opvoeding of opvoedingsvragen hebben. Het gaat om ouders bij wie: De hechting met de baby onder druk staat of moeilijk tot stand lijkt te komen De interactie met het kind onder druk staat door onbegrip, irritaties en machteloosheid Opvoedingsvaardigheden tekortschieten waardoor het contact met het kind negatief verloopt De sociaal-emotionele ontwikkeling van het kind onder druk staat door problemen in de communicatie en het contact met het kind.

10 Werkzame factoren van K-VHT Tell me and I forget, teach me and I learn, show me and I understand (in: Fukkink, 2005) De video-opname De interactieanalyse Feedback of ontwikkelingsinformatie geven Bewustwording Verandering van gevoelens van de ouders over het kind.

11 Moeder: Wat heb jij een lekker koekje! Foto 13 Zo, Foto 14 Foto 15 Foto 16 daar moet je sterk voor zijn Oh, nou is ie doormidden Wat lief dat ik ook een stuk krijg. In de methodiek betekent dit: Cluster: Initiatief volgen Patroon: Attent zijn Elementen: Instemmend benoemen van gevoelens en handelingen Initiatief benoemen Attent zijn Instemmend benoemen van gebeurtenis Initiatief ontvangen Afstemmen Instemmend benoemen van handelingen Ontvangen Ja-zeggen Ja-knikken

12 Handelwijze analyse maken Wanneer de ouders het initiatief niet ontvangen, wordt het fragment gebruikt om de ouders te helpen het initiatief te zien en de betekenis ervan te herkennen. (= bewustwordingsmoment) Wanneer de ouders het initiatief ontvangen, wordt dit aan de ouders getoond. (= geslaagd moment) De baby maakt een smakgeluidje en kijkt naar de ouder (= contactinitiatief). De baby maakt een smakgeluidje en kijkt naar de ouder (= contactinitiatief). De ouder biedt de baby een speeltje aan. De ouder is toegewend, kijkt met een vriendelijk gezicht en antwoordt door ook smakgeluiden te maken (= initiatief ontvangen). De ouders hebben het initiatief De ouders hebben het initiatief van het kind ontvangen van het kind (nog) niet ontvangen (nog) geen ontvangstbevestiging /(nog) geen afstemming ontvangstbevestiging/afstemming Actie De videohometrainer helpt de ouders het initiatief te zien, de betekenis ervan te herkennen en alsnog te ontvangen. Actie De videohometrainer zal de ouders laten zien op welke manier ze de initiatieven van het kind hebben ontvangen.

13 Voorbeeld Thijs

14

15

16 Kortdurende video-hometraining Kern: initiatief en ontvangst..afstemming Ook in gecompliceerde situaties Sensitiviteit voor deze initiatieven Jonge kinderen hebben zelf een aandeel in hun ontwikkeling door de volwassenen uit te lokken Interactie veelal met lichaamstaal

17 Signaleren aan de hand van beelden Een beeld van de kwaliteiten en mogelijkheden, maar ook van de tekorten van de basiscommunicatie tussen ouder en kind. Een beeld van de ontwikkelingsmogelijkheden van de ouders Inzicht in de wijze waarop de videohometrainer in het gezin werkt.

18 De resultaten zichtbaar maken 1 2 Effectieve hulpverlening begint met het zichtbaar maken van de resultaten. Men kan de eerste video-opname heel eenvoudig vergelijken met de laatste.

19 Specifieke hulpvragen van ouders 1 Prematuur geboren kinderen 2 Onverklaarbaar huilen 3 Baby s en peuters die moeilijk eten 4 Baby s en peuters die moeilijk slapen 5 Hardnekkige zindelijkheidsproblemen 6 Dwarse peuters 7 Prikkelgevoelige kinderen

20 BABY S AT RISK Prematuur geboren baby s

21 BABY S AT RISK Meerlingen

22 Kracht van ouders Intuïtie Omgaan met emoties Empowerment

23

24 BABY S AT RISK Overmatig huilen

25 BABY S AT RISK Sociale indicaties (eten, slapen, etc)

26

27 Voorbeeld José en Alejandro» 1 Prettig leiding geven» 2 Tempo afstemmen op elkaar» 3 Benoemen» 4 Beurtverdeling

28

29 Kwaliteit, opleiding en implementatie 1 Kwaliteitswaarborging van de methodiek 2 Competenties van de videohometrainer 33 De opleiding tot kortdurende videohometrainer 4 Implementatie

30 Kwaliteitswaarborging 1 Certificering 2 Kwaliteitsbewaking door supervisiesysteem Supervisie (intern of extern): inbreng eigen beelden Intervisie (intern): inbreng collega s eigen instelling en inbreng eigen beelden Videohometrainer Landelijke studiedagen en landelijke nieuwsbrief (extern) WOK (extern): Inbreng K-VHT ers andere instellingen en inbreng eigen beelden

31 Competenties van de videohometrainer Videohometrainer: Ik moet even naar de zender zoeken Hoe zit het nou precies met die bediening? Hoe vind je het om het zo terug te zien? Attent zijn, Coöperatie eigen handelen benoemen Beurt aan moeder geven

32 Achtergrondinformatie over K-VHT 1 Verklarende theorieën van K-VHT 2 De effectiviteit van K-VHT 3 Discussies over K-VHT

33 Verklarende theorieën van K-VHT 1 Theorieën over vroege interactie met jonge kinderen (Trevarthen, 1979, 1989 : Nossent, 1998; Stern, 2004; Reddy & Trevarthen, 2004; Beebe, Knoblauch et al., 2005; Klaus & Klaus, 2005) 2 Intuïtief ouderschap (Papoušek & Papoušek, 1970, 1990) Empowerment (Wels, 2001) Sensitiviteit/responsiviteit (Riksen-Walraven, 1981, 2002; Siegel, 2001; Trevarthen, 1993a; Hosking, 2001; Papoušek & Papoušek, 1990; Stern, 1985; Trevarthen, 1979) De hechtingstheorie (Dekker & Biemans, 1994; De Vos-van der Hoeven, 2006; Smeekens, 2007; Van Bakel & Riksen-Walraven, 2002; Klein Velderman, 2005) Ontwikkeling van de methodiek op basis van verschillende theorieën (Biemans & Dekker, 1994; Dowrick, 1999; Fukkink, 2007)

34 De effectiviteit van K-VHT 1 Fukkink (2007) rapporteert dat videofeedback effectief is bij gezinnen met jonge kinderen. 2 Onderzoek uitgevoerd door TNO-Leiden (Mariska Klein Velderman) door ZonMW gehonoreerd

35

36 Marij Eliëns Bert Prinsen Handleiding kortdurende video-hometraining in gezinnen met jonge kinderen Voor professionals in de jeugdgezondheidszorg NJi/AIT/ZuidZorg ISBN

37 BABY S IN BEELD Video-hometraining en Video-interactiebegeleiding bij kwetsbare baby s Marij Eliëns SWP, 2005 ISBN

Inhoud. Woord vooraf 11. Inleiding 13. Leeswijzer 15

Inhoud. Woord vooraf 11. Inleiding 13. Leeswijzer 15 Inhoud Woord vooraf 11 Inleiding 13 Leeswijzer 15 1 Wat is VHT in het maatschappelijk werk? 19 1.1 De uitgangspunten van VHT 19 1.2 De kern van VHT (methodisch werken met beelden, microanalyse) 32 1.3

Nadere informatie

Inhoud. Woord vooraf 9. Inleiding 11. Leeswijzer 13

Inhoud. Woord vooraf 9. Inleiding 11. Leeswijzer 13 Inhoud Woord vooraf 9 Inleiding 11 Leeswijzer 13 1 Wat is K-VHT? 17 1.1 De uitgangspunten van K-VHT 17 1.2 Wat is kortdurend? 28 1.3 De kern van K-VHT (methodisch werken met beelden, micro-analyse) 29

Nadere informatie

INHOUDSOPGAVE. Inleiding. Leeswijzer. Hoofdstuk 1. Geboorte. Hoofdstuk 2. Contact met de baby

INHOUDSOPGAVE. Inleiding. Leeswijzer. Hoofdstuk 1. Geboorte. Hoofdstuk 2. Contact met de baby INHOUDSOPGAVE Inleiding Leeswijzer Hoofdstuk 1. Geboorte 1.1 Geboorteproces 1.2 Eerste contact 1.3 Hechting 1.4 Gecompliceerde situaties 1.5 Ethologie (gedragsleer) Hoofdstuk 2. Contact met de baby 2.1

Nadere informatie

Inhoud. Woord vooraf 13. Inleiding 15. Leeswijzer 19

Inhoud. Woord vooraf 13. Inleiding 15. Leeswijzer 19 Inhoud Woord vooraf 13 Inleiding 15 Leeswijzer 19 1 Video-interactiebegeleiding en gehechtheid bij adoptie 25 1.1 Waarom VIB bij adoptiegezinnen? 25 1.1.1 VIB of VHT? 26 1.1.2 Waarom een aparte handleiding

Nadere informatie

4.2.2. Shantala babymassage (individuele begeleiding)

4.2.2. Shantala babymassage (individuele begeleiding) 4.2. Aanbod voor ouders van het jonge kind Dit aanbod is veelal gericht op ouders met kinderen tot 4 jaar. Een aantal producten zijn inzetbaar voor een bredere doelgroep. De producten Home-Start, Vroegtijdige

Nadere informatie

Zichtbaar maken. Als we wensen dat kijken zich ontwikkeld tot zien en tot inzicht leidt; is goed contact als eerste van belang.

Zichtbaar maken. Als we wensen dat kijken zich ontwikkeld tot zien en tot inzicht leidt; is goed contact als eerste van belang. Video-Home-Training Bianca te Brake (VHT-er en CPO-er) Lucie Engelen (Landelijk AIT opleiderscoördinator VHT/VIB) Ellen Langenkamp (Manager Kind-en Jeugdhulp) Zichtbaar maken Als we wensen dat kijken zich

Nadere informatie

Kortdurende videohometraining bij jonge kinderen

Kortdurende videohometraining bij jonge kinderen Boekbespreking Kortdurende videohometraining bij jonge kinderen M. Eliën & B. Prinsen (2011). Handleiding kortdurende videohometraining (K-VHT) in gezinnen met jonge kinderen; voor professionals in de

Nadere informatie

5 Kwaliteit, opleiding en implementatie

5 Kwaliteit, opleiding en implementatie 5 Kwaliteit, opleiding en implementatie Introductie In dit hoofdstuk komen verschillende aspecten van kwaliteit aan de orde. Als eerste de kwaliteit van de methodiek, volgens de kwaliteitswaarborging vanuit

Nadere informatie

Gehechtheid in beeld. Hoofdstuk 9

Gehechtheid in beeld. Hoofdstuk 9 Gehechtheid in beeld Hoofdstuk 9 Inhoud 9 Kwaliteit, opleiding en implementatie van video-interactiebegeleiding en gehechtheid bij adoptie 5 9.1 AIT en kwaliteitswaarborging 5 9.2 De opleiding VIB en

Nadere informatie

Aantal deelnemers. Pedagoog. Jeugdverpleegkundige.

Aantal deelnemers. Pedagoog. Jeugdverpleegkundige. Een online cursus waarin per les informatie wordt gegeven over een specifiek onderwerp. Bijvoorbeeld over: borst- en flesvoeding; ouderschap; verzorging van je kind; balans tussen kind en relatie. De lessen

Nadere informatie

Ondersteuning van kind en gezin op lokaal niveau

Ondersteuning van kind en gezin op lokaal niveau Landelijke studiedag Associatie voor Interactiebegeleiding en Thuisbehandeling Ondersteuning van kind en gezin op lokaal niveau 18 mei 2010 9.30 17.00 uur Congrescentrum de Reehorst te Ede, Bennekomseweg

Nadere informatie

465,- per persoon, inclusief deelname aan één AITstudiedag

465,- per persoon, inclusief deelname aan één AITstudiedag Algemene informatie Vanuit AIT-steunpunten worden diverse opleidingen m.b.t. (varianten van) de methodes Video-hometraining (VHT) en Video-interactiebegeleiding (VIB) verzorgd. In dit informatiedocument

Nadere informatie

Kortdurende Video-Hometraining (K-VHT) in gezinnen met jonge kinderen

Kortdurende Video-Hometraining (K-VHT) in gezinnen met jonge kinderen Interventie Kortdurende Video-Hometraining (K-VHT) in gezinnen met jonge kinderen Samenvatting Doel Het doel van K-VHT is om ouders van jonge kinderen in de leeftijd van 0-4 jaar, die opvoedingsvragen

Nadere informatie

5 Kwaliteit, opleiding en implementatie

5 Kwaliteit, opleiding en implementatie 5 Kwaliteit, opleiding en implementatie Introductie In dit hoofdstuk bespreken we verschillende aspecten van kwaliteit. Als eerste komt aan bod de kwaliteit van de methodiek volgens het systeem van kwaliteitsborging

Nadere informatie

Kortdurende Video-Hometraining (K-VHT) in gezinnen met jonge kinderen

Kortdurende Video-Hometraining (K-VHT) in gezinnen met jonge kinderen Interventie Kortdurende Video-Hometraining (K-VHT) in gezinnen met jonge kinderen Samenvatting Doel Het doel van K-VHT is om ouders van jonge kinderen in de leeftijd van 0-4 jaar, die opvoedingsvragen

Nadere informatie

Achtergrondinformatie opdracht 1, module 1, les 1

Achtergrondinformatie opdracht 1, module 1, les 1 Achtergrondinformatie opdracht 1, module 1, les 1 Er zijn leuke en fijne momenten in de opvoeding, maar ook moeilijke en zware momenten. Deze moeilijke momenten hebben soms te maken met een bepaalde fase

Nadere informatie

Kortdurende hulpverleningstrajecten Maasland

Kortdurende hulpverleningstrajecten Maasland Kortdurende hulpverleningstrajecten Maasland 1. Individuele sociale vaardigheidstraining 2. Sociale vaardigheidstraining groep 12-/12+ 3. Gezinsbegeleiding (6+) 4. Gezinsbegeleiding (0-6 jaar) 5. Individuele

Nadere informatie

Video-hometraining (VHT) in gezinnen met kinderen in de basisschoolleeftijd

Video-hometraining (VHT) in gezinnen met kinderen in de basisschoolleeftijd Interventie Video-hometraining (VHT) in gezinnen met kinderen in de basisschoolleeftijd Samenvatting Doel Het hoofddoel van de inzet van VHT is het herstel van (of tot stand komen van) goed afgestemd contact

Nadere informatie

Kennismaking VIB en methode CONTACT Hoe contact bevorderen tussen doofblinde personen en hun communicatiepartners?

Kennismaking VIB en methode CONTACT Hoe contact bevorderen tussen doofblinde personen en hun communicatiepartners? Kennismaking VIB en methode CONTACT Hoe contact bevorderen tussen doofblinde personen en hun communicatiepartners? Ingrid Korenstra Bartiméus Expertisecentrum Doofblindheid 19-03-2015 Even voorstellen:

Nadere informatie

Ik vertel het je en je vergeet het. Ik laat het je zien en je begrijpt het. Ik laat het je doen en je kunt het! Chinees spreekwoord

Ik vertel het je en je vergeet het. Ik laat het je zien en je begrijpt het. Ik laat het je doen en je kunt het! Chinees spreekwoord Jaap van der Giessen 1 Interactie in beeld Video-interactiebegeleiding ondersteunt hulpverlening Video-interactiebegeleiding (VIB) is een methodiek waarbij de interactie wordt begeleid met video. VIB werkt

Nadere informatie

INFORMATIEPAKKET VIDEO-INTERACTIEBEGELEIDING IN HET ZIEKENHUIS

INFORMATIEPAKKET VIDEO-INTERACTIEBEGELEIDING IN HET ZIEKENHUIS INFORMATIEPAKKET VIDEO-INTERACTIEBEGELEIDING IN HET ZIEKENHUIS 2013 M. Eliëns, landelijk coördinator ASSOCIATIE voor INTERACTIEBEGELEIDING & THUISBEHANDELING VIB/VHT Gezondheidszorg P/a Combinatie Jeugdzorg

Nadere informatie

Richtlijn JGZ-richtlijn Kindermishandeling

Richtlijn JGZ-richtlijn Kindermishandeling Richtlijn JGZ-richtlijn Kindermishandeling Onderbouwing Opvoedingsondersteuning in de JGZ De JGZ-medewerker heeft een taak bij het schatten van de opvoedingscompetentie en opvoedingsonmacht van ouders.

Nadere informatie

Preventieoverzicht opvoeden

Preventieoverzicht opvoeden 0-4 Ouders met kinderen 0-4 Stevig Ouderschap Stevig Ouderschap is een preventieprogramma dat zich richt op risicogezinnen en dat dmv. vroegtijdige opvoedingsondersteuning problemen op dit gebied wil voorkomen.

Nadere informatie

KINDERGENEESKUNDE. Pedagogische begeleiding van uw kind in het ziekenhuis

KINDERGENEESKUNDE. Pedagogische begeleiding van uw kind in het ziekenhuis KINDERGENEESKUNDE Pedagogisch team Pedagogische begeleiding van uw kind in het ziekenhuis Inleiding De kinderafdeling en de kinderpoli in het Laurentius ziekenhuis beschikken over een pedagogisch team.

Nadere informatie

Inhoud. - Hechting - Werkplek - Visie - Video-interactiebegeleiding - Tot slot

Inhoud. - Hechting - Werkplek - Visie - Video-interactiebegeleiding - Tot slot Wie Ben ik? Inhoud - Hechting - Werkplek - Visie - Video-interactiebegeleiding - Tot slot Kind en ziekenhuis Ouderparticipatie september 1993 Kind en ziekenhuis kindgericht = gezinsgericht februari 2009

Nadere informatie

Preventieoverzicht opvoeden

Preventieoverzicht opvoeden Doelgroep Naam Boodschap Soort Organisatie die 0-4 jaar Ouders met kinderen 0-4 jaar Video Interactie Begeleiding Doel van de methodiek is het ondersteunen, bevorderen of herstellen ontwikkelingsproblemen

Nadere informatie

Video Interactie Begeleiding (VlB) bij de omgangsregeling van verstandelijk beperkte ouders en hun kind(eren) in pleegzorg.

Video Interactie Begeleiding (VlB) bij de omgangsregeling van verstandelijk beperkte ouders en hun kind(eren) in pleegzorg. Video Interactie Begeleiding (VlB) bij de omgangsregeling van verstandelijk beperkte ouders en hun kind(eren) in pleegzorg. Inleiding: Vanaf 2006 heeft de William Schrikker Pleegzorg geëxperimenteerd met

Nadere informatie

Introductie bijeenkomst Video Interventie Ouderenzorg Gerard van de Rijt

Introductie bijeenkomst Video Interventie Ouderenzorg Gerard van de Rijt Introductie bijeenkomst Video Interventie Ouderenzorg Gerard van de Rijt 1 VIO bij Mantelzorgers Waarom? Wat is Video Interventie Ouderenzorg Wat is goede zorg Hoe en waarom werkt het Film met casus familie

Nadere informatie

Centra voor Jeugd en Gezin in Nederland

Centra voor Jeugd en Gezin in Nederland Centra voor Jeugd en Gezin in Nederland Caroline Vink Nederlands Jeugdinstituut 28-02-2012 Inleiding: De ontwikkeling van de CJGs in Nederland Stelselwijziging De positie van het CJG in het nieuwe stelsel

Nadere informatie

In deze brochure beschrijven we wat video-hometraining inhoudt en welke gezinnen hiervoor in aanmerking komen.

In deze brochure beschrijven we wat video-hometraining inhoudt en welke gezinnen hiervoor in aanmerking komen. Amarilis Thuisbegeleidingsdienst Amarilis biedt video-hometraining aan. Dit is een intensieve methodiek waarbij gebruik gemaakt wordt van video-opnames in het gezin met als doel de contactuele-, relationele-

Nadere informatie

Een beter contact met video-hometraining

Een beter contact met video-hometraining Een beter contact met video-hometraining Veelzijdig in zorg Thuisbegeleiding Vérian, veelzijdig in zorg Vérian biedt u een breed aanbod aan zorgdiensten, 24 uur per dag, 7 dagen in de week. In elke levensfase

Nadere informatie

Communiceren met kinderen: een andere benaderingswijze M.C. Franken en C. de Sonneville-Koedoot 1

Communiceren met kinderen: een andere benaderingswijze M.C. Franken en C. de Sonneville-Koedoot 1 Communiceren met kinderen: een andere benaderingswijze M.C. Franken en C. de Sonneville-Koedoot 1 Deel I: Het kind bevestigen Dit document bestaat uit twee delen. In dit eerste deel wordt uitgelegd hoe

Nadere informatie

Tijdens de video- hometraining worden verschillende begrippen gebruikt. In de bijlage geven we een korte omschrijving van deze begrippen.

Tijdens de video- hometraining worden verschillende begrippen gebruikt. In de bijlage geven we een korte omschrijving van deze begrippen. Bijlage 11 Voorbeeld informatie VHT: Bouwstenen voor geslaagd contact Informatie Video - hometraining Belangrijke begrippen initiatieven herkennen volgen ontvangstbevestiging beurt verdelen leidinggeven

Nadere informatie

Het pleegkind in beeld

Het pleegkind in beeld Het pleegkind in beeld Workshop pleegzorgsymposium 19 juni 2014 Petra de Vries (De Rading) Anny Havermans (SAV) 1 Programma Welkom Project gehechtheid in beeld bij pleegzorg Inleiding op gehechtheid en

Nadere informatie

Praktijk, ontwikkeling en onderzoek

Praktijk, ontwikkeling en onderzoek Landelijke studiedag Associatie Intensieve Thuisbehandeling Praktijk, ontwikkeling en onderzoek 7 mei 2007 9.30 17.00 uur Congrescentrum de Reehorst te Ede, Bennekomseweg 24 6717 LM Ede Praktijk, ontwikkeling

Nadere informatie

We geven informatie en advies aan je werkgever en collega s. Samen zoeken we naar oplossingen. We geven je informatie over verenigingen en diensten.

We geven informatie en advies aan je werkgever en collega s. Samen zoeken we naar oplossingen. We geven je informatie over verenigingen en diensten. We geven informatie en advies aan je werkgever en collega s. Samen zoeken we naar oplossingen. We geven je informatie over verenigingen en diensten. We helpen je bij het verbeteren van je contacten met

Nadere informatie

Wie we zijn en wat we doen

Wie we zijn en wat we doen Wie we zijn en wat we doen Wie we zijn en wat we doen Stichting Adoptievoorzieningen is de landelijke organisatie die voorlichting, voorbereiding en nazorg op het gebied van adoptie in samenhang aanbiedt.

Nadere informatie

Focus op vakmanschap in de jeugdzorg

Focus op vakmanschap in de jeugdzorg Landelijke studiedag Associatie voor Interactiebegeleiding en Thuisbehandeling Focus op vakmanschap in de jeugdzorg hulpverlening, welzijn, zorg en onderwijs 20 mei 2008 9.30 17.00 uur Congrescentrum de

Nadere informatie

Overzichtskaart 3. Opvoedingsondersteuning. voor hulp bij opvoedingsvragen en lichte opvoedproblemen

Overzichtskaart 3. Opvoedingsondersteuning. voor hulp bij opvoedingsvragen en lichte opvoedproblemen Overzichtskaart 3 Opvoedingsondersteuning voor hulp bij opvoedingsvragen en lichte opvoedproblemen Zelfreflectie-instrument individuele opvoedingsondersteuning Sommige JGZ-professionals zullen al over

Nadere informatie

Direct inzicht via VIA

Direct inzicht via VIA Direct inzicht via VIA Video Interactie Analyse bij communicatie-verbetering Cora Smit & Saskia Tjepkema Zeker als het gaat om leervragen op het gebied van onze communicatie is video een heel krachtig

Nadere informatie

Medische Psychologie Kinder- en jeugdpsycholoog

Medische Psychologie Kinder- en jeugdpsycholoog Medische Psychologie Kinder- en jeugdpsycholoog 2 Uw zoon of dochter is door één van de medisch specialisten van Reinier de Graaf verwezen naar de afdeling Kinder- en Jeugdpsychologie. In deze folder krijgt

Nadere informatie

Week tegen de kindermishandeling. Thema: conflictscheiding

Week tegen de kindermishandeling. Thema: conflictscheiding Week tegen de kindermishandeling Thema: conflictscheiding Welkom Cindy de Rijke Kompaan en De Bocht Ouderschapsbemiddelaar Peter Verbeeten Instituut voor Maatschappelijk werk medewerker kinderen en scheiden

Nadere informatie

VIB en Gehechtheid. 14 november 2014 Corinne Verheule

VIB en Gehechtheid. 14 november 2014 Corinne Verheule VIB en Gehechtheid 14 november 2014 Corinne Verheule 1 Gehechtheid Een duurzame, emotionele en wederkerige band tussen een kind en één of meer specifieke volwassenen (Truus Bakker). Een veilige gehechtheidsrelatie

Nadere informatie

Feit: Kinderen van ouders met psychiatrische problemen lopen risico zelf ook problemen te krijgen

Feit: Kinderen van ouders met psychiatrische problemen lopen risico zelf ook problemen te krijgen Feit: Kinderen van ouders met psychiatrische problemen lopen risico zelf ook problemen te krijgen www.babyextra.nl Dineke Brouwers (JGZ) en Cecilia van der Zeeuw (GGzE) Baby Extra Transformeren doe je

Nadere informatie

Eten, slapen & zindelijk worden

Eten, slapen & zindelijk worden Eten, slapen & zindelijk worden Informatie voor ouders Het Centrum voor Jeugd en Gezin ondersteunt met deskundig advies, tips en begeleiding. Een centraal punt voor al je vragen over opvoeden en opgroeien,

Nadere informatie

Workshop: Coach je kind zet allochtone ouders in hun kracht.

Workshop: Coach je kind zet allochtone ouders in hun kracht. Vierde nationaal congres opvoedingsondersteuning Workshop: Coach je kind zet allochtone ouders in hun kracht. Ede,1 juni 2012 1 Opbouw workshop Coach je kind Kort voorstellen, warming up Presentatie van

Nadere informatie

Opvoedingsondersteuning, wat werkt?

Opvoedingsondersteuning, wat werkt? Opvoedingsondersteuning, wat werkt? Wat is er nodig voor een effectieve opvoedingsondersteuning van alle opvoeders in Nederland Bert Prinsen Ede, 4 juni 2010 Onderwerpen: * Visie op opvoeden en opvoedingsondersteuning

Nadere informatie

Waarmee helpt Thuisbegeleiding?

Waarmee helpt Thuisbegeleiding? Waarmee helpt Thuisbegeleiding? Veelzijdig in zorg Verwijzersinformatie Vérian, veelzijdig in zorg Vérian biedt u een breed aanbod aan zorgdiensten, 24 uur per dag, 7 dagen in de week. In elke levensfase

Nadere informatie

Zorgmodule Gezin Centraal

Zorgmodule Gezin Centraal Zorgmodule Gezin Centraal Zorgaanspraak: Zorgaanbieder: Jeugdhulp thuis individueel Entréa HULPVRAAG Doelgroepen Gezinnen met kinderen in de leeftijd van 0-18 jaar woonachtig in de regio Nijmegen en Rivierenland.

Nadere informatie

Iene miene mutte. Kinderen, ouders en (echt)scheiding

Iene miene mutte. Kinderen, ouders en (echt)scheiding Iene miene mutte Kinderen, ouders en (echt)scheiding Scheiding Herbekeken Beslissing Man/vrouw/ samen? Scheiding Toename/ afname? Verblijfsregeling? Bilocatie/ moeder/vader Inleiding - 16.000 scheidingen

Nadere informatie

Opleiding ouderbegeleiding

Opleiding ouderbegeleiding Opleiding ouderbegeleiding me nse nkennis vanuit een visie op ouderschap in ontwikkeling Als je krachtgericht werken met het netwerk rond het kind wilt invullen, dan zit hier alles in. Vanuit een betere

Nadere informatie

Kwetsbaarheid en Kracht

Kwetsbaarheid en Kracht Landelijke studiedag Associatie voor Interactiebegeleiding en Thuisbehandeling Kwetsbaarheid en Kracht Empowerment van kind & gezin én hulpverleners 22 november 2011 9.30 17.00 uur Congrescentrum de Reehorst

Nadere informatie

Het gezin centraal. Handboek voor ambulante hulpverleners. Arjan Bolt

Het gezin centraal. Handboek voor ambulante hulpverleners. Arjan Bolt Het gezin centraal Handboek voor ambulante hulpverleners Arjan Bolt Het gezin centraal Handboek voor ambulante hulpverleners Arjan Bolt ISBN-10: 90 6665 655 7 ISBN-13: 978 90 6665 655 0 NUR 847 2006 B.V.

Nadere informatie

HEIJKOOP KIJKT ANDERS

HEIJKOOP KIJKT ANDERS HEIJKOOP KIJKT ANDERS Notitie over vergelijking Methode Heijkoop en VHT/VIB Jaap van der Giessen, juni 2005 Aanleiding Als AIT-opleidingscoördinator voor de Gehandicaptenzorg kom ik regelmatig collega

Nadere informatie

Echtscheiding en kinderen www.cjggooienvechtstreek.nl

Echtscheiding en kinderen www.cjggooienvechtstreek.nl regio Gooi en Vechtstreek Echtscheiding en kinderen www.cjggooienvechtstreek.nl n Echtscheiding en kinderen Kinderen zien het gezin waarin zij zijn grootgebracht vaak als een eenheid die er altijd was

Nadere informatie

Meer over ambulante zorg

Meer over ambulante zorg Meer over ambulante zorg Ambulante zorg U heeft contact met een medewerker van de ambulante zorg van Maashorst. Wat doet deze medewerker precies en wat kan hij voor u betekenen? Wat is ambulante zorg?

Nadere informatie

Kindspoor Fier Fryslân

Kindspoor Fier Fryslân Kindspoor Fier Fryslân Het kind centraal stellen Denken vanuit het perspectief van het kind Fier Fryslân is een expertise- en behandelcentrum op het terrein van geweld in afhankelijkheids- relaties 1 Wij

Nadere informatie

Brochure. Kindcentrum

Brochure. Kindcentrum Brochure Kindcentrum Positive Action Positive Action is een programma waarmee kinderen ondersteund en uitgedaagd worden in het ontwikkelen van hun unieke talenten. Het gaat daarbij niet alleen over goede

Nadere informatie

Van enkelvoudig opvoedingsprobleem tot multiprobleemsituaties

Van enkelvoudig opvoedingsprobleem tot multiprobleemsituaties Handreiking voor het inzetten van een preventie- en zorgarrangement Van enkelvoudig opvoedingsprobleem tot multiprobleemsituaties In het nieuwe jeugdstelsel richten gemeenten hun eigen preventie- en zorgaanbod

Nadere informatie

amersfoort Hoe bereik ik CJG Amersfoort?

amersfoort Hoe bereik ik CJG Amersfoort? amersfoort Folder voor ouders van 0-8 jarigen Bezoekadres Heiligenbergerweg 36, 3816 AK Amersfoort T 033 47 94 000, E info@cjgamersfoort.nl I www.cjgamersfoort.nl carta U kunt binnenlopen bij CJG Amersfoort.

Nadere informatie

Video interactie begeleiding bij pasgeborenen

Video interactie begeleiding bij pasgeborenen Video interactie begeleiding bij pasgeborenen Albert Schweitzer ziekenhuis maart 2011 pavo 0020 Inleiding Na de geboorte gaan u en uw baby elkaar leren kennen. Hierdoor wordt contact opgebouwd en ontstaat

Nadere informatie

Informatie voor hulpverleners over preventieactiviteiten voor kinderen en ouders

Informatie voor hulpverleners over preventieactiviteiten voor kinderen en ouders preventieprogramma kopp/kvo zuid-limburg Informatie voor hulpverleners over preventieactiviteiten voor kinderen en ouders Kinderen van Ouders met Psychische Problemen (KOPP) Kinderen van Verslaafde Ouders

Nadere informatie

Nieuwsbrief. Meer zorg op maat via de digitale weg. Wij kunnen de wereld niet veranderen, maar wel inzichtelijker maken. Met het oog op het volgende:

Nieuwsbrief. Meer zorg op maat via de digitale weg. Wij kunnen de wereld niet veranderen, maar wel inzichtelijker maken. Met het oog op het volgende: Nieuwsbrief Meer zorg op maat via de digitale weg Met het oog op het volgende: Wij kunnen de wereld niet veranderen, maar wel inzichtelijker maken. Hebben we binnenkort een geheel vernieuwde website. Natuurlijk

Nadere informatie

Modulebeschrijving. VHT plus. Video Home Training in gezinnen met complexe problematiek

Modulebeschrijving. VHT plus. Video Home Training in gezinnen met complexe problematiek Modulebeschrijving VHT plus Video Home Training in gezinnen met complee problematiek INDEX Samenvatting 3 A. Modulebeschrijving: probleem, doelgroep, doel, aanpak, materialen en uitvoering 5 1. Risico-

Nadere informatie

Een prenataal traject bestaande uit één tot vier huisbezoeken voor een selectieve groep zwangere vrouwen. Aantal uitgevoerde huisbezoeken.

Een prenataal traject bestaande uit één tot vier huisbezoeken voor een selectieve groep zwangere vrouwen. Aantal uitgevoerde huisbezoeken. 4.1. Aanbod voor aanstaande ouders Onze producten gericht op de prenatale periode bieden aanstaande ouders begeleiding en ondersteuning die start tijdens de zwangerschap. Het is ter voorbereiding op de

Nadere informatie

Trainingen, workshops en coaching

Trainingen, workshops en coaching Trainingen, workshops en coaching Aanbod 2015-2016 professionals en gemeenten Beschermen & Versterken Trainingen, workshops en coaching De Jeugd- & Gezinsbeschermers zet zich in voor de bescherming van

Nadere informatie

Ouder-Baby Dagbehandeling Kangoeroe

Ouder-Baby Dagbehandeling Kangoeroe Ouder-Baby Dagbehandeling Kangoeroe Voor ouders en hun kind van 0 2 jaar Bi j sommige jonge kinderen verloopt de ontwikkeling niet vanzelfsprekend. De Dagbehandeling 0-7 jaar van Kompaan en De Bocht biedt

Nadere informatie

Postpartum psychiatrie op de moeder-baby unit

Postpartum psychiatrie op de moeder-baby unit Oprichtingssymposium LKPZ 9 september 2010, Corpus, Oegstgeest Postpartum psychiatrie op de moeder-baby unit Kathelijne Koorengevel, psychiater Monica Ouwens, dans- en bewegingstherapeut Afdeling Psychiatrie

Nadere informatie

Centrum voor Jeugd en Gezin

Centrum voor Jeugd en Gezin Centrum voor Jeugd en Gezin De rol van het CJG in het toekomstige stelsel van zorg voor jeugd Yvonne Westering, Nji Stan van Haaren, Nji Jaarcongres VNG Divosa 29 november 2012 Huidige jeugdstelsel (vereenvoudigd)

Nadere informatie

Baby s die veel huilen Informatie voor ouders

Baby s die veel huilen Informatie voor ouders Baby s die veel huilen Informatie voor ouders Albert Schweitzer ziekenhuis november 2014 pavo 1177 Inleiding Als uw baby veel huilt gaat u van alles proberen om de oorzaak te vinden. Zeker als uw baby

Nadere informatie

Peuters Groep 1 Groep 2 Groep 3 BP MP EP M1 E1 M2 E2 M3

Peuters Groep 1 Groep 2 Groep 3 BP MP EP M1 E1 M2 E2 M3 1. Omgaan met jezelf, met en met volwassenen Peuters Groep 1 Groep 2 Groep 3 BP MP EP M1 E1 M2 E2 M3 Zelfbeeld Sociaal gedrag belangstelling voor andere kinderen, maar houden weinig rekening met de ander

Nadere informatie

Hulp voor jonge ouders. Informatie voor professionals

Hulp voor jonge ouders. Informatie voor professionals Hulp voor jonge ouders Informatie voor professionals Zorg voor kwetsbare meiden Meiden tussen de 16 en 27 jaar die zwanger zijn, of een kind hebben gekregen, kunnen terecht bij Vitree. Het gaat om kwetsbare

Nadere informatie

1. Wat is groepsmaatschappelijk werk?

1. Wat is groepsmaatschappelijk werk? Utrecht, 01.11.06 Geachte beroepscollega, De werkgroep GROEPSMAATSCHAPPELIJK WERK van de NVMW heeft zich ondermeer de volgende doelen gesteld: ƒ Ontwikkeling en profilering van het groepsmaatschappelijk

Nadere informatie

Model Beroepsprofiel Cliëntondersteuner voor mensen met een beperking

Model Beroepsprofiel Cliëntondersteuner voor mensen met een beperking Model Beroepsprofiel Cliëntondersteuner voor mensen met een beperking Het doel van deze beschrijving is om enerzijds houvast te geven voor het borgen van de unieke expertise van de cliëntondersteuner voor

Nadere informatie

Pedagogisch beleid Kinderdagverblijf de Harlekijn

Pedagogisch beleid Kinderdagverblijf de Harlekijn 1 Inhoud Inleiding... 3 Visie Kinderdagverblijf de Harlekijn... 4 Een gevoel van emotionele veiligheid en geborgenheid bieden... 5 Veiligheid en geborgenheid... 5 Persoonlijke competentie... 7 Ieder kind

Nadere informatie

Nee zeggen mag! Kleuters helpen om grenzen aan te geven

Nee zeggen mag! Kleuters helpen om grenzen aan te geven Nee zeggen mag! Kleuters helpen om grenzen aan te geven Jaarcongres 2011 Het Jonge Kind Melanie Linssen-Meijer 1 november 2011 Programma Introductie Weerbaarheid Seksuele ontwikkeling van kinderen Eigen

Nadere informatie

Verwijsindex risico s jeugdigen Utrecht

Verwijsindex risico s jeugdigen Utrecht Verwijsindex risico s jeugdigen Utrecht Jij in @risk Wat betekent dit? Jij staat sinds kort in @risk, de verwijsindex risico s jeugdigen Utrecht. Waarom is dat? Wat betekent dit? En wat gebeurt er met

Nadere informatie

Informatiefolder voor ouders 2012 Activiteiten voor kinderen van 0 tot 12 jaar en hun ouders

Informatiefolder voor ouders 2012 Activiteiten voor kinderen van 0 tot 12 jaar en hun ouders Informatiefolder voor ouders 2012 Activiteiten voor kinderen van 0 tot 12 jaar en hun ouders Jeugd Toeleidingsactiviteiten Mijn kind is groep 3 Naschoolse activiteiten Weerbaarheid Opvoeden doe je niet

Nadere informatie

Pedagogisch medewerker jeugdzorg niveau 3 & 4. Een schematisch overzicht van de beroepsprestaties, werkprocessen en bijbehorende thema s per boek.

Pedagogisch medewerker jeugdzorg niveau 3 & 4. Een schematisch overzicht van de beroepsprestaties, werkprocessen en bijbehorende thema s per boek. 1 Pedagogisch medewerker jeugdzorg niveau 3 & 4 Een schematisch overzicht van de beroepsprestaties, werkprocessen en bijbehorende thema s per boek. 2 Pedagogisch medewerker 3 jeugdzorg Loopbaan en burgerschap

Nadere informatie

Hulp voor vluchtelingenkinderen en hun ouders. Wat kan Altra bieden?

Hulp voor vluchtelingenkinderen en hun ouders. Wat kan Altra bieden? Hulp voor vluchtelingenkinderen en hun ouders Wat kan Altra bieden? Problemen & Risico s Beschermende factoren Bouwstenen jeugdhulp van Altra Verlies familie en verlatingsangst Veilige basis, vertrouwen

Nadere informatie

Waarmee helpt Thuisbegeleiding?

Waarmee helpt Thuisbegeleiding? Waarmee helpt Thuisbegeleiding? Veelzijdig in zorg Verwijzersinformatie Vérian, veelzijdig in zorg Vérian biedt u een breed aanbod aan zorgdiensten, 24 uur per dag, 7 dagen in de week. In elke levensfase

Nadere informatie

Excessief huilen. Informatie voor ouders met een huilbaby

Excessief huilen. Informatie voor ouders met een huilbaby Excessief huilen Informatie voor ouders met een huilbaby Wat is excessief huilen? Een baby die excessief (= bovenmatig, buitensporig) huilt, wordt ook wel huilbaby genoemd. Maar hoe stellen we vast of

Nadere informatie

en jongeren Oolgaardt lezing 24 juni 2008 Ireen de Graaf Trimbos-instituut 2008 1

en jongeren Oolgaardt lezing 24 juni 2008 Ireen de Graaf Trimbos-instituut 2008 1 Depressie bij kinderen en jongeren Oolgaardt lezing 24 juni 2008 Ireen de Graaf Trimbos-instituut 2008 1 Welbevinden ebe van Nederlandse kinderen Nederlandse kinderen het gelukkigst in Europa 92% 12-24

Nadere informatie

Ouders over kindcentra

Ouders over kindcentra Ouders over kindcentra Oberon, september 2015 Wat vinden ouders eigenlijk van kindcentra? Kennen zij de gedachte achter Kindcentra2020? We besloten om het maar eens aan ze te vragen. Onderzoeksbureau Oberon

Nadere informatie

De kracht van pedagogisch adviseren

De kracht van pedagogisch adviseren De kracht van pedagogisch adviseren Colofon Uitgever: Datum uitgave: december 2010 Eindredactie: Rieneke de Groot, Monique Albeda & Geeske Hoogenboezem Bezoekadres: Nieuwe Gouwe Westzijde 1, 2802 AN Gouda

Nadere informatie

Postmaster opleiding spelpsychotherapie. De docenten hebben veel ervaring, staan dichtbij het werkveld en halen het beste in je naar boven.

Postmaster opleiding spelpsychotherapie. De docenten hebben veel ervaring, staan dichtbij het werkveld en halen het beste in je naar boven. mensenkennis De docenten hebben veel ervaring, staan dichtbij het werkveld en halen het beste in je naar boven. Postmaster opleiding spelpsychotherapie Postmaster opleiding spelpsychotherapie Kinderen

Nadere informatie

ABC - Ambulant Behandelcentrum

ABC - Ambulant Behandelcentrum ABC - Ambulant Behandelcentrum Als het thuis en/of op school dreigt vast te lopen Informatie voor verwijzers Kom verder! www.ln5.nl Vergroten van sociale competenties. Vergroten zelfbeeld/zelfvertrouwen.

Nadere informatie

Workshop. Drughulpverlening voor verslaafde ouders met kinderen

Workshop. Drughulpverlening voor verslaafde ouders met kinderen Workshop Drughulpverlening voor verslaafde ouders met kinderen 1 Verloop Voorstelling Tipi-werking Follow-up onderzoek Een uitwisseling over de uitdagingen voor de toekomst 2 Vzw De Kiem RESIDENTIEEL AMBULANT

Nadere informatie

Zorg voor kinderen in de opvang: een eerste prioriteit

Zorg voor kinderen in de opvang: een eerste prioriteit Zorg voor kinderen in de opvang: een eerste prioriteit Opening Kennismaking Kind in opvang Drie huizen Veiligheid Veerkracht Hechter Samenwerking Afsluiting Kinderen in de opvang hebben aandacht nodig

Nadere informatie

Promens Care GEZINSBEHANDELING

Promens Care GEZINSBEHANDELING GEZINSBEHANDELING Voor gezinnen waarvan ouders of kinderen met een verstandelijke en/of psychische beperking hulp zoeken bij opvoeden en opgroeien Promens Care We helpen u thuis! Opvoeden is een hele klus.

Nadere informatie

schoolverzuim Nieuwsbrief December 2010 Nr. 5, Jaargang 3 In deze nieuwsbrief ROC's werken aan terugdringen schoolverzuim Verkorte bewezen interventie

schoolverzuim Nieuwsbrief December 2010 Nr. 5, Jaargang 3 In deze nieuwsbrief ROC's werken aan terugdringen schoolverzuim Verkorte bewezen interventie Nieuwsbrief December 2010 Nr. 5, Jaargang 3 In deze nieuwsbrief ROC's werken aan terugdringen schoolverzuim ROC's werken aan terugdringen schoolverzuim Schoolarts en Schoolmaatschappelijk Werker bieden

Nadere informatie

Samen sterker Terug Op Pad. Vroegtijdige ecologische aanpak van gedragsproblemen bij jonge kinderen

Samen sterker Terug Op Pad. Vroegtijdige ecologische aanpak van gedragsproblemen bij jonge kinderen Samen sterker Terug Op Pad Vroegtijdige ecologische aanpak van gedragsproblemen bij jonge kinderen STOP project van VBJK Steunpunt en Trainingscentrum Opvoeding Gesubsidieerd door het Ministerie van de

Nadere informatie

Postmaster opleiding veiligheid in gezinnen met risico s

Postmaster opleiding veiligheid in gezinnen met risico s me nse nkennis Postmaster opleiding veiligheid in gezinnen met risico s Veiligheid in gezinnen staat of valt met goede samenwerking in de keten, daarom hebben wij samenwerking tot de kern van deze opleiding

Nadere informatie

Samen opvoeden in de buurt.

Samen opvoeden in de buurt. Samen opvoeden in de buurt. Praktische trainingen voor speeltuinvrijwilligers. 0035 NUSO A5 brochure Folder Opvoeden (3).indd 1 24-02-12 10:07 0035 NUSO A5 brochure Folder Opvoeden (3).indd 2 24-02-12

Nadere informatie

Opleiding VIB uitgebreid

Opleiding VIB uitgebreid Opleiding VIB uitgebreid Video Interactie Begeleiding (VIB) is een verzamelnaam voor een variatie aan methodische vormen van begeleiding waarbij professionele werkers in hun handelen en communicatie worden

Nadere informatie

Een ruime invulling van EBP als opportuniteit. Prof. dr. Koen Hermans Projectleider Armoede en Welzijn LUCAS / Onderzoeksgroep Sociaal Werk KU Leuven

Een ruime invulling van EBP als opportuniteit. Prof. dr. Koen Hermans Projectleider Armoede en Welzijn LUCAS / Onderzoeksgroep Sociaal Werk KU Leuven Een ruime invulling van EBP als opportuniteit Prof. dr. Koen Hermans Projectleider Armoede en Welzijn LUCAS / Onderzoeksgroep Sociaal Werk KU Leuven Evidence-based practice EBP: één van de belangrijkste

Nadere informatie

Er wel/niet zijn voor je pleegkind. Symposium Pleegzorg Waar blijft het kind 19 juni 2014 Ede

Er wel/niet zijn voor je pleegkind. Symposium Pleegzorg Waar blijft het kind 19 juni 2014 Ede Er wel/niet zijn voor je pleegkind Symposium Pleegzorg Waar blijft het kind 19 juni 2014 Ede 22-6-2014 de Zeeuw & Brok Inhoud 1. Lawaaiboek 2. Zorg voor het kind: houdt rekening met gevolgen van Verlating

Nadere informatie

Gespecialiseerde thuisbegeleiding

Gespecialiseerde thuisbegeleiding Gespecialiseerde thuisbegeleiding Als u ondersteuning nodig heeft om uw leven weer in goede banen te leiden, kunt u rekenen op de gespecialiseerde thuisbegeleiding van Savant Zorg. Als problemen uw leven

Nadere informatie

Effectieve pedagogische begeleiding thuis en buitenshuis als er meer aan de hand is

Effectieve pedagogische begeleiding thuis en buitenshuis als er meer aan de hand is Landelijke studiedag Associatie voor Interactiebegeleiding en Thuisbehandeling Effectieve pedagogische begeleiding thuis en buitenshuis als er meer aan de hand is 19 november 2012 9.30 17.00 uur Congrescentrum

Nadere informatie

Observatielijst peuters. Analyse doelen Jonge kind

Observatielijst peuters. Analyse doelen Jonge kind Observatielijst peuters Analyse doelen Jonge kind Mei 2016 Verantwoording 2016 SLO (nationaal expertisecentrum leerplanontwikkeling), Enschede Mits de bron wordt vermeld, is het toegestaan zonder voorafgaande

Nadere informatie