De Stikstof De stikstofkringloop is één van de belangrijkste, zo niet hét belangrijkste,

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "De Stikstof De stikstofkringloop is één van de belangrijkste, zo niet hét belangrijkste,"

Transcriptie

1 KOI :58 Pagina 58 De Stikstof De stikstofkringloop is één van de belangrijkste, zo niet hét belangrijkste, chemische proces dat zich in het vijverwater afspeelt. Door het begrijpen van de stikstofkringloop en het kunnen interpreteren van de verschillende parameters die hiermee samenhangen, kan veel vijverleed worden voorkomen. In dit artikel zal ik proberen om, op een zo eenvoudig mogelijke manier, duidelijk te maken hoe de stikstofkringloop werkt, welke valkuilen er zijn en hoe bepaalde waterwaardes een indicatie kunnen geven over de kwaliteit van de stikstofkringloop in uw vijver. Nevenstaande kringloop geeft alleen de belangrijkste processen weer. Er spelen nog veel meer zaken een rol in de, in werkelijkheid veel gecompliceerdere, stikstofkringloop. Omwille van de eenvoud zijn deze buiten beschouwing gelaten, maar worden in nevenstaand verhaal daar waar nodig aangetipt. Vereenvoudigde weergave van de aërobe stikstofkringloop in de natuur: Nitriet Nitraat Ammoniak Planten Vissen Aëroob betekent met behulp van vrije zuurstofmoleculen. Dit zal verderop duidelijk worden. De natuurlijke stikstofkringloop is in feite een zichzelf instandhoudend systeem dat draait zonder dat menselijk ingrijpen noodzakelijk is. Er vindt slechts een cyclische omzetting van stoffen plaats (vandaar de naam kringloop). Op een boerensloot staat over het algemeen géén filterinstallatie aangesloten, hoeft géén water te worden ververst en hoeft niet gevoerd te worden om de populatie aanwezige vissen in leven te houden. In de meeste koivijvers zoals wij die kennen zal echter na korte tijd sterfte optreden als we geen maatregelen nemen om de stikstofkringloop op gang te houden. Dit heeft alles met schaalgrootte te maken. Waar wij gemiddeld één vis op één kubieke meter water houden zal de natuur slechts ruimte bieden voor één vis op bijvoorbeeld twintig kubieke meter water. Het zelfreinigende vermogen van de 58

2 KOI :58 Pagina 59 fkringloop natuur kunnen wij niet nabootsen in onze, over het algemeen zwaar bevolkte, vijvers. Dit maakt ons systeem kwetsbaar en noodzaakt ons om in te grijpen. In onze vijver kun je eigenlijk niet eens van een (natuurlijke) kringloop spreken. We voegen namelijk dingen toe (voer, energie (pompen e.d.)) en halen er dingen uit (afvalstoffen). We grijpen dus in, waardoor van een natuurlijke kringloop geen sprake meer is. Daarnaast zijn voor de aërobe stikstofkringloop planten nodig om het kringetje rond te krijgen. Bij veel koivijvers ontbreken deze geheel of zijn in onvoldoende mate aanwezig. Dit gezegd hebbende beweer ik niet dat de stikstofkringloop voor onze vijver dus niet meer van belang is. Integendeel, door de stikstofkringloop te begrijpen en hier zoveel mogelijk gebruik van te maken zijn we juist in staat om onze vijver gezond te houden. Hoewel je op elk punt in de kringloop kunt beginnen start ik met het uitscheiden van afvalstoffen door de vis. Stap 1 De door de vissen geconsumeerde eiwitten bestaan gemiddeld voor 16 % uit stikstofatomen. Een groot deel van deze stikstof komt uiteindelijk als stikstofafval, voornamelijk in de vorm van ammonium, in het water terecht. Deze ammoniumafscheiding vindt voor ongeveer 75% via de kieuwen (ademhaling) en voor ongeveer 25% via de ontlasting en urine plaats. Afhankelijk van de zuurgraad (ph) en de temperatuur van het water vormt een deel van het ammonium (NH4 + ) zich tot ammoniak (NH3). NH4 + < > NH3 + H + Ammonium valt voor een deel uiteen in Ammoniak en Waterstof. Ammoniak is vele malen giftiger dan ammonium. Ammoniak is een (in dit geval in water opgelost) onzichtbaar, maar giftig, gas. Een heldere vijver hoeft dus nog geen schone of gezonde vijver te zijn! Overigens begint de vorming van het zeer giftige ammoniak pas serieuze vormen aan te nemen boven een ph van 8,5. Bij een ph die onder de 7,5 ligt vormt zich verhoudingsgewijs nauwelijks ammoniak. Voorbeeld: Bij een vijvertemperatuur van 20 graden Celcius en een ph van 8,2 is het percentage ammoniak 15 keer 59

3 KOI :58 Pagina 60 hoger dan bij een ph van 7,0! Ook de temperatuur speelt een rol. Hoe hoger de temperatuur, hoe meer ammoniak zich vormt. Duidelijk moet zijn dat het risico van een ammoniakvergiftiging bij een hoge ph en/of hoge temperatuur het grootst is. Een ammoniakconcentratie van 0,1 ppm (parts per million, deeltjes per miljoen) is al zeer schadelijk. 0,1 ppm is dus één/tien miljoenste deel. Een concentratie boven de 0,5 ppm eist over het algemeen direct slachtoffers. Kenmerken van een ammoniakvergiftiging zijn: -Aantasting van de kieuwen, met een verminderde mogelijkheid tot zuurstofopname als gevolg. -Irriterende tot vernietigende werking op de huid en slijmhuid. -Verstoorde osmoseregulatie (vloeistofuitwisseling tussen vijver en vis). -Springen van de vis. -Afname van de immuniteit. 2 NH O2 > 2 HNO2 + 2 H2O + 2 H + Ammonium + Zuurstof vormt Salpeterigzuur, Water en Waterstof. óf 2 NH3 + 3 O2 > 2 HNO2 + 2 H2O Ammoniak + Zuurstof vormt Salpeterigzuur en Water. In beide gevallen geldt: omzetting van ammonium komen in dit proces tevens twee waterstofionen vrij. Deze waterstof-ionen zijn bij ammoniak al vrijgekomen bij de vorming van ammonium naar ammoniak. Onthouden: Ammonia wordt met behulp van bacteriën omgezet in Nitriet. Bij dit proces wordt Aangezien een ammoniakvergiftiging de kieuwen onherstelbaar kan beschadigen is het mogelijk dat een ogenschijnlijk gezonde vis pas maanden later aan de gevolgen hiervan overlijdt. Wanneer bijvoorbeeld de temperatuur van de vijver stijgt en dientengevolge de hoeveelheid opgeloste zuurstof in het water daalt, kan de vis door zuurstofgebrek (onvoldoende capaciteit van de kieuwen) alsnog stikken. Stap 2 Gelukkig bestaan er bacteriën welke de in het water opgeloste ammonium/ammoniak (verder te noemen ammonia) afbreken. O.a. bacteriën van het genus Nitrosomonas zetten met behulp van zuurstof (O2) de ammonia om in het iets minder giftige nitriet (NO2 - ). Elk levend wezen heeft zuurstof nodig... zeker ook een koivijver. Of U nu opteert voor een waterval, luchtpomp, directe zuurstof injectie of venturi... Zuurstof is van prioritair belang. Ja, zeker ook binnen de stikstofkringloop. HNO2 > H + en NO2 - Salpeterigzuur lost volledig op in water tot één Waterstof-ion en één Nitriet-ion. Bovenstaande vergelijkingen tonen aan dat twee ammoniakmoleculen met behulp van bacteriën tot twee moleculen salpeterigzuur worden geoxideerd, waarbij drie zuurstofmoleculen worden verbruikt. Bij de 60 zuurstof verbruikt en komt zuur vrij. Dit proces komt in een vijver over het algemeen vrij snel op gang, maar is wel afhankelijk van de groeisnelheid en activiteit van de betreffende bacteriën: 1. Temperatuur. De optimale temperatuur ligt ongeveer tussen de 25 en 32 graden Celsius. Binnen deze interval is de activiteit van de bacteriën maximaal (100%). Tussen de

4 KOI :58 Pagina en graden Celsius bedraagt de productiviteit van de bacteriën nog meer dan 90% van de maximale capaciteit. Onder de 15 en boven de 40 graden neemt de activiteit snel af. 2. Zuurstof. De aanwezigheid van voldoende zuurstof (O2) is essentieel voor de bacterie om zijn werk te kunnen doen. langer en is een grotere kolonie nodig. 5. Licht. De bacteriën houden niet van licht. Dek daarom uw biologische filter af. Een veilige ammonium/ammoniak waarde is (nagenoeg) 0. De concentratie blijft in een goeddraaiende vijver zo laag dat het 0,2 ppm is op de lange termijn schadelijk. Een concentratie boven de 2 ppm eist over het algemeen direct slachtoffers. In tegenstelling tot ammoniak is nitriet juist minder schadelijk bij een hoge ph. Daarnaast is nitriet minder giftig naarmate er meer zout in het water zit. Als noodoplossing wordt dan ook wel zout (0,1-0,2% = 1 à 2 kilo per m 3 water) aan de vijver toegevoegd bij een nitrietvergiftiging. Bedenk wel, dat dit slechts een noodgreep en dus symptoombestrijding, is. Kenmerken van een nitrietvergiftiging zijn: -Reactie met de rode bloedlichaampjes waardoor geen zuurstof meer van de kieuwen naar de organen e.d. kan worden vervoerd (Methaemoglobine). -Het hangen in de uitstroom van de pomp of luchtkolom in de vijver. -Bruine kieuwen. -Lusteloosheid. Ook voor het nitrietprobleem heeft de natuur een oplossing gevonden. Andere bacteriën van o.a. de genera Nitrobacter en Nitrospira zetten, eveneens met behulp van zuurstof (O2), nitriet (NO2 - ) om in het veel minder giftige nitraat(no3 - ). Gezond water herken je meteen. Enkel wanneer een natuurlijk evenwicht bereikt wordt kan je genieten van een levende waterplas. Bacteriën die ammoniak omzetten naar nitiet en nitriet naar het minder giftige nitraat zijn dan ook van prioritair belang. 3. Aanhechtingsoppervlak. De bacterie zweeft liever niet vrij rond in het water en heeft dus een plek nodig om zich vast te hechten. Voldoende aanhechtingsoppervlak (filtersubstraat) is dus noodzakelijk om een voldoende grote kolonie bacteriën te huisvesten. 4. ph. De optimale ph waarde voor de bacteriën ligt tussen de 7,7 en 9,2. Bij een hiervan afwijkende ph duurt het opstarten van het filter met de druppeltestjes niet is aan te tonen. Zodra u in een bestaande vijver ammonia meet, is er iets mis! Stap 3 De in het water aanwezige ammonia (NH3 of NH4 + ) is omgevormd tot nitriet (NO2 - ). Nitriet is een eveneens giftige stof (giftiger dan ammonium maar minder giftig dan ammoniak). Een concentratie van 61 2 NO2 - + O2 > 2 NO3 - (Nitriet + Zuurstof vormt Salpeterzuur (=Nitraat)). Bovenstaande vergelijking toont aan dat twee Nitriet-ionen met behulp van bacteriën tot twee Nitraat-ionen worden geoxideerd, waarbij één zuurstofmolecuul wordt verbruikt. Onthouden: Nitriet wordt met behulp van bacteriën omgezet in Nitraat. Bij dit proces wordt zuurstof verbruikt.

5 KOI :58 Pagina 62 Het succes van de omzetting van nitriet in nitraat is van dezelfde factoren afhankelijk zoals die zijn genoemd in stap 2. Dit proces komt echter langzamer op gang dan het proces van de omvorming van ammonia naar nitriet. Hiervoor zijn twee oorzaken aan te wijzen: -De nitrietomvormers moeten wachten tot de ammoniaomvormers op gang zijn gekomen, eerder is er immers nog geen nitriet in het water aanwezig. -De nitrietomvormers (Nitrobacter) hebben over het algemeen een langzamere maximale groeisnelheid dan de Ammoniaomvormers (Nitrosomonas). In een nieuwe vijver is dan ook vaker sprake van een verhoogde nitriet-, dan van een verhoogde ammoniakconcentratie. Dit komt, zoals eerder vermeld, óók door de zuurgraad. Bij de meeste vijvers ligt de ph rond de 7,5 en we hebben hierboven gezien dat zich dan naar verhouding weinig ammoniak vormt. Bovenstaande factoren zijn er de reden van dat we voor onze vijver een biologische filter nodig hebben. In feite is een biofilter niets anders dan een ruimte waarin we zoveel mogelijk aanhechtingsoppervlak voor de nitrificerende bacteriën creëren en waar we met behulp van beluchting een zo zuurstofrijk mogelijke omgeving scheppen. De Essentieel is een goede voorfilter (deze hoeft niet belucht te worden) waarmee we zoveel mogelijk vaste vuildeeltjes uit het systeem verwijderen. De voorfilter voorkomt het dichtslibben van het biologische gedeelte, zodat het vervuilde water in voldoende mate in contact kan komen met de bacteriecultuur. Daarnaast ontlasten we hierdoor de Een veilige nitrietwaarde is (nagenoeg) 0. De concentratie blijft in een goeddraaiende vijver zo laag dat het met de druppeltestjes niet is aan te tonen. Zodra u in een bestaande vijver nitriet meet is er iets mis! De bacteriën, verantwoordelijk voor de omzetting van ammonia via nitriet naar nitraat noemen we nitrificerende bacteriën. Vrijwel elke nieuwe vijver krijgt te maken met een nitrietpiek welke vaak nog voorafgegaan wordt door een ammoniakpiek. Dit zogenaamde nieuwe vijver syndroom is de oorzaak van veel problemen. De voornaamste oorzaak is het ontbreken van voldoende nitrificerende bacteriën in het nieuwe systeem. Iets wat U natuurlijk zelf nooit moet doen... De stikstofkringloop de nodige hulp bieden door zakken en emmers aan te slepen met hulpbiedend spul. Een grote Japanse mudpond heeft natuurlijk een beetje méér hulp nodig, misschien is het wel gewoon zout! nitrificerende bacteriën die zich op het filtermateriaal (substraat) vasthechten vormen een dunne laag welke we biofilm noemen. Deze laag kan enkele honderden bacteriën dik zijn. Op deze manier zijn we in staat om in een relatief kleine ruimte een enorme kolonie bacteriën te huisvesten. In de natuur is een, naar verhouding, veel kleiner oppervlak beschikbaar voor deze bacteriën (bodem, wanden en begroeiing). 62 bacteriecultuur voor een deel van het werk omdat de vaste vuildeeltjes geen kans krijgen om op te lossen en waardoor er dus minder ammonia vrijkomt. De nitrificerende bacteriën zijn gewoon in de natuur (en in uw kraanwater) aanwezig en zullen zich afhankelijk van het voedselaanbod (ammonia en nitriet) vermeerderen. Wanneer u het visbe-

6 KOI :58 Pagina 63 stand in de vijver langzaam opbouwt hoeft u in het geheel géén bacterieculturen uit flesjes te gebruiken om de vijver op te starten. Pas echter op voor een veelgemaakte fout. Ondanks een voldoende groot biologisch filter kunt u toch in de problemen komen. De grootte van de bacteriekolonie is namelijk afhankelijk factoren genoemd bij stap 2. U kunt hierop anticiperen door de hoeveelheid voer vóór het bijplaatsen van de nieuwe vissen langzaam op te voeren naar de hoeveelheid die u zou geven als de nieuwe vissen al in de vijver zouden zitten. Op het moment dat de nieuwe vissen dan van de quarantainebak naar de vijver gaan is nog vrij zwevende bacteriën. Het in zichzelf laten draaien van de filter houdt in dat de filter niet op de vijver is aangesloten maar dat het water vanuit het laatste compartiment teruggevoerd wordt naar het begin van uw filtersysteem. Door het toevoegen van (huishoud)ammonia voedt u de bacteriën. De dagelijkse hoeveelheid toe te voegen (huishoud) ammonia kan uit onderstaande formule worden afgeleid: G x V x E x 16 x 1,2 x 100/A G= Het gewicht van de te plaatsen vissen in kilogram. V= De dagelijkse hoeveelheid voer in een percentage van het lichaamsgewicht. E= Het percentage eiwit van uw voer. 16%= Het gemiddelde stikstofpercentage van eiwitten. 1,2= Correctiefactor om van stikstof naar ammoniak te komen. A= Het percentage zuivere ammoniak van de huishoudammonia (zie fles). Ook het verbranden van de uiteindes van de vinnen mag U als rechtstreeks gevolg zien van een acute nitrietvergiftiging. Vinnen zullen door de jaren heen deels of volledig herstellen. Veel erger is het wanneer de kieuwen worden aangetast. van het aanbod van voedsel (dus de mate van vervuiling van het water) en dus niet van de grootte van uw biofilter. Dit betekent dat het bijplaatsen van een flinke hoeveelheid vis kan leiden tot een nitriet- of zelfs een ammoniakpiek. De aanwezige kolonie bacteriën is simpelweg te klein voor het vermeerderde voedselaanbod en heeft tijd nodig om zich uit te breiden. De benodigde tijd is afhankelijk van de uw filter al een beetje gewend aan het hogere voedselaanbod. Bij een nieuwe vijver, welke u snel wilt bevolken kunt u de biologische filter geforceerd opstarten door de filter in zichzelf te laten draaien. Eventueel kunt u proberen het proces te versnellen door een bacteriecultuur uit een flesje toe te voegen. Doe dan echter wel de eventueel aanwezige UVC lamp uit. Deze doodt de op dat moment 63 Voorbeeld. Ik wil 10 kilo vis in de vijver plaatsen en wil dagelijks 2% van het lichaamsgewicht gaan voeren. Het percentage eiwit in mijn voer bedraagt 40%. Ik heb huishoudammonia ter beschikking met een 5% oplossing. 10 x 0,02 x 0,40 x 0,16 x 1,2 x 100/5 = 0,3 liter (300 ml) huishoudammonia per dag. Probeer de ammonia in zoveel mogelijk kleine porties over de dag te verdelen. Oplossen in een emmer water of infuuszak en dan laten druppelen is nog beter. Op het moment dat u nitriet kunt meten dan weet u dat de eerste stap in het omvormingsproces is begonnen. Wanneer ook een hogere nitraat-

7 KOI :58 Pagina 64 waarde wordt gemeten dan standaard in het kraanwater aanwezig is, dan is ook het omzetten van nitriet naar nitraat begonnen. Op het moment dat de ammoniak en nitriet in de laatste kamer niet meer meetbaar zijn dan is de filter ingedraaid. Bedenk hierbij dat in de eerste dagen van ammoniatoevoeging mogelijk nog geen ammoniak (en natuurlijk ook geen nitriet) meetbaar is omdat de concentratie dan nog te laag is. Stop even met de ammoniatoevoeging als de concentratie boven de 1 mg/l uitkomt. Teveel ammonia stagneert de bacteriegroei van de nitrietomvormers. Wanneer het filter is ingedraaid kunt u hem leeg laten lopen in het riool. Dit doet u om te voorkomen dat uw vijver direct met veel nitraat wordt belast en om te voorkomen dat eventuele bijproducten van de huishoudammoniak in de vijver terecht komen. U hoeft niet bang te zijn dat de bacteriën wegspoelen, deze hebben zich namelijk vastgehecht aan het filtersubstraat. Wel moet u de filter direct aansluiten op de van vissen voorziene vijver, anders verhongeren de bacteriën alsnog. Let ook op dat het filtersubstraat niet te lang droog komt te staan. Houd er desondanks rekening mee dat het een aantal maanden zal duren voordat de vijver zich gestabiliseerd heeft. Verreweg de meest veilige methode is echter geduld. Voer uw populatie vissen gewoon zeer langzaam op, zodat de biomassa kan meegroeien met het verhoogde voedselaanbod. Het bovenstaande verhaal maakt hopelijk duidelijk dat u uw biologische filter nooit (lang) uit mag zetten en nooit (grondig) schoon mag maken. Mocht de biofilter echt sterk vervuild zijn, maak het dan in delen schoon, bijvoorbeeld iedere maand éénderde gedeelte. Doe dit bij voorkeur met water van ongeveer dezelfde temperatuur (bijvoorbeeld vijverwater). Op deze manier zal een flink deel van de bacteriën uw schoonmaakwoede overleven. Uw voorfilter moet echter zo vaak als mogelijk/noodzakelijk schoongemaakt worden. Dit voorkomt extra belasting van de vijver. Uw bacteriekolonie is dus een kostbaar bezit. Het zorgt er immers voor dat uw dierbare vissen zorgeloos verder kunnen leven. Er zijn echter wel een aantal bedreigingen voor de door u zo gekoesterde bacteriekolonie. Zoals u weet behoren algen tot het plantenrijk. Wellicht kunt u zich nu het gevaar voorstellen wanneer deze algen (draad- en/of zweefalgen) door een middeltje in één keer worden gedood. Hierbij laat ik 64 Natuurlijk mag U niet te veel visjes uitzetten in uw vijvertje, want kleine visjes worden... de mogelijke schadelijke gevolgen voor uw vissen door het middel zelf even buiten beschouwing. Denkt u even mee? De algen sterven af. De zuurstofproductie van de algen stopt waardoor het zuurstofgehalte in de vijver (mogelijk) afneemt. De biofilter moet ineens de ammonia gaan verwerken die eerst rechtstreeks door de algen werd geconsumeerd (algen nemen naast nitraat ook rechtstreeks ammonia op). Daarnaast belasten de dode algen het systeem nog eens extra, omdat de in de algen opgeslagen voedingsstoffen weer vrijkomen in uw systeem. Een driedubbele aanval dus met het gevaar van een schadelijke ammoniak- dan wel nitrietpiek. Zelfs een vierdubbele aanval wanneer het gebruikte middel ook nog eens rechtstreeks schadelijk is voor uw bacterie-

8 KOI :58 Pagina 65 kolonie (bacteriën zijn evenals algen plantaardig!). Algen zijn, hoe lelijk u ze ook vindt, uw vrienden! Algen zijn het antwoord van Moedertje Natuur op een overschot aan voedingsstoffen. Moraal van het verhaal: probeer uw eventuele algenprobleem geleidelijk op te lossen: - Ververs regelmatig water (dit verdunt de hoeveelheid voedingsstoffen) - Beconcurreer de algen met hogere planten door direct een plantenfilter in gebruik te nemen bij de start van uw vijver. Achterliggende gedachte is dat de hogere planten het voedsel voor de algen wegkapen waardoor zich minder algen gaan ontwikkelen. - Oogst handmatig de overtollige draadalgen. Op deze manier haalt u daadwerkelijk voedingsstoffen uit het water. - Gebruik eventueel een UVC lamp (of ozoninstallatie) om de zweefalgen af te doden, waarna de samengeklonterde algen via de voorfilter uit uw systeem kunnen worden verwijderd (oogsten!). Een UVC lamp helpt niet tegen draadalg. GROOT! En grote visjes hebben nu eenmaal ALTIJD gròòòte honger! - Uw bezetting in de hand door er niet meer dan 3 kilogram vis per kubieke meter water (vuistregel) op na te houden. Minder is altijd beter. - Zorg voor een goede mechanische voorfilter om de vaste vuildeeltjes weg te vangen voordat deze oplossen en het systeem extra belasten. - Voer met mate. Het wegnemen van direct zonlicht wordt ook wel eens als oplossing 65 aangedragen maar is slechts symptoombestrijding. U neemt hier immers het probleem (een overschot aan voedingsstoffen) niet mee weg. Een ander gevaar voor uw kostbare bacteriekolonie is het gebruik van medicijnen. De meeste medicijnen zijn uiterst giftig. Hierdoor kan bij toediening aan de vijver een groot deel van de bacteriekolonie om zeep worden geholpen. De gevolgen laten zich raden. De vissen zijn al verzwakt door de ziekteverwekker, krijgen een lading gif over zich uitgestrooid én worden óók nog eens blootgesteld aan de gevaren van een nitriet- of zelfs ammoniakvergiftiging. U belandt dus, als u niet uitkijkt, van de regen in de drup. Het behandelen van vissen dient om deze redenen bij voorkeur in een behandelbak plaats te vinden. Nu is dit niet altijd haalbaar wanneer uw gehele populatie koi ten prooi is gevallen aan een vervelende parasiet. Sluit in dat geval uw filter kort (in zichzelf laten draaien) gedurende de (eerste dagen van) behandeling. Vergeet niet om uw vijver (en filter) tijdens de behandeling sterk te beluchten en stop met voeren. Ververs ná de behandeling zeker een derde van uw vijver en herhaal dit een paar dagen later nog eens. Ververs meer en vaker als u na de verversingen toch nog nitriet (of zelfs ammoniak) meet. Stop in dat geval met voeren tot het probleem onder controle is. Bedenk wel dat het stoppen met voeren maar een klein beetje helpt, de meeste ammoniumafgifte gaat immers via de kieuwen gewoon door. Begin pas voorzichtig weer te voeren als de waterwaardes goed zijn. Overigens zult u merken dat bij een optimale waterkwaliteit nauwelijks ziekte zal optreden.

9 KOI :58 Pagina 66 Gedurende het nitrificatieproces wordt voortdurend zuur gevormd. Dit blijkt uit de waterstof-ionen (H + ) die ontstaan bij de omvorming van ammonia in salpeterigzuur. Zoals u weet is de ph de indicator van de zuurgraad in uw vijver. De ph weegt als het ware het evenwicht tussen de hoeveelheid waterstof- (H + ) en hydroxide-ionen (OH - ) in het water. Hoe meer H + in het water is opgelost hoe zuurder het water en dus hoe lager de ph. Vissen zijn erg gevoelig voor schommelingen in de zuurgraad en hebben daarnaast grenzen aan wat ze aan minimale (ongeveer 5,5) en maximale (ongeveer 9,5) ph waarde kunnen hebben. ph schaal: Zuur De ph schaal is logaritmisch. Dit betekent dat ph 5,0 tien keer zuurder is dan ph 6,0 en honderd keer zuurder dan ph 7,0. De ideale ph waarde voor koi ligt ongeveer tussen de 7,0 (neutraal) en 8,0 (licht alkalisch/basisch). Hierbij is het belangrijk dat deze gedurende de gehele dag stabiel is. Beter een stabiele ph van 8,5 dan een voortdurend schommelende ph tussen de 7,0 en 8,0. Overigens is niet alleen het nitrificatieproces verantwoordelijk voor de zuurvorming in de vijver. Onder andere (zure) regen en rottend organisch materiaal dragen bij aan de zuurvorming van het vijverwater. Door deze voortdurende zuurvorming zou je verwachten dat de ph tot gevaarlijke diepte zou kunnen zinken. Ook hier heeft de natuur echter een oplossing voor bedacht. Neutraal De carbonaathardheid of KH zorgt ervoor dat de vijver niet direct verzuurt. De KH wordt uitgedrukt in graden D (Duitse Hardheid) en meet, simpel gesteld, de hoeveelheid bicarbonaat (HCO3 - ). De bicarbonaten binden namelijk het door het nitrificatieproces ontstane zuur: H + + HCO3 - > H2CO3 (Waterstof + bicarbonaat vormt koolzuur). H2CO3 valt uiteen in H2O en CO2 (Koolzuur valt uiteen in water en koolzuurgas). Het koolzuurgas (CO2) verdwijnt vervolgens voor een groot deel in de lucht. Alkalisch Toename H + H + OH - Toename OH - De KH wordt dan ook wel de buffer van de ph genoemd of het zuurbindende vermogen. Zolang de bicarbonaten reageren met het zuur dat vrijkomt bij het nitrificatieproces zal de ph stabiel blijven. Dit proces kan echter niet eindeloos doorgaan. De hoeveelheid bicarbonaten neemt in bovenstaande vergelijkingen immers af doordat ze uiteindelijk als koolzuurgas het water verlaten. Wanneer de KH onder de 2 komt bestaat het gevaar dat door onvoldoende buffer (de bicarbonaten zijn bijna opgebruikt) de ph drastisch gaat dalen (ph crash) met catastrofale gevolgen. Kenmerken van een te lage ph zijn: - Aantasting van de slijmhuid. - Springen en flitsen. - Afsterving van weefsel (necrose) van vooral de vinnen. 66 Door waterverversing kan de KH op peil worden gehouden, mits de KH waarde van uw kraanwater toereikend is. Regenwater is om deze reden minder geschikt omdat de KH en ph hiervan over het algemeen laag zijn. Een veilige waarde is een KH van minimaal 5 D. Mocht uw kraanwater een KH hebben van minder dan 5 D, dan is het verstandig om na een waterverversing de KH (iets) op te hogen. Een veel gebruikt en goedkoop middel is natriumbicarbonaat. Dertig gram natriumbicarbonaat verhoogt de KH van één kubieke meter water met één D. Een waarschuwing is hier op zijn plaats. Het flink ophogen van de KH met natriumbicarbonaat stabiliseert de ph op een rotsvaste 8,3. Dat is mooi, want een stabiele ph wordt door de vissen zeer gewaardeerd. Wanneer u echter een lage ph had én er te veel ammonium in het water zit dan wordt door de ph stijging een deel hiervan omgezet in (veel giftiger) ammoniak. Daarnaast is het verstandig om de KH geleidelijk (met bijvoorbeeld één D per dag) op te hogen zodat een plotselinge stijging van de ph wordt voorkomen. Geleidelijkheid en stabiliteit zijn sleutelwoorden in de koihobby. Denk er bij een lage KH in het kraanwater aan om de KH na iedere verversing weer op niveau te brengen. Stap 4 Het nitriet is omgezet in het veel minder schadelijke nitraat. Het wordt algemeen aangenomen dat alleen zeer hoge nitraatwaardes (boven de 200 mg/l) schadelijk zijn voor de vissen. Een nitraatwaarde tot 100 mg/l is zondermeer onschadelijk voor de vissen. Kleurverlies en groeistagnatie van jonge vissen worden bij een nitraatwaarde van boven de 100 mg/l verondersteld. Daarnaast vergroot

10 KOI :58 Pagina 67 een hoge nitraatwaarde de kans op een algenexplosie in de vijver. Ideaal is een nitraatwaarde tot 30 mg/l. Nitraat is in tegenstelling tot ammonium en nitriet moeilijk uit het systeem te krijgen zonder water te verversen. Nitraat wordt echter wel door planten (en dus ook door algen) opgenomen. Een aantal planten (en dus óók algen) nemen ná het groeiseizoen bedoeld. Alleen op die manier ontneem je namelijk voedingsstoffen aan de vijver. Als u de uitgebloeide planten laat verrotten, komen de voedingsstoffen immers weer vrij in het water. Per saldo bent u dan niets opgeschoten. Ook het handmatig verwijderen van draadalgen valt onder de noemer oogsten. Geschikte planten Mochten uw planten echter gebrekverschijnselen vertonen (geel worden, wegkwijnen) dan is het verstandig om dit soort stoffen toe te voegen. Meärl is hiervoor een geschikt middel. Ook de GH of gezamenlijke hardheid (calcium en magnesium) speelt bij een goede plantengroei een rol en mag daarom niet al te laag zijn in een sterk beplante vijver. Een andere methode om nitraat uit het water te krijgen is denitrificatie. Hierbij zetten anaërobe bacteriën het nitraat via een aantal tussenstappen om in stikstofgas. Anaëroob betekent (vrijwel) zonder vrije zuurstofmoleculen. 2 NO H [H] > N2 + 6 H2O. (Nitraat + Waterstof + Koolwaterstoffen vormen Stikstofgas + Water). Plantenfilters worden aangeraden om de nitraatwaarden binnen de toelaatbare grenzen te houden. Nitraat is echter niet direct levensbedreigend voor onze Koi. Vooral (te) hoge ammoniak- en nitrietwaarden zijn te vermijden... tevens rechtstreeks ammonia op en verkorten zo dus eigenlijk de stikstofkringloop. Het resultaat is uiteindelijk hetzelfde, namelijk een lagere nitraatbelasting. Door een groeiend aantal koihouders wordt om deze reden een plantenfilter op de vijver aangesloten. Dit is echter alleen zinvol als je regelmatig oogst. Onder oogsten wordt het verwijderen van overtollige planten en het terugsnoeien van de planten voor de plantenfilter zijn irisachtigen zoals de gele lis en rietsoorten (pas op met foliedoorborende rietsoorten). Deze planten kunnen makkelijk gesnoeid worden en stellen weinig eisen. Planten hebben naast nitraten en licht namelijk nog veel meer stoffen (o.a. sporenelementen, ijzer, etc.) nodig om te groeien. De meeste benodigde stoffen komen via het visvoer wel in het water terecht. 67 Bovenstaande vergelijking toont aan dat twee nitraationen met behulp van bacteriën tot één stikstofgasmolecuul en zes watermoleculen worden gereduceerd. Hiervoor zijn twee waterstof-ionen en tien waterstofatomen nodig. Deze waterstofatomen worden geleverd door organische moleculen (koolwaterstoffen) die in dit proces afgebroken worden. Wellicht kunt u nu zelf concluderen dat de ph door dit proces stijgt? Er worden immers waterstof-ionen (H + )verbruikt. Het vrijkomende stikstofgas wordt door het water uitgegast en verlaat zo uw systeem. Om de denitrificatie te laten plaatsvinden hebben de anaërobe bacteriën dus een omgeving nodig, waarin nauwelijks vrije zuurstofmoleculen voorkomen. Een dergelijke omgeving brengt echter het gevaar van het ontstaan van schadelijke bacteriën met zich mee. Niet voor niets wordt

11 KOI :58 Pagina 68 er bij het bouwen van een vijver dikwijls gewaarschuwd dat men dode hoeken, stilstaand water en dikke sliblagen van rottend organisch afval moet vermijden. Daarnaast is het anaërobe proces vrij instabiel en bestaat het gevaar van terugval naar het giftige nitriet (één van de tussenproducten van het denitrificatieproces). Druppelfilters (en bewegend bedfilters) blijken de eigenschap te bezitten om de nitraatwaarde (risicoloos) te doen dalen. Ik hoor u denken; druppelfilters (tricklefilters) kennen toch juist een zeer zuurstofrijke omgeving? Dat klopt. De theorie is echter dat zich in de biofilm anaërobe bacteriën nestelen die de nitraatafbraak voor hun rekening nemen. Diep in de biofilm bevindt zich namelijk een zuurstofarme omgeving. Dit is logisch omdat de meeste vrije zuurstofmoleculen al zijn opgebruikt door de aërobe bacteriën aan de oppervlakte van de biofilm. Bovendien zitten de anaërobe bacteriën hier op de eerste rij aangezien de aërobe bacteriën verantwoordelijk zijn voor de nitraatvorming. De reden dat in een druppel- en bewegend bedfilter (soms) wél, maar in een gewone meerkamerfilter weinig nitraatafbraak plaatsvindt, heeft te maken met een andersoortige opbouw van de biofilm bij de gebruikte filtermaterialen. Verreweg de meest bekende en toegepaste methode om uw nitraatwaardes binnen de perken te houden is het regelmatig verversen van water. Dit wordt echter steeds moeilijker omdat de nitraatwaarde van het kraanwater de laatste jaren sterk is toegenomen. Om deze reden verversen heeft dus alleen zin als de nitraatconcentratie van uw kraanwater significant lager is dan die van uw vijver. Het zal duidelijk zijn dat het om deze reden verversen van water in een plantloze vijver nóg belangrijker is dan in een vijver met veel planten. De hoeveelheid te verversen water hangt natuurlijk af van de hoeveelheid voer die u in de vijver gooit. Een algemene maatstaf bij een gemiddelde vijver is 10% van de inhoud van de vijver per week. Bij de aanwezigheid van veel planten zal 5% voldoende zijn. Water verversen is tevens van belang om de bacteriedruk (van schadelijke bacteriën) te verlagen. Daarnaast wordt beweerd dat water verversen nodig is om de hoeveelheid groeistagnerende hormonen die door vissen worden uitgescheiden te verdunnen. Bij het gebruik van een ozongenerator kan in theorie de 68 hoeveelheid te verversen water verder omlaag omdat ozon (O3) een deel van de vrij zwevende bacteriën oxideert (verbrandt) en op die manier de bacteriedruk onder controle houdt. Tot slot nog dit. Verversen is iets anders dan (verdampt) water aanvullen. Verversen is het leeg laten lopen van een deel van de vijver en dit aanvullen met kraanwater. Stap 5 In de natuur zorgen o.a. planten voor de benodigde zuurstof. Hierdoor kunnen de vissen ademen en kunnen de nitrificerende bacteriën hun werk doen. Daarnaast vormen de planten direct of indirect een voedingsbron voor de vissen. Direct, wanneer de vissen de

12 KOI :58 Pagina 69 planten rechtstreeks opeten, of indirect wanneer bijvoorbeeld een watervlo zweefalgen eet en vervolgens door een vis wordt opgegeten. Hiermee is het kringetje rond. Het voedsel waar de planten voor zorgen wordt opgenomen door de vissen. Na vertering door de vissen wordt het stikstofafval in de vorm van ammonium weer uitgescheiden. de winkel vaak testsetjes met alleen deze drie-eenheid. Ammoniakpieken komen, als u geen gekke dingen doet, meestal alleen voor in een nieuwe vijver. Bovenstaande materie is best lastig. U hoeft het niet allemaal uit uw hoofd te leren. Belangrijk is dat u de grote lijnen begrijpt. Wanneer u zich De Tien Geboden voor vijveraars: 1. Gij zult uw vissen voldoende leefruimte schenken. 2. Gij zult uw biologisch filter eren en voldoende groot maken. 3. Gij zult de vijver en het biofilter van voldoende zuurstof voorzien. 4. Gij zult uw waterwaardes en gedrag van de vissen nauwlettend in de gaten houden. 5. Gij zult uw nitraatgehalte en bacteriedruk onder controle houden (verversen). 6. Gij zult geen voer verspillen (overmatig voeren). 7. Gij zult niet zomaar medicijnen of bestrijdingsmiddelen in de vijver werpen. 8. Gij zult uw algen niet haten maar doordacht te lijf gaan. 9. Kuis uw voorfilter gelijk u uw tanden en oksels kuist. 10. Gij zult uw kennis delen en de hulp aan een medehobbyist niet schuwen. U ziet het, een plantenfilter is geen absolute must, maar kan wel bijdragen aan een gezonder en stabieler vijvermilieu. Een beetje beplanting in de vijver komt bovendien het welzijn (natuurlijke gedrag) van de koi ten goede. Gezien in Spanje bij Koi Paraiso... Dit werkelijk schitterend liter bevattend aquarium, of misschien kunnen we beter spreken van een vijver met glazen wanden. Deze vijver heeft natuurlijk nog meer onderhoud nodig dan een gewone vijver. Daar waar we anders tevreden zijn met een dun tapijtje algen groeiend op de wanden van de vijver, is dit in deze opstelling natuurlijk minder wenselijk. Wel wenselijk is een perfecte filtratie, massa s lucht én perfect onderhoud... Samengevat kunnen we stellen dat, uitgaande van een voldoende beluchte vijver, de belangrijkste waterwaardes NO2- (nitriet), ph en KH zijn. Om deze reden ziet u in aan een aantal basisregels houdt kan er weinig misgaan. Vandaar nog even kort samengevat de basisregels waar u zich aan dient te houden als u de koihobby succesvol wilt bedrijven. 69 Tot slot nog dit. Raak nooit in paniek, ga doordacht te werk en roep de hulp van een deskundige in (bijvoorbeeld de K.V.A.D.) wanneer u niet zeker bent van uw zaak. Ondoordacht ingrijpen, maakt vaak meer kapot dan je lief is. Veel vijverplezier! Joop GinRin van Tol Speciale dank voor de aanvullingen en correcties van Arthur Wahdagie Heller, Chemicus.

I feel goo o d! De wetenschap achter helder water voor tropische zoetwateraquaria

I feel goo o d! De wetenschap achter helder water voor tropische zoetwateraquaria I feel goo o d! De wetenschap achter helder water voor tropische zoetwateraquaria Philips ontwikkelde dit Zuiveringsapparaat voor tropische aquaria in samenspraak met aquarium- en waterexperts. Wetenschappelijke

Nadere informatie

Pagina 1/5 Vragen & info over Filters

Pagina 1/5 Vragen & info over Filters Pagina 1/5 Vragen & info over Filters Seth Daemen, zaterdag 24 september 2005-18:29:10 Vragen & info over Filters Bron : Vijvers & Koi Waarom een filter op een Koi vijver? In onderstaand stuk zal ik toelichten

Nadere informatie

ONDERZOEK NAAR DE WATERKWALITEIT

ONDERZOEK NAAR DE WATERKWALITEIT ONDERZOEK NAAR DE WATERKWALITEIT Naam: Klas: Datum: 1 Situering van het biotoop Plaats: Type water: vijver / meer / ven / moeras/ rivier / kanaal / poel / beek / sloot / bron Omgeving: woonkern / landbouwgebied

Nadere informatie

Hoofdstuk 3: Water, zuren en basen

Hoofdstuk 3: Water, zuren en basen Hoofdstuk 3: Water, zuren en basen NaSk II Vmbo 2011/2012 www.lyceo.nl Hoofdstuk 3: Water, zuren en basen NaSk II 1. Bouw van materie 2. Verbranding 3. Water, zuren en basen 4. Basis chemie voor beroep

Nadere informatie

12 3 4 566.4 7 7.5 8 8.2 8.4 9 10. esha AQUA-QUICK-TEST - SNEL, EENVOUDIG EN VEILIG

12 3 4 566.4 7 7.5 8 8.2 8.4 9 10. esha AQUA-QUICK-TEST - SNEL, EENVOUDIG EN VEILIG 6-VOUDIGE MULTI TEST VOOR ECONOMISCH, PRAKTISCH EN EENVOUDIG TESTEN VAN DE WATERKWALITEIT. Gezond water = gezonde planten en vissen. Een goede waterkwaliteit is essentieel voor planten en vissen in uw

Nadere informatie

Invloed Waterkwaliteit op de Onderwater Flora en Fauna

Invloed Waterkwaliteit op de Onderwater Flora en Fauna Invloed Waterkwaliteit op de Onderwater Flora en Fauna Gezond en voedselrijkwater waarborgt een diversiteit aan Flora en Fauna. Een wankel evenwicht tussen de biologische elementen. Index. De voedselketen.

Nadere informatie

Hydro-Pure Technology (FAQ's)

Hydro-Pure Technology (FAQ's) Hydro-Pure Technology (FAQ's) Veelgestelde vragen voor Hydra Interne Filter en Hydra streamen producten aangedreven door Hydro-Pure Technology Wat is Hydro-Pure-technologie? Hydro-Pure-technologie is een

Nadere informatie

milieucel V.V.H.V.- Astridlaan 30-8370 BLANKENBERGE 050/42.85.23 - milieucel@vvhv.be

milieucel V.V.H.V.- Astridlaan 30-8370 BLANKENBERGE 050/42.85.23 - milieucel@vvhv.be Club: Wemmelse Vissers Datum: 15 december 2015 Staalnummer: 40/28 Weer: Bewolkt-droog Visuele vervuilingen: Geen Kleur water: Licht troebel Problemen: Lage vangsten Kwaliteitsbeoordeling vijverwater Balcaen

Nadere informatie

I feel goood! presenteert het Zuiveringsapparaat voor tropische aquaria. Liter/Litres. Liter/Litres. Liter/Litres. Liter/Litres.

I feel goood! presenteert het Zuiveringsapparaat voor tropische aquaria. Liter/Litres. Liter/Litres. Liter/Litres. Liter/Litres. I feel goood! presenteert het Zuiveringsapparaat voor tropische aquaria 10-30 40-110 120-240 200-400 400-700 Nu in het assortiment NIEUW met VENTURI Met beluchter Ozonapparaat met venturi voor nanoaquaria

Nadere informatie

Anamneseformulier Nishikigoi Vereniging Nederland Pagina 1

Anamneseformulier Nishikigoi Vereniging Nederland Pagina 1 Pagina 1 Let op: Dit formulier bestaat uit 8 pagina's. 1- inhoudsopgave Pagina 1: 1 Inhoudsopgave Pagina 2: 2 3 Algemene gegevens van het N.V.N. lid Omschrijving van het probleem Pagina 3: 4 Leefomstandigheden

Nadere informatie

Waterkwaliteit 2: Natuur/chemie

Waterkwaliteit 2: Natuur/chemie Waterkwaliteit 2: Natuur/chemie Prof. ir. Hans van Dijk 1 Afdeling Watermanagement Sectie Gezondheidstechniek Inhoud hydrologische kringloop kwalitatief 1. regenwater 2. afstromend/oppervlaktewater. infiltratie

Nadere informatie

TIPS & TRICKS. TIP 5: Reinigen Bewateringssysteem

TIPS & TRICKS. TIP 5: Reinigen Bewateringssysteem TIP 5: Reinigen Bewateringssysteem Ongelijke waterafgiftes door leidingvernauwingen en/of verstopte druppelaars of sproei-installatie zijn een doorn in het oog van een kweker. Ongelijke bewatering verstoort

Nadere informatie

De vijverkalender. In januari heeft de vijver niet veel aandacht nodig. Enkele punten van aandacht zijn:

De vijverkalender. In januari heeft de vijver niet veel aandacht nodig. Enkele punten van aandacht zijn: De vijverkalender Hovenier Roel Zuidema biedt u advies en tips voor u vijver. Welke taken en welk onderhoud kunt u het best in bepaalde perioden uitvoeren? Vijver in januari In januari heeft de vijver

Nadere informatie

Fout 1: Te veel voeding geven

Fout 1: Te veel voeding geven Fout 1: Te veel voeding geven De eerst fout die we gaan bespreken, is er een die vrijwel elke koi hobbyist vroeg of laat gemaakt heeft namelijk het overvoeden van de koi. En het is niet eens zo heel gek,

Nadere informatie

Gebruikshandleiding Nitraat-/Fosfaat filter

Gebruikshandleiding Nitraat-/Fosfaat filter Gebruikshandleiding Nitraat-/Fosfaat filter Categorie: Waterwaarden en filtratie Werkingsprincipe Nitraat in het aquarium ontstaat door bacteriële omzetting van organische stoffen, zoals voedselresten

Nadere informatie

BODEM Dikte sliblaag (cm) < 10 nvt Redoxpotentiaal (mv) > 0 nvt Geleidbaarheid (us/cm) < 1000 nvt ph > 6,5 nvt

BODEM Dikte sliblaag (cm) < 10 nvt Redoxpotentiaal (mv) > 0 nvt Geleidbaarheid (us/cm) < 1000 nvt ph > 6,5 nvt Club: DE WEMMELSE VISSERS Staalnummer: 1 (vijver gemeentehuis) & 2 (vijver Balcaen) Visuele vervuilingen: Kleine hoeveelheid afval in water Problemen: NVT Datum: 2/12/2016 Weer: Bewolkt Kleur water: Helder

Nadere informatie

l a n d e l i j k i n f o r m a t i e c e n t r u m g e z e l s c h a p s d i e r e n SPREEKBEURT AXOLOTL AMFIBIEËN OVER HOUDEN VAN HUISDIEREN

l a n d e l i j k i n f o r m a t i e c e n t r u m g e z e l s c h a p s d i e r e n SPREEKBEURT AXOLOTL AMFIBIEËN OVER HOUDEN VAN HUISDIEREN l a n d e l i j k i n f o r m a t i e c e n t r u m g e z e l s c h a p s d i e r e n SPREEKBEURT AXOLOTL AMFIBIEËN OVER HOUDEN VAN HUISDIEREN WE HEBBEN DE BELANGRIJKSTE INFORMATIE OVER DE AXOLOTL BIJ

Nadere informatie

Bactoplus. Bacteriën reinigen op natuurlijke wijze het water. Biological

Bactoplus. Bacteriën reinigen op natuurlijke wijze het water. Biological Bactoplus Bacteriën reinigen op natuurlijke wijze het water Biological Filter Start en Filter Start Gel De beste keuze! Want vele handen maken licht werk En het is daarom dat alle BactoPlus producten een

Nadere informatie

1 Voedingselementen Voedingselementen Zuurgraad Elektrische geleidbaarheid (EC) Afsluiting 14

1 Voedingselementen Voedingselementen Zuurgraad Elektrische geleidbaarheid (EC) Afsluiting 14 Inhoud Voorwoord 5 Inleiding 6 1 Voedingselementen 9 1.1 Voedingselementen 9 1.2 Zuurgraad 12 1.3 Elektrische geleidbaarheid (EC) 13 1.4 Afsluiting 14 2 Kunstmeststoffen 15 2.1 Indeling kunstmeststoffen

Nadere informatie

Gemaakt door: Erik, Rens en Lorijn 3H4. Inleverdatum: ma 8 okt. 07

Gemaakt door: Erik, Rens en Lorijn 3H4. Inleverdatum: ma 8 okt. 07 Gemaakt door: Erik, Rens en Lorijn 3H4 Inleverdatum: ma 8 okt. 07 Onderzoeksvraag Hoe schoon of vuil is het water? We onderzoeken de vuilheid van het water in de Dinkel aan het SinGraven En de volgende

Nadere informatie

Organisch (rest)materiaal als Bodemverbeteraar

Organisch (rest)materiaal als Bodemverbeteraar 17-1- Organisch (rest)materiaal als Bodemverbeteraar BODEM De Bodem Van Groot naar Klein tot zeer klein 2 1 17-1- Bodemprofiel Opbouw van de bodem Onaangeroerd = C Kleinste delen = 0 en A Poriënvolume

Nadere informatie

Voedingsleer. Waar gaat deze kaart over? Wat wordt er van je verwacht? Voedingsleer en het plantenrijk

Voedingsleer. Waar gaat deze kaart over? Wat wordt er van je verwacht? Voedingsleer en het plantenrijk Waar gaat deze kaart over? Deze kaart gaat over voedingsleer: over voedingsstoffen en de manier waarop ons lichaam met deze stoffen omgaat. Wat wordt er van je verwacht? Na het bestuderen van deze kaart

Nadere informatie

WATERBEHEER. 1. Inleiding.

WATERBEHEER. 1. Inleiding. WATERBEHEER 1. Inleiding. Vergeleken met 20 jaar geleden is het waterbeheer van het aquariumwater in een tropisch zee-aquarium sterk verbeterd. Dit was te danken aan de voortschrijdende techniek en de

Nadere informatie

LEVENSGEMEEN SCHAPPEN

LEVENSGEMEEN SCHAPPEN LEVENSGEMEEN SCHAPPEN 1 E e n e i g e n h u i s, e e n p l e k o n d e r d e z o n Waarom groeien er geen klaprozen op het sportveld? Waarom leven er geen kwallen in de IJssel? Kunnen struisvogels wel

Nadere informatie

Nature Spa. Spa Service Nederland. *Wateronderhoud

Nature Spa. Spa Service Nederland. *Wateronderhoud Nature Spa Spa Service Nederland *Wateronderhoud HOE TE HANDELEN OM HET WATER SCHOON TE HOUDEN Sprankelend en fris water is een absolute must voor het heerlijk genieten van uw Nature spa vandaar dat een

Nadere informatie

Controle milieu en leden

Controle milieu en leden Vers water ontgassing Controle milieu en leden Verwijdering dode vis 53 Controle milieu en leden Vers water ontgassing Verwijdering dode vis Het is daarom van belang 1) van de slijmlaag (natuurlijke bescherming)

Nadere informatie

Een gezonde, heldere vijver

Een gezonde, heldere vijver Een gezonde, heldere vijver Een optimale waterkwaliteit Algengroei De Bio Filter Stappenplan voor een zuivere vijver 10 tips voor een heldere vijver www.aquanatura.com 1 Een goede waterkwaliteit... het

Nadere informatie

Probiotica voor een gezonde microflora in uw aquarium en vijver.

Probiotica voor een gezonde microflora in uw aquarium en vijver. Probiotica voor een gezonde microflora in uw aquarium en vijver. Informatiefiche 1. Wat is PIP Probiotica In Progress? De PIP producten zijn een nieuwe generatie onderhoudsproducten, waarbij goede bacteriën

Nadere informatie

Scheikundige begrippen

Scheikundige begrippen Scheikundige begrippen Door: Ruby Vreedenburgh, Jesse Bosman, Colana van Klink en Fleur Jansen Scheikunde begrippen 1 Chemische reactie Ruby Vreedenburgh Overal om ons heen vinden er chemische reacties

Nadere informatie

Kardinaaltetra. Paracheirodon axelrodi. www.licg.nl. Serie vissen

Kardinaaltetra. Paracheirodon axelrodi. www.licg.nl. Serie vissen Serie vissen Kardinaaltetra Paracheirodon axelrodi De kardinaaltetra is een veel gehouden aquariumvis die behoort tot de familie van de karperzalmen. Kardinaaltetra s zijn scholenvissen, afkomstig uit

Nadere informatie

1 van 8 Written by Online Tuinieren 11 January 2010 Er zijn nogal wat standaard vijvervragen waar ik telkens weer mee geconfronteerd wordt. Op iedere verjaardag of bijeenkomst waar men weet dat ik een

Nadere informatie

OEFENTOETS Zuren en basen 5 VWO

OEFENTOETS Zuren en basen 5 VWO OEFENTOETS Zuren en basen 5 VWO Gesloten vragen 1. Carolien wil de zuurgraad van een oplossing onderzoeken met twee verschillende zuur-baseindicatoren en neemt hierbij het volgende waar: I de oplossing

Nadere informatie

Hergebruik van recirculatiewater in de aardbei stellingteelt

Hergebruik van recirculatiewater in de aardbei stellingteelt Hergebruik van recirculatiewater in de aardbei stellingteelt Bij de teelt van aardbeien op stellingen is het mogelijk om water en mineralen optimaler te gebruiken. Van de bemesting (stikstof en fosfaat)

Nadere informatie

Leeftijd: 0-14 jaar 14-30 jaar 30-50 jaar 50-70 jaar > 70 jaar

Leeftijd: 0-14 jaar 14-30 jaar 30-50 jaar 50-70 jaar > 70 jaar Verzuring: hoe werkt het? Dagelijks groeit ons bewustzijn over de werking van ons lichaam. Maar bij veel mensen is nog niet bekend hoe ons voedingspatroon en onze levensstijl de gezondheid op de langere

Nadere informatie

SPREEKBEURT Vissengroep Harnasmeervallen

SPREEKBEURT Vissengroep Harnasmeervallen SPREEKBEURT Vissengroep Harnasmeervallen l a n d e l i j k i n f o r m a t i e c e n t r u m g e z e l s c h a p s d i e r e n VISSEN OVER HOUDEN VAN HUISDIEREN WE HEBBEN DE BELANGRIJKSTE INFORMATIE OVER

Nadere informatie

LiPo accu defect, wat nu?

LiPo accu defect, wat nu? LiPo accu defect, wat nu? Aan alles komt een eind dus ook een LiPo accu heeft niet het eeuwige leven. Zelfs als de LiPo accu altijd zeer goed behandeld is, altijd op de juiste manier op- en ontladen is,

Nadere informatie

Zuurtegraad ph. Ammonium NH 4

Zuurtegraad ph. Ammonium NH 4 Zuurtegraad ph Ammonium NH 4 + 1. Spoel het flesje met wit deksel met het te onderzoeken water en vul het daarna tot de 5ml-streep. 2. Voeg 3 druppels reagens 1 toe en schud. 3. Voeg 3 druppels reagens

Nadere informatie

Soorten water en waterkwaliteit. Beschikbaarheid. Kwaliteit. Kosten

Soorten water en waterkwaliteit. Beschikbaarheid. Kwaliteit. Kosten Soorten water en waterkwaliteit Het ene water is het andere niet. Proef maar eens het verschil in kraanwater in Rotterdam of Breda. Of vergelijk het water uit een flesje Spa maar eens met een flesje Sourcis.

Nadere informatie

Biotoopstudie THEMA 7

Biotoopstudie THEMA 7 THEMA 7 Biotoopstudie In dit thema ga je op ontdekking in een biotoop. Door waarnemingen zoek je naar biotische factoren. Door metingen bepaal je enkele abiotische factoren van de lucht en de bodem. Je

Nadere informatie

Gezonde Leefstijl: Alcohol

Gezonde Leefstijl: Alcohol Gezonde Leefstijl: Alcohol 1 Onderwerpen Cijfers en feiten Alcohol in je lichaam Ziektes door Alcohol Alcohol in de praktijk Alcohol en overgewicht Tips Alcoholgebruik Vragen 2 Cijfers en feiten 1) Ruim

Nadere informatie

Chemisch wateronderzoek 1. klimaatstad. water leeft 2. Abio. klimaatstad

Chemisch wateronderzoek 1. klimaatstad. water leeft 2. Abio. klimaatstad Chemisch wateronderzoek 1 water leeft 2 Abio Chemisch wateronderzoek 2 Chemisch wateronderzoek 3 WATER LEEFT Chemisch wateronderzoek Een goede waterkwaliteit is van groot belang voor het leven van waterdieren

Nadere informatie

Neontetra. Paracheirodon innesi. www.licg.nl. Serie vissen

Neontetra. Paracheirodon innesi. www.licg.nl. Serie vissen Serie vissen Neontetra Paracheirodon innesi De neontetra is een veel gehouden aquariumvis. Hij behoort tot de familie van de karperzalmen. Het zijn scholenvissen, afkomstig uit de bovenloop van het Amazonegebied

Nadere informatie

ZUUR-BASE BUFFERS Samenvatting voor het VWO

ZUUR-BASE BUFFERS Samenvatting voor het VWO ZUUR-BASE BUFFERS Samenvatting voor het VWO versie december 2014 INHOUDSOPGAVE 1. Vooraf 2. Wat is een buffer? 3. Hoe werkt een buffer? 4. Geconjugeerd zuur/base-paar 5. De ph van een buffer De volgende

Nadere informatie

Vuurneon. Hemigrammus erythrozonus. www.licg.nl. Serie vissen

Vuurneon. Hemigrammus erythrozonus. www.licg.nl. Serie vissen Serie vissen Vuurneon Hemigrammus erythrozonus De vuurneon is een vrij populaire aquariumvis. Vuurneons behoren tot de familie van de karperzalmen. Het zijn scholenvissen, afkomstig uit de Essequibo rivier

Nadere informatie

SPREEKBEURT KOI VISSEN OVER HOUDEN VAN HUISDIEREN. l a n d e l i j k i n f o r m a t i e c e n t r u m g e z e l s c h a p s d i e r e n

SPREEKBEURT KOI VISSEN OVER HOUDEN VAN HUISDIEREN. l a n d e l i j k i n f o r m a t i e c e n t r u m g e z e l s c h a p s d i e r e n SPREEKBEURT KOI l a n d e l i j k i n f o r m a t i e c e n t r u m g e z e l s c h a p s d i e r e n VISSEN OVER HOUDEN VAN HUISDIEREN WE HEBBEN DE BELANGRIJKSTE INFORMATIE OVER DE KOI BIJ ELKAAR GEZOCHT.

Nadere informatie

Vragen. Groeien en bloeien

Vragen. Groeien en bloeien Groeien en bloeien Kamerplanten staan langer in de huiskamer dan een boeket of bloemstuk. Een plant heeft bepaalde zaken nodig om goed te kunnen groeien en bloeien. Om een goed advies te kunnen geven moet

Nadere informatie

Deel 3. De vissenkom en de waterkwaliteit

Deel 3. De vissenkom en de waterkwaliteit De gezondheidszorg voor vissen hoort thuis bij de dierenarts. In deze serie vindt u adviezen en tips voor de behandeling en het voorkomen van ziekten bij siervissen. Deel 3. De vissenkom en de waterkwaliteit

Nadere informatie

Les Koolstofkringloop en broeikaseffect

Les Koolstofkringloop en broeikaseffect LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Basisles Koolstofkringloop en broeikaseffect Werkblad Les Koolstofkringloop en broeikaseffect Werkblad Zonlicht dat de aarde bereikt, zorgt ervoor dat het aardoppervlak warm

Nadere informatie

Oefentoets zuren en basen havo

Oefentoets zuren en basen havo Oefentoets zuren en basen havo Opgave 1 Melk en yoghurt Zweedse voedingswetenschappers hebben in 2014 bij meer dan 10000 mensen onderzocht of melk en melkproducten gezond zijn. Het doel van het onderzoek

Nadere informatie

Club: KRUIKENBURG Datum: 6 november Z}LZ. Problemen: Geen. Staalnummer: 2 Weer: Zonnig - koud Visuele vervuilingen: Geen Kleur water: helder

Club: KRUIKENBURG Datum: 6 november Z}LZ. Problemen: Geen. Staalnummer: 2 Weer: Zonnig - koud Visuele vervuilingen: Geen Kleur water: helder milieucelv.v.h.v,- Astridloon 30-8370 BLANKENBERGE - 050142,85.23 - mitieucet@whv,be lub: KRUIKENBURG Datum: 6 november Z}LZ Staalnummer: 2 Weer: Zonnig - koud Visuele vervuilingen: Geen Kleur water: helder

Nadere informatie

SPREEKBEURT SLUIERSTAARTGOUDVIS

SPREEKBEURT SLUIERSTAARTGOUDVIS l a n d e l i j k i n f o r m a t i e c e n t r u m g e z e l s c h a p s d i e r e n SPREEKBEURT SLUIERSTAARTGOUDVIS VISSEN OVER HOUDEN VAN HUISDIEREN WE HEBBEN DE BELANGRIJKSTE INFORMATIE OVER DE SLUIERSTAARTGOUDVIS

Nadere informatie

5 Water, het begrip ph

5 Water, het begrip ph 5 Water, het begrip ph 5.1 Water Waterstofchloride is een sterk zuur, het reageert als volgt met water: HCI(g) + H 2 0(I) Cl (aq) + H 3 O + (aq) z b Hierbij reageert water als base. Ammoniak is een zwakke

Nadere informatie

Bert Bellert, Waterdienst. 5 september 2011

Bert Bellert, Waterdienst. 5 september 2011 Ammonium in de Emissieregistratie?! Natuurlijke processen, antropogene bronnen en emissies in de ER Bert Bellert, Waterdienst Ammonium als stof ook in ER??: In kader welke prioritaire stoffen, probleemstoffen,

Nadere informatie

Waterbehandeling, welke methode? Waarom Chloor? D o c u m e n t t i t e l. P a g i n a 1. Wat is het doel van waterbehandeling?

Waterbehandeling, welke methode? Waarom Chloor? D o c u m e n t t i t e l. P a g i n a 1. Wat is het doel van waterbehandeling? D o c u m e n t t i t e l Waterbehandeling, welke methode? Wat is het doel van waterbehandeling? De waterkwaliteit controleren en behandelen met als resultaat: helder zwemwater wat vrij is van levende

Nadere informatie

1 Gewassen en hun afwijkingen Kennismaking met de plant Afwijkingen in de teelt Afsluiting 24

1 Gewassen en hun afwijkingen Kennismaking met de plant Afwijkingen in de teelt Afsluiting 24 Inhoud Voorwoord 5 Inleiding 6 1 Gewassen en hun afwijkingen 9 1.1 Kennismaking met de plant 10 1.2 Afwijkingen in de teelt 17 1.3 Afsluiting 24 2 Afwijkingen voorkomen en bestrijdingsmethoden 25 2.1 Niet-parasitaire

Nadere informatie

1e klas. BiNaSch slootwateronderzoek. Deze reader is van: Scala Rietvelden Vakgroepen natuurkunde, scheikunde en biologie 1e klas. Klas:.

1e klas. BiNaSch slootwateronderzoek. Deze reader is van: Scala Rietvelden Vakgroepen natuurkunde, scheikunde en biologie 1e klas. Klas:. 1e klas BiNaSch slootwateronderzoek Deze reader is van: Klas:. Docent: Vakgroepen natuurkunde, scheikunde en biologie 1e klas Waterkwaliteit In deze lessencyclus ga je naar de kwaliteit van het water van

Nadere informatie

De filosofie van het water verversen

De filosofie van het water verversen De filosofie van het water verversen Categorie: Waterwaarden en filtratie Elke discusliefhebber heeft zijn eigen methode voor het verversen van aquariumwater. De een sleept met emmertjes water en de ander

Nadere informatie

Oplossingen Scheikunde van 2001

Oplossingen Scheikunde van 2001 www. Oplossingen Scheikunde van 2001 Disclaimer: Alle uitwerkingen zijn onder voorbehoud van eventuele fouten. Er is geen enkele aansprakelijkheid bij de auteur van deze documenten. Om deze vragen te kunnen

Nadere informatie

Samenvatting Chemie Overal 3 havo

Samenvatting Chemie Overal 3 havo Samenvatting Chemie Overal 3 havo Hoofdstuk 3: Reacties 3.1 Energie Energievoorziening Fossiele brandstoffen zijn nog steeds belangrijk voor onze energievoorziening. We zijn druk op zoek naar duurzame

Nadere informatie

Tol Watertechniek. Wetenschap & techniek. Ozon, zo zit dat dus. Door: Bas van Tol, Tol Watertechniek

Tol Watertechniek. Wetenschap & techniek. Ozon, zo zit dat dus. Door: Bas van Tol, Tol Watertechniek Ozon, zo zit dat dus. Het gebruik van ozon op (koi) vijvers. Ozon wordt al vele jaren ingezet bij het zuiveren van onder meer drinkwater. De laatste jaren wordt ozon ook steeds vaker ingezet bij vijvers.

Nadere informatie

In de ecologie bestudeert men de relatie tussen de organismen en het milieu waar ze voorkomen.

In de ecologie bestudeert men de relatie tussen de organismen en het milieu waar ze voorkomen. Samenvatting Thema 3: Ecologie Basisstof 1 In de ecologie bestudeert men de relatie tussen de organismen en het milieu waar ze voorkomen. Waarom leeft het ene dier hier en het andere dier daar? Alle organismen

Nadere informatie

Naam: Sevgi Özen, Eline Booyink & Leonie Kraesgenberg. Klas: 3H1. Docenten: Dhr. Steenbergen & Mevr. Meijer. Datum: 2 oktober 2007.

Naam: Sevgi Özen, Eline Booyink & Leonie Kraesgenberg. Klas: 3H1. Docenten: Dhr. Steenbergen & Mevr. Meijer. Datum: 2 oktober 2007. Naam: Sevgi Özen, Eline Booyink & Leonie Kraesgenberg. Klas: 3H1. Docenten: Dhr. Steenbergen & Mevr. Meijer. Datum: 2 oktober 2007. Hoe schoon is het water in de Dinkel bij het Singraven? Wij denken dat

Nadere informatie

Zwembadonderhoud Antwoord op veelgestelde vragen

Zwembadonderhoud Antwoord op veelgestelde vragen Zwembadonderhoud Antwoord op veelgestelde vragen goedkoopzwemmen.nl 1 Producten Uitleg van de meest gebruikte producten Voor het verlagen (ph Minus) en verhogen (ph Plus) van de zuurgraad (lees ph) van

Nadere informatie

Eindexamen scheikunde havo 2006-I

Eindexamen scheikunde havo 2006-I 4 Beoordelingsmodel Rood licht Maximumscore 1 1 edelgassen 2 Voorbeelden van een juist antwoord zijn: De (negatieve) elektronen bewegen zich richting elektrode A dus is elektrode A de positieve elektrode.

Nadere informatie

Inleiding: Auteur Diny van den Einden Di-Jo zwembaden. 23-04-2012

Inleiding: Auteur Diny van den Einden Di-Jo zwembaden. 23-04-2012 Auteur Diny van den Einden Di-Jo zwembaden. 23-04-2012 Inleiding: Dit E - Book is voor u geschreven om u te helpen met het instandhouden van fris & helder zwembadwater. Ik ben moeder van 4 kinderen en

Nadere informatie

Hieronder treft u een opbouw van informatie aan en ons advies (zie laatste pagina)

Hieronder treft u een opbouw van informatie aan en ons advies (zie laatste pagina) Koivoer, ontlasting en het benodigd filtermedium. Hieronder treft u een opbouw van informatie aan en ons advies (zie laatste pagina) Een vis heeft per dag nodig tussen de 1 à 1,5 % van zijn lichaamsgewicht

Nadere informatie

Hieronder vindt u een schematisch overzicht van de stikstofcyclus die in de vijver plaatsvindt:

Hieronder vindt u een schematisch overzicht van de stikstofcyclus die in de vijver plaatsvindt: Hieronder vindt u een schematisch overzicht van de stikstofcyclus die in de vijver plaatsvindt: Problemen ontstaan door veranderingen tussen dieren, de vis en hun omgeving. Deze omgevingsfactoren kunnen

Nadere informatie

Eindexamen scheikunde havo 2008-I

Eindexamen scheikunde havo 2008-I Beoordelingsmodel Uraan 1 maximumscore 2 aantal protonen: 92 aantal neutronen: 146 aantal protonen: 92 1 aantal neutronen: 238 verminderen met het aantal protonen 1 2 maximumscore 2 UO 2 + 4 HF UF 4 +

Nadere informatie

1 Stoffen worden omgezet. Stofwisseling is het vormen van nieuwe stoffen en het vrijmaken van energie. Kortom alle processen in organismen.

1 Stoffen worden omgezet. Stofwisseling is het vormen van nieuwe stoffen en het vrijmaken van energie. Kortom alle processen in organismen. THEMA 1 1 Stoffen worden omgezet 2 Fotosynthese 3 Glucose als grondstof 4 Verbranding 5 Fotosynthese en verbranding 1 Stoffen worden omgezet. Stofwisseling is het vormen van nieuwe stoffen en het vrijmaken

Nadere informatie

BUFFEROPLOSSINGEN. Inleiding

BUFFEROPLOSSINGEN. Inleiding BUFFEROPLOSSINGEN Inleiding Zowel in de analytische chemie als in de biochemie is het van belang de ph van een oplossing te regelen. Denk bijvoorbeeld aan een complexometrische titratie met behulp van

Nadere informatie

DE HANDLEIDING VOOR HET HOUDEN VAN HUISDIEREN

DE HANDLEIDING VOOR HET HOUDEN VAN HUISDIEREN l a n d e l i j k i n f o r m a t i e c e n t r u m g e z e l s c h a p s d i e r e n LICG HUISDIERENBIJSLUITER DE HANDLEIDING VOOR HET HOUDEN VAN HUISDIEREN Serie vissen Marmerbijlzalm Carnegiella strigata

Nadere informatie

Gevaarlijke stoffen zijn stoffen die gevaarlijk zijn voor je gezondheid. Op je werk, maar ook thuis zijn veel meer gevaarlijke stoffen dan je denkt.

Gevaarlijke stoffen zijn stoffen die gevaarlijk zijn voor je gezondheid. Op je werk, maar ook thuis zijn veel meer gevaarlijke stoffen dan je denkt. Gevaarlijke stoffen Gevaarlijke stoffen zijn stoffen die gevaarlijk zijn voor je gezondheid. Op je werk, maar ook thuis zijn veel meer gevaarlijke stoffen dan je denkt. Giftig Een stof is giftig als deze

Nadere informatie

Oefen opgaven rekenen 4 HAVO bladzijde 1

Oefen opgaven rekenen 4 HAVO bladzijde 1 Oefen opgaven rekenen 4 HAVO bladzijde 1 Opgave 1 uitrekenen en afronden Bij +/- rond je af op het kleinste aantal DECIMALEN, bij x/ rond je af op het kleinste aantal SIGNIFICANTE CIJFERS. Bij gecombineerde

Nadere informatie

Flesvoeding praktische tips

Flesvoeding praktische tips Flesvoeding praktische tips In deze folder vindt u informatie over flesvoeding. Soorten flesvoeding Als u van tevoren al weet dat u kunstvoeding wilt gaan geven, kunt u voor de bevalling alvast de voeding

Nadere informatie

Nooit meer bang van water! Kant-en-klare oplossingen voor problemen in de vijver

Nooit meer bang van water! Kant-en-klare oplossingen voor problemen in de vijver V i j v e r i n f o T u i n a a n l e g Nooit meer bang van water! Kant-en-klare oplossingen voor problemen in de vijver Laat uw vijver niet verwateren meer info i.v.m. waterkwaliteit op www.aquanatura.com

Nadere informatie

Professionele producten voor uw vijver STAPSGEWIJS EEN GEZONDE, HELDERE VIJVER MET PRACHTIGE VISSEN EN PLANTEN WATER TESTEN WATERWAARDEN CORRIGEREN

Professionele producten voor uw vijver STAPSGEWIJS EEN GEZONDE, HELDERE VIJVER MET PRACHTIGE VISSEN EN PLANTEN WATER TESTEN WATERWAARDEN CORRIGEREN STAPSGEWIJS EEN GEZONDE, HELDERE VIJVER MET PRACHTIGE VISSEN EN PLANTEN 1 2 3 4 5 Online Vijver Check WATER TESTEN WATERWAARDEN CORRIGEREN FILTERWERKING OPTIMALISEREN WATER HELDER MAKEN EN HOUDEN DRAADALGEN

Nadere informatie

Overmatig drinken en plassen is een vaak voorkomend symptoom bij de. hond. Het kan veroorzaakt worden door verschillende ziekten in het

Overmatig drinken en plassen is een vaak voorkomend symptoom bij de. hond. Het kan veroorzaakt worden door verschillende ziekten in het SUIKERZIEKTE Overmatig drinken en plassen is een vaak voorkomend symptoom bij de hond. Het kan veroorzaakt worden door verschillende ziekten in het lichaam. U kunt hierbij denken aan slecht functionerende

Nadere informatie

Bepaling van het Biochemisch Zuurstofverbruik (BZV) in oppervlaktewater

Bepaling van het Biochemisch Zuurstofverbruik (BZV) in oppervlaktewater Bepaling van het Biochemisch Zuurstofverbruik (BZV) in oppervlaktewater april 2005 One Cue Systems Niets uit deze uitgave mag worden vermenigvuldigd en/of openbaar gemaakt zonder schriftelijke toestemming

Nadere informatie

ZUREN EN BASEN. Samenvatting voor het HAVO. versie mei 2013

ZUREN EN BASEN. Samenvatting voor het HAVO. versie mei 2013 ZUREN EN BASEN Samenvatting voor het HAVO versie mei 2013 INHOUDSOPGAVE 1. Vooraf 2. Algemeen 3. Zuren 4. Basen 5. Het waterevenwicht 6. Definities ph en poh 7. ph BEREKENINGEN 7.1. Algemeen 7.2. Water

Nadere informatie

ANTWOORDEN Herhaling zuren, basen en buffers

ANTWOORDEN Herhaling zuren, basen en buffers ANTWOORDEN Herhaling zuren, basen en buffers 1) Wat geeft de onderstaande afbeelding weer? Je ziet deze deeltjes afgebeeld: het zwakke zuur HA (want veel deeltjes zijn niet geïoniseerd), de zwakke base

Nadere informatie

succesvol aquarium Voor een 30 jaar ervaring, dat maakt het verschil Waterkwaliteit Start Onderhoud Ziektewijzer Voeding

succesvol aquarium Voor een 30 jaar ervaring, dat maakt het verschil Waterkwaliteit Start Onderhoud Ziektewijzer Voeding Voor een succesvol aquarium 30 jaar ervaring, dat maakt het verschil Colombo maakt professionele producten voor het onderhoud van uw aquarium. Onze producten zijn het resultaat van ruim 30 jaar ervaring

Nadere informatie

DE HANDLEIDING VOOR HET HOUDEN VAN HUISDIEREN

DE HANDLEIDING VOOR HET HOUDEN VAN HUISDIEREN l a n d e l i j k i n f o r m a t i e c e n t r u m g e z e l s c h a p s d i e r e n LICG HUISDIERENBIJSLUITER DE HANDLEIDING VOOR HET HOUDEN VAN HUISDIEREN Serie vissen Koi Cyprinus carpio De koi is

Nadere informatie

3. Leid uit de formules van water, zwaveldioxide en zwavelzuur af welke stof uit de lucht hier bedoeld wordt..

3. Leid uit de formules van water, zwaveldioxide en zwavelzuur af welke stof uit de lucht hier bedoeld wordt.. Steenkool Steenkool komt in heel veel verschillende vormen voor. Dat geldt voor het uiterlijk van de steenkool. De kleur van steenkool kan bijvoorbeeld variëren van bruin tot zwart, steenkool kan hard

Nadere informatie

universele gasconstante: R = 8,314 J K -1 mol -1 Avogadroconstante: N A = 6,022 x 10 23 mol -1 normomstandigheden:

universele gasconstante: R = 8,314 J K -1 mol -1 Avogadroconstante: N A = 6,022 x 10 23 mol -1 normomstandigheden: Nuttige gegevens: universele gasconstante: R = 8,314 J K -1 mol -1 vogadroconstante: N = 6,022 x 10 23 mol -1 normomstandigheden: θ = 0 p = 1013 hpa molair volume van een ideaal gas onder normomstandigheden:

Nadere informatie

Onderzoek waterkwaliteit en waterzuivering

Onderzoek waterkwaliteit en waterzuivering Onderzoek waterkwaliteit en Onderzoek waterkwaliteit en waterzuivering Met behulp van kiezel, grof en fijn zand, actieve kool en wat watten werd het natuurlijk zuiveringssysteem van de bodem nagebootst.

Nadere informatie

UltraFleece. Professioneel Bandfilter. Gebruiksaanwijzing

UltraFleece. Professioneel Bandfilter. Gebruiksaanwijzing UltraFleece Professioneel Bandfilter Gebruiksaanwijzing Proficiat met de aanschaf van uw UltraFleece Professioneel Bandfilter! U bezit hiermee een hoogwaardig mechanisch filter volgens de nieuwste technologische

Nadere informatie

Sumatraan. Capoeta tetrazona. www.licg.nl. Serie vissen

Sumatraan. Capoeta tetrazona. www.licg.nl. Serie vissen Serie vissen Sumatraan Capoeta tetrazona De Sumatraan is een populaire aquariumvis uit de familie van de karperachtigen (Cyprinidae). Hij wordt in de literatuur teruggevonden onder de namen Capoeta tetrazona,

Nadere informatie

NASK1 SAMENVATTING VERBRANDEN EN VERWARMEN

NASK1 SAMENVATTING VERBRANDEN EN VERWARMEN NASK1 SAMENVATTING VERBRANDEN EN VERWARMEN Een verbranding is de reactie tussen zuurstof en een andere stof, waarbij vuurverschijnselen waarneembaar zijn. Bij een verbrandingsreactie komt warmte vrij.

Nadere informatie

De juiste keus voor uw zwembadwater

De juiste keus voor uw zwembadwater De juiste keus voor uw zwembadwater Het kraanwater waarmee u het zwembad heeft gevuld, blijft helaas niet zo helder en betrouwbaar als het was. Als u het water niet behandelt, zal het snel vervuilen en/of

Nadere informatie

Titel. Tekst. Orange Nano Guardon SelfClean Solar

Titel. Tekst. Orange Nano Guardon SelfClean Solar Titel Tekst Orange Nano Guardon SelfClean Solar Vervuiling vermindert de PV-opbrengst Zonne-energie is populair, terecht, elke kilo CO2-uitstoot die vermeden wordt door duurzame elektriciteitsopwekking

Nadere informatie

Oefenopgaven REDOXREACTIES vwo Reactievergelijkingen en halfreacties

Oefenopgaven REDOXREACTIES vwo Reactievergelijkingen en halfreacties Oefenopgaven REDOXREACTIES vwo Reactievergelijkingen en halfreacties OPGAVE 1 Geef de halfreactie waarbij 01 P 2 O 5 wordt omgezet in PH 3. 02 Jodaat, IO 3 - in neutraal milieu wordt omgezet in H 5 IO

Nadere informatie

DEEL 9: VOORKOMEN EN BESTRIJDEN VAN ALGEN

DEEL 9: VOORKOMEN EN BESTRIJDEN VAN ALGEN DEEL 9: VOORKOMEN EN BESTRIJDEN VAN ALGEN Algen in een aquarium kunnen mooi zijn, als deze alleen op decoratiemateriaal of op de wanden groeien. In sommige speciaal aquaria zijn algen een must om de vissen

Nadere informatie

Hoe werkt ons lichaam? Waarom water drinken? Vocht vasthouden Puur water Tips bij water drinken Vragen

Hoe werkt ons lichaam? Waarom water drinken? Vocht vasthouden Puur water Tips bij water drinken Vragen Water 1 Onderwerpen Hoe werkt ons lichaam? Waarom water drinken? Vocht vasthouden Puur water Tips bij water drinken Vragen 2 Hoe werkt ons lichaam? Belangrijkste functie van de nieren/bijnieren: - filteren

Nadere informatie

ZEEVISSEN NRC 24 01 2009

ZEEVISSEN NRC 24 01 2009 ZEEVISSEN NRC 24 01 2009 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 Zeevissen blijken zo veel kalk-korrels uit te scheiden, dat ze 3 tot 15 procent bijdragen

Nadere informatie

Samenvattingen. Samenvatting Thema 1: Stofwisseling. Basisstof 1. Organische stoffen:

Samenvattingen. Samenvatting Thema 1: Stofwisseling. Basisstof 1. Organische stoffen: Samenvatting Thema 1: Stofwisseling Basisstof 1 Organische stoffen: - Komen af van organismen of zitten in producten van organismen - Bevatten veel energie (verbranding) - Voorbeelden: koolhydraten, vetten,

Nadere informatie

Samenstelling en eigenschappen

Samenstelling en eigenschappen Samenstelling en eigenschappen Mest is onder te verdelen in kunstmest en natuurlijke mest. Natuurlijke mest is op zijn beurt weer onder te verdelen in mest van dierlijke herkomst en mest van plantaardige

Nadere informatie

Vitaminen en mineralen. Vraag je Alphega apotheek om meer informatie en advies. Jouw gezondheid is onze zorg

Vitaminen en mineralen. Vraag je Alphega apotheek om meer informatie en advies. Jouw gezondheid is onze zorg Vitaminen en mineralen Vraag je Alphega apotheek om meer informatie en advies Jouw gezondheid is onze zorg Inhoud Vitaminen 3 Mineralen 4 Voeding 4 Dagelijkse behoefte 4 Wanneer extra vitaminen gebruiken

Nadere informatie

WAAROM MOET IK BACTERIËN TOEVOEGEN AAN MIJN VIJVER?

WAAROM MOET IK BACTERIËN TOEVOEGEN AAN MIJN VIJVER? Hoewel tegenwoordig veel vijverhobbyisten bacteriën toevoegen aan hun vijverwater is dit een nog steeds vaak gestelde vraag: WAAROM MOET IK BACTERIËN TOEVOEGEN AAN MIJN VIJVER? (Deze zitten er toch al

Nadere informatie

Platy. Xiphophorus maculatus. Serie vissen

Platy. Xiphophorus maculatus.  Serie vissen Serie vissen Platy Xiphophorus maculatus De platy, ook wel plaatje genoemd, is een bekende aquariumvis. Platy s zijn sterke vissen die zich gemakkelijk voortplanten. Van oorsprong komen ze uit Mexico,

Nadere informatie

Gemaakt door: Pieter Olde Rikkert, Tessa Bouwhuis, Joyce Rikhof. Klas: 3H2 Docent: Dhr. Steenbergen

Gemaakt door: Pieter Olde Rikkert, Tessa Bouwhuis, Joyce Rikhof. Klas: 3H2 Docent: Dhr. Steenbergen Gemaakt door: Pieter Olde Rikkert, Tessa Bouwhuis, Joyce Rikhof. Klas: 3H2 Docent: Dhr. Steenbergen Onderzoeksvraag Wat is de verontreiniginggraad van het water in de Dinkel? Wat wij verwachten Tessa:

Nadere informatie