Verleden, heden en toekomst van het cultuuronderwijs op de Pabo

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Verleden, heden en toekomst van het cultuuronderwijs op de Pabo"

Transcriptie

1 Verleden, heden en toekomst van het cultuuronderwijs op de Pabo

2 th ema s cu ltuu reducati e Een visi e op cu ltuu reducati e Cu ltuu reducati e zichtba ar maken Colofon Cultuureducatie op de Pabo Hoofdredactie Eeke Wervers Eindredactie Bea Ros Redactiegroep en auteurs Sanne van den Hoek Josefiene Poll Anneloes Vermeulen Marije Visser Melissa de Vreede Eeke Wervers Veran keri ng Educati ef ontwerpen vakoverstijgen d werken Samenwerken met basisscholen Samenwerken met cu ltu rele i nstelli ngen N i euwe media Leren on derzoeken Interviews Peter Zunneberg Productie Miriam Schout Fotografie Willem Mes Jochem Jurgens Gerard Braakhuis, Elsje Huij, Irmgard Noordhoek, Melissa de Vreede, Ontwerp Drukwerk Drukkerij Libertas Bunnik Cultuurnetwerk Nederland Cultuurnetwerk Nederland Ganzenmarkt 6 Postbus AB Utrecht Telefoon Fax Internet Verleden, heden en toekomst van het cultuuronderwijs op de Pabo 69

3 Inhoud Voorwoord Eeke Wervers Twaalf jaar cultuureducatie op de pabo Een sterk netwerk Handboek en Cultuurmonitor Interview met Wim Burggraaff Zet een stip aan de horizon Interview met Paul Vogelezang Onbekend maakt onbemind Interview met Niekje van de Lavoir Cultuur als cement van het curriculum Interview met Nicole van Son Een krachtige leeromgeving maak je zelf Interview met Naomi Spoelstra en Gerda van de Heide Creatief proces in een snelkookpan Interview met Dominique Hoozemans Wederkerigheid is voorwaarde Interview met Frans Geurts Diverse monniken, diverse kappen Interview met Marjo Berendsen Zoeken naar meerwaarde Interview met Elsje Huij Kennis als bron voor vernieuwing Interview met Jozef Kok Cultuurwerkplaatsen Samen werken aan de toekomst Van Cultuurnetwerk naar LKCA 2 3

4 Een prachtig project Vol trots presenteren we in deze publicatie de resultaten van projecten die veertien pabo s de afgelopen vier jaar hebben uitgevoerd. Docenten en studenten, soms ook leerkrachten, hebben zich in een zogeheten cultuurwerkplaats samen gebogen over vragen of problemen uit de praktijk van cultuureducatie op pabo of basisschool. Via praktijkonderzoek zochten ze naar passende oplossingen. Omdat hun vragen vaak herkenbaar zijn - en hun inzichten bruikbaar - voor andere pabo s, delen we ze graag met u. Cultuurnetwerk Nederland heeft in opdracht van het Ministerie van OCW, samen met pabo s, sinds 2001 projecten uitgevoerd. De student als cultuurdrager en cultuuroverdrager, dat stond in veel projecten centraal. Cultuurdrager is iedereen: iedere student heeft zijn eigen achtergrond en eigen bagage. Wat is je bagage en hoe breid je die uit? En nog belangrijker, hoe word je cultuuroverdrager. Hoe draag je aan kinderen je eigen culturele kennis en ervaringen over? Hoe draag je je passie over? Hoe zet je je talenten in? En hoe kun je stimuleren dat kinderen hun talenten ontwikkelen? Om pabostudenten goed voor te bereiden op hun rol als cultuuroverdrager hebben docenten uit het Pabonetwerk de afgelopen twaalf jaar veel ontwikkeld. De eerste jaren waren de activiteiten vooral op de pabo zelf gericht, op de inhoud van cultuureducatie en de plek ervan in het curriculum. Vervolgens ontstonden in ontwikkelgroepen algemene producten, zoals het Handboek Cultuureducatie in de pabo en het daarin beschreven basis- en verdiepingsprogramma voor cultuureducatie op de pabo. En niet te vergeten de Cultuurmonitor pabo/po, een uitgebreid instrument om zowel op de pabo als op de basisschool de kwaliteit van cultuureducatie te meten. Zeker in deze tijd waarin die kwaliteit centraal staat een prachtig instrument. In deze publicatie ligt het accent op de resultaten van de afgelopen vier jaar. In deze periode hebben pabo s voorstellen ingediend om te werken aan een probleem uit de praktijk van cultuureducatie op pabo of basisschool. Van hun praktijkonderzoek deden ze verslag tijdens netwerkbijeenkomsten en in publicaties. Onderwerpen variëren van een nieuw curriculum tot visie- ontwikkeling, en van samenwerken met het basisonderwijs of culturele instellingen tot vakoverstijgend werken. We hebben de onderwerpen van de cultuurwerkplaatsen zoveel mogelijk thematisch gegroepeerd en over deze thema s vindt u in deze publicatie artikelen. Deze worden afgewisseld met interviews met diverse betrokkenen bij het Paboproject. Iedere geïnterviewde belicht het project vanuit zijn of haar optiek, als docent, als beleidsambtenaar bij OCW, als voorzitter van de stuurgroep of student. Met de keuze van cultuurwerkplaatsen hebben we gestreefd naar representativiteit, niet naar volledigheid. Ook de keuze van de geïnterviewde personen was exemplarisch. We kijken in deze publicatie terug. Vooral op de afgelopen vier jaar, maar ook op het Paboproject als geheel. Het project en het netwerk in deze vorm houden op te bestaan. Ook Cultuurnetwerk Nederland houdt op te bestaan. Terugkijken brengt vaak wat weemoed met zich mee, tenminste, wanneer je op een plezierige tijd terugkijkt. En dat is zeker het geval bij het Paboproject. Er zijn niet alleen prachtige dingen gebeurd en gemaakt, bijzondere en innovatieve projecten uitgevoerd, het was ook fijn om samen te werken aan de ontwikkeling van cultuureducatie op de pabo s. En het was fijn om elkaar steeds te ontmoeten tijdens netwerkbijeenkomsten. Fijn was ook de steun van de verschillende stuurgroepleden en de langdurige steun van OCW. Maar laten we ook vooruitblikken. Dan moeten we helaas constateren dat op sommige pabo s cultuureducatie en de kunstvakken weer onder vuur liggen. Hetzelfde geldt voor veel basisscholen. We hopen dan ook dat al het prachtige materiaal dat is ontwikkeld en dat op onze website te vinden is, gebruikt zal worden om cultuureducatie ook in de toekomst de plek te geven die het toekomt. Er zijn prachtige dingen gebeurd en gemaakt, bijzondere en innovatieve projecten uitgevoerd We wensen u veel inspiratie en leesplezier! Eeke Wervers Projectleider 4 5

5 Twaalf jaar cultuureducati e op de pabo In 2001 startte Cultuurnetwerk Nederland als opvolger van het LOKV als expertisecentrum voor cultuureducatie. Datzelfde jaar kregen we de opdracht van het Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (OCW) een pilot op te zetten waarin pabo s werken aan cultuureducatie. Nu, twaalf jaar later en vlak voordat Cultuurnetwerk Nederland overgaat in het nieuwe Landelijk Kennisinstituut Cultuureducatie en Amateurkunst (LKCA), ronden we de vierde fase van het Paboproject af. Deze pagina s bieden een overzicht van de belangrijkste wapenfeiten van twaalf jaar samenwerken aan cultuureducatie op de pabo in de context van landelijke ontwikkelingen in cultuureducatie op pabo s en basisscholen. Tekst: Anneloes Vermeulen Het begin De verbreding De verdieping De verankering Context 1997 OCW start Cultuur en School. Doel is het leggen en onderhouden van duurzame relaties tussen scholen en culturele instellingen en de versterking van de aandacht voor cultuur in het onderwijsprogramma. wapenfeiten 2001 Cultuurnetwerk Nederland en Stichting Erfgoed Actueel starten pilot Cultuur en School Pabo met vijf lerarenopleidingen. De doelstellingen zijn: studenten leren relaties te leggen tussen basisschool en culturele omgeving en verankering van cultuur in het curriculum van de pabo. Pabo s werken aan kunst- of erfgoededucatie Dertien nieuwe opleidingen sluiten zich aan en werken aan dezelfde doelstellingen Uitwisseling tussen deelnemende pabo s op netwerkbijeenkomsten. De netwerken hebben een eigen website en nieuwsbrief. publicatie Cultuur aan de Basis (2004) belicht de resultaten uit de eerste pilotjaren. Context 2004 De expertgroep kwaliteit lerarenopleiding primair onderwijs publiceert de notitie Koersen op meesterschap. Competentiegericht en zelfregulerend leren en samen opleiden in partnerschappen tussen basisscholen en pabo s moeten een kwaliteitsslag geven aan de pabo Start Regeling Versterking Cultuureducatie in het PO. Basisscholen kunnen jaarlijks 10,90 per leerling krijgen om cultuureducatie te versterken Invoering herziene kerndoelen voor het vakgebied kunstzinnige oriëntatie in het primair onderwijs. wapenfeiten Uitbreiding Paboproject met twee belangrijke doelstellingen: Overdracht van de ervaringen naar andere pabo s Pabo s stimuleren dat ze onderzoeken welke rol zij in regionale netwerken primair onderwijs kunnen spelen. De achttien deelnemende pabo s verstevigen de samenwerking met culturele partners en basisscholen in de eigen regio, nemen cultuureducatie structureel op in hun curriculum en delen hun ervaringen met andere opleidingen tijdens expertmeetings en netwerkdagen. Steeds meer pabo s verbinden kunst- en erfgoededucatie in cultuureducatie. publicatie Een rugzak gevuld met cultuur (2006) beschrijft de tot 2006 opgedane ervaringen. Context 2006 De Onderwijsraad en Raad voor Cultuur publiceren een gezamenlijk advies, Onderwijs in Cultuur. Versterking van cultuureducatie in primair en voortgezet onderwijs. Ze schrijven: Cruciaal voor de ontwikkeling van cultuureducatie in het onderwijs is het opleiden van deskundige leraren. Studenten op de Pabo s moeten zich kunnen ontwikkelen tot leraren met ruim voldoende culturele bagage. Het curriculum van de Pabo s dient daarom structureel aandacht te besteden aan kunst- en erfgoededucatie, omgevingsonderwijs, media-educatie, literatuureducatie. wapenfeiten Docenten van twaalf pabo s ontwikkelen onder begeleiding van Cultuurnetwerk: Een basisinhoud voor cultuureducatie op basis van de SBL-competenties waar alle studenten na afronding van de majorfase aan moeten voldoen. Een verdiepingsinhoud voor studenten die zich tijdens een minor willen verdiepen in cultuureducatie. De handreiking voor toepassing van de cursus interne cultuurcoördinator in minoren, zodat studenten al op de pabo icc er kunnen worden. Een evaluatie-instrument voor pabo s en basisscholen waarmee zij zicht kunnen krijgen op cultuureducatie binnen hun opleiding of school, bestaande uit diverse vragenlijsten De netwerkbijeenkomsten worden uitgebreid met vier uitwisselingsdagen met lerarenopleidingen basisonderwijs uit Vlaanderen. publicaties Handboek cultuureducatie in de pabo (2009) Cultuurmonitor pabo/po (2009) Zie ook: voor downloaden handboek en invullen vragenlijsten. Context Ontwikkeling Kennisbases voor de verschillende vakken van de pabo, waaronder dans & drama, muziek, beeldend onderwijs en cultuureducatie. vanaf 2009 Graduele invoering Kennisbases, te beginnen bij rekenen en Nederlandse taal Start programma Cultuureducatie met Kwaliteit van staatssecretaris Zijlstra met de nadruk op versterking van de kwaliteit van cultuureducatie in het primair onderwijs. wapenfeiten implementatiecursus Handboek cultuureducatie in de pabo en Cultuurmonitor pabo/po voor docenten die met de ontwikkelde instrumenten willen leren werken Voortzetting netwerkbijeenkomsten en nieuwsbrieven over cultuureducatie in de pabo Implementatiecursus Handboek cultuureducatie in de pabo en Cultuurmonitor pabo/po voor docenten die met de ontwikkelde instrumenten willen leren werken Uitvoering van 19 cultuurwerkplaatsen op pabo s waarin zij praktijkvraagstukken uit de pabo en het PO onderzoeken. publicatie 6 dec 2012 Slotconferentie en presentatie van deze publicatie. 6 7

6 Twee handzame instrumenten Een sterk netwerk Vanaf de start van het Paboproject in 2001 is gebouwd aan een netwerk waar docenten en directies van pabo s elkaar leren kennen en ervaringen kunnen uitwisselen. Anno 2012 staat er een sterk netwerk van ruim honderdvijftig deelnemers. Cultuurnetwerk Nederland stuurt hen regelmatig een nieuwsbrief en organiseert netwerkbijeenkomsten. Tekst: Anneloes Vermeulen Netwerk pabo s Groei netwerk pabo s Dekking netwerk in 2012 Lid netwerk: 32 pabo s Geen lid netwerk: 3 pabo s Sinds 2010 waren er 6 bijeenkomsten met 72 verschillende deelnemers Onderwerpen van gesprek Van 2006 tot 2009 lag de nadruk in de bijeenkomsten op het handboek en de monitor waaraan de ontwikkelgroepen werkten. Veel discussie is er gevoerd over wat cultuureducatie nu eigenlijk is. Op de laatste netwerkbijeenkomst van 2009 zijn de producten, Handboek cultuureducatie in de pabo en Cultuurmonitor pabo/po feestelijk gepresenteerd. Sinds 2009 waren de onderwerpen van gesprek de kennisbases, het onderzoek Cultuur in de Spiegel van de Rijksuniversiteit Groningen en natuurlijk de ervaringen uit de cultuurwerkplaatsen. Het is altijd erg inspirerend en leerzaam om tijdens netwerkbijeenkomsten met collega s van andere pabo s te spreken. Loes Bastiaansen, InHolland Haarlem, tijdens de netwerkbijeenkomst op 20 september Gemiddeld zijn er deelnemers per bijeenkomst Internationale uitwisseling In 2008 en 2009 zijn docenten van Nederlandse en Vlaamse pabo s vier keer bijeen geweest om ervaringen uit te wisselen. Ze voerden levendige discussies over gemeenschappelijke thema s als kwaliteitsbewaking, culturele diversiteit, mediaeducatie en ontwikkeling van een visie op cultuureducatie. Samen met icc Omdat steeds meer pabodocenten ook icc-trainer zijn, hebben we de afgelopen jaren ook bijeenkomsten georganiseerd over thema s die voor beide groepen interessant zijn. Zo organiseerden we in 2011 samen met Stichting Toeval Gezocht de conferentie Kunst en Leren. In totaal namen hieraan 287 mensen deel, waaronder 42 leden van het pabonetwerk. 5 mensen bezochten alle 6 bijeenkomsten Handboek en cultuurmonitor Van 2006 tot 2009 hebben pabodocenten in ontwikkelgroepen gewerkt aan de kwaliteit van cultuureducatie. Hun werk resulteerde in een kader voor de invulling van cultuureducatie, het Handboek cultuureducatie in de pabo, en een kwaliteitsmeetlat, de Cultuurmonitor pabo/po. Tekst: Anneloes Vermeulen Inhoud Handboek Wat is cultuureducatie? Waarom is cultuureducatie belangrijk? Wat moeten studenten kennen en kunnen: - basisinhoud cultuureducatie voor alle studenten, in beroepstaken, competenties en indicatoren - verdiepingsinhoud voor keuzeminor cultuureducatie, in beroepstaken, competenties en indicatoren - competentieprofiel icc voor pabo s die studenten het icc-certificaat willen aanbieden Wist u dat de Cultuurmonitor er ook is in een PO-uitvoering? Daarmee kunnen basisscholen hun eigen beleid en activiteiten voor cultuureducatie onder de loep nemen. Wist u dat de Cultuurmonitor pabo/po ook zeer geschikt is voor studenten die onderzoek moeten doen op basisscholen? De monitor biedt kant-enklare, zorgvuldig samengestelde vragenlijsten om cultuureducatie in kaart te brengen. Implementatietraject Vier teams van in totaal veertien docenten van twaalf pabo s hebben beide instrumenten ontwikkeld. Om deze bredere bekendheid te geven onder alle pabo s is in 2010 en 2011 een aantal keer de implementatiecursus gegeven. Hieraan namen 58 docenten van 20 verschillende pabo s deel. Reactie van een trainer: Het Gestuurde gesprek hebben we gekoppeld aan de thema s visieontwikkeling en draagvlak. De gesprekken resulteerden niet alleen in boeiende inhoudelijk ontmoetingen, maar leidden in een aantal gevallen tot onverwachte toezeggingen van leidinggevenden. Enkele voorbeelden zijn het oprichten van een culturele commissie, een eigen budget voor cultuureducatie en een opdracht voor het schrijven van een cultuureducatieplan. Inhoud Cultuurmonitor Gestuurde gesprek cultuureducatie: vragenlijst om met collega s en directie het gesprek over cultuureducatie (visie en beleid) aan te gaan. Digitale vragenlijst cultuureducatie: om zicht te krijgen op alle factoren die van invloed zijn bij de inrichting van cultuureducatie en de huidige stand van zaken daarvan binnen de eigen opleiding of school. Vragenlijst cultuureducatieve activiteit: om zicht te krijgen op succesfactoren bij de voorbereiding, organisatie, uitvoering en evaluatie van een specifieke activiteit. Te downloaden op Wist u dat u de vragenlijsten ook online kunt invullen op cultuurnetwerk.nl en de antwoorden kunt vergelijken met die van anderen? Reactie van een cursist: Met collega s van kunstzinnige oriëntatie, geschiedenis en erfgoed hebben we het implementatietraject gevolgd. Het was waardevol om juist ook met collega s van andere vakgroepen van gedachten te wisselen over onze wensen en visies op cultuuronderwijs. Dit heeft bijgedragen aan een grotere kennis van en begrip voor elkaars vakgebied. 8 9

7 Wim Burggraaf is beleidsambtenaar op het Ministerie van OCW. Hij was de laatste jaren nauw betrokken bij het Paboproject. In Pabonetwerk is veel kracht gebundeld Het mooiste van het hele Paboproject vind ik dat het een beweging is die van onderaf is ontstaan, zegt Wim Burggraaff. In het begin was het project er vooral op gericht om de pabo s te laten samenwerken met instellingen, maar later is het accent meer komen te liggen op curriculumontwikkeling. Tekst: Peter Zunneberg Volgens Burggraaff is er in de opeenvolgende subsidieperiodes sprake geweest van een logische volgorde: Na de fase van ontmoeting en leren kennen en de daarop volgende samenwerking, zit het project nu in een fase van inhoud en kwaliteit. Nieuwe methode Terugkijkend vindt Burggraaff dat er veel bereikt is. Zo wijst hij op de mogelijkheid om als pabostudent het icc-certificaat te halen en op de totstandkoming van het Handboek cultuureducatie in de pabo en de Cultuurmonitor pabo/po. Dat is allemaal afkomstig uit het Pabonetwerk, waarin heel veel kracht en energie is gebundeld. Ook is hij erg positief over de cultuurwerkplaatsen waarin pabo s vaak samen met instellingen en basisscholen samenwerkten aan oplossingen voor vragen uit de praktijk. Mijn indruk uit de presentaties van de cultuurwerkplaatsen is dat het een heel goede manier van werken is. Het is een nieuwe methode om kennis en ervaring te verzamelen, die geleid heeft tot de ontwikkeling van websites waar die kennis en ervaring gedeeld worden. Het heeft ook geleid tot meer vakoverstijgend denken. Het mooiste van het hele Paboproject vind ik dat het een beweging is die van onderaf is ontstaan fileren, maar tegelijkertijd moet wel op alle pabo s een bepaald minimum bereikt worden. Ik denk dat daar een mooie taak ligt voor het nieuwe kennisinstituut dat deskundigheidsbevordering als een van de basistaken moet oppikken. Dit instituut zou via effectieve acties cultuureducatie op de pabo s als aandachtspunt moeten blijven stimuleren. Dat kan bijvoorbeeld door het Pabonetwerk te continueren en door te blijven hameren op het belang van de cultuurwerkplaatsen. Burggraaff heeft grote verwachtingen van het kennisbasestraject. Als oplossing voor het probleem dat steeds vaker de kennis van jonge leraren tekort schoot, moeten deze er uiteindelijk toe gaan leiden dat pabo s belangrijk worden als regionaal kenniscentrum. Het onderwijs is een sector waar je professionele ontwikkeling uiterst serieus moet nemen. Een succesvolle implementatie van die kennisbases is voor de pabo s dan ook van groot belang. Daarnaast is de regionale positionering en profilering voor de pabo s een belangrijke ontwikkeling. Kennisbasis Hoewel het Paboproject binnenkort afloopt, is het werk nog niet klaar. Als ik naar de pabo s kijk, zie ik een grote diversiteit. Lang niet alle instellingen zijn al even ver. Nu heeft dat natuurlijk te maken met de tendens dat ook pabo s zich steeds meer gaan pro

8 Een visi e op cu ltuu reducati e Zet een stip aan de horizon Een visie op cultuureducatie is belangrijk als inspiratiebron. Je schetst een visionair en ambitieus beeld van wie en wat je wilt zijn. Daarbij kijk je naar de wereld van nu, naar de kansen in de toekomst en beschrijf je de droomsituatie. Je zet samen een stip aan de horizon: dát vinden wij belangrijk, dáár gaan wij naar toe. De pabo s in Nijmegen en Rotterdam hebben al met dit bijltje gehakt. Tekst: Eeke Wervers Visie, missie en strategie, het zijn begrippen uit de organisatiekunde. Maar ze bewijzen ook hun diensten in onderwijs en cultuureducatie. Ze helpen je nadenken over hoe je kunt aansluiten bij belangrijke ontwikkelingen en hoe je cultuureducatie kunt positioneren. Een visie geeft een beeld van de plaats en positie in de verre toekomst. Om een visie op cultuureducatie te formuleren kun je jezelf de volgende vragen stellen: Welke ontwikkelingen (economisch, sociologisch, demografisch, politiek) zijn belangrijk voor het onderwijs en voor cultuureducatie? Hoe ziet onze toekomst eruit (en die van eventuele concurrenten)? Welke ambities hebben wij op langere termijn? Welke competenties moeten we gaan ontwikkelen? Een missie definieert het bestaansrecht en de identiteit. Met je missie vertel je wie je bent, wat je doet en wat je wilt bereiken. Je missie is tijdloos en staat, in tegenstelling tot je visie, niet ter discussie. De missie van een organisatie bestaat doorgaans uit de volgende vier onderdelen: werkterrein, bestaansrecht, betekenis voor belanghebbenden en normen, waarden en overtuigingen. Uit je missie en visie vloeien doelen voort. Strategie bestaat uit de activiteiten om deze doelen te bereiken. Bij voorkeur duurzame activiteiten waarmee je kunt uitblinken en je kunt onderscheiden. Je strategische planning is richtinggevend voor alle beslissingen voor de komende jaren. Profileren Voor het toewerken naar je visie is een nulmeting nodig: waar sta je nu en wat moet je doen om bij die stip aan de horizon uit te komen? In het Paboproject is daarvoor de Cultuurmonitor ontwikkeld (zie pagina 9 artikel Handboek & Monitor). Een visie geeft richting aan het curriculum en aan de samenwerking met andere vakken en partners buiten de pabo. Je krijgt gemakkelijker alle neuzen dezelfde kant op om samen te werken aan de verdere ontwikkeling van cultuureducatie. Vanuit een visie kun je cultuureducatie ook beter profileren. We geven hier twee voorbeelden van pabo s die gewerkt hebben aan een stevige missie en visie Opleidingsvisie Pabo Groenewoud in Nijmegen heeft een duidelijke, inspirerende visie en missie geformuleerd voor het onderwijs als geheel, waar alle vakken hun eigen aanpak en invulling op baseren. De pabo beschrijft in haar Visie op leren onderwijzen als proces: Onze studenten hebben zo n uur naar leraren gekeken voor ze met de opleiding starten. Deze ervaringen vormen de basis voor hun waarneming, opvattingen en manier van leren. Het is belangrijk dat studenten zich bewust worden van deze persoonlijke basis, want daar begint hun leren ( ) Betekenisgericht leren, ook in de ontmoeting met elkaar, is hiervoor nodig. Dit vraagt om een dynamisch zelfconcept Vanuit een visie kun je cultuureducatie beter profileren en een gezonde dosis zelfwaardering en zelfvertrouwen. In haar visie op het opleiden tot leraar schrijft de pabo: Een goed curriculum is actueel, helder en samenhangend. Qua niveau voldoet het aan internationale standaarden en qua inhoud is het afgestemd met de beroepsgroep waarvoor wordt opgeleid ( ) Onafhankelijk van de bouwkeuze bereiken studenten een gedegen kennisniveau, passend bij de kerndoelen van het gehele basisonderwijs. De vorm en inhoud van zowel onderwijs als de toetsing passen bij de doelen die worden nagestreefd. Dit bevordert de kwaliteit van het leren van de student ( ) Door alle jaren en opleidingsactiviteiten heen wordt het ontwikkelen van een onderzoekende houding gestimuleerd, evenals de ontwikkeling van een sterke (beroeps)identiteit, reflecterend vermogen en een open blik naar de wereld. Curriculum Met de Cultuurmonitor heeft Pabo Groenewoud cultuureducatie binnen de opleiding in kaart gebracht en op basis daarvan activiteiten ondernomen. De opleiding heeft cultuureducatie beter zichtbaar gemaakt (zie pagina 8). Daarnaast hebben de betrokken docenten op basis van de uitkomsten van de monitor en de opleidingsvisie een curriculum voor de kunstvakken en voor cultuureducatie geschreven. In de propedeuse moet de student ervan doordrongen raken dat hij als leerkracht moet inspireren als cultuurdrager en cultuuroverdrager en dat [ik] open moet staan voor andere culturen om hier sensitief mee om te kunnen gaan. Tijdens een zogeheten Meesterproef en in hun Cultureel paspoort tonen de studenten hoe ze dit gaan vormgeven. Tijdens de kernfase volgt verdieping. De student leert vanuit een cultuurbeschouwelijk perspectief na te denken over onderwijs en opvoeding in de hedendaagse samenleving. Verder leert hij te herkennen hoe mensen uitdrukking geven aan hun beleving en hoe hij dit met de kunsten praktisch kan ondersteunen. Bij levensbeschouwelijke onderwijsactiviteiten zet de student expressieve elementen in die op de kinderen zijn afgestemd. De student krijgt kunstvakken en kunstbeschouwing. Daarbij weet hij op welke manieren een leraar cultuurdrager en cultuuroverdrager is en kan zijn, kent hij de uitgangspunten van cultuureducatie en kan hij de culturele omgeving van kind en school evenals de eigen culturele bagage verantwoord inzetten in zijn 12 13

9 lessen. Daarnaast kunnen studenten kiezen voor de minor Kunst en cultuur, die afgesloten wordt met een icc-certificaat. Kritische blik In het pabocurriculum van Hogeschool Rotterdam werd, naast de kunstzinnige vakken drama, muziek tekenen en handvaardigheid (beeldend), ook een programma kunsteducatie aangeboden. Voor dit laatste onderdeel had de pabo een samenwerkingsconvenant gesloten met diverse Met een visie krijg je gemakkelijker alle neuzen dezelfde kant op instellingen en kunstenaarsinitiatieven in Rotterdam. In overleg met deze kunstpartners is een onderwijsprogramma ontwikkeld. Tot slot was het mogelijk een verdiepende minor Cultuureducatie te volgen die werd afgesloten met het icccertificaat. Door bezuinigingen kwamen minder uren beschikbaar voor het programma kunsteducatie. Dat was aanleiding om alle activiteiten kritisch onder de loep te nemen en vooral ook te kijken naar de samenwerking met culturele instellingen. De pabo greep de cultuurwerkplaats aan om een gewijzigd curriculum te ontwerpen, passend bij de grootstedelijke context van de pabo en met behoud van de intensieve samenwerking met de kunstpartners. Bij dit hele traject is veel aandacht geweest voor gemeenschappelijke visievorming. Drie studenten hebben onderzoek gedaan naar visievorming. Ook binnen het team plus samenwerkingspartners en in de cursus over het handboek en de monitor is veel aandacht besteed aan de visie op cultuureducatie. Onderzoek De twee projectleiders voerden gesprekken met vrijwel alle convenantspartners over de ervaringen tot dan toe, over de meerwaarde die beide partijen zien in de samenwerking en over mogelijkheden, ideeën, kansen en wensen voor de toekomst. Ook zijn contacten gelegd met nieuwe partners, vooral culturele instellingen die zich specifiek op kinderen richten. Het bleek dat de samenwerking goed was bevallen, maar ook dat de instellingen heel verschillende wensen en mogelijkheden hebben. In plaats van een vast convenant en vaste opzet bleek dat afzonderlijke, op maat gesneden afspraken over ieders bijdrage aan het programma kunsteducatie beter werken. Dat versterkt het onderwijs en sluit beter aan op de wensen en visies van de verschillende instellingen. Vrijwel alle instellingen zien als meerwaarde van de samenwerking het feit dat de studenten kennis maken met hun instelling. Ze hopen dat de studenten later als leerkracht terugkomen met hun kinderen. Daarnaast vinden de meeste instellingen het belangrijk studenten te confronteren met kunst. Veel studenten bezoeken niet uit zichzelf de culturele instellingen. De samenwerking biedt instellingen de kans de vonk voor kunst en cultuur over te brengen en studenten te laten kennismaken met verschillende kunstvormen. Daarbij benadrukken sommige instellingen dat zij het belangrijk vinden om aan te sluiten bij de passies en interesses van studenten om hen zo te kunnen raken en te enthousiasmeren. Diverse instellingen willen ook bijdragen aan de competenties van studenten. Ze willen studenten bijvoorbeeld leren om creatief te denken, om vragen te stellen, om onbevangen te kijken en om te reflecteren op kunst en op zichzelf. Deze vaardigheden zijn volgens hen niet alleen van belang voor kunsteducatie, maar algemeen nuttige vaardigheden. Uitgangspunten De studenten geven op basis van hun onderzoek de volgende uitgangspunten voor de vorming van een pedagogische visie op kunstonderwijs binnen de pabo van Hogeschool Rotterdam: Kunstonderwijs in het teken van betekenisgeving en zingeving: zowel de pabo als de docenten hechten hier waarde aan. Neem dit als uitgangspunt om bij te dragen aan de persoonlijke ontwikkeling van studenten en aan een breder maatschappelijk belang. Kunst in samenhang, een betekenisvolle context: plaats kunstonderwijs in samenhang met andere vakken en in een actuele en levensechte leeromgeving. Belevingswereld van het kind als uitgangspunt, niet als eindpunt: sluit aan bij de ervaringen van studenten en leerlingen om hen te motiveren en te stimuleren hun grenzen te verkennen en te verleggen. Emotionele ervaringen als basisvoorwaarde: de pabodocenten zeiden dat zij het plezier en de beleving van kunst van belang vinden. Door uit te gaan van de emotionele ervaringen draag je bij aan de persoonlijke ontwikkeling van kinderen. Het ontwikkelen van vaardigheden en technieken: hoewel pabodocenten deze kwalificerende functie minder sterk als ideaal benoemen, vinden zij wel dat dit een voorwaarde is voor betekenisvol kunstonderwijs. Kunst als (beeld)taal: de Rotterdamse pabo legt een nadruk op taalonderwijs, sluit hier in het kunstonderwijs op aan. De pabodocent als participerend onderzoeker: leg de nadruk op de pabodocent als participerend onderzoeker die de studenten (en via hen de leerlingen) begeleidt in het proces. Deze onderzoeksresultaten worden gebruikt om de gemeenschappelijke pedagogische visie op kunstzinnig onderwijs te versterken, waarna de vakgroep kunstzinnige oriëntatie een betekenisvol vakinhoudelijk curriculum kan vormen. Het onderzoek en de hernieuwde bewustwording van de eigen visie stelde de pabo in staat om de kwaliteit van het programma binnen een gewijzigd curriculum te behouden en te actualiseren. Aanscherping Wouter Engelbart, docent beeldende vorming en onderwijskunde aan de pabo van Hogeschool Rotterdam, deed in het kader van zijn studie Urban Education een innovatieonderzoek. Op basis daarvan formuleerde hij tien aanvullende punten voor het aanscherpen van het programma kunsteducatie binnen de Rotterdamse pabo. Deze zijn ook bruikbaar voor andere pabo s die met hun culturele omgeving willen gaan samenwerken: 1 De doelen van het programma kunsteducatie dienen voort te komen uit een goed beschreven visie en missie, waarmee de vakgroep richting en continuïteit geeft aan haar beleid en programma. 2 De vakgroep kunstzinnige oriëntatie dient het aanbod van de culturele instellingen af te stemmen op de pedagogische, didactische en kunstzinnige doelen van de pabo. 3 De vakgroep kunstzinnige oriëntatie dient echter ook ruimte te bieden voor kwaliteiten van diverse instellingen, om haar programma kunsteducatie te versterken. 4 Daarom kan het algemene convenant voor alle instelligen beter omgezet worden naar een convenant per instelling, omdat motieven van samenwerking, doelen, samenwerkingsvorm, organisatie en financiering per instelling sterk verschillen. 5 a. In elk convenant dienen de motieven, doelen, vorm, organisatie en financiering van samenwerking opgesteld te worden, zodat beide partijen helder hun verwachtingen vermelden. b. De grootte van de groep studenten die een culturele in stelling bezoekt kan per instelling anders zijn, omdat de doelen en werkwijze van iedere instelling verschilt. 6 De culturele instellingen en de pabo denken na over de wijze waarop studenten geraakt kunnen worden en affiniteit ontwikkelen met kunst en kunsteducatie. 7 Voor sommige instellingen is een samenwerking met scholen uit het primair onderwijs wenselijk, zodat studenten zien hoe kinderen kunst beleven. Dit laat studenten het belang van kunsteducatie voor jonge kinderen ervaren. 8 Bied oriëntatie voor alle studenten, zodat iedereen het belang ervaart; bied specialisatie voor geïnteresseerden, zij kunnen kunsteducatie kwalitatief vormgeven. 9 De vakgroep kunstzinnige oriëntatie kan een bijdrage leveren aan de pabobrede visie op opleiden, aangezien kunst aandachtsvelden waardeert die onderscheidend zijn en die een bijdrage leveren aan de brede oriëntatie van de student. 10 Breng de kwaliteiten van het programma onder de aandacht van verschillende afdelingen binnen de organisatie en het werkveld, zodat pabo en basisscholen waardering voor en inzicht krijgen in kunsteducatie. Met de adviezen uit beide onderzoeken gaat de Rotterdamse pabo haar visie aanpassen. Belangrijkste uitgangspunten zijn de eigen leefwereld van de studenten en meer aandacht voor flexibiliteit om op de verschillende mogelijkheden van de instellingen in te spelen. Daarnaast wil de pabo in aansluiting op het Groningse onderzoeksproject Cultuur in de Spiegel meer aandacht besteden aan cultureel bewustzijn. In een film van een half uur vertellen instellingen over het belang van samenwerking. Bekijk de film kunsteducatie op de pabo hogeschool Rotterdam op YouTube

10 Het begrip cultuureducatie was destijds nog niet gangbaar Paul Vogelezang stond in 2001 aan de wieg van het Paboproject. Tot hij in 2010 directeur werd van EDU-ART heeft hij bij Cultuurnetwerk Nederland het project gecoördineerd. Ik ben erg trots op alles wat dit project in ruim tien jaar bereikt heeft, zegt voormalig projectleider Paul Vogelezang. Het enige wat ik anders zou doen, is dat ik van meet af aan ook basisscholen veel meer bij het project zou hebben betrokken. Want het blijft natuurlijk de vraag hoeveel van de kennis van en ervaring met cultuureducatie van jonge leraren daadwerkelijk landt in de scholen. Tekst: Peter Zunneberg En dat laatste was precies het idee van het Paboproject: om cultuureducatie in de basisscholen een flinke impuls te geven door ermee te beginnen in de opleiding van leerkrachten in spe. Daarbij was het plan om te kijken hoe je vanuit de kunstvakken cultuureducatie meer in het curriculum kon krijgen. Zoektocht De eerste ronde startte met vijf pabo s. Zij gingen bij zichzelf na hoe kunst en erfgoed een plek in hun eigen curriculum hadden, want dat was nog helemaal niet gestructureerd. Het begrip cultuureducatie was nog niet algemeen gangbaar. En die inventarisatie bleek erg nuttig. Opleidingen moesten bepalen waar ze stonden met die vakken en hoe het zat met de integratie en de samenhang ervan met de rest van het curriculum. Die samenhang en integratie bleek met de kunst- en erfgoedvakken onderling al moeilijk genoeg. Wat geef je bijvoorbeeld je studenten voor stageopdracht mee? Op dat moment waren er nog geen minors, maar zat alles nog in het basisprogramma. In de tweede tranche gingen de pabo s verder, maar werd bovendien afgesproken dat ze zouden kijken wat ze van elkaars opbrengsten konden gebruiken. Zo leerden de kunstpabo s iets wat bij erfgoedvakken al heel normaal was: kijken naar de directe omgeving. Mode, architectuur, dat is er veel meer bij betrokken. Achteraf kun je constateren dat het project één hele lange zoektocht is geweest naar wat nu eigenlijk cultuureducatie is. Ik ben erg trots op alles wat dit project in ruim tien jaar bereikt heeft In de eerste vier à vijf jaar zag Vogelezang dat op allerlei plekken de hakken in het zand gingen. Allerlei docenten, van kunstvakken, maar ook van geschiedenis en aardrijkskunde, waren bang dat een nieuw vak cultuureducatie ten koste zou gaan van hun eigen vak en daar was behoorlijk wat verzet tegen. De vraag wat er over zou blijven van hun vak en het ambacht, was voor docenten belangrijker dan de vraag wat een student nodig heeft om met cultuureducatie bezig te zijn. Cultuuroverdrager Belangrijk bleken de termen cultuurdrager en cultuuroverdrager. Iedere burger is cultuurdrager, maar als leerkracht moet je die cultuur ook overdragen. En dan kom je bij de vraag welke cultuur dat dan is. Want de ene pabo is de andere niet, onderling zijn er grote verschillen. In de derde tranche zijn we het daarom vooral over de inhoud gaan hebben: welke cultuur moeten leerkrachten overdragen? En in de vierde tranche hebben we gekeken hoe je dan de kwaliteit daarvan kunt meten. Uiteindelijk hebben we de Cultuurmonitor pabo/ PO opgesteld: een matrix waarin alle randvoorwaarden zijn benoemd om kwalitatief goed met cultuureducatie bezig te zijn. Dan heb je het over tijd, geld, ruimte, materialen, de mogelijkheid om naar buiten te gaan. Maar uiteindelijk staat of valt de aandacht voor cultuureducatie met het management. Als zij het niet zien zitten, komt het nooit van de grond

11 Cu ltuu reducati e zichtba ar maken Onbekend maakt onbemind Collega s van andere vakken weten vaak niet wat de kunstvakken en cultuureducatie inhouden en wat ze toevoegen aan de pabo-opleiding. Door dit zichtbaar te maken zullen docenten en studenten de waarde en relevantie van deze onderdelen eerder onderkennen. Voorbeelden van pabo s uit Nijmegen, Breda en Meppel laten zien hoe je dat kunt aanpakken. Tekst: Eeke Wervers In het Handboek cultuureducatie in de pabo beschrijven teams van pabodocenten wat cultuureducatie inhoudt, hoe je het aan kunt pakken en wat het belang is voor studenten en basisschoolleerlingen. Cultuureducatie, aldus het handboek, rust kinderen toe om in de toekomst goed te kunnen participeren in de samenleving, waarvan erfgoed, kunst en media belangrijke onderdelen zijn. Daarnaast gaat het om overdracht van culturele verworvenheden en individuele ontwikkeling door het opdoen van persoonlijke, vormende ervaringen. Cultuureducatie kent een veelheid aan doelen en effecten. Zo versterkt erfgoededucatie de binding met het verleden en het historisch besef. Kunsteducatie vergroot de kunstzinnige en creatieve vermogens van mensen en verschaft mensen de middelen om een gemotiveerde keuze te maken uit het kunstaanbod en actief deel te nemen aan het culturele leven. Media-educatie draagt bij aan mediawijsheid en leert kinderen kundig en kritisch om te gaan met massamedia. Culturele werkgroep Hoe kun het belang en waarde van cultuureducatie nu delen met collega s? Pabo Groenewoud van de Hogeschool van Arnhem en Nijmegen (HAN) heeft daar een project aan gewijd. De opleiding heeft onderzocht hoe je voor cultuureducatie een krachtige leeromgeving kunt creëren met als doel een zichtbaar cultureel klimaat Als groep van betrokken docenten met gebundelde krachten is meer te bereiken dan als eenling binnen de opleiding. Docenten en studenten moeten zich bewust worden van de waarde van deze krachtige culturele leefomgeving en daarmee de noodzaak ervaren om deze rijke omgeving te gebruiken in hun onderwijs. De pabo stelde een culturele werkgroep in om cultuureducatie binnen het curriculum vorm te geven. Deze werkgroep, bekostigd met project- en incidentele gelden, ontplooit activiteiten rondom kennisconstructie, curriculum en werkveld. Ze is bovendien verantwoordelijk voor het behalen van de doelstellingen voor cultuureducatie binnen Pabo Groenewoud en zet zich in om cultuureducatie zichtbaar te maken en blijvend op de agenda te zetten. Om een krachtige leeromgeving voor cultuureducatie te creëren is een enthousiaste groep collega s noodzakelijk. Eén kartrekker is te kwetsbaar, aldus Niekje van de Lavoir, docent beeldend en projectleider. Tijdens en door het project zijn alle leden van de culturele werkgroep zich deskundiger gaan voelen en zelfstandiger gaan opereren. Gedurende het jaar zijn meer specifieke taken verdeeld en beoogde resultaten afgesproken. De leden voelen zich hierdoor meer eigenaar van het proces, wat ook meer betrokkenheid en plezier oplevert. Het bleek belangrijk om voortdurend druk te blijven uitoefenen op nieuwe curriculumontwikkelingen. Wij kunnen het ons niet permitteren om de teugels te laten vieren. Als groep van betrokken docenten met gebundelde krachten is daarbij meer te bereiken dan als eenling. Door hun inspanningen is er een verankerde, zichtbare lijn cultuureducatie in het nieuwe curriculum opgenomen en wordt die ook de toetsing meegenomen. Interviews met collega s Om cultuureducatie zichtbaar te maken moet wel duidelijk zijn wat cultuureducatie is en wat de rol is binnen het curriculum. Daarom heeft de werkgroep op Pabo Groenewoud een visie op cultuureducatie geformuleerd en gepresenteerd op een personeelsbijeenkomst. Daarnaast heeft de werkgroep enkele collega s en studenten geïnterviewd voor de nieuwsbrief van de pabo, het Groenewoud Journaal. Deze interviews zijn ook gepresenteerd op grote borden in de gangen van de pabo. Met het curriculum als inhoudelijk fundament kan cultuureducatie verder zichtbaar worden gemaakt met culturele activiteiten en prikkelende voorstellingen binnen en buiten het gebouw. Voorbeeld van een terugkerend evenement is de performance night. Cultuureducatie krijgt ook in de samenwerking met scholen een nadrukkelijker accent, bijvoorbeeld tijdens de stages van studenten. De samenwerking met culturele instellingen wordt verder geïntensiveerd. De volgende stap is een doorgaande lijn met programmaonderdelen cultuureducatie in alle leergebieden en innovatieve cultuureducatieve leerarrangementen die door minor- en majorstudenten worden gepresenteerd. Verder start de werkgroep de samenwerking tussen pabo, icc ers en studenten op. Fysieke cultuurwerkplaats De pabo van Hogeschool Avans in Breda neemt creativiteit en creativiteitsontwikkeling mee in het hele curriculum. Dat biedt veel aanknopingspunten voor vooral cultuureducatie en de 18 19

12 kunstvakken. De vakgroep cultuureducatie krijgt uren voor overleg en ontwikkeling en er is een werkplaatsassistent aangesteld ter ondersteuning van docenten en studenten. De pabo werkt samen met een aantal vaste partners, onder meer met de lokale bemiddelingsorganisatie tussen instellingen en scholen. De directie vindt cultuureducatie belangrijk voor de ontwikkeling van kinderen en studenten, vandaar ook de aandacht voor creativiteitsontwikkeling en de goede faciliteiten. Avans heeft met landelijke subsidie uit het Paboproject een fysieke cultuurwerkplaats ingericht. Een groot lokaal in de vleugel bij de kunstvakken is ingericht als studiecentrum en praktijklokaal. Studenten kunnen hier zelfstandig werken, maar de cultuurwerkplaats heeft vooral een externe functie. Het is een plek waar scholen en instellingen een vraag kunnen stellen over cultuureducatie. Studenten en docenten gaan vervolgens samen met de school of instelling op zoek naar een antwoord. De cultuurwerkplaats is met een grote conferentie met presentaties en workshops geopend, waarbij veel scholen en instellingen uit de regio aanwezig waren. Het bleek een succesvolle manier om cultuureducatie en de rol van de pabo daarbij zichtbaar te maken. Het feit dat zoveel scholen het de moeite waard vonden deze conferentie te bezoeken zorgde ook intern voor succes: het vestigde bij veel collega s de aandacht op het belang van cultuureducatie. De grote opkomst van basisscholen vestigde bij collega s de aandacht op het belang van cultuureducatie Kunstweek De eerste opdracht voor de cultuurwerkplaats kwam van een basisschool die vroeg om een kunstweek te ontwikkelen voor alle groepen. Onder begeleiding van hun docenten ontwikkelden studenten voor alle disciplines lessen en workshops. Tijdens een week in mei gaven ze elke middag in groepjes les aan de klassen. Ze werkten toe naar een presentatie of tentoonstelling. Op vrijdagmiddag waren alle ouders uitgenodigd en de kinderen lieten trots hun resultaten zien. Er waren fotocollages, schilderijen, dans, zang, muziek en toneel. Indrukwekkend, vonden alle betrokkenen. Door dit project werd binnen de basisschool en voor de ouders duidelijk wat cultuureducatie is, wat het belang ervan is voor kinderen en wat de rol van de pabo kan zijn. Ook over dit project werd uitgebreid bericht, bijvoorbeeld in een papieren nieuwsbrief naar alle basisscholen in de regio. Daarmee profileerde de pabo zich met cultuureducatie. Doel was bovendien om andere scholen op ideeën te brengen. Docenten en studenten zijn benieuwd welke vragen er komend jaar op hen af komen. Rijk educatief aanbod In de cultuurwerkplaats van de Pabo Meppel staat de samenwerking tussen de diverse instellingen in de aangrenzende wijk Haveltermade centraal. Pabostudenten en -docenten ontwikkelen samen met medewerkers van diverse instellingen voor deze wijk een steeds rijker cultuureducatief aanbod. Haveltermade is een achterstandswijk waar veel culturen samenleven. In het centrum van Meppel is veel historisch erfgoed, kunst en cultuur, maar uit onderzoek blijkt dat kinderen uit dit soort wijken niet of nauwelijks in contact komen met deze cultuur. Alleen het aanbod van de twee basisscholen in de wijk brengt hen hiermee in contact en dit aanbod lijkt minimaal. Met een rijk educatief aanbod hoopt de pabo bij te dragen aan de integratie van de diverse bevolkingsgroepen in de wijk. Daarbij besteedt de opleiding in het buitenschoolse traject aandacht aan taalontwikkeling en aan kennis en waardering van elkaars culturen. Pabo Meppel ziet dit project vanuit haar missie - het opleiden van goed toegeruste leraren als een kans voor de studenten om de ontmoeting met diverse culturen vorm en inhoud te geven (veel van de praktijkscholen zijn witte scholen ) en zich te verdiepen in de culturele dimensie van de schoolomgeving. Ontwerponderzoek Het cultuurwerkplaatsproject maakt deel uit van de nieuwe minor Educatief ontwerpen voor derde- en vierdejaarsstudenten. Hierin moeten studenten een activiteitenaanbod realiseren dat de kinderen actief in contact brengt met de vier Meppelse aandachtsgebieden van cultuureducatie (kunst, media, erfgoed, jeugdliteratuur). Uitgangspunt bij deze minor is ontwerponderzoek (design research): de student ontwerpt na theoretische verdieping een goed beargumenteerd educatief arrangement. Hij past dit ontwerp toe in de praktijk en reflecteert vervolgens op de bevindingen. Vervolgens komt hij met een theoretische bijstelling, verantwoording en aanpassing van het educatief ontwerp. Deze cyclus kan verschillende keren doorlopen worden. De student ontwikkelt zo onderzoeksvaardigheden die hij in de onderwijspraktijk veelvuldig zal moeten toepassen ter verbetering of vernieuwing van het onderwijs. Van en met elkaar leren krijgt in de minor bijzondere aandacht. Er vindt uitwisseling plaats op diverse niveaus: tussen studenten en leerlingen, maar ook tussen studenten en leerkrachten, welzijnswerkers of medewerkers van diverse instellingen. Ook pabodocenten wisselen kennis uit met diverse partijen en zo stimuleert de cultuurwerkplaats dat docenten en medewerkers in elkaars keuken gaan kijken en samen projecten doen. Op deze manier wordt voor alle betrokkenen zichtbaar wat cultuureducatie is en hoe je dit in een wijk als Haveltermade kunt inzetten. Dat geldt voor alle samenwerkingspartners: Scala (centrum voor de kunsten), educatieve uitgeverij Edu-Actief, instellingen in de wijk (Eigen Kracht Café, Welzijn Meppel), het buurthuis en de naschoolse opvang Speelwerk. Ook de gemeente Meppel toont interesse in dit project. Pabo Meppel heeft het zogeheten Marokko-overleg opgericht, een werkgroep die regelmatig bijeen komt en met de verschillende partners culturele activiteiten ontwikkelt, zoals projectweken, lezingen en theatervoorstellingen. Bij alle partners en ook bij de gemeente is duidelijk wat de inhoud en waarde van cultuureducatie kan zijn. Zichtbaar Om cultuureducatie zichtbaar te maken moet je binnen de eigen opleiding beginnen. De zogeheten kwaliteitsdriehoek (zie pagina 22) moet in balans zijn: cultuureducatie moet een duidelijke plek in het curriculum hebben, er moeten voldoende budget en faciliteiten zijn en de organisatie en de samenwerking met partners moet in orde zijn. Van daaruit kun je cultuureducatie zichtbaar maken, binnen en buiten de opleiding. Duidelijke en innovatieve projecten helpen daarbij, omdat je daarmee goed kunt vertellen waar het om gaat. Inspirerende voorbeelden maken cultuureducatie zichtbaar

13 Niekje van de Lavoir is docent beeldend op Pabo Groenewoud in Nijmegen. Bij het Paboproject was zij medeverantwoordelijk voor de Cultuurmonitor pabo/po en was ze betrokken bij het ontwikkelen en uitvoeren van de implementatietraining. De kwaliteitsdriehoek moet in balans zijn Kwaliteit is altijd afhankelijk van drie factoren, stelt Niekje van de Lavoir. Uiteraard is dat inhoud, waar visie en onderwijscurriculum een rol spelen. Daar horen randvoorwaarden als financiën, faciliteiten, schoolorganisatie bij. En als derde is er de relatie en de samenwerking met de partners. Tekst: Peter Zunneberg Van de Lavoir, vrijwel vanaf het begin betrokken bij het Paboproject, heeft onder meer een bijdrage geleverd aan de ontwikkeling van de Cultuurmonitor pabo/po, waarin criteria zijn vastgelegd om de kwaliteit van cultuureducatie te bepalen. Het is volgens haar essentieel dat de hoeken van de kwaliteitsdriehoek in balans zijn. Je kunt nog zo n prachtige visie hebben of een mooi onderwijscurriculum, maar als je de middelen niet hebt of het personeel ontbreekt om het deskundig uit te voeren, dan laat de kwaliteit natuurlijk te wensen over. Training Naast de Cultuurmonitor werd het Handboek cultuureducatie in de pabo ontwikkeld. Beide moesten onder de aandacht van pabodocenten worden gebracht. Een aantal docenten zag je telkens weer op netwerkbijeenkomsten, maar een veel groter aantal bereikten we daarmee niet. Vandaar dat Dankzij handboek en monitor werd cultuureducatie op onze pabo breed gedragen we een training hebben opgezet. Elke pabo mocht een aantal docenten naar de training sturen en daarvoor werden ze zelfs betaald. Het trainingsmateriaal bestond uit een gestuurd gesprek, een vragenlijst cultuureducatie en een vragenlijst cultuureducatieve activiteit. Het leuke van de training was dat deze elke keer op een andere pabo plaatsvond. Zo kwam je telkens in een andere cultuur. Aan de ene kant zag je wat er gerealiseerd was, pareltjes, maar je zag ook waar collega s nog mee worstelden. De bedoeling van de training was om in elke opleiding het gesprek op gang te brengen over visie, inhoud en het belang van cultuureducatie. Daarbij diende de vragenlijst cultuureducatie om te kijken waar je nu precies stond. Tijdens de bijeenkomst is veel uitgewisseld over hoe je de directie en collega s van andere leergebieden warm kunt maken voor cultuureducatie. Kansen Van de Lavoir heeft weinig zicht op hoe andere pabo s de monitor en het handboek gebruiken. Voor onze pabo heeft het opgeleverd dat cultuureducatie breed gedragen werd en dat de directie daar helemaal achter stond. Inmiddels is er een nieuwe directie en moet ik opnieuw het gesprek aangaan over de positie van het vak. Dat is in een tijd waarin zo gefocust wordt op taal en rekenen niet makkelijk. Tegelijkertijd ziet ze ook wel weer kansen. Als straks de kennisbasis cultuureducatie geïmplementeerd moet worden, biedt dat een aanknopingspunt om daar weer op in te gaan en de positie van het vak te verstevigen. Ik denk wel dat ons curriculum van competentiegericht weer meer doelgericht is geworden. Natuurlijk hebben we de competenties niet helemaal losgelaten, maar we hebben bij alle beroepstaken doelen geformuleerd, die worden omgezet in toetscriteria. En daarbij wordt cultuurdragercultuuroverdrager op een aantal plekken benoemd

14 Veran keri ng Cultuur als cement van het curriculum Tot grote spijt van velen ontbreekt in het domein kunstzinnige oriëntatie nog de kennisbasis cultuureducatie Met een vaste plek in het curriculum worden culturele activiteiten van uitstapjes serieuze lesstof. Ze kunnen niet zomaar worden weggestreept als andere zaken tot prioriteit worden verheven. Twee cultuurwerkplaatsen hebben zich in het afgelopen jaar ieder op eigen manier ingespannen om cultuuronderwijs binnen het curriculum van hun pabo te verankeren. Tekst: Melissa de Vreede In september 2012 zijn 24 eerstejaarsstudenten begonnen met een bijzondere opleiding. Zij vormen samen de Cultuurklas van Pabo Hogeschool Leiden en gaan zich de komende vier jaar voorbereiden op hun toekomstige beroep als leerkracht annex cultuurcoördinator of wie weet? als medewerker educatie van een culturele instelling. De Leidse pabo is een grote opleiding met jaarlijks zo n zes tot acht groepen eerstejaars. Studenten met sportieve aspiraties kunnen zich sinds dit studiejaar aanmelden voor de specifieke Sportklas en studenten met een passie voor cultuur kunnen de Cultuurklas volgen. Houd je van dansen? Zing je graag of zit je op toneel? En vind je het leuk om basisschoolkinderen kennis te laten maken met kunst, media en cultureel erfgoed? Dan is de Cultuurklas iets voor jou!, aldus de website van Hogeschool Leiden. Extra competenties Cultuurnetwerk Nederland volgde het opzetten en ontwikkelen van het specifieke lesprogramma voor de Cultuurklas met belangstelling. Een dergelijke intensieve onderdompeling in kunst- en cultuuronderwijs biedt immers de kans op leerkrachten die het culturele klimaat op hun werkplek positief kunnen beïnvloeden. Afgestudeerden van de Cultuurklas ontvangen het icc-certificaat. De geïnteresseerde student krijgt de waarschuwing er rekening mee te houden dat de keuze een verzwaring van de studie betekent. Degene die dit traject volgt, krijgt namelijk naast het normale curriculum aanvullende opdrachten voor kunst, media en cultureel erfgoed. Ze verwerven met andere woorden extra competenties. Hiermee lijkt al enigszins tegemoet te worden gekomen aan wat in het advies van de Commissie Kennisbasis Pabo het profieldeel voor kunstzinnige oriëntatie heet. Naast het voor alle studenten verplichte kerncurriculum (basisdeel) is er voor wie wil ruimte voor verdieping dan wel profilering. Zo kan een basisschool in de toekomst een gedifferentieerd docententeam samenstellen, waarin leerkrachten elkaar aanvullen en ieder zijn eigen deskundigheid inbrengt. Stagescholen Voor de betrokken docenten van Pabo Leiden is de ontwikkeling van het specifieke curriculum voor de Cultuurklas én alle bijkomende organisatorische en praktische zaken een spannend proces. De grote lijnen voor de vier leerjaren liggen vast en ook over het eindprofiel van de student met een Cultuurklasdiploma op zak bestaat consensus. Maar de precieze invulling krijgt pas gaandeweg gestalte. Terwijl de eerstejaars met het eerste semester bezig zijn, leggen de pabodocenten de laatste hand aan de opdrachten voor het tweede semester. De pabodocenten hebben geprobeerd om zoveel mogelijk cultuuronderwijs te integreren in het reguliere eerstejaarscurriculum. Daarbij krijgen in de Cultuurklas reguliere opdrachten een kunst- en cultuurinvalshoek. Het meest hiervoor in aanmerking kwam een aantal stageopdrachten, waarbij studenten zich moeten verdiepen in zaken als lesaanpak en keuzes van de school. Daarvoor waren stagescholen nodig die kunst- en cultuureducatie hoog in het vaandel hebben. Dit bleek een van de knelpunten: anders dan in het voortgezet onderwijs bestaan er immers (nog) geen cultuurprofielscholen in het basisonderwijs. De pabo was voor het vinden van geschikte stagescholen afhankelijk van tips en suggesties die via via binnenkwamen. Extra struikelblok was dat veel basisscholen toch al niet graag stageschool voor eerstejaarsstudenten zijn. Renate Ammerlaan, samen met haar collega Rebecca van Ingen verantwoordelijk voor de Cultuurklas, zegt hierover: Stagescholen met een cultuurprofiel zijn zeldzaam. We hebben een overzicht gemaakt van scholen die meer dan gemiddeld aan cultuureducatie doen en slechts een aantal daarvan vonden we bereid om Cultuurklasstudenten te ontvangen. Er zijn bijvoorbeeld Jenaplanscholen die vanuit hun visie veel aan cultuureducatie doen, maar die willen geen eerstejaars. Ook een kunstmagneetschool waarmee we al heel lang goed contact hebben, wil dat niet, omdat het een school is in een achterstandswijk. Die scholen bewaren we dus voor de tweedejaars. Scholen voelden ook weinig voor het ontvangen van een groepje studenten. Het idee van meer studenten op één school moesten we dus laten varen. Nu laten we studenten halverwege het jaar wisselen om toch iedereen de kans te geven een semester stage te lopen op een school met extra aandacht voor cultuur. Intakegesprek Een andere onzekere factor was het aantal aanmeldingen voor de Cultuurklas. Te veel, waardoor selectie noodzakelijk zou zijn? Of juist te weinig, waardoor misschien combinaties met de reguliere paboklassen of met de Sportklas gemaakt moesten worden? Uiteindelijk bleek in deze eerste ronde geen van beide het geval: het aantal geïnteresseerde studenten was precies goed. En tot vreugde van de initiatiefnemers bestaat de klas niet uit alleen meisjes, maar doen er ook zeven jongens mee. Met alle kandidaten is een intakegesprek gevoerd zodat beide partijen weten waar ze aan toe zijn. Een aantal potentiële deel

15 nemers besloot op basis van het gesprek toch voor de gewone pabo te kiezen. Een aantal studenten is na de intakegesprekken uit eigen beweging afgevallen, vertelt Ammerlaan. Overigens waren dat studenten waar wij zelf ook al twijfels over hadden. Zij gaven als reden dat ze opzien tegen de zwaarte van het programma. Het ís inderdaad een verzwaring en om die reden raden we het mensen soms ook af, zoals een student met dyscalculie. Die moet al alle zeilen bijzetten met rekenen en dan is zo n extra cultuurtraject geen verstandige optie. De kersvers gestarte Cultuurklas heeft al voor het eerste onverwachte neveneffect gezorgd. Aan het eind van de introductieweek vindt traditiegetrouw De Parade plaats, een soort bonte avond. Wie zich daar nadrukkelijk manifesteerden laat zich raden: de studenten van de Cultuurklas. Kennisbasis cultuureducatie Tot grote spijt van velen ontbreekt in het domein Kunstzinnige oriëntatie nog de kennisbasis cultuureducatie (zoals in het domein Oriëntatie op jezelf en de Wereld nog de kennisbasis sociale redzaamheid ontbreekt). Degenen die al jaren bezig zijn cultuureducatie binnen hun pabo te verankeren en daarbij regelmatig forse tegenwind ondervinden, voelen zich in de steek gelaten. Immers, hoe kunnen ze hun directie nu overtuigen van het belang van cultuureducatie als er niet eens een plek voor is ingeruimd binnen de kennisbasis? De adviescommissie Kennisbasis Pabo heeft overigens beloofd dat de ontbrekende delen alsnog worden aangevuld en voert als verdediging voor het voorlopig! - weglaten van cultuureducatie en sociale redzaamheid aan dat deze beide kennisbases een ander karakter hebben dan de andere. In haar advies Een goede basis (2012) schrijft ze: Ze gaan niet over een schoolvak, maar over thema s en vaardigheden die groepen vakken met elkaar verbinden, ook wel educaties genoemd. Het ligt voor de hand om de thema s in deze educaties te verweven met de betreffende vakken. Voorbeelden: aandacht voor milieueducatie raakt aan een scala van vakken; hetzelfde geldt voor aandacht voor ons cultureel erfgoed. De beide aangeleverde kennisbases pasten niet zonder meer in de door ons voorgestelde structuur. Het lukte niet om op basis van de stukken in kort tijdsbestek te komen tot een acceptabel resultaat. Wij zijn van mening dat het hier om belangrijke thema s gaat die nog een serieuze ontwikkelslag verdienen. Inventarisatie Een van de pabo s die er last van heeft gehad dat de kennisbasis cultuureducatie nog geen plek heeft in het advies, is Fontys Hogeschool Kind & Educatie (FHKE). Deze opleiding omvat vijf pabo s op vijf locaties (Den Bosch, Venlo, Veghel, Eindhoven en Tilburg). Op alle vijf heeft cultuureducatie - of cultuuronderwijs zoals het steeds vaker wordt genoemd een plek binnen het curriculum. Maar wat is die plek en hoe wordt die ingevuld? Dat wilde een aantal kunstvakdocenten graag weten om vervolgens te komen tot één curriculum voor de nieuwe FHKE. Bij het vormgeven van dit curriculum wilden de docenten aansluiten bij de kennisbasis cultuuronderwijs. Het voorlopig uitblijven van deze kennisbasis heeft de initiatiefnemers er niet van weerhouden te starten. De inventarisatie van de huidige programma s en activiteiten voor cultuureducatie op de vijf pabo s is degelijk aangepakt, met de Cultuurmonitor PO als leidraad. Allereerst werd een uitvoerige digitale vragenlijst verstuurd aan alle 151 docenten aan de vijf pabo s. De respons was 43% (65 docenten). Vervolgens werden alle studenten (23) die de minor cultuuronderwijs hebben gevolgd, gevraagd naar hun herinneringen aan en mening over deze minor. Als derde actie zijn sleutelfiguren geïnterviewd om te achterhalen hoe het curriculum op iedere locatie concreet vorm krijgt: welke activiteiten worden ondernomen, wat is de visie op cultuuronderwijs en met welke partners wordt samengewerkt? De uitkomsten van deze drie onderdelen zijn ten slotte voorgelegd aan een aantal in- en externe betrokkenen om conclusies te checken en waar nodig extra informatie naar boven te halen. Doel was ook om te kijken waar kansen en bedreigingen lagen. Positieve houding Zowel docenten als studenten blijken over het algemeen een positieve tot zelfs zeer positieve houding te hebben tegenover cultuuronderwijs. De docenten vinden dat de cultuuronderwijsvakken in belangrijke mate bijdragen aan creativiteit, fantasie en nieuwsgierigheid en aan in hun ogen essentiële beroepstaken als inspireren, visie ontwikkelen en ontwerpen. De meesten geven te kennen zelf graag een rol te spelen binnen cultuuronderwijs. Ze zijn ook bereid tot professionalisering, zij het bij voorkeur niet door een cursus te volgen. Liever leren zij van hun collega s in de kunstvakken. Ook bezoek aan culturele instellingen vinden ze aantrekkelijk. Op de Fontys Pabo s krijgt dans verreweg de minste aandacht en wint beeldend van muziek en drama. Alleen Tilburgse docenten en studenten vermelden ervaringen met dans; deze pabo heeft dan ook als enige een vakdocent dans in dienst. Gevraagd naar excursies herinneren studenten zich vooral de meest recente uitstapjes. Voor materieel erfgoed weet bijna niemand een voorbeeld te noemen, terwijl later uit de antwoorden blijkt dat bijvoorbeeld een bezoek aan Kamp Vught is gebracht. Kennelijk wekt het begrip materieel erfgoed geen associaties met een dergelijk excursiedoel. De docenten hebben hiervan alvast geleerd dat zij hun activiteiten nadrukkelijker van labels moeten voorzien, zodat studenten ze beter kunnen plaatsen en wellicht ook beter onthouden. Hobbels Als hobbels op de weg naar een geïntegreerd curriculum cultuuronderwijs komen uit het Fontys-onderzoek een aantal overbekende zaken naar voren. Met stip op nummer 1 staat tijdgebrek. Druk, druk, druk, schrijft een aantal respondenten als antwoord op de vraag naar ervaren belemmeringen. Ook varianten als gebrek aan ruimte, rust en middelen en de dwang van de roosters worden herhaaldelijk genoemd. Eén docent verwoordt de door hem gevoelde belemmeringen als volgt: Bureaucratie, roostering en formats kunnen spontane en verrassende processen volledig blokkeren en in de wielen rijden. Binnen heldere kaders moet mijns inziens juist heel veel vrijheid worden gegeven. Zo kan een onorthodoxe kijk op dingen een plek krijgen en kan je samen met studenten een avontuur en een gesprek aangaan. Samen naar oplossingen zoeken. Dat is toch het mooiste dat je kan nastreven? Een ander knelpunt dat herhaaldelijk genoemd wordt, is de nadruk in de opleiding op kennis en de toetsing daarvan. Respondenten pleiten voor meer vrijheid bij de invulling en vormgeving van de verschillende domeinen én voor cross-overs. Hokjesdenken en teveel nadruk op kennis, kennis en nog eens kennis. Dát is het probleem, zegt iemand. Sommige locaties zitten erg vast aan strakke patronen. Ik denk dat we ondernemerschap en een bredere invulling van bijvoorbeeld de stage echt ruimte moeten gaan geven, vindt een ander. Hoe zou het allemaal beter kunnen? Ook daarover lijken de opvattingen redelijk eensluidend. Benut de talenten en de kennis van collega s, is een tip die herhaaldelijk opduikt. Een van de respondenten suggereert een Dag van de verborgen talenten te organiseren om te makelen, te organiseren, te koppelen, te verbinden én te vieren. Op die dag zou niet alleen de aanwezige expertise kunnen worden geïnventariseerd, maar zou ook gekeken kunnen worden hoe je krachten kunt bundelen. Dergelijke tips sluiten aan bij de eerdere wens om van elkaar te horen en te leren. In uitwisseling liggen dus zeker kansen voor de vormgeving van een curriculum cultuuronderwijs dat, om de adviescommissie Kennisbasis Pabo te citeren, de vakken verbindt. Wie weet gaat dan de wens van een van de respondenten in vervulling: Ik zou cultuuronderwijs als kapstok of als cement voor de andere vakken willen zien. Draagvlak Als het aan de adviescommissie ligt, kiest iedere pabo haar eigen invulling voor cultuureducatie. Want wanneer hun advies wordt overgenomen, volgen studenten in de toekomst naast het afgesproken kerncurriculum een of meer profieldelen. En blijven zij zich ook tijdens hun werkzame leven nog verder scholen. Zoals gezegd kijken pabo s met spanning uit naar de precieze plek die cultuuronderwijs in het kerncurriculum en het profieldeel zal krijgen. Maar diverse pabo s hebben zich al flink ingespannen om een curriculum cultuureducatie vorm te geven en namen ieder op eigen wijze - een voorschot op de uitkomsten. Voor de positionering van cultuuronderwijs binnen het curriculum is draagvlak bij het management en de collega s onontbeerlijk. Zonder steun van de adviescommissie Kennisbasis Pabo, maar ook van de HBO-raad, de PO-Raad, de Onderwijsraad, de Raad voor Cultuur en het Ministerie van OCW gaat alle aandacht uit naar taal en rekenen in de beperkte opvatting van deze vakgebieden zoals vele politici en andere sleutelfiguren deze de laatste jaren bezigen. Hopelijk dragen de in de cultuurwerkplaatsen opgedane ervaringen ertoe bij dat nut en noodzaak van verankering van cultuuronderwijs in het pabocurriculum worden gezien én erkend. Als hobbels op de weg naar een geïntegreerd curriculum cultuuronderwijs staat tijdgebrek met stip op nr

16 Nicole van Son was tot voor kort directeur van de pabo van Avans Hogeschool Breda. Op haar opleiding heeft ze voortdurend gehamerd op het belang van cultuureducatie, voor studenten èn voor basisschoolleerlingen. Cultuureducatie is onderdeel van het echte leven Kijk eens naar kinderen. Vanaf dat ze heel klein zijn, zijn ze nieuwsgierig en creatief. Dat is de ideale voedingsbodem om te leren. Nicole van Son hoeft niet lang na te denken over de vraag waarom cultuureducatie van belang is voor pabo s. Daarbij is cultuureducatie onderdeel van het echte leven, het opent ook vele deuren op cognitief gebied. Tekst: Peter Zunneberg 28 Achterstand Zelf heeft Van Son van huis uit onvoldoende belangstelling voor cultuur meegekregen. Ik had daardoor minder goed leren kijken en ik voelde me daardoor enorm op achterstand gezet. Dat heb ik later allemaal moeten inhalen. Ook nu nog zijn er kinderen die helemaal nooit in aanraking komen met cultuur. Moeten we hen op dit gebied dan met een achterstand laten beginnen? Van Son vindt van niet. Cultuureducatie is net als wetenschap en techniek en uiteraard net als taal en rekenen iets wat als basis in kinderen ontwikkeld moet worden. Creativiteit en kritisch vermogen zijn de belangrijkste vaardigheden waarmee je kinderen toekomstbestendig kunt maken. Die houding verlangt Avans ook van haar studenten. Vanaf leerjaar 1 hebben wij onze studenten altijd geleerd om alles wat er op hen afkomt in twijfel te trekken. Of dat nou om rekenen of bewegingsonderwijs gaat. Altijd willen we dat ze bij zichzelf nagaan hoe zij zich erbij voelen en of het wellicht ook anders kan. Zo gaan ze meer out of the box denken. Ik weet het, het is een platgetrapt begrip. Maar in het primair onderwijs gebeurt het veel te weinig. Van Son is niet bang dat pabostudenten straks daarvoor met al hun kennis en ervaring in hun eerste werkkring geen gehoor zullen vinden. Ik heb niet het idee dat wij zaaien in dorre grond. Wij zijn een opleidingsschool en hebben daar van het ministerie ook een keurmerk voor gekregen. Wij willen nadrukkelijk de opleider zijn voor scholen in West-Brabant. Dat weten de scholen ook en die werken graag met ons samen. Wij willen creatieve en kritische studenten afleveren die willen excelleren en die bij- Creativiteit en kritisch vermogen zijn de belangrijkste vaardigheden om kinderen toekomstbestendig te maken voorbeeld beschikken over onderzoeksvaardigheden. Wij hebben gekozen voor kwaliteit en keuzemogelijkheden boven kwantiteit. Daarom vragen we misschien ook wel meer van onze studenten dan de gemiddelde hbo-opleiding. Verwondering Op pabo Avans heeft cultuureducatie een stevige plek in het curriculum. Dat begint al in het eerste leerjaar waarin studenten worden meegenomen in verwondering, zoals Van Son het noemt, op bezoek in musea en bij kunstenaars. Ook in het tweede en derde jaar is er veel aandacht voor cultuureducatie, onder meer in de minor in het derde jaar. En in het vierde jaar doet een deel van de studenten praktijkgericht onderzoek naar cultuureducatie op verzoek van scholen. We zijn vier jaar geleden met de minor begonnen. We hadden vijftien studenten nodig om rendabel te zijn. Er kwamen er maar vier. Toch zijn we gestart. Het jaar erop hadden we acht studenten, nu zijn het er zestien. Dat onderstreept nog maar eens hoe belangrijk we cultuureducatie vinden. 29

17 Educati ef ontwerpen Een krachtige leeromgeving maak je zelf Educatief ontwerpen staat centraal in de cultuurwerkplaatsen van de pabo s van de Iselinge Hogeschool in Doetinchem en Stenden Hogeschool in Meppel. Twee betrokken docenten leggen uit waarom educatief ontwerpen een belangrijke vaardigheid is voor aankomende leerkrachten. Tekst: Marije Visser Mooi onderwijs Educatief ontwerpen is het ontwikkelen van een samenhangend leerarrangement. Het is het vertalen van een onderwerp naar een specifieke doelgroep en het toepassen van didactische middelen om kennisdoelen, vaardigheidsdoelen of attitudedoelen te realiseren. In de cultuurwerkplaatsen van Iselinge Hogeschool staat educatief ontwerpen centraal. Mieke Knaapen, vakdocent beeldend, legt uit waarom: Wij vinden het belangrijk om de ogen van studenten te openen voor de wereld om hen heen en de mogelijkheden die deze biedt voor mooi onderwijs. Je kunt de culturele omgeving alleen inzetten in je onderwijs als je ook in staat bent zelf onderwijs te ontwikkelen. Studenten maken in het eerste jaar een culturele kaart en maken daardoor kennis met de omgeving van hun stageschool. Ze gaan op onderzoek uit en realiseren zich dat kinderen op dezelfde manier ook onderzoek kunnen doen in die omgeving. Dat is al een eyeopener, vertelt Knaapen. Daarnaast zetten we kunstenaars in om te ontregelen, om studenten te leren out of the box te denken en te laten zien dat je ook andere paden kunt bewandelen en je eigen creativiteit in kunt zetten om te werken met kinderen. Want het gaat om de kinderen en hoe je die kunt motiveren en inspireren. De student moet ook leren te genieten van wat de kinderen in huis hebben. Dat is heel veel en als je dat ziet en meeneemt in je lessen, komt je onderwijs op een hoger plan. Je kunt de culturele omgeving alleen inzetten in je onderwijs als je ook in staat bent zelf onderwijs te ontwikkelen Ook Jaap Tuit, vakdocent geschiedenis en projectleider van de cultuurwerkplaats van de pabo in Meppel onderstreept het belang van educatief ontwerpen. In het onderwijs van de toekomst hebben kinderen de regie over hun eigen leerproces. Daarom moet de leerkracht in staat zijn om een krachtige leeromgeving te ontwikkelen en moderne media in te zetten. Voor het buitenschools leren is het prikkelen en ontwikkelen van onderzoeksvaardigheden bij kinderen belangrijk. Dat leert een student door zelf educatief materiaal te ontwikkelen. In een krachtig educatief ontwerp is de verbinding tussen binnen- en buitenschools leren een voorwaarde. Educatief ontwerpen is op de pabo in Meppel gekoppeld aan cultuureducatie, omdat die een aanspraak doet op meer intelligenties. Kunstketting In Doetinchem begint de training in educatief ontwerpen met het zelf ervaren van wat kunstarrangementen teweeg kunnen brengen. Knaapen: Studenten ontdekken hoe leuk kunst is en wat creativiteit kan doen voor je. Het wordt iets van waarde wat ze ook met kinderen willen doen. De tweedejaars krijgen bijvoorbeeld een kunstketting voorgeschoteld: een vakdocent geeft in een donkere, theatrale setting een minivoorstelling, daarop reageert een andere docent met muziek, de reactie hierop wordt in een dans gevat en als laatste schildert (letterlijk) een vakdocent zijn reactie. Dit wordt met opzet heel spannend en groots gebracht om verbazing en 30 31

18 Bekijk het De educatieve ontwerpen van studenten van Iselinge Hogeschool zijn te bekijken op: https://sites.google.com/a/ijsselgroep.nl/filokunst/ De educatieve ontwerpen van studenten van de Stenden Pabo Meppel zijn te bekijken op: nieuwsgierigheid te creëren. Het draait daarbij om de vraag wat doet het met je? Vervolgens gaan studenten zelf aan de slag om een soortgelijke kunstketting te maken. Er zijn workshops dichten, beeldend, muziek en dans. Alle groepen presenteren hun kunstketting en worden geprikkeld om de vertaalslag te maken naar een dergelijk arrangement voor kinderen. Dit noemen we een kunstsamenhangactiviteit, vertelt Knaapen. Zo is er ook een interactieve theatervoorstelling met kunst en filosofie. In al die kunstsamenhangactiviteiten zijn studenten bezig met educatieve ontwerpen. Daarnaast zijn er ondersteunende ateliers waar het zwaartepunt ligt op kennis over materialen, technieken en didactische aspecten. In Meppel is educatief ontwerpen in het curriculum verschoven van het eerste naar het derde en vierde jaar. We wilden voorkomen dat de studenten op stagescholen al gevormd werden tot leerkrachten die alleen methodes gebruiken en die niet van de geijkte paden durven af te wijken, vertelt Tuit. Maar dit bleek veel te moeilijk voor de studenten, ze hadden eerst input nodig over leerprocessen, didactiek en pedagogiek. Nu leren studenten in hun eerste jaar juist om met de methodes te werken en gaan ze daarna pas bezig met het ontwikkelen van die krachtige leeromgeving. Dit gebeurt in een projectweek waarbij ook aandacht is voor vernieuwingsonderwijs. Studenten kunnen dan vanuit het gedachtegoed van bijvoorbeeld Jenaplan of ontwikkelingsgericht onderwijs educatieve ontwerpen maken. Beroepsprakrijk Prangende vraag is hoe deze aandacht voor educatief ontwerpen zich verhoudt tot de beroepspraktijk. Dat is een voordurend aandachtspunt, want wij willen graag dat scholen nieuwe leerkrachten de kans bieden om zelf educatieve ontwerpen te maken, vertelt Knaapen. De pabo van Iselinge Hogeschool werkt daar op drie manieren aan. Derdejaarsstudenten doen een schoolontwikkelthema op hun stageschool, vaak op het gebied van cultuureducatie en daarmee brengen ze het educatief ontwikkelen de school in. Ten tweede organiseert de pabo veldcontactdagen voor scholen. Daar komen ook cultuureducatie en filosofie aan de orde en deelt de pabo verworvenheden met het veld. Ten slotte werkt de pabo nauw samen met veertien opleidingsscholen. Via de interne opleider wordt kennis vanuit de pabo op teamniveau gedeeld; ook kan een pabodocent een presentatie geven. Of afgestudeerden in hun baan ook daadwerkelijk educatief ontwerpen hebben we Zodra afgestudeerden op een school gaan werken, worden ze ingekapseld door de bestaande manier van werken nooit onderzocht, vertelt Knaapen. Ik krijg van hen wel te horen dat ze soms door een barrière moeten op school. En dat scholen weinig materialen hebben, bijvoorbeeld apparatuur of krijt. Ook zijn sommige jonge leerkrachten bang voor ordeproblemen, juist als ze van de gebaande paden afgaan. Alsof de methode een garantie is voor orde. Tuit ziet in de praktijk dat het moeilijk is bepaalde patronen op de basisscholen te doorbreken. Het is waar dat zodra afgestudeerden op een school gaan werken, ze worden ingekapseld door de bestaande manier van werken. Ze moeten zich houden aan een strikt programma van methodes die helemaal doorgewerkt moeten zijn aan het eind van het jaar. Een beleid dat ontstaat onder de druk van de onderwijsinspectie, Cito, kritische ouders en de score in de Schoolprestatielijst van dagblad Trouw. Met het gebruik van een eigen educatief ontwerp neem je als leerkracht een risico, de uitkomst is niet van te voren bekend. Tuit denkt dat patronen van hoe studenten zelf ooit les hebben gehad, hardnekkig zijn. Die patronen zijn door al die uren in de schoolbanken behoorlijk ingesleten. En daar vallen jonge leerkrachten onder werkdruk op terug. Kennisniveau Gevraagd naar de kwaliteit van de educatieve ontwerpen van studenten binnen de cultuurwerkplaatsen antwoordt Tuit dat de beoordeling van de leeropbrengsten lastig is. Juist omdat educatief ontwerpen procesgericht is. Methodes zijn vaak resultaatgericht. Dit is iets waar we als pabo over nadenken en waar onze studenten ook in moeten worden opgeleid. Tuit merkt dat de verwachtingen van stagescholen over educatieve ontwerpen van studenten te hoog zijn. Dat komt onder meer omdat het een nieuw terrein is, waar ook mentoren op de stagescholen weinig goede feedback op kunnen geven. Ook is er vaak weinig tijd voor goed inhoudelijk onderzoek. Je moet als educatief ontwikkelaar wel boven de materie staan om de vertaalslag voor kinderen te kunnen maken. Knaapen ziet over de hele linie een nieuwe manier van informatieverwerking bij studenten. Meer sociaal-constructivistisch. Ze kunnen echt goed multitasken, gebruikmaken van nieuwe media en snel informatie verzamelen. En zo leren kinderen ook steeds meer. Het kennisniveau schiet daarentegen soms tekort, vooral bij cultuureducatie. Ze hebben geen kennis over kunstgeschiedenis of de manier waarop kinderen naar kunst kunnen kijken, zoals de vijf brillen van Parsons. We kunnen in vier jaar pabo niet al die kennis overbrengen. We willen ze wel stimuleren om zelf op onderzoek uit te gaan. Dat lukt het beste door het onderwijs zo in te richten dat studenten ervaren dat bepaalde kennis urgent wordt. Ze ontwikkelen zich van cultuurdrager naar cultuuroverdrager en in die laatste rol wordt kennis urgent. Het stellen van een goede vraag, waarbij nagedacht is over hoe leerprocessen werken, blijkt lastig voor studenten. Iselinge Hogeschool wil studenten daar instrumenten voor geven. Daarom zijn denkvaardigheden (thinking skills) een speerpunt van de school: Hoe kun je kinderen mobiliseren tot nadenken? Daarom zijn we nu begonnen met filosoferen. Stopmotion Technische mogelijkheden en vaardigheden van leerlingen maakt educatief ontwerpen voor aankomende leerkracht laagdrempeliger. Knaapen wijst op het ict-project Leren van de toekomst waarbij Iselinge Hogeschool ook betrokken is. We stimuleren studenten na te denken over hoe je op een slimme manier ict kunt toepassen in je onderwijs. Daar zijn goede voorbeelden van ontwikkeld in de opleiding bijvoorbeeld routes rondom de school met mobieltjes, gebruik van QR-codes voor korte instructies op een specifieke plek en de ontwikkeling van eenvoudige games. Het maakt onderwijs leuker en afwisselender, voor de studenten en kinderen (zie ook pagina 54-55). Door het gebruik van foto s en bewegende beelden vindt er heel andere kennisoverdracht plaats. Studenten hebben bijvoorbeeld prachtige stopmotionfilmpjes gemaakt over de zintuigen. Daarbij is het delen van educatieve ontwerpen of lessen via internet ook een stuk gemakkelijker en daar maken pabo s en leerkrachten volop gebruik van

19 Je brengt een creatief proces op gang bij kinderen Gerda van der Heide is student op de pabo van de Noordelijke Hogeschool Leeuwarden, Naomi Spoelstra volgt daar de lerarenopleiding beeldende kunst & vormgeving. Samen namen ze deel aan de cultuurwerkplaats Toeval Gezocht. Het moeilijkste was nog om de kinderen helemaal los te laten, zegt pabostudent Gerda van der Heide. Je hebt toch de neiging om kinderen te begeleiden. Samen met Naomi Spoelstra nam ze deel aan de cultuurwerkplaats die in het teken stond van het landelijke project Toeval Gezocht. Het ontdekkend laten leren van jonge kinderen stond hierin centraal. Tekst: Peter Zunneberg Vuilniszakken Bijna twee maanden werkten de studenten samen met een kunstenaar op een basisschool. Bij die school was een groot veld dat afgezet was met een hek, vertelt Spoelstra. Dat veld hebben we de kinderen laten ontdekken. Sommigen waren vooral in het hek geïnteresseerd. Zij begonnen er met stokken tegenaan te slaan om te horen wat voor geluid dat maakte. Anderen wilden graag over het hek. Door met hen te praten over wat ze daarvoor nodig hebben, breng je een creatief proces op gang. Deze leerlingen hadden bedacht om een bakje te maken met vuilniszakken als ballonnen en er dan overheen te vliegen. Toeval Gezocht sluit aan bij de ideeën van Reggio Emilia. Het schoolteam had daar al een studiereis naar ondernomen. Voor ons was het interessant om te zien waar kinderen mee komen, wat ze bedenken en wat ze willen, vertelt Van der Heide. We hebben ze ook met opzet vooraf geen materiaal gegeven. Ze moesten zelf bepalen waar ze behoefte aan hadden. Na elk dagdeel met de kinderen volgde er een evaluatie van de ochtend met de groepsleerkracht van de basisschool en begeleiders van het project. Daarin kwamen onder meer vragen aan de orde als Wat heb je zien gebeuren? en Wat kun je volgende keer doen om ze een stap verder te laten zetten? Eyeopener Beide studenten zijn erg enthousiast over de cultuurwerkplaats. Voor hen was de werkwijze een eyeopener. In principe word ik opgeleid voor het voortgezet onderwijs, zegt Spoelstra. Het was voor mij dan ook heel bijzonder om nu te werken met jonge Het moeilijkste was om de kinderen helemaal los te laten kinderen. Als je hen vrijheid geeft, zie je dat ze daar ook gebruik van maken en dat ze heel mooie dingen doen. Maar ook de reflectie vonden beiden waardevol. Doordat je zo bewust observeert wat de kinderen doen en nadenkt over hoe je daarmee om moet gaan, raak je je ook meer bewust van je eigen handelen. En je leert ook van elkaar. Zo was er op een dag een natuur- en techniekdocent aanwezig. Zij zag hoe kinderen techniek toepasten, zoals het experimenteren met zwaartekracht of met meten. De beeldend kunstenaar waren de beeldende dingen opgevallen, de groepsleerkracht had vooral oog voor de samenwerking tussen de kinderen en Van der Heide zag juist het plezier in het spel van de kinderen. Zo heeft iedereen input vanuit zijn eigen achtergrond. Toeval Gezocht heeft ook op andere plekken projecten uitgevoerd. Er komt een landelijke afsluiting met een symposium en een tentoonstelling. Van der Heide en Spoelstra hadden er nog wel even mee door willen gaan. Vooraf hadden ze niet gedacht dat het zoveel indruk op ze zou maken. Ik kan het iedereen aanraden, zegt Van der Heide, omdat je er zelf ook heel veel van leert

20 vakoverstijgen d werken Creatief proces in een snelkookpan Om vakoverstijgend te kunnen werken moeten leerkrachten hun eigen creativiteit weten aan te boren. Vanuit die gedachte ontwikkelde Pabo Inholland in Haarlem twee projecten waarin ze studenten onderdompelden in kunst en erfgoed. Tekst: Marije Visser In 2010 is Passie(f) ontwikkeld met subsidie vanuit het Paboproject, in 2012 volgde Levend Erfgoed. Beide projecten zijn geconcentreerd in één week. In vijf dagen werden tweedejaarsstudenten ondergedompeld in kunst en cultuur en als in een snelkookpan klaargestoomd om een vakoverstijgend lesproject te kunnen ontwikkelen. In de projectweek kwamen de vier fasen van het creatieve proces aan bod: ideeën verzamelen, ordenen en selecteren, vormgeven en presenteren. Passie Hans van Eerden, muziekdocent in Haarlem en projectleider van Passie(f) licht de doelstellingen van dit project toe: We willen bewerkstellingen dat studenten hun eigen artisticiteit of vermogen om te creëren ontdekken om dit vervolgens in te kunnen zetten bij alle vakken. Daartoe gaan studenten terug naar eigen culturele sleutelervaringen en plaatsen ze deze op een tijdbalk. De rol van de leerkracht als cultuurdrager staat hierbij centraal. Daarnaast ontmoeten studenten kunstenaars. Ze bezoeken het atelier of de werkplek van de kunstenaar en maken kennis met diens manier van werken door een interview met hem te houden. Deze kunstenaars zijn BIK ers (beroepskunstenaar in de klas) en hebben educatieve vaardigheden in huis om met de studenten samen te werken in een workshop, vertelt Van Eerden. Dit werkt ontregelend. Het laat studenten zien dat als je vanuit je eigen passie werkt, je heel goed cultuuroverdrager kunt zijn. Inspiratiebron voor dit projectonderdeel vormde David Hargreaves theorie over mini-trauma s. De ontmoeting met de culturele beroepsbeoefenaar vormt een positieve traumatische ervaring, waarmee de intrinsieke motivatie van de student wordt gevoed. Uiteindelijk bewerkstelligen we daarmee dat studenten hun eigen creativiteit durven in te zetten voor de ontwikkeling van cultuureducatie. Dat kan in een groot, schoolbreed project zijn, maar ook iets kleins zijn als een eigen draai geven aan een methodeles. Dat is afhankelijk van het talent van de student en de culturele omgeving van de school. Maar doel is altijd om nog beter aan te sluiten bij de belevingswereld van de kinderen. Oorlogsmuziek Het project Levend Erfgoed is een logische vervolgstap. In dit project zijn de kunstvakken en kennisoverdracht gecombineerd, vertelt projectleider en dramadocent Loes Bastiaansen. Er wordt van de studenten verwacht dat ze op creatieve wijze de inhoud tot leven laten komen (zie ook pagina 52-53). Het overkoepelende thema in 2012 was oorlog en de eigen culturele omgeving was uitgangspunt. Hier in Haarlem en omstreken kom je dan uit bij drie belangrijke gebeurtenissen en fenomenen uit verschillende tijdvakken: het beleg van Haarlem, de Stelling van Amsterdam en de Tweede Wereldoorlog, vertelt Jilles de Kooker, docent geschiedenis. Van elke periode zijn nog tastbare resten, zoals archiefbronnen, een kogel, de forten van de Stelling, gedenkplaten en een huis met een schuilplek voor onderduikers dat nu als museum is ingericht. In de eerste twee dagen kregen studenten vooral heel veel informatie. Zo gaf de docent geschiedenis een inhoudelijke workshop over het thema oorlog, verzorgde Plein C een workshop met voorbeelden van bestaand lesmateriaal over de Stelling van Amsterdam en waren er drama- en muziekworkshops. Van Eerden liet bijvoorbeeld muziek over oorlog uit verschillende periodes horen, van de Missa L Homme armé, een Frans volksliedje bewerkt tot verschillende missen tot een protestsong uit de jaren zeventig. Daarna gingen studenten zelf aan de slag, heel eenvoudig met keyboard, telefoon of computer. Uiteindelijk resulteerde dat bijvoorbeeld in een hoorspel over verzetsstrijdster Corry ten Boom, waarbij ze bestaande muziek en bodysounds gebruikten. Ook is er een muziekstuk gemaakt waar de verveling van afdroop, als symbool voor het leven van soldaten in de forten van de Stelling van Amsterdam tijdens de Eerste Wereldoorlog, dat voornamelijk uit wachten bestond. Bastiaansen greep bij de dramaworkshop terug naar de in het eerste jaar behandelde spelvormen. Dit was een mooie vervolgstap: welke spelvorm ligt je en welke vorm leent zich voor een vertaling van deze inhoud naar de kinderen? Een mooi resultaat was bijvoorbeeld een serie tableaus vivants over het beleg van Haarlem. Daarnaast gaf Fred Rosenhart, initiatiefnemer en acteur van Stichting Living History, een workshop over theater als middel. De voorstellingen van deze stichting worden gespeeld op erfgoedlocaties zoals Museum de Cruqiuis, Teylers Museum en Fort Vijfhuizen. Rosenhart gaf verder met zes studenten een theatrale rondleiding op het fort van Spaarndam. Fred was de ontregelende factor in de projectweek, vertelt Bastiaansen. En de zes studenten hebben bij hun medestudenten echt respect afgedwongen door hun lef en creatieve inbreng. Hiermee werd de lat hoog gelegd voor de presentaties aan het eind van de week. Vakkenintegratie levert rijker onderwijs op dat meer gebaseerd is op de werkelijkheid 36 37

Brabantse aanpak Cultuureducatie met Kwaliteit

Brabantse aanpak Cultuureducatie met Kwaliteit Brabantse aanpak Cultuureducatie met Kwaliteit Hoe breng je meer lijn en structuur in je cultuureducatie en hoe werk je gericht aan de persoonlijke (creativiteits)- ontwikkeling van leerlingen? Basisscholen

Nadere informatie

Het beleidsplan cultuureducatie

Het beleidsplan cultuureducatie Het beleidsplan cultuureducatie Beleidsplannen voor cultuureducatie kunnen variëren van 1 A4 tot een compleet beleidsplan. Belangrijk hierbij is dat het cultuureducatiebeleid onderdeel is van het schoolplan.

Nadere informatie

Cultuurbeleidsplan 2015-2019

Cultuurbeleidsplan 2015-2019 CBS Maranatha Hoogklei 7, 9671 GC Winschoten Cultuurbeleidsplan 2015-2019 1. Inleiding Dit is het cultuureducatieplan van de CBS Maranatha in Winschoten. Een plan dat is opgesteld om een bijdrage te leveren

Nadere informatie

Bestuurlijk kader Cultuur en Onderwijs

Bestuurlijk kader Cultuur en Onderwijs Bestuurlijk kader Cultuur en Onderwijs Cultuuruitingen spelen een belangrijke rol in de samenleving en in het leven van mensen. Cultuur vertegenwoordigt daarbij zowel een maatschappelijke, een artistieke

Nadere informatie

Alvast hartelijk dank voor het invullen! De teams van Kunststation C, IVAK de Cultuurfabriek, Cultuur Educatie Stad en Museumhuis Groningen

Alvast hartelijk dank voor het invullen! De teams van Kunststation C, IVAK de Cultuurfabriek, Cultuur Educatie Stad en Museumhuis Groningen Wij verzoeken u vriendelijk de volgende vragen over cultuureducatie op uw school te beantwoorden. Uw antwoorden zijn voor ons van groot belang om de ondersteuning van cultuureducatie op de scholen de komende

Nadere informatie

Kleine Gartmanplantsoen 21 1017 RP Amsterdam T 020 620 9567 info@mocca-amsterdam.nl www.mocca-amsterdam.nl. Stappenplan cultuureducatiebeleid

Kleine Gartmanplantsoen 21 1017 RP Amsterdam T 020 620 9567 info@mocca-amsterdam.nl www.mocca-amsterdam.nl. Stappenplan cultuureducatiebeleid Kleine Gartmanplantsoen 21 1017 RP Amsterdam T 020 620 9567 info@mocca-amsterdam.nl www.mocca-amsterdam.nl Stappenplan cultuureducatiebeleid Inleiding Dit stappenplan is een handreiking om te komen tot

Nadere informatie

Cultuur op school; een hele kunst

Cultuur op school; een hele kunst G:\Beleid & Regelingen\Beleid\Cultuur op school een hele kunst.doccultuur op school; een hele kunst - 1 - ONDERWIJSPR PR1MAIR Openbaar Primair Onderwijs Krimpenerwaard, Montfoort & Oudewater Cultuur op

Nadere informatie

PRESENTEERT. onderwijsteam MIKspecials. onderwijsteam MIKxer. onderwijsteam deskundigheidsbevordering

PRESENTEERT. onderwijsteam MIKspecials. onderwijsteam MIKxer. onderwijsteam deskundigheidsbevordering PRESENTEERT onderwijsteam MIKspecials onderwijsteam MIKxer onderwijsteam deskundigheidsbevordering Deskundigheidsbevordering De nieuwe beleidsperiode voor cultuureducatie is op 1 januari 2013 van start

Nadere informatie

Samenvatting en conclusies

Samenvatting en conclusies Samenvatting en conclusies Bron: De duizendpoot onder de loep / P. van der Zant, 2009 Cultuurnetwerk Nederland voert in opdracht van het ministerie van OCW een vierjarig project (2009-2012) uit met als

Nadere informatie

KEK DE FRIESE MEREN: VINDBAARHEID EN VERBONDENHEID

KEK DE FRIESE MEREN: VINDBAARHEID EN VERBONDENHEID KEK DE FRIESE MEREN: VINDBAARHEID EN VERBONDENHEID Aanleiding: Scholen in de regio hebben geen behoefte aan een verruiming van het aanbod, maar aan het inzichtelijk maken van het aanbod en de keuzemogelijkheden,

Nadere informatie

CKV Festival 2012. CKV festival 2012

CKV Festival 2012. CKV festival 2012 C CKV Festival 2012 Het CKV Festival vindt in 2012 plaats op 23 en 30 oktober. Twee dagen gaan de Bredase leerlingen van het voortgezet onderwijs naar de culturele instellingen van Breda. De basis van

Nadere informatie

EtuConsult. cursus Cultuur en Creativiteit. Voor pedagogisch medewerkers

EtuConsult. cursus Cultuur en Creativiteit. Voor pedagogisch medewerkers EtuConsult cursus Cultuur en Creativiteit in de BSO Voor pedagogisch medewerkers Cultuureducatie is belangrijk voor de ontwikkeling van kinderen. Daarom bieden steeds meer bso s culturele activiteiten

Nadere informatie

Cultuureducatie in het basisonderwijs

Cultuureducatie in het basisonderwijs Cultuureducatie in het basisonderwijs Gemeente Westland Nulmeting Inleiding Teneinde aan het einde van het programma Cultuureducatie met Kwaliteit (CMK) vast te kunnen stellen wat de bereikte resultaten

Nadere informatie

Beweging die nu te zien is m.b.t. cultuureducatie binnen het primair onderwijs

Beweging die nu te zien is m.b.t. cultuureducatie binnen het primair onderwijs Bijlage 2 Aanvraag Cultuureducatie met Kwaliteit in het Primair Onderwijs 2013 2016 Opgesteld door Cultura in samenwerking met de en besproken met Fonds Cultuurparticipatie. Lokale Situatie en context

Nadere informatie

Doorkijkjes W&T in de Pabo

Doorkijkjes W&T in de Pabo Doorkijkjes W&T in de Pabo Pabo Hogeschool Rotterdam mei 2015 Algemeen De pabo van de Hogeschool van Rotterdam kent een voltijd, deeltijd en een academische variant en verzorgt daarmee onderwijs voor circa

Nadere informatie

Museum De Hermitage in Amsterdam

Museum De Hermitage in Amsterdam Museum De Hermitage in Amsterdam Beschrijving van het arrangement voor talentontwikkeling Onder de naam De Hermitage voor Kinderen besteedt het museum sinds tien jaar veel aandacht aan educatie en talentontwikkeling

Nadere informatie

Willibrordus: cultuur in ons hart

Willibrordus: cultuur in ons hart 1. Willibrordus: cultuur in ons hart De huidige maatschappij vraagt om creatieve burgers die nieuwe ideeën kunnen bedenken en uitwerken. Daarom mag je op de Willibrordus door spelen wijs(er) worden! Kom

Nadere informatie

STAND VAN ZAKEN CMK SCHIJNDEL Juni 2015

STAND VAN ZAKEN CMK SCHIJNDEL Juni 2015 STAND VAN ZAKEN CMK SCHIJNDEL Juni 2015 De Beemd Done Assement - Done Ambitiegesprek Kaders aanbrengen in bestaande vaardigheden waardoor er meer lijn ontstaat, waar binnen alle aandacht voor bewustzijn

Nadere informatie

Fianne Konings en Marjo Berendsen over Culturele instellingen en een doorlopende leerlijn cultuuronderwijs door Jacolien de Nooij

Fianne Konings en Marjo Berendsen over Culturele instellingen en een doorlopende leerlijn cultuuronderwijs door Jacolien de Nooij Fianne Konings en Marjo Berendsen over Culturele instellingen en een doorlopende leerlijn cultuuronderwijs door Jacolien de Nooij De publicatie van Fianne Konings, Culturele instellingen en een doorlopende

Nadere informatie

Cultuureducatie in het PO en SO

Cultuureducatie in het PO en SO Cultuureducatie in het PO en SO 04-10-2015/JD Inhoud Introductie 1. PR8cultuurprogramma 2. Expertisecentrum Kunst en Scholen 3. Cultuureducatie met Kwaliteit 4. Aanvullende educatieve projecten Introductie

Nadere informatie

logoocw De heer prof. dr. F. P. van Oostrom 26 mei 2005 ASEA/DIR/2005/23876 Taakopdracht voor de commissie Ontwikkeling Nederlandse Canon geen

logoocw De heer prof. dr. F. P. van Oostrom 26 mei 2005 ASEA/DIR/2005/23876 Taakopdracht voor de commissie Ontwikkeling Nederlandse Canon geen logoocw De heer prof. dr. F. P. van Oostrom Den Haag Ons kenmerk 26 mei 2005 ASEA/DIR/2005/23876 Onderwerp Taakopdracht voor de commissie Ontwikkeling Nederlandse Canon Bijlage(n) geen Geachte heer Van

Nadere informatie

PostHBO CultuurBegeleider

PostHBO CultuurBegeleider PostHBO CultuurBegeleider Vervolg op ICC en CQ / ICQ; Functiemix: 2014: 40% LB schaal; Doorlopende lijn professionalisering leraren: bachelor Post HBO master Verbinding kunst- en cultuurinstellingen en

Nadere informatie

M CCA EXPERTISENETWERK CULTUUREDUCATIE

M CCA EXPERTISENETWERK CULTUUREDUCATIE Keizersgrach T 020-6 info@mocca-amsterdam.nl Factsheet Basispakket, Overgangsregeling Kunstkijkuren en de Cultuurbus Amsterdam Juli 2014 Inhoud Het Basispakket Kunst- en Cultuureducatie 2 MoccaAcademie

Nadere informatie

Gratis cultuuronderwijs voor Haagse basisscholen: een digitale ladekast met 128 projecten voor de groepen 1-8

Gratis cultuuronderwijs voor Haagse basisscholen: een digitale ladekast met 128 projecten voor de groepen 1-8 Gratis cultuuronderwijs voor Haagse basisscholen: een digitale ladekast met 128 projecten voor de groepen 1-8 Cultuuronderwijs op zijn Haags Met het project Cultuuronderwijs op zijn Haags (COH) zorgen

Nadere informatie

Voorwoord 7. 1 Introductie 10 2 Leeswijzer 12 2.1 Samenvatting 12 2.2 Zelf aan de slag 12 2.3 Achtergronden 12 3 Verantwoording 13

Voorwoord 7. 1 Introductie 10 2 Leeswijzer 12 2.1 Samenvatting 12 2.2 Zelf aan de slag 12 2.3 Achtergronden 12 3 Verantwoording 13 Inhoud Voorwoord 7 1 inleiding: het handboek in vogelvlucht 9 1 Introductie 10 2 Leeswijzer 12 2.1 Samenvatting 12 2.2 Zelf aan de slag 12 2.3 Achtergronden 12 3 Verantwoording 13 2 samenvatting: overzicht

Nadere informatie

Beweging, sociale omgang en kunstzinnig werken in het basisonderwijs

Beweging, sociale omgang en kunstzinnig werken in het basisonderwijs Beweging, sociale omgang en kunstzinnig werken in het basisonderwijs 2 Inleiding Beweging, sociale omgang en kunstzinnig werken zijn naast het onderwijs in taal en rekenen belangrijk in het lesaanbod.

Nadere informatie

CREATIEF DENKEN in ONDERWIJS Worskhops, training, begeleiding en materialen.

CREATIEF DENKEN in ONDERWIJS Worskhops, training, begeleiding en materialen. in NDERWIJS Creativiteit en Creatief Denken Creativiteit is een unieke eigenschap van de mens. Kijk om je heen, alles wat verzonnen en gemaakt is, vindt zijn oorsprong in het menselijk brein. Dat geldt

Nadere informatie

van, voor en door de leraar Discussienota Uitgangspunten Herijking Bekwaamheidseisen

van, voor en door de leraar Discussienota Uitgangspunten Herijking Bekwaamheidseisen van, voor en door de leraar Discussienota Uitgangspunten Herijking Bekwaamheidseisen Inhoudsopgave Hoofdstuk 1 / De kern en inhoud als uitgangspunt... 4 1.1 de kern... 4 1.2 de inhoud... 5 Hoofdstuk 2

Nadere informatie

Leren van gisteren en vandaag voor de cultuureducatie van morgen

Leren van gisteren en vandaag voor de cultuureducatie van morgen NIEUWSBRIEF nummer 4, 28 januari 2014 Leren van gisteren en vandaag voor de cultuureducatie van morgen Waarom ontvangt u deze nieuwsbrief? Omdat Museumgroep Leiden, BplusC en Kunstgebouw samen met lokale

Nadere informatie

Basisschool De Ontdekkingsreis, Doorn

Basisschool De Ontdekkingsreis, Doorn Basisschool De Ontdekkingsreis, Doorn Beschrijving van het arrangement voor talentontwikkeling Basisschool De Ontdekkingsreis werd tien jaar geleden opgericht als vernieuwingsschool en telt ongeveer 90

Nadere informatie

Lectoraat natuurbeleving en ontwikkeling kind

Lectoraat natuurbeleving en ontwikkeling kind Lectoraat natuurbeleving & ontwikkeling kind 1 Aanleiding Als kinderen van vijf tot twaalf jaar hun speelplek mogen kiezen, gaat de voorkeur voornamelijk uit naar braakliggende terreinen. Daarbij kijken

Nadere informatie

Het onderwijsprogramma van de opleidingen Pedagogiek mei 2013

Het onderwijsprogramma van de opleidingen Pedagogiek mei 2013 Bijlage 7: Het onderwijsprogramma van de opleidingen Pedagogiek mei 2013 Visie opleidingen Pedagogiek Hogeschool van Amsterdam Wij dragen als gemeenschap en daarom ieder van ons als individu, gezamenlijk

Nadere informatie

2. Waar staat de school voor?

2. Waar staat de school voor? 2. Waar staat de school voor? Missie en Visie Het Rondeel gaat uit van de Wet op het Basisonderwijs. Het onderwijs omvat de kerndoelen en vakgebieden die daarin zijn voorgeschreven. Daarnaast zijn ook

Nadere informatie

Inhoudsopgave curriculum drama op de basisschool. 1. Definitie. 2. Visie. 3. Doelen. 4. Werkvormen. 5. Leerlijnen. 6. Materialen. 7.

Inhoudsopgave curriculum drama op de basisschool. 1. Definitie. 2. Visie. 3. Doelen. 4. Werkvormen. 5. Leerlijnen. 6. Materialen. 7. Inhoudsopgave curriculum drama op de basisschool 1. Definitie 2. Visie 3. Doelen 4. Werkvormen 5. Leerlijnen 6. Materialen 7. Rapportage 8. Budget 9. Evaluatie en bijstelling 10. Leerlijn drama Voorwoord

Nadere informatie

Cultuureducatie in Amsterdam. Ada Nieuwendijk. SCHOLINGSAANBOD 2014-2015 Onderwijs

Cultuureducatie in Amsterdam. Ada Nieuwendijk. SCHOLINGSAANBOD 2014-2015 Onderwijs Cultuureducatie in Amsterdam. Ada Nieuwendijk SCHOLINGSAANBOD 2014-2015 Onderwijs Inleiding De MoccaAcademie biedt iedereen die werkzaam is in cultuureducatie in Amsterdam de mogelijkheden om zich verder

Nadere informatie

Op weg naar betekenisvol onderwijs en onderzoekend en actief leren.

Op weg naar betekenisvol onderwijs en onderzoekend en actief leren. Basisschool De Buitenburcht Op weg naar betekenisvol onderwijs en onderzoekend en actief leren. Dit is de beknopte versie van het schoolplan 2015-2019 van PCB de Buitenburcht in Almere. In het schoolplan

Nadere informatie

AANSLUITING PO-VO VIA ELEKTRONISCHE LEEROMGEVING (ELO)

AANSLUITING PO-VO VIA ELEKTRONISCHE LEEROMGEVING (ELO) PROCESBESCHRIJVING AANSLUITING PO-VO AANSLUITING PO-VO VIA ELEKTRONISCHE LEEROMGEVING (ELO) LEERLINGEN VAN GROEP 8 IN HET PO MAKEN KENNIS MET HET WERKEN IN EEN ELEKTRONISCHE LEEROMGEVING (ELO) ZOALS DIE

Nadere informatie

NIEUWSBRIEF 12 25 maart 2015

NIEUWSBRIEF 12 25 maart 2015 TRAININGEN (WERK)BIJEENKOMSTEN CONFERENTIES projectplan nieuwe scholen Op 11 maart zijn de icc-ers van de tweede tranche scholen onder leiding van Iris van der Kamp aan de slag gegaan met hun projectplan.

Nadere informatie

Certificering pabo-studenten voor Ontwikkelingsgericht Onderwijs Door: Bestuur OGO-Academie september 2014

Certificering pabo-studenten voor Ontwikkelingsgericht Onderwijs Door: Bestuur OGO-Academie september 2014 Certificering pabo-studenten voor Ontwikkelingsgericht Onderwijs Door: Bestuur OGO-Academie september 2014 Inleiding De certificering wordt door de OGO-Academie uitgevoerd. De pabo s zijn verantwoordelijk

Nadere informatie

Doorlopende leerlijnen (groep 1-8) voor kunst- en erfgoededucatie binnen de basisschool, inclusief teamcursus!

Doorlopende leerlijnen (groep 1-8) voor kunst- en erfgoededucatie binnen de basisschool, inclusief teamcursus! Drama Dans Muziek Beeldend Media Erfgoed & Minitheater-Blikopener Doorlopende leerlijnen (groep 1-8) voor kunst- en erfgoededucatie binnen de basisschool, inclusief teamcursus! Kunst- en erfgoededucatie

Nadere informatie

Doorgaande leerlijnen cultuureducatie, hoe werkt dat in de praktijk?

Doorgaande leerlijnen cultuureducatie, hoe werkt dat in de praktijk? Doorgaande leerlijnen cultuureducatie, hoe werkt dat in de praktijk? www.kunstedu.nl info@kunstedu.nl 06 11322235 www.kunstedu.nl Cultuureducatie denkkader: VISIE verankering cultuurmenu verankering cultuurmenu

Nadere informatie

Docentenhandleiding Educatieprogramma

Docentenhandleiding Educatieprogramma Docentenhandleiding Educatieprogramma Hoe, wat & waar Primair Onderwijs groep 3 t/m 6 Inhoud Het Dordrechts Museum..p.3 Algemene doelstelling programma...p.3 Aansluiting bij kerndoelen. p.3,4 Programma:Hoe,

Nadere informatie

Verslag ouderavond FIT(s) OP DE KRING

Verslag ouderavond FIT(s) OP DE KRING Verslag ouderavond FIT(s) OP DE KRING In gesprek met elkaar. Uitwerking van de stellingen. De onderstaande stellingen hebben we deze avond besproken onder elke stelling staan een aantal opmerkingen die

Nadere informatie

Zicht op... Cultureel erfgoed

Zicht op... Cultureel erfgoed CULTUURNETWERK_ nl Expertisecentrum cultuureducatie Zicht op... Cultureel erfgoed Deze uitgave is een oorspronkelijke uitgave van het voormalige LOKV Nederlands Instituut voor Kunsteducatie. Cultuurnetwerk

Nadere informatie

De student kan vanuit een eigen idee en artistieke visie een concept ontwikkelen voor een ontwerp en dat concept tot realisatie brengen.

De student kan vanuit een eigen idee en artistieke visie een concept ontwikkelen voor een ontwerp en dat concept tot realisatie brengen. Competentie 1: Creërend vermogen De student kan vanuit een eigen idee en artistieke visie een concept ontwikkelen voor een ontwerp en dat concept tot realisatie brengen. Concepten voor een ontwerp te ontwikkelen

Nadere informatie

Kunstgebouw Beleidsplan 2013-2016

Kunstgebouw Beleidsplan 2013-2016 Kunstgebouw Beleidsplan 2013-2016 Kunstgebouw Broekmolenweg 16 2289 BE Rijswijk www.kunstgebouw.nl B e l e i d s p l a n 2 0 1 3-2 0 1 6 Z I C H T B A AR M AK E N W AT E R I S, S T I M U L E R E N W AT

Nadere informatie

Hoofdlijnen van de landelijke monitoring en evaluatie van de matchingsregeling

Hoofdlijnen van de landelijke monitoring en evaluatie van de matchingsregeling Matchingsregeling Cultuureducatie met kwaliteit in het primair onderwijs Hoofdlijnen van de landelijke monitoring en evaluatie van de matchingsregeling Waarom monitoren en evalueren? Het Fonds voor Cultuurparticipatie

Nadere informatie

COMMUNICEREN VANUIT JE KERN

COMMUNICEREN VANUIT JE KERN COMMUNICEREN VANUIT JE KERN Wil je duurzaam doelen bereiken? Zorg dan voor verbonden medewerkers! Afgestemde medewerkers zijn een belangrijke aanjager voor het realiseren van samenwerking en innovatie

Nadere informatie

WORKSHOP LEERLIJNEN. Dag van de Cultuureducatie: workshop leerlijnen

WORKSHOP LEERLIJNEN. Dag van de Cultuureducatie: workshop leerlijnen WORKSHOP LEERLIJNEN Welkom en inleiding Wat is een leerlijn? Voorbeelden en achtergronden van leerlijnen cultuuronderwijs Leerlijnen in Flevoland: KIDD en De Culturele Haven Hoe bouw je een leerlijn? WORKSHOP

Nadere informatie

Strategisch beleid 2015-2019 Het proces

Strategisch beleid 2015-2019 Het proces Strategisch beleid 2015-2019 Het proces Beleidsjaar 14-15 we maken de balans op Missie en kernwaarden/uitgangspunten Dit zijn wij, hier staan we voor Nadere analyse Wat gaat goed, wat pakken we aan Wat

Nadere informatie

Leiding geven aan leren 2015-2016 ACADEMIE PEDAGOGIEK EN ONDERWIJS. saxion.nl/apo

Leiding geven aan leren 2015-2016 ACADEMIE PEDAGOGIEK EN ONDERWIJS. saxion.nl/apo Leiding geven aan leren 2015-2016 ACADEMIE PEDAGOGIEK EN ONDERWIJS saxion.nl/apo Leiding geven aan leren Waarom en voor wie Onderwijsgevenden in het primair onderwijs (regulier en speciaal onderwijs),

Nadere informatie

competentieprofiel groepsleerkracht/ docent algemeen vormend onderwijs Het Driespan

competentieprofiel groepsleerkracht/ docent algemeen vormend onderwijs Het Driespan Samenwerken Omgevingsgericht/samenwerken Reflectie en zelfontwikkeling competentieprofiel groepsleerkracht/ docent algemeen vormend onderwijs Het Driespan Competentieprofiel stichting Het Driespan, (V)SO

Nadere informatie

kunstliefde Utrechtse kunst &beeldende kunst ruimte voor Aanvulling en reactie op de Cultuurnota Gemeente Utrecht 2013-2016

kunstliefde Utrechtse kunst &beeldende kunst ruimte voor Aanvulling en reactie op de Cultuurnota Gemeente Utrecht 2013-2016 kunstliefde ruimte voor &beeldende kunst Utrechtse kunst Aanvulling en reactie op de Cultuurnota Gemeente Utrecht 2013-2016 Voorwoord; In de cultuurnota 2013-2016 geeft de commissie in haar advies aan

Nadere informatie

Het kader voor de evaluatie van de regeling Cultuureducatie met Kwaliteit

Het kader voor de evaluatie van de regeling Cultuureducatie met Kwaliteit Het kader voor de evaluatie van de regeling Cultuureducatie met Kwaliteit 1. Aanleiding voor het evaluatiekader Zoals overeengekomen in de bestuurlijke afspraak die ten grondslag ligt aan de regeling Cultuureducatie

Nadere informatie

1 en 2 oktober 2013. Bezoek aan Groningen

1 en 2 oktober 2013. Bezoek aan Groningen 1 en 2 oktober 2013 Bezoek aan Groningen programma 1-2 oktober 2013 www.cultuurindespiegel.be 1. Stavaza van CIS Nederland 2. Emiel Copini (14-18jaar) en Theisje van Dorsten (4-10 jaar) 3. Astrid Rass

Nadere informatie

9. Gezamenlijk ontwerpen

9. Gezamenlijk ontwerpen 9. Gezamenlijk ontwerpen Wat is het? Gezamenlijk ontwerpen betekent samen aan een nieuw product werken, meestal op een projectmatige manier. Het productgerichte geeft richting aan het proces van kennis

Nadere informatie

Basispakket Kunst- en Cultuureducatie. Naam spreker: Dick Bentvelzen Functie spreker: beleidsadviseur Jeugd en Onderwijs Amsterdam, 20 maart 2013

Basispakket Kunst- en Cultuureducatie. Naam spreker: Dick Bentvelzen Functie spreker: beleidsadviseur Jeugd en Onderwijs Amsterdam, 20 maart 2013 Basispakket Kunst- en Cultuureducatie Naam spreker: Dick Bentvelzen Functie spreker: beleidsadviseur Jeugd en Onderwijs Amsterdam, 20 maart 2013 Voor alle kinderen in Amsterdam Een gemeenschappelijke visie

Nadere informatie

FIT-traject onderwijsvernieuwing met ICT en sociale media. draagvlak inspiratie motivatie vernieuwing 21st century skills borging

FIT-traject onderwijsvernieuwing met ICT en sociale media. draagvlak inspiratie motivatie vernieuwing 21st century skills borging FIT-traject onderwijsvernieuwing met ICT en sociale media draagvlak inspiratie motivatie vernieuwing 21st century skills borging Via het Klavertje 4 Model zet u sociale media en ICT breed in Didactische

Nadere informatie

VELON conferentie 8 maart 2010 Ontwikkeling: Els Schellekens (Bureau ELS) Onderzoek: Dorian de Haan Marije de Hoogd

VELON conferentie 8 maart 2010 Ontwikkeling: Els Schellekens (Bureau ELS) Onderzoek: Dorian de Haan Marije de Hoogd VELON conferentie 8 maart 2010 Ontwikkeling: Els Schellekens (Bureau ELS) Onderzoek: Dorian de Haan Marije de Hoogd Subsidie: Bernard van Leer Foundation Inhoud presentatie Onze Klas Mijn Wereld Ontwikkeling:

Nadere informatie

Onderwijs van de 21ste eeuw:

Onderwijs van de 21ste eeuw: Onderwijs van de 21ste eeuw: didactiek, wetenschap en technologie 2015-2016 ACADEMIE PEDAGOGIEK EN ONDERWIJS saxion.nl/apo Onderwijs van de 21 ste eeuw: didactiek, wetenschap en technologie Professionaliseringsaanbod

Nadere informatie

Ouderbetrokkenheid in het voortgezet onderwijs

Ouderbetrokkenheid in het voortgezet onderwijs Ouderbetrokkenheid in het voortgezet onderwijs Een goede relatie tussen ouders en school komt het leerresultaat ten goede en dat is wat we allemaal willen! Convenant Impuls Kwaliteitsverbetering Onderwijs

Nadere informatie

Verslag Netwerkbijeenkomst Erfgoedinstellingen

Verslag Netwerkbijeenkomst Erfgoedinstellingen Verslag Netwerkbijeenkomst Erfgoedinstellingen 12 november 2014 Speciaal M voor erfgoedinstellingen CCA in Amsterdam organiseerde de MoccaAcademie op 12 november een netwerkbijeenkomst. In een eerder verstuurde

Nadere informatie

Docentenhandleiding Educatieprogramma. Schilderspraktijken. Ary Lamme, Ary Scheffer aan het werk in het atelier, 1851. Primair Onderwijs groep 7 en 8

Docentenhandleiding Educatieprogramma. Schilderspraktijken. Ary Lamme, Ary Scheffer aan het werk in het atelier, 1851. Primair Onderwijs groep 7 en 8 Docentenhandleiding Educatieprogramma Schilderspraktijken Ary Lamme, Ary Scheffer aan het werk in het atelier, 1851 Primair Onderwijs groep 7 en 8 Inhoud Het Dordrechts Museum...p. 3 Algemene doelstelling

Nadere informatie

Hoofdstuk 18 Bouwen aan organisatie met de netwerkmultiloog

Hoofdstuk 18 Bouwen aan organisatie met de netwerkmultiloog Hoofdstuk 18 Bouwen aan organisatie met de netwerkmultiloog Anne-Marie Poorthuis en Sjanneke Werkhoven De netwerkmultiloog is een methode om veel mensen in een organisatie te betrekken bij een organisatiethema

Nadere informatie

De speerpunten van de SPCO-scholen

De speerpunten van de SPCO-scholen Meerjaren Plan 2012-2015 De speerpunten van de SPCO-scholen Inleiding Strategische speerpunten Hart voor kinderen Met veel genoegen presenteren wij de samenvatting van ons strategisch meerjarenplan Hart

Nadere informatie

Aan de slag met een leerlijn Erfgoededucatie. 13 Juni 2013 World Trade Center Rotterdom

Aan de slag met een leerlijn Erfgoededucatie. 13 Juni 2013 World Trade Center Rotterdom Aan de slag met een leerlijn Erfgoededucatie 13 Juni 2013 World Trade Center Rotterdom Op zoek naar mogelijkheden en kansen voor een leerlijn erfgoededucatie in het Rotterdamse basisonderwijs Opzet presentatie

Nadere informatie

Waarom Wetenschap en Techniek W&T2015

Waarom Wetenschap en Techniek W&T2015 Waarom Wetenschap en Techniek W&T2015 In het leven van alle dag speelt Wetenschap en Techniek (W&T) een grote rol. We staan er vaak maar weinig bij stil, maar zonder de vele uitvindingen in de wereld van

Nadere informatie

Instituut voor Sociale Opleidingen

Instituut voor Sociale Opleidingen Instituut voor Sociale Opleidingen Naar een nieuwe opleiding Social Work In september 2016 start Hogeschool Rotterdam met de nieuwe opleiding Social Work. Dit betekent dat eerstejaars studenten (die in

Nadere informatie

Annette Koops: Een dialoog in de klas

Annette Koops: Een dialoog in de klas Annette Koops: Een dialoog in de klas Als ondersteuning bij het houden van een dialoog vindt u hier een compilatie aan van Spreken is zilver, luisteren is goud : een handleiding voor het houden van een

Nadere informatie

Verslag denktank 2013/2014

Verslag denktank 2013/2014 Verslag denktank 2013/2014 Deelnemers: HKU team: Salome Nobel, Jolanda Schouten, Nelly van de Geest; UCK: Haike de Visser; Culturele partners: KOPA: Manja Eland en Linda Rosink; Click F1: Alice Erens.

Nadere informatie

Interne. Coördinator. Cultuurdeducatie

Interne. Coördinator. Cultuurdeducatie Curriculum voor de cursus Interne Coördinator Cultuurdeducatie Voorwoord 1 Algemeen 2 Praktische gegevens 2.1 het programma 2.2 organisatie van de cursus 3 Beschrijving van de cursus 3.Enkele uitgangspunten

Nadere informatie

Box 2: Vaststellen beginsituatie Handelingsgericht werken op PABO s en lerarenopleidingen VO

Box 2: Vaststellen beginsituatie Handelingsgericht werken op PABO s en lerarenopleidingen VO Kees Dijkstra (Windesheim), Els de Jong (Hogeschool Utrecht) en Elle van Meurs (Fontys OSO). 31 mei 2012 Box 2: Vaststellen beginsituatie Handelingsgericht werken op PABO s en lerarenopleidingen VO Doel

Nadere informatie

Ontwikkelingsperspectief in regulier basisonderwijs. Suzanne Beek en Linda Sontag ORD 2013

Ontwikkelingsperspectief in regulier basisonderwijs. Suzanne Beek en Linda Sontag ORD 2013 Ontwikkelingsperspectief in regulier basisonderwijs Suzanne Beek en Linda Sontag ORD 2013 Perspectief op de ontwikkeling van kinderen.. als kijken in een glazen bol? Wat is het ontwikkelingsperspectief?

Nadere informatie

De Paulusschool Bso de eerste stap Zorgboerderij de Hagert Natuureducatie het dijkmagazijn Kunsteducatie Lesinkunst Edu-art Cultuurnetwerk

De Paulusschool Bso de eerste stap Zorgboerderij de Hagert Natuureducatie het dijkmagazijn Kunsteducatie Lesinkunst Edu-art Cultuurnetwerk Project heerlijk buiten De Paulusschool Bso de eerste stap Zorgboerderij de Hagert Natuureducatie het dijkmagazijn Kunsteducatie Lesinkunst Edu-art Cultuurnetwerk Partners in dit project Samenwerking Subsidie

Nadere informatie

Bronnenbank Onderwijstheorie Tessa van Helden. Inhoudsopgave Pagina. Bron 1 Design Marcel Wanders. 2. Bron 2 ADHD in de klas. 2

Bronnenbank Onderwijstheorie Tessa van Helden. Inhoudsopgave Pagina. Bron 1 Design Marcel Wanders. 2. Bron 2 ADHD in de klas. 2 Bronnenbank Onderwijstheorie Tessa van Helden Inhoudsopgave Pagina Bron 1 Design Marcel Wanders. 2 Bron 2 ADHD in de klas. 2 Bron 3 Recensie over Boijmans van Beunigen 3 Bron 4 Flip in de klas. 4 Bron

Nadere informatie

Boekwerk. Voorstel voor een project omschrijving. 1.1 Doelstelling

Boekwerk. Voorstel voor een project omschrijving. 1.1 Doelstelling Boekwerk Voorstel voor een project omschrijving 1.1 Doelstelling Het doel van het te ontwikkelen lespakket Boekwerk is leerlingen op een nieuwe manier bezig te laten zijn met taal, boeken en vakinhoud.

Nadere informatie

Sprekende Portretten

Sprekende Portretten Docentenhandleiding Sprekende Portretten Sprekende Portretten Jacob Cuyp, Michiel Pompe van Slingelandt, 1649 Primair Onderwijs Groep 4 t/m 8 Inhoud Het Dordrechts Museum...p. 3 Algemene doelstelling programma..

Nadere informatie

Inhoud: Schoolplan 2015-2019. Verantwoording. Motto, missie, visie, overtuigingen. Doelen. Samenvatting strategisch beleid van de vereniging

Inhoud: Schoolplan 2015-2019. Verantwoording. Motto, missie, visie, overtuigingen. Doelen. Samenvatting strategisch beleid van de vereniging Schoolplan 2015-2019 Inhoud: Verantwoording Motto, missie, visie, overtuigingen Doelen Samenvatting strategisch beleid van de vereniging 21 e eeuwse vaardigheden Schematische weergave van de vier komende

Nadere informatie

Inleiding Dit beleidsplan is tot stand gekomen door visieontwikkeling met het team van Basisschool Bösdael.

Inleiding Dit beleidsplan is tot stand gekomen door visieontwikkeling met het team van Basisschool Bösdael. 01-2008 Pagina 1 van 6 Inleiding Dit beleidsplan is tot stand gekomen door visieontwikkeling met het team van Basisschool Bösdael. Visie Samen leren - samen groeien, waarin ontmoeting tussen jong en oud,

Nadere informatie

Op weg naar de (academische) opleidingsschool

Op weg naar de (academische) opleidingsschool Discussienota Nationalgeographic.nl Adviescommissie ADEF OidS Mei 2014 1 Inhoudsopgave Inleiding 1. Uitgangspunten Samen Opleiden 2. Ambities van (academische) opleidingsscholen 3. Concept Samen Opleiden

Nadere informatie

Basispakket Kunst- en Cultuureducatie

Basispakket Kunst- en Cultuureducatie Basispakket Kunst- en Cultuureducatie Convenant Basispakket Kunst- en Cultuureducatie Het Basispakket Cultuureducatie: Biedt een kader voor het invullen van de landelijke kerndoelen voor cultuur educatie

Nadere informatie

Doorlopende leerlijnen (groep 1-8) voor kunst- en erfgoededucatie binnen de basisschool.

Doorlopende leerlijnen (groep 1-8) voor kunst- en erfgoededucatie binnen de basisschool. Drama Dans Muziek Beeldend Media Erfgoed Het KunstKabinet & Minitheater-Blikopener Doorlopende leerlijnen (groep 1-8) voor kunst- en erfgoededucatie binnen de basisschool. Kunst- en erfgoededucatie Kunstzinnige

Nadere informatie

Muziekonderwijs door centra en muziekscholen in het basisonderwijs

Muziekonderwijs door centra en muziekscholen in het basisonderwijs Muziekonderwijs door centra en muziekscholen in het basisonderwijs Een stand van zaken! Landelijk Kennisinstituut Cultuureducatie en Amateurkunst Utrecht, mei 2014 Landelijk Kennisinstituut Cultuureducatie

Nadere informatie

Versterking van LOB in de doorlopende leerlijn vmbo-mbo

Versterking van LOB in de doorlopende leerlijn vmbo-mbo Stimuleringsproject LOB in het mbo Versterking van LOB in de doorlopende leerlijn vmbo-mbo Visie ontwikkelen in regionale inspiratiebijeenkomsten Wat verstaan we eigenlijk onder loopbaanoriëntatie en -begeleiding

Nadere informatie

De nieuwe Havo voorbereidend HBO Buiksloterweg 85 1031 CG Amsterdam T: 020 579 72 10 I: www.checkdenieuwehavo.nl

De nieuwe Havo voorbereidend HBO Buiksloterweg 85 1031 CG Amsterdam T: 020 579 72 10 I: www.checkdenieuwehavo.nl De nieuwe Havo voorbereidend HBO Buiksloterweg 85 1031 CG Amsterdam T: 020 579 72 10 I: www.checkdenieuwehavo.nl 1 De nieuwe Havo voorbereidend HBO Wat is De nieuwe Havo? De nieuwe Havo biedt Havo onderwijs

Nadere informatie

Regeling Mediawijsheid Expertisecentrum 2009. Format projectvoorstel. Coördinator Mediawijsheid Expertisecentrum CONCEPT 0.

Regeling Mediawijsheid Expertisecentrum 2009. Format projectvoorstel. Coördinator Mediawijsheid Expertisecentrum CONCEPT 0. Format Projectvoorstel Regeling Mediawijsheid Expertisecentrum 2009 versie 0.4 november 2008 1 / 6 Regeling Mediawijsheid Expertisecentrum 2009 Format projectvoorstel Auteur(s) Status Versienummer Datum

Nadere informatie

Willibrordus: cultuur in ons hart

Willibrordus: cultuur in ons hart 1. Willibrordus: cultuur in ons hart De huidige maatschappij vraagt om creatieve burgers die nieuwe ideeën kunnen bedenken en uitwerken. Daarom mag je op de Willibrordus door spelen wijs(er) worden! Kom

Nadere informatie

HOE VERANKERT U WERELDBURGER SCHAP OP UW SCHOOL?

HOE VERANKERT U WERELDBURGER SCHAP OP UW SCHOOL? HOE VERANKERT U WERELDBURGER SCHAP OP UW SCHOOL? WERELDBURGERSCHAP IN HET VOORTGEZET ONDERWIJS Nederland is een internationaal georiënteerd land. Dat is ook terug te zien in ons onderwijs. Bijna elke school

Nadere informatie

Cultuureducatie, geen vak apart

Cultuureducatie, geen vak apart Cultuureducatie, geen vak apart Uitvoeringsplan Theo Thijssen Inleiding Op Educatief Centrum Theo Thijssen wordt gewerkt aan een ononderbroken ontwikkeling van kinderen van 0-13 jaar. Het ondernemend leren

Nadere informatie

1 en 2 oktober 2013. Bezoek aan Groningen

1 en 2 oktober 2013. Bezoek aan Groningen 1 en 2 oktober 2013 Bezoek aan Groningen programma 1-2 oktober 2013 www.cultuurindespiegel.be - Barend geeft een stavaza van CIS Nederland - Emiel Copini (10-14 jaar) - Theisje van Dorsten (4-10 jaar)

Nadere informatie

Jaarverslag Werkgroep Kosmisch onderwijs en opvoeding 2011-2012

Jaarverslag Werkgroep Kosmisch onderwijs en opvoeding 2011-2012 Jaarverslag Werkgroep Kosmisch onderwijs en opvoeding 2011-2012 Leden van de werkgroep: Annet Kooiman (montessori werkplaats), André Gilara ( montessori Anninkschool), Jos Werkhoven (uitgeverij de Arend),

Nadere informatie

Universitaire Pabo van Amsterdam Studiehandleiding CE RF Cultuureducatie en Erfgoed

Universitaire Pabo van Amsterdam Studiehandleiding CE RF Cultuureducatie en Erfgoed Universitaire Pabo van Amsterdam Studiehandleiding CE RF Cultuureducatie en Erfgoed Bachelorjaar: 3 Cursusjaar: 01-013 Semester 1, blok 1 nr? Docenten: Mila Ernst en Roosien Verlaan In studiejaar 01-013

Nadere informatie

KUNST- EN CULTUUREDUCATIE VOOR HET ONDERWIJS IN OOSTSTELLINGWERF

KUNST- EN CULTUUREDUCATIE VOOR HET ONDERWIJS IN OOSTSTELLINGWERF Uitgewerkt door: Thijs Oud kunst- en cultuurcoördinator Kunst & COO Langezwaag, juni 2011 KUNST- EN CULTUUREDUCATIE VOOR HET ONDERWIJS IN OOSTSTELLINGWERF De opdracht voor Kunst & COO INHOUDSOPGAVE 1.

Nadere informatie

Cursus cultuureducatie voor ambtenaren

Cursus cultuureducatie voor ambtenaren Cursus cultuureducatie voor ambtenaren Algemeen De cursus bestaat uit drie maal twee dagdelen en een terugkomdag van één of twee dagdelen. Tussen de cursusdagen zitten gemiddeld vier weken. In deze periode

Nadere informatie

Beeldtaal in toekomstgericht onderwijs

Beeldtaal in toekomstgericht onderwijs Beeldtaal in toekomstgericht onderwijs Eind januari bracht het Platform Onderwijs2032 het eindadvies uit met hun visie op toekomstgericht onderwijs. Het rapport bevat veel bruikbare ideeën en aandacht

Nadere informatie

Fontys Educational Designer Mindz (FED Mindz) Projectplan. Visie

Fontys Educational Designer Mindz (FED Mindz) Projectplan. Visie Visie We leven in een wereld die sterk veranderlijk is. Er ligt een grote verantwoordelijkheid bij docenten om de nieuwe generaties als competente rebellen klaar te stomen voor een onbekende toekomst waarin

Nadere informatie

Loopbaanoriëntatie en begeleiding voor decanen en mentoren

Loopbaanoriëntatie en begeleiding voor decanen en mentoren Loopbaanoriëntatie en begeleiding voor decanen en mentoren Loopbaanoriëntatie staat in het voortgezet onderwijs volop in de belangstelling. De VO raad ziet loopbaanoriëntatie en -begeleiding (LOB) als

Nadere informatie