mondhygiëne mondzorg en kanker SPECIAL Thema NVM najaarscongres

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "mondhygiëne mondzorg en kanker SPECIAL Thema NVM najaarscongres"

Transcriptie

1 mondhygiëne Nederlands Tijdschrift voor nummer 8 december 2014 jaargang 20 SPECIAL Thema NVM najaarscongres mondzorg en kanker Pre-congres Philips registratie van kanker NVM Oral-B studieprijs Orofarynxkanker en HPV virus Oncologie en de mond

2 ANTI-CARIËS PROFESSIONAL De nieuwe standaard voor bescherming tegen cariës - van elmex Bewezen met meer dan onderzoeksdeelnemers in 8 jaar klinisch onderzoek Bestrijdt de suikerzuren in plaque, de belangrijkste oorzaak van cariës 1,2 4x hogere remineralisatie *3 Bijna 2x beter herstel van initiële cariës 4 Tot 20% minder cariës in 2 jaar tijd 5,6 * resultaten van een remineralisatiestudie vs een gewone fluoride tandpasta, met 1450 ppm MFP. resultaten van een 6 maanden durende studie over het meten van de verbeteringen omtrent glazuur cariës, die gebruik maakt van de QLF -methode (quantitative Light-induced Fluorenscence) vs een gewone Fluoride-tandpasta, beide met 1450 ppm MFP. resultaten van een 2 jaar durende klinische studie vs een gewone Fluoride-tandpasta, beide met 1450 ppm MFP 1. Wolff M, Corby P, Klaczany G, et al. J Clin Dent. 2013; 24 (Spec Iss A):A45-A Santarpia P, Lavender S, Gittins E, et al. Submitted for publication in Am J Dent Cantore R, Petrou I, Lavender S, et al. J Clin Dent. 2013; 24 (Spec Iss A):A32-A Yin W, Hu DY, Fan X, et al. J Clin Dent. 2013; 24 (Spec Iss A):A15-A Kraivaphan P, Amornchat C, Triratana T, et al. Caries Res. 2013; 47(6): Data on file, Colgate-Palmolive.

3 INHOUD Colofon Nederlands Tijdschrift voor MONDHYGIËNE Het Nederlands Tijdschrift voor Mondhygiëne (NTvM) is een uitgave van de Nederlandse Vereniging van Mondhygiënisten (NVM), die acht maal per verschijnt en bestemd is voor haar leden. REDACTIEADRES NTvM, p/a bureau NVM Postbus 1166, 3430 BD Nieuwegein Telefoon: (030) HOOFDREDACTEUR Mary Kroon REDACTIE Sophie Aa, Esther de Blij, Diana Bol-Krijgsman en Carolien Landheer REDACTIE-ADVIESRAAD Mevr. Claartje M.M. Berendsen-Wolters Mevr. Jacqueline van Rennes TEKSTREDACTIE Quite Write Management Support VORMGEVING Twin Media bv, Culemborg DRUK Senefelder Misset BV, Doetinchem FOTOGRAFIE Suzanne Blanchard, Amsterdam ADVERTENTIES Bureau Van Vliet t.a.v. Luciene Paap, sales manager Postbus AA Zandvoort +31 (0) Advertenties vallen buiten verantwoordelijkheid van de redactie en kunnen zonder opgave van redenen worden geweigerd. REDACTIONELE FORMULE De inhoud van het NTvM wordt, onder verantwoordelijkheid van de redactie, samengesteld volgens journalistieke normen. De NVM pagina s zijn gereserveerd voor officiële mededelingen van de Nederlandse Vereniging van Mondhygiënisten. Het NTvM publiceert ook artikelen die niet het officiële bestuursstandpunt van de NVM vertegenwoordigen OVERNAME VAN ARTIKELEN Overname van artikelen of gedeelten daarvan is met bronvermelding alleen mogelijk na schriftelijke toestemming van de redactie. ABONNEMENTEN De abonnementsprijs bedraagt in ,80 per jaar (inclusief btw). Uitsluitend niet mondhygiënisten kunnen zich abonneren op het NTvM. Het NTvM is onderdeel van het lidmaatschap van de NVM. Voor verdere informatie over opzeggen e.d. zie het colofon op de NVM pagina s of kijk op 10 Kort nieuws 4 Promotie-onderzoek 5 Stichting Klankbord Congressen 8 Een voorproefje: Pre-congres Philips Special mondzorg en oncologie 6 Dr. Otto Visser: Kans op overleven neemt toe 10 Verslag en foto s NVM najaarscongres 13 Interview met dagvoorzitter 15 NVM Oral-B studieprijsuitreiking 16 Afscheid Corrie Jongbloed-Zoet 18 Orofarynxkanker en Humaan Papillomavirus (HPV) 20 Oncologie en de mond. Hoe zit het ook al weer? 28 Abstract: Orale toxiciteit veroorzaakt door chemotherapie KRM 24 Nieuwe normen Studenteninfo 26 Afgestudeerden Amsterdam en Nijmegen NVM nieuws 29 Column: een lach, een traan eneen hug 30 Meldmaand Patiëntveiligheid 31 Opzet nieuwe cursus ITbegeleider 32 Tarieven mondzorg Nieuw vrije vestiging 20 Agenda 34 DCM: Leergang Parodontologie 35 DCM: cursusoverzicht 2014 en Cursussen, congressen en workshops BLOG 38 I am blue Nederlands Tijdschrift voor Mondhygiëne 3

4 KORT NIEUWS Een verzameling nieuwtjes die je wilt én moet weten PROMOTIE ONDERZOEK Tandarts Alexa Laheij is op 21 november 2014 gepromoveerd aan de Universiteit van Amsterdam. Zij behandelt in haar proefschrift de gevolgen voor de mondgezondheid van patiënten die een behandeling met chemotherapie of radiotherapie hebben gehad. Ontstekingen van het mondslijmvlies (mucositis) die ontstaan na chemotherapie, worden mede veroorzaakt door micro-organismen in de mond. Reactivatie van het virus dat zorgt voor een koortslip (Herpes-simplex type1), veroorzaakt een deel van de ontstekingen. Een andere bacterie vertraagt waarschijnlijk de wondgenezing. Daarnaast toont Laheij een verband aan tussen het hebben van parodontitis voorafgaand aan de chemotherapie en systemische infecties tijdens de behandeling. Huidkanker app Huidkanker is een van de meest voorkomende vormen van kanker en de verwachting is dat het aantal mensen dat huidkanker krijgt de komende jaren drastisch zal toenemen. Vroegtijdige ontdekking is cruciaal. Er is nu een Nederlandse app op de markt die melanomen in een vroeg stadium opspoort: Skinvision. Deze app zou 92% van de melanomen weten te herkennen. Met de app maak je een foto van de moedervlek die je wilt laten beoordelen. De app analyseert de moedervlek vervolgens op basis van een algoritme dat abnormale groei herkent. De app geeft vervolgens aan of de moedervlek een melanoom zou kunnen zijn (code rood) of als verder onderzoek nodig is (code oranje). In beide gevallen wordt de patiënt doorverwezen naar een huisarts of dermatoloog. Nadere informatie: wwwskinvision.nl Bron: MedischOndernemen Zorgpad borstkanker leidt tot betere zorg Uit onderzoek van IKNL blijkt dat introductie van een zorgpad voor borstkanker bijdraagt aan betere naleving van de nationale richtlijnen en dat daardoor de zorg voor vrouwen met borstkanker verbetert. De studie werd uitgevoerd in drie ziekenhuizen in Friesland door IKNL, UMC Groningen, Universiteit Groningen en Universiteit Twente. Sinds de invoering van het zorgpad nam het aantal schildwachtklierprocedures toe. Bij deze procedure onderzoekt de arts tijdens de operatie of er uitzaaiingen voorkomen in de schildwachtklier. Dat is een lymfeklier in de omgeving van de tumor waar het lymfevocht als eerste voorbij komt. Hierdoor hoefden bij minder vrouwen de okselklieren te worden verwijderd. Ook nam het gelijktijdig inzetten van zowel radiotherapie als chemotherapie af. Dit was één van de beoogde doelen van het zorgpad, omdat gelijktijdig toepassen van chemo- en radiotherapie een grote belasting is. STAMCELDONOR VAN LEVENSBELANG Zeer ernstig zieke kinderen en volwassenen (meestal met leukemie) hebben stamcellen van een gezonde donor nodig. Vaak is dit de enige manier om te kunnen overleven. Ongeveer 30% van de patiënten vindt binnen de familie een geschikte donor. 70% is dus afhankelijk van vrijwillige onverwante stamceldonors. Voor veel mensen is een transplantatie met stamcellen letterlijk van levensbelang. Donoren zijn dus heel hard nodig. Kijk op de website voor aanmelding en voor alle informatie. Stamceldonor Van Levensbelang! Informatie over het stamceldonorschap 4 Nederlands Tijdschrift voor Mondhygiëne

5 REDACTIONEEL Stichting Klankbord helpt Deze stichting is een landelijke patiëntenorganisatie voor mensen met vormen van hoofd-halskanker en hun naasten en hen die zich betrokken voelen. De gevolgen van behandeling van kanker in het hoofd-halsgebied kunnen zeer ingrijpend zijn. Na operatie, bestraling en of chemotherapie of andere nieuwe behandelingen zijn er vaak problemen met eten en praten. Klankbord organiseert cursusweekenden, bijeenkomsten en telefonische contacten om ervaringen uit te wisselen en problemen te bespreken. Ook zijn bij de stichting veel informatiefolders te bestellen. 3e jaargang oktober 2014 Hyperthermie lankborden het magazine van stichting klankbord Make Sense hoofd-halskanker week uw patiëntenorganisatie voor kanker in het hoofd-halsgebied Inloophuizen: voor de mens achter de ziekte Wist u dat: Kanker meer voorkomt in Nederland dan in andere Europese landen? De incidentie van melanomen jaarlijks met meer dan 4% stijgt? Elk jaar meer dan mensen borstkanker krijgen? In 25 jaar het aantal nieuwe gevallen van kanker in Nederland bijna is verdubbeld? kankerzorg in beeld IKNL 2014 kankerzorg in beeld Colofon Als kennis- en kwaliteitsinstituut voor de oncologische en palliatieve zorg heeft IKNL deze rapportage samengesteld om een beeld te geven van de kankerzorg in Nederland en om tot gerichte verbeterinitiatieven te komen. Kankerzorg in Beeld is opgesteld samen met medisch specialisten, die deskundig zijn in de 21 tumorsoorten (zie de binnenkant van de kaft). Voor de rapportage is gebruik gemaakt van gegevens uit de Nederlandse Kankerregistratie (NKR) en op geaggregeerd niveau van data uit de Soncos-inventarisatie, die IKNL bij de ziekenhuizen heeft uitgevoerd. De rapportage richt zich op professionals, kwaliteits- en beleidsmedewerkers, bestuurders en vertegenwoordigers van patiëntenorganisaties. In deze rapportage staan de belangrijkste bevindingen per tumorsoort. Op staan de complete rapportages, inclusief alle grafieken en figuren. IKNL januari 2014 ISBN: Deze feiten zijn te lezen in het rapport Kankerzorg in beeld van IKNL. Dit rapport is gratis te downloaden via Lees ook het interview met dr. Otto Visser, hoofd registratie IKNL, op pagina 6! Redactie: Sabine Siesling, Gabe Sonke, Aiko de Raaf, Marlies Jansen Eindredactie: Ellen van Rooij Vormgeving: Marja van Vliet Eén op de drie Een op de drie mensen krijgt kanker. Een op de drie! Dit leek mij onvoorstelbaar, maar de laatste tijd, en zeker in mijn leeftijdscategorie, hoor ik steeds vaker dat mensen deze diagnose te horen hebben gekregen en ga ik vrezen dat dit aantal echt niet uit de lucht is gegrepen. Op dit moment horen en zien we in de media ook veel over deze ziekte, denk aan de tv-show Sta op tegen kanker. Bekende Nederlanders als Paul de Leeuw en Najib Amhali kwamen in actie om geld in te zamelen voor onderzoek. Of het programma Over mijn lijk waarin jonge mensen in de kracht van hun leven te horen krijgen dat ze niet langer meer te leven hebben. Kanker raakt ons allemaal is dus helemaal waar. Ook mondhygiënisten krijgen steeds vaker oncologiepatiënten in de stoel. Het is dus niet verwonderlijk dat het thema van het NVM najaarscongres Kijk op kanker, mondzorg en oncologie heel veel bezoekers naar de Flint in Amersfoort heeft getrokken. Meer dan 700 mondhygiënisten hoorden daar de laatste oncologische ontwikkelingen en kregen informatie hoe zij hun behandeling kunnen afstemmen op bijwerkingen van chemokuren en bestralingen. Aansluitend op het congres is dit nummer voor een groot deel aan dit thema gewijd. Lees het congresverslag, waarin de uitreiking van de NVM Oral-B studieprijs, en - zeker ook diegenen die het congres gemist hebben - lees de samenvattingen van de lezingen. Tja, dit is alweer het laatste nummer van dit jaar. Met het thema van dit nummer in gedachten. wenst de redactie u allen alvast een gezond en goed nieuw jaar toe. En fijne Feestdagen! Mary Kroon Hoofdredacteur Nederlands Tijdschrift voor Mondhygiëne 5

6 SPECIAL MONDZORG EN ONCOLOGIE REGISTRATIE KANKERPATIËNTEN Kans op overleven neemt toe zegt dr. Otto Visser, hoofd van de afdeling registratie van het Integraal Kankercentrum Nederland (IKNL). IKNL houdt bij hoeveel mensen kanker krijgen en hoe het hen vergaat. Belangrijke gegevens om de kwaliteit van de oncologische zorg te verbeteren. Interview: Mary Kroon Hoelang registreert IKNL gegevens over kankerincidentie? Sinds 1989 worden gegevens in geheel Nederland geregistreerd. Voor 1989 is in sommige regio s ook al geregistreerd, vooral in de regio Eindhoven gaan de data ver terug in de tijd. Wat registreert u precies? Een aantal kenmerken van de patiënt (leeftijd, geslacht, enz.), het soort kanker, het stadium van de ziekte en afhankelijk van het soort kanker, nog nadere informatie zoals specifieke weefselkenmerken, de behandeling en de mortaliteit. Hoeveel registraties zijn er jaarlijks? En worden alle kankersoorten geregistreerd? Ja, we registreren alle vormen van kanker en ook nog enkele voorstadia van kanker. Bij elkaar ongeveer per jaar. Wat is het belang van deze registratie? Dit is lastig in één zin te zeggen, maar door de registratie hebben we inzicht in hoeveel kanker er voorkomt, wat de overlevingskansen zijn en of dat verandert in de loop van de tijd. Daarnaast kan de registratie worden gebruikt voor onderzoek en om ziekenhuizen inzicht te geven in de kwaliteit van de zorg. Naast een afdeling registratie heeft IKNL ook een afdeling onderzoek en afdelingen oncologische en palliatieve zorg. Samen werken we aan het doel om de kwaliteit van zorg in Nederland te verbeteren, waarvoor de registratie een belangrijke bron vormt. Wat zijn de meest voorkomende tumoren? Borstkanker, huidkanker, darmkanker, longkanker en prostaatkanker. Dat is samen ongeveer twee derde van het totaal. Neemt het aantal kankergevallen toe? Ja. De groei is 2 tot 3% per jaar, hoewel er in 2013 geen stijging was. Dat laatste is waarschijnlijk toeval. Welke tumoren komen steeds vaker voor? En welke juist minder? Eigenlijk komen bijna alle vormen van kanker steeds meer voor, er zijn er maar een paar die minder Dr. Otto Visser Otto Visser is arts en al bijna 25 jaar werkzaam in de kankerregistratie. Eerst bij de registratie in Amsterdam en sinds begin 2014 bij IKNL. (IKNL is een fusieorganisatie van acht regionale organisaties). Bij IKNL werken totaal ongeveer 400 mensen, waarvan ongeveer 150 op de afdeling registratie. Dit zijn over het algemeen paramedici die bij IKNL intern zijn opgeleid tot registratiemedewerker. Visser promoveerde in 2006 op een aantal onderzoeken op basis van de kankerregistratie. 6 Nederlands Tijdschrift voor Mondhygiëne

7 SPECIAL MONDZORG EN ONCOLOGIE voorkomen. Dat zijn maagkanker, galblaaskanker en eierstokkanker. Ook longkanker en strottenhoofdkanker nemen af, maar alleen bij mannen. En hoe komt dat? Door veranderingen in leefgewoonten. Bijvoorbeeld doordat mannen in de loop van de tijd minder zijn gaan roken neemt longkanker bij hen af. Krijgen meer mannen dan vrouwen kanker? Mannen hebben een grotere kans op kanker dan vrouwen. Deels is dat onverklaarbaar, maar mannen en vrouwen hebben niet helemaal dezelfde leefgewoonten dus dat is ook een mogelijke verklaring. Orale seks is een risicofactor voor keelkanker, de media staan er bol van. Ziet u een stijging van deze vorm van kanker en is deze dan aan deze oorzaak gerelateerd? Kanker in de mond en keelholte neemt toe, maar of dat gerelateerd is aan orale seks is onmogelijk te zeggen. Bij patiënten jonger dan 45 jaar neemt keelkanker trouwens af, dus een relatie met HPV en orale seks is twijfelachtig. Ik heb over dit onderwerp samen met onderzoekers uit de VU recent een artikel gepubliceerd. *) Bij een individuele patiënt weet je vrijwel nooit waardoor die persoon kanker heeft gekregen en ook op landelijk niveau is het moeilijk daarover een uitspraak te doen, omdat we geen risicofactoren van kanker registreren. Wat zijn de nieuwste ontwikkelingen? Kankerbehandeling wordt steeds specifieker op basis van de kenmerken van de kanker. Bij borstkanker is dat al ver gevorderd en hetzelfde geldt voor leukemie en lymfeklierkanker. Dit betekent dat twee patiënten met borstkanker een heel verschillende behandeling kunnen krijgen. En bij leukemie kan dit betekenen dat er voor de ene patiënt een geneesmiddel is waardoor die de ziekte overleeft, terwijl een andere patiënt net een iets ander type heeft waardoor dat geneesmiddel niet werkt. Is de kans op overleven groter geworden? De kans op overleven neemt toe. Dit komt door betere behandelingen en nieuwe ontwikkelingen, en ook doordat bij steeds meer patiënten de ziekte in een vroeg stadium wordt vastgesteld. Zal kanker ooit te genezen zijn? Dat weet ik niet, maar er zijn aanwijzingen dat dat wel het geval zal zijn. Waarschijnlijk zullen er op den duur verschillende combinaties van geneesmiddelen komen die de ziekte kunnen genezen, maar omdat er heel veel verschillende vormen van kanker zijn, zijn er ook heel veel middelen nodig. *) Zie n

8 CONGRESSEN Pre-congres Oral Systemic link: de dagelijkse praktijk Voorproefje Voorafgaand aan het NVM najaarscongres konden de bezoekers van dit congres het pre-congres bijwonen dat de NVM samen met goudsponsor Philips had georganiseerd. Tekst Mary Kroon Fotografie Rob IJsselstein, Alphen aan den Rijn dr. Yvonne Buunk- Werkhoven Claudia de Graaff 8 Nederlands Tijdschrift voor Mondhygiëne

9 CONGRESSEN dr. Alina Kunnen dr. Willem Nesse Philips slaat brug Claudia de Graaff (Philips Oral Health Care), en Yvonne Bunnk-Werkhoven, NVM bestuurslid Onderwijs, Scholing & Wetenschap, openden het congres. Claudia gaf aan dat Philips veel waarde hecht aan een hechte samenwerking met de mondhygiënist. Vervolgens werd een film vertoond over de innovatieve producten van Philips die voor ieders portemonnee geschikt zijn. Wij proberen een brug te slaan tussen de wetenschap en de praktijk aldus Claudia. Oral Systemic link Voor deze avond waren twee sprekers uitgenodigd die hun sporen verdiend hebben in het onderzoek naar de relatie van parodontitis met systemische ziekten als diabetes, hart- en vaatziekten en zwangerschapscomplicaties. Dr. Alina Kunnen, mondhygienist en docent Centrum voor Tandheelkunde en Mondzorgkunde van het UMC Groningen, is vooral bekend door haar promotie-onderzoek naar de relatie tussen parodontitis en vroeggeboorten. Nu ging zij in op de relatie tussen parodontitis en cardiovasculaire problemen. Dr. Willem Nesse (arts en tandarts bij het UMC Groningen), toonde in zijn voordracht aan dat preventie en behandeling van parodontitis bij patiënten met diabetes type 2 en gewrichtsreuma nodig zijn om de mondgezondheid te bevorderen en de ziekteactiviteit te verminderen. Yvonne Buunk-Werkhoven sloot de avond af met een lezing over de relatie van sociale steun en psychisch welbevinden. Het gevoel dat je bij iemand terecht kunt verhoogt het zelfvertrouwen. Er zijn ook negatieve effectien van sociale steun. Wat moet je vooral niet doen? Praktisch toepasbare informatie bij de behandeling van (oncologische) patiënten. Dit voorproefje van het najaarscongres werd afgesloten met een feestelijke borrel. Nederlands Tijdschrift voor Mondhygiëne 9

10 SPECIAL MONDZORG EN ONCOLOGIE NVM najaarscongres Kijk op kanker mondzorg en oncologie, 14 november in de Flint in Amersfoort Kanker raakt ons allemaal Deze slogan van KWF kankerbestrijding raakte ook blijkbaar veel mondhygiënisten, gezien de overweldigende opkomst. De kans dat de mondhygiënist een oncologiepatiënt in de stoel krijgt is groot. Welke complicaties voor de mondzorg zijn er, wat mag en kan ik doen, wat zijn de bijwerkingen van radiotherapie en chemokuren? Deze vragen en nog veel meer werden beantwoord in een gevarieerd aanbod aan voordrachten. Tekst Mary Kroon Foto s Suzanne Blanchard, Amsterdam 10 Nederlands Tijdschrift voor Mondhygiëne

11 SPECIAL MONDZORG EN ONCOLOGIE Spreiding van mondhygiënisten en tandartsen in Nederland. Om een regionaal evenwicht te bereiken zouden 250 mondhygiënisten van Utrecht en Noord Holland naar Zeeland en Limburg moeten verhuizen. Er is meer onderzoek nodig naar vestigingsvoorkeuren van mondhygiënisten en keuzegedrag van patiënten. Zijn patiënten bijvoorbeeld bereid meer te betalen of verder te reizen? dr. Ronald Batenburg, onderzoeker NIVEL Er komt een patiënt met kanker bij u in de stoel.. en dan? De mondhygiënist krijgt elke 11 dagen een oncologiepatiënt in de stoel. De rol van de mondhygiënist is erg belangrijk, ook voor de signaalfunctie. Een zwelling hoort niet! Iedere oncologie patiënt zou mondzorg moeten krijgen. Een samenvatting van deze lezing wordt in NTvM nr 1 volgend jaar opgenomen. prof.dr. Nicole Blijlevens, internist-hematoloog Nieuwste ontwikkelingen op het gebied van keelkanker Krijg je kanker van seks? Het promotieonderzoek naar de rol van het Humaan Papillomavirus en hoofd-halskanker trok heel veel media aandacht, niet in het minst omdat in dit onderzoek een relatie wordt gelegd tussen keelkanker en bepaald seksueel gedrag. Michelle was zelfs te gast in de talkshow van Umberto Tan. Een samenvatting van deze lezing vindt u op pagina 17. Michelle Rietbergen, MD PhD, arts in opleiding tot KNO-arts Oncologie en de mond: hoe zit het ook al weer? Mucositis, droge mond, smaakverlies, verandering van speeksel, orale infecties, herpes simplex. Allemaal bijwerkingen van radiotherapie en chemokuren. Welke (hulp)middelen kan de mondhygiënist gebruiken om het leed en de pijn van deze patiënten te verzachten en de mondzorg zo optimaal mogelijk te houden? Een samenvatting van deze lezing vindt u op pagina 20. Léonne Sanderse, mondhygiënist Medisch Centrum Alkmaar Botaanmaak en -afbraak in relatie tot bisfosfonaatgebruik en andere medicatie bij patiënten met kanker Door de grotere behandelingsmogelijkheden van oncologiepatiënten met medicatie of chemotherapie is de kans groot dat de mondhygiënist met deze patiënten en de risico s te maken krijgt. Veel oncologiepatiënten gebruiken immers botafbraak remmende middelen. Zoals patiënten met de ziekte van Kahler, een kwetsbare groep met fragiele botten en patiënten met botmetastasen bij borst- en prostaatkanker. dr. Max Witjes, kaakchirurg-oncoloog Nederlands Tijdschrift voor Mondhygiëne 11

12 SPECIAL MONDZORG EN ONCOLOGIE Afscheidsreceptie Corrie Jongbloed-Zoet Na afloop van het congres konden de deelnemers Corrie de hand schudden en haar bedanken voor de belangrijke bijdrage die zij tijdens haar voorzitterschap van de NVM heeft geleverd aan de profilering van het beroep mondhygiënist. 12 Nederlands Tijdschrift voor Mondhygiëne

13 SPECIAL MONDZORG EN ONCOLOGIE Mondzorg en oncologie, een prima onderwerp! Dr. Monique Stokman was dagvoorzitter van het NVM congres. Het thema van het congres ligt haar na aan het hart. Zij is dan ook heel blij met de geweldige opkomst. Interview Mary Kroon Foto Suzanne Blanchard, Amsterdam Vanwaar je affiniteit met het thema mondzorg en oncologie? Mijn hele werk omvat de behandeling van de patiënt met kanker en is gericht op de supportive care op hoofd-hals gebied, dus ik heb zeker veel affiniteit met dit onderwerp. Ook door het onderzoek waar ik bij betrokken ben om uit speekselklieren stamcellen te isoleren. Tijdens radiotherapie van tumoren in het hoofd of de hals is het vaak onvermijdelijk dat de speekselklieren worden meebestraald. Dit resulteert in een droge mond syndroom (xerostomie) hetgeen de kwaliteit van leven van de patiënt ernstig aantast. Adulte stamceltherapie kan er mogelijk voor zorgen dat de speekselklier kan herstellen. Dit is echt een prachtig project dat voor een hoop patiënten uitkomst zou kunnen bieden. Monique volgde de opleiding tot mondhygiënist in Utrecht van , en werkte in de algemene praktijk en in een orthodontiepraktijk. Vanaf 1988 werkte zij bijna 25 jaar op de afdeling Mondziekten, Kaak- en Aangezichtschirurgie van het Universitair Medisch Centrum Groningen, het UMCG. Vanaf 1999 houdt zij zich ook bezig met onderzoek. Zij promoveerde als eerste mondhygiënist in Nederland op het proefschrift: New options for evaluation and intervention of cancer therapy induced oral mucositis. In volgde zij post-initieel masteronderwijs Epidemiologie en staat sinds 2010 geregistreerd als wetenschappelijk onderzoeker epidemioloog. Sinds 2012 werkt Monique als klinisch onderzoeker bij de afdeling Radiotherapie van het UMCG. Je was niet eerder dagvoorzitter. Hoe heb je je hierop voorbereid? Door me goed in te lezen in de diverse onderwerpen van de verschillende sprekers Met name die onderwerpen waar ik nog niet genoeg vanaf wist. Het thema ligt wel erg dicht bij wat ik dagelijks doe. Daarnaast moest ik natuurlijk de presentatie voor de inleiding maken. Nederlands Tijdschrift voor Mondhygiëne 13

14 SPECIAL MONDZORG EN ONCOLOGIE de mond een belangrijke rol: bij eten, drinken, communiceren en niet te vergeten zoenen. Allemaal zeer belangrijke aspecten voor iedereen, maar zeker voor de patiënt met kanker. Hoe vond je het congres inhoudelijk? Ik vond de lezingen allemaal zeer informatief en duidelijk. De sprekers konden hun verhaal leuk brengen en het was naar mijn idee duidelijk, maar ik zit ook helemaal in het onderwerp dus dat is misschien moeilijk te beoordelen. En hoe heb je het ervaren? Ik vond het erg leuk. Je merkt dat je dan toch anders bij zo n dag aanwezig bent. Is het thema oncologie en mondzorg een goede keuze voor dit mondhygiënistencongres? Het is een goed onderwerp. De Nederlandse bevolking vergrijst en dat betekent dat er meer mensen komen die behandeld zijn voor kanker. De overlevingskans neemt toe. Dus de kans dat je als mondhygiënist in de praktijk geconfronteerd wordt met een patiënt die behandeld is, wordt steeds groter. De opkomst liet dan ook zien dat het thema de mondhygiënist aansprak. Ik had niet verwacht dat er zoveel mondhygiënisten voor dit onderwerp zouden komen. Dat doet me goed. Kanker is een rotziekte en het is fijn als we met elkaar de patiënt zo goed mogelijk willen en kunnen behandelen. En daarbij speelt Heb je deze dag nog iets gehoord dat voor jou nieuw was? Niet in de lezingen omdat dit voor mij bekende stof was maar wel bij de standhouders. Zo keek ik erg op van de verkoop van een setje om in de praktijk een screening te kunnen doen of een patiënt HPV16 antistoffen in zijn bloed heeft ja of nee. Willen wij dit als mondhygiënist? Als je iets verdachts ziet in de mond moet je de patiënt doorsturen en niet zelf doktertje gaan spelen, want wat betekent dit? Hoe ga je dit de patiënt vertellen? Zegt dit überhaupt wel iets over een eventuele tumor bij de patiënt? Een van de sprekers op het congres, Michelle Rietbergen, gaf in haar presentatie aan dat vrijwel iedereen besmet kan worden met het virus maar dat je dit in de meeste gevallen na twee jaar weer kwijt bent. Daarnaast vond ik het erg mooi om te zien dat ook de patiëntenvereniging van de hoofd-hals patiënt, de stichting Klankbord, aanwezig was tussen de stands. Heb je nog tips voor de volgende dagvoorzitter? Lees je goed in in het onderwerp. Wat is actueel? Bewaak de tijd goed. Maak kennis met de sprekers voordat je iemand introduceert op het podium. Dit wordt allemaal prima gecoördineerd door Oddy Folgerts en Gerline Verweij van de NVM. En op de dag zelf: geniet er vooral van, want het is gewoon hartstikke leuk! 14 Nederlands Tijdschrift voor Mondhygiëne

15 SPECIAL MONDZORG EN ONCOLOGIE NVM Oral-B studieprijs Traditiegetrouw werd op het NVM najaarscongres de NVM Oral-B studieprijs uitgereikt. In totaal werden er veertien scripties ingezonden afkomstig van alle vier de opleidingen. De winnende scripties zullen volgend jaar in het NTvM worden gepubliceerd. Tekst Esther de Blij, redactielid Foto s Suzanne Blanchard, Amsterdam 3 e prijs In een bijeenkomst van juryleden, vertegenwoordigers uit het werkveld, het NTvM en de opleidingen, werd na enige discussie de top drie samengesteld. Oddy Folgerts, beleidsmedewerker Onderwijs Scholing en Wetenschap, maakte de winnaars bekend. Kwaliteit van leven dak- en thuislozen Eva Weidinger en Debbie Renkema, Groningen De juryleden zijn van mening dat er sprake is van een duidelijke eigen visie, originaliteit en creativiteit. De methode van het onderzoek is echter niet geheel transparant en reproduceerbaar. Daarnaast vindt de jury het spijtig dat het is gebleven bij een beschrijvend onderzoek. Echter, om een dergelijk maatschappelijk thema als scriptie-onderwerp te kiezen verdient een pluim! De prijs: een jaarabonnement op het Nederlands Tijdschrift voor Tandheelkunde. Voorlichting parodontitis: een animatiefilm versus conventionele voorlichting Shadi Mohammadi en Shabona Afzly, Utrecht 2 e prijs Dat de kwaliteit van leven met betrekking tot het gebit onder dak- en thuislozen in de stad een maatschappelijk relevant onderwerp is mag duidelijk zijn. Eva en Debbie kozen hun studiestad Groningen als onderzoeksgebied. Geconcludeerd werd dat een groot deel van de dak- en thuislozen pijnklachten heeft aan het gebit en dat een aanzienlijk deel onder hen last ondervindt tijdens het dagelijks functioneren. Meer aandacht voor preventie en voorlichting ter bevordering van de mondhygiëne voor deze groep is noodzakelijk. Opnieuw een verrassend onderwerp voor een scriptie. Het doel van dit onderzoek was het vergelijken van het effect van conventionele voorlichting over parodontitis met voorlichting door middel van een 3D animatiefilm op de kennis bij patiënten die laag opgeleid zijn. Nederlands Tijdschrift voor Mondhygiëne 15

16 SPECIAL MONDZORG EN ONCOLOGIE Uit de resultaten van dit pilotonderzoek kan voorzichtig geconcludeerd worden dat beide interventies een positief effect hebben op de toename van kennis, maar dat er vervolgens geen significant verschil is tussen de 3D animatiefilm en de conventionele voorlichting. Het blijft noodzakelijk naast de animatiefilm ook face-to-face met de patiënt te communiceren. Het was voor de jury niet helemaal duidelijk of er daadwerkelijk een verschil is in opleidingsniveau tussen de experimentele- en de controlegroep. Mogelijk zijn de resultaten hierdoor beïnvloed. Daarentegen is de jury erg enthousiast over het initiatief dat de onderzoekers hebben getoond door een eigen animatiefilmpje te creëren om patiënten te instrueren. Het geheel vormt een goede basis als pilot. Een hogere beoordeling was de inzenders ten deel gevallen als er een meer valide vragenlijst was gebruikt om de kennis over parodontitis te meten. De prijs: 750, - te besteden aan een vakinhoudelijk congres of andere deskundigheidsbevordering. and the winner is... M-health in de mondzorg Anne Lelieveld, Amsterdam Twee jaar geleden heeft het Ivoren Kruis de app GezondeMond ontwikkeld. Het doel van Anne s onderzoek was inzicht te krijgen in zowel het gebruik als het effect van de app op de patiënt en de tandheelkundige professional. Daarnaast werd ook gekeken naar de tevredenheid van de gebruikers. Hiervoor is de System Usability scale*) gebruikt. De conclusie luidt dat de inhoud, toepasbaarheid en aantrekkelijkheid van de app zeer neutraal beoordeeld worden. Dit is echter niet van invloed op het gebruik van de app. Ook is het gebruik van de app niet van invloed op de zelf gerapporteerde gedragsverandering met betrekking tot mondhygiëne door de patiënt. Aan het Ivoren Kruis wordt door middel van een aantal aanbevelingen geadviseerd de meerwaarde van inhoud van de app te verbeteren en het gebruik te bevorderen. De jury vond deze scriptie erg verfrissend qua onderwerp; het bracht iets nieuws. De eigen visie in het onderzoek leek wat beperkter maar de originaliteit woog zwaar. Het resultaat van het onderzoek is bruikbaar en heeft een innovatief gehalte. Een terechte winnaar! De prijs: 1.500,- te besteden aan een vakinhoudelijk congres of andere deskundigheidsbevordering. *) Korte vragenlijst die de gebruiksvriendelijkheid van een systeem beoordeelt (Brooke, 1996) Ik dacht ik ga het gewoon proberen 1 e prijs In november 2012 was ik op het congres van het Ivoren Kruis waar de app GezondeMond gelanceerd werd. Ik was erg benieuwd hoe dit innovatieve voorlichtingsmiddel beoordeeld zou worden door de tandheelkundige professional en de patiënt en of de app van positieve invloed zou zijn op het mondhygiënegedrag van de patiënt voor een betere mondgezondheid. Ik had ik al eerder van de studieprijs gehoord en tijdens mijn onderzoek had ik deze prijs al wel in mijn achterhoofd. Het leek me namelijk geweldig om zo n prijs te winnen, een kroon op je harde werken. Toen een docent mij het advies gaf om mijn thesis in te sturen dacht ik: ik ga het gewoon proberen en ik zie wel waar het schip strandt. Dat is bijzonder goed uitgepakt Ik heb een geweldige dag gehad tijdens de prijsuitreiking en het NVM congres. Ik wil de NVM en Oral-B hartelijk bedanken voor de leuke dag en de studieprijs. 16 Nederlands Tijdschrift voor Mondhygiëne

17 SPECIAL MONDZORG EN ONCOLOGIE Samenvatting van lezing 3 van het NVM najaarscongres Orofarynxkanker en Humaan Papillomavirus (HPV) In de dagelijkse praktijk zal de mondhygiënist niet veel met HPV-positieve orofarynxkanker in aanraking komen. In Nederland krijgen jaarlijks slechts ongeveer 170 mensen deze vorm van keelkanker. Gezien de media-aandacht voor dit onderwerp zal de mondhygiënist wel vragen kunnen krijgen van patiënten. Tekst Michelle Rietbergen MD, PhD In Nederland krijgen meer dan 550 patiënten per jaar keelkanker, oftewel orofarynxkanker. De anatomische structuren die tot de orofarynx behoren zijn het zachte gehemelte, de keelamandelen, de huig en de achterkant van de tong (figuur 1). Kanker van de keelamandelen komt het meest voor. Belangrijke risicofactoren voor het ontwikkelen van orofarynxkanker zijn roken en overmatig alcoholgebruik. De laatste drie decennia is echter duidelijk geworden dat ook infectie met het humaan papillomavirus (HPV), het virus dat baarmoederhalskanker veroorzaakt, bijdraagt aan de ontwikkeling van orofarynxkanker. Er zijn meer dan 150 subtypen bekend van het humaan papillomavirus, waaronder veel goedaardige typen. Dit zijn bijvoorbeeld HPV 6 en 11 die goedaardige wratten op de huid kunnen veroorzaken. Echter, er zijn ook een aantal HPV typen die kanker kunnen veroorzaken. De belangrijkste zijn HPV 16, 18 en 33. Hoe vaak komt het voor Het vóórkomen van HPV-positieve orofarynxkanker over de wereld verschilt veel. In diverse studies worden percentages beschreven die variëren van 20% tot 90% van alle orofarynxkanker. Dit verschil in voorkomen van HPV-positieve orofarynxkanker heeft verschillende oorzaken. 1. Het is goed om te beseffen welke anatomische structuren de orofarynx begrenzen: Dit is van belang omdat vooral in het gebied van de orofarynx deze HPV-positieve kanker vaak voorkomt. In de mondholte (die niet tot de orofarynx behoort) is het voorkomen van HPV-positieve kanker veel lager. Nederlands Tijdschrift voor Mondhygiëne 17

18 Figuur 1: de ligging van de orofarynx 2. De laatste decennia neemt het aantal patiënten met HPV-positieve orofarynxkanker toe. Recent onderzoek in de Verenigde Staten heeft uitgewezen dat het percentage patiënten met HPV-positieve orofarynxtumoren in de periode en is gestegen van 16.3% naar 71.7%. Ook in het noorden van Europa stijgt het voorkomen van HPV-positieve orofarynxkanker. Zo werd in Zweden een stijging van 23% in 1970 tot 93% in 2007 gevonden. In Nederland blijkt het percentage HPVpositieve orofarynxkanker de laatste twintig jaar gestegen te zijn van 5% in 1990 tot 30% in 2010 (figuur 2, data uit het VU Medisch Centrum, Amsterdam). Dit is een zorgwekkende observatie. Meer onderzoek moet worden gedaan naar de stijging van HPVpositieve orofarynxkanker in heel Nederland. Risicofactoren De vraag is waarom in Nederland nog relatief lage percentages HPV-positieve orofarynxkanker worden beschreven. Dit zou gerelateerd kunnen zijn aan het rookgedrag in Nederland, wat nog steeds vrij hoog is in relatie tot andere landen. Procentueel gezien worden er meer tumoren veroorzaakt door roken dan door HPV. Waarschijnlijk spelen ook nog andere factoren een rol. Patiënten met HPV-positieve orofarynxkanker verschillen klinisch van patiënten met HPVnegatieve orofarynxkanker. De meeste patiënten met HPV-positieve orofarynxkanker zijn jonger en gezonder. Mannen zijn vaker aangedaan dan vrouwen. Er is minder vaak sprake van roken of overmatig alcoholgebruik in deze groep. Daarnaast zijn de risicofactoren om HPV-positieve orofarynxkanker te ontwikkelen anders. Een groot aantal seksuele partners (>26), vooral orale sekspartners (>6), is een risicofactor voor het ontwikkelen van HPV-positieve orofarynxkanker. Prognose Het belangrijkste klinische verschil is gerelateerd aan de prognose. Meerdere studies in de Verenigde Staten, Australië en West-Europa hebben aangetoond dat patiënten met een HPV-positieve orofarynxtumor een relatief goede prognose hebben in vergelijking met patiënten met HPV-negatieve orofarynxkanker. In een Nederlandse studie bleek de 5-jaarsoverleving van patiënten met HPV-positieve orofarynxkanker ongeveer 70%. Screening Veel onderzoek is gedaan naar de aanwezigheid van HPV in het speeksel van gezonde mensen. Het risico van een orale HPV infectie lijkt toe te nemen rondom het seksuele debuut; een orale HPV infectie (de aanwezigheid van HPV in speeksel) werd gevonden in 1,2% van de 12 tot 15-jarigen en in 3,3% van de 16 tot 18 Nederlands Tijdschrift voor Mondhygiëne

19 Figuur 2: toename HPV- positieve orofarynkanker in het VUMC, Amsterdam 20-jarigen. Onder de jongvolwassenen blijkt 4,5% een orale HPV infectie te hebben. Bij vrouwen met baarmoederhalskanker en HIV-positieve patiënten is er een hogere kans op de aanwezigheid van HPV in het speeksel. Een infectie met HPV16 (het type HPV dat verantwoordelijk is voor meer dan 90% van de HPVpositieve orofarynxkankers) is aanwezig in 1,3% van alle gezonde volwassenen. Indien HPV16 in het speeksel aangetoond wordt, bestaat er een verhoogde kans op het ontwikkelen van orofarynxkanker. Echter, meer dan 90% van deze volwassenen (met HPV16 in het speeksel), ontwikkelt geen orofarynxkanker omdat ze het virus klaren. Het testen van de aanwezigheid van HPV in speeksel bij gezonde patiënten lijkt dus vooralsnog niet waardevol. Immers, de meeste patiënten klaren het virus weer. Onderzoek naar HPV in het speeksel zou patiënten onnodig ongerust kunnen maken. Eerst is meer onderzoek nodig om te begrijpen bij welke patiënten de aanwezigheid van HPV in het speeksel uiteindelijk wél zorgt voor het ontstaan van orofarynxkanker. Vaccinatie Op dit moment zijn er twee vaccinaties op de markt: Gardasil en Cervarix. Beide vaccinaties hebben een rol in het voorkomen van voorstadia van baarmoederhalskanker. Vaccinatie tegen HPV voor 12-jarige meisjes is in het Nationale Vaccinatie Programma in Nederland geïntroduceerd sinds Een recente studie heeft aangetoond dat deze vaccinaties mogelijk ook een orale HPV infectie kunnen voorkomen. Mogelijk kan het vaccinatieprogramma in de toekomst ook worden uitgebreid naar jongens. Voordat veel orale sekspartners, is een risicofactor ook mannen zullen worden gevaccineerd tegen HPV zal eerst de effectiviteit van het vaccin bij hen moeten worden aangetoond. Op dit moment wordt hier nog volop onderzoek naar gedaan. Rol mondhygiënist In de dagelijkse praktijk van de mondhygiënist is het van belang patiënten voorlichting te kunnen geven over dit type kanker. Daarbij speelt ook geruststelling een grote rol. Bij twijfel dient de mondhygiënist altijd door te verwijzen naar de huisarts. Aangezien er een grote informatiestroom over dit type kanker aanwezig is op internet, is het belangrijk patiënten met vragen door te verwijzen naar betrouwbare sites, zoals bijvoorbeeld die van het RIVM (Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu), waar veel belangrijke vragen beantwoord worden. Zie Papillomavirus n De referentielijst behorende bij dit artikel is op te vragen bij de redactie: Nederlands Tijdschrift voor Mondhygiëne 19

20 SPECIAL MONDZORG EN ONCOLOGIE Samenvatting lezing NVM najaarscongres Oncologie en de mond, hoe zit het ook al weer? Radiotherapie en chemotherapie hebben bijwerkingen in de mond tot gevolg. De mondhygiënist moet hier rekening mee houden als een oncologiepatiënt in de behandelstoel komt. Met name bloedige ingrepen kunnen niet altijd plaatsvinden. Tekst en foto s Léonne Sanderse In 2013 werd bij mensen in Nederland de diagnose kanker gesteld. Daarvan hebben er een hoofd-halstumor. Hoofd-halstumor is de verzamelnaam voor alle tumoren tussen de schedelbasis en de sleutelbeenderen. De meest voorkomende tumor is de mondholte tumor. Hieronder vallen de tong, mondbodem, wangslijmvlies, gingiva en het palatum durem. Zowel radiotherapie als chemotherapie geeft schade aan gezonde weefsels. Om dit zoveel mogelijk te beperken wordt er een focusonderzoek gedaan voor de behandeling start. Radiotherapie in het hoofd- halsgebied De behandeling van hoofd-halstumoren kan bestaan uit chirurgie, radiotherapie, chemotherapie of een combinatie hiervan. Radiotherapie heeft tot doel om de kankercellen te vernietigen. Vooral cellen die snel delen zijn gevoelig voor radiotherapie. Dit zijn kankercellen maar ook gezonde cellen die in het bestralingsgebied liggen. Bij bepaalde tumoren wordt de radiotherapie samen met chemotherapie gegeven. De chemotherapie versterkt de werking van de bestraling. De hoeveelheid straling wordt uitgedrukt in Gray, afgekort Gy. Wanneer bijvoorbeeld bij een hoofd halstumor 2 Gy per werkdag wordt gegeven 7 weken lang, dan is de totale dosis 70 Gy. Voor de radiotherapie start, wordt er door de kaakchirurg een focusonderzoek gedaan waarbij ook een OPG noodzakelijk is. Het deel van de kaak dat in het bestralingsveld ligt moet focusvrij zijn voor het verdere leven. Dit omdat er na het bestralen levenslang kans is op osteoradionecrose. Eventuele extracties moeten 14 dagen voor aanvang van het bestralen zijn gedaan. Zo heeft de wond voldoende tijd om te genezen. Bijwerkingen radiotherapie Mucositis Mucositis is een ontstekingachtige verandering van het slijmvlies, veroorzaakt door radiotherapie en/ of chemotherapie. Het komt bij % van de hoofdhalsbestralingen voor. Na Gy begint het met 20 Nederlands Tijdschrift voor Mondhygiëne

Kanker in het Hoofd-Halsgebied

Kanker in het Hoofd-Halsgebied Inleiding Kwaadaardige gezwellen (=tumoren) die zich voordoen binnen het werkgebied van de kaakchirurg worden gerekend tot de zogenaamde hoofd- halstumoren. Kwaadaardige gezwellen in het hoofd- halsgebied

Nadere informatie

Verschijnselen van droge mond

Verschijnselen van droge mond Een droge mond Inleiding Iedereen heeft wel eens tijdelijk last van een droge mond, bijvoorbeeld na langdurig spreken. Maar droge mond kan ook langdurig zijn of zelfs blijvend. Dat kan slecht zijn voor

Nadere informatie

Mondverzorging bij bestraling Afdeling mondziekten, kaak- en aangezichtschirurgie

Mondverzorging bij bestraling Afdeling mondziekten, kaak- en aangezichtschirurgie Mondverzorging bij bestraling Afdeling mondziekten, kaak- en aangezichtschirurgie U heeft te horen gekregen dat u binnenkort wordt bestraald in VU medisch centrum (VUmc). Deze folder bevat belangrijke

Nadere informatie

Mondspoelmiddelen. Mondspoelmiddelen

Mondspoelmiddelen. Mondspoelmiddelen Mondspoelmiddelen Mondspoelmiddelen Uw tandarts of mondhygiënist heeft u geadviseerd een mondspoelmiddel te gaan gebruiken. U heeft bijvoorbeeld een aantal beginnende gaatjes (cariës). Het tandenpoetsen

Nadere informatie

Mondzorg bij chemotherapie

Mondzorg bij chemotherapie Mondzorg bij chemotherapie Mondzorg bij chemotherapie Binnenkort of op dit moment krijgt u een behandeling met chemotherapie. Door deze behandeling kunt u last krijgen van het mondslijmvlies (orale mucositis).

Nadere informatie

Hematologie. Mondverzorging bij intensieve chemotherapie

Hematologie. Mondverzorging bij intensieve chemotherapie Hematologie Mondverzorging bij intensieve chemotherapie Hematologie Inleiding Op dit moment bent u opgenomen in het UMCG voor een behandeling met intensieve chemotherapie. De middelen die tijdens de chemotherapie

Nadere informatie

Mondspoelmiddelen. Spoelen, voor wie en waarom? Mondspoelmiddelen tegen gaatjes

Mondspoelmiddelen. Spoelen, voor wie en waarom? Mondspoelmiddelen tegen gaatjes Mondspoelmiddelen Uw tandarts of mondhygiënist heeft u geadviseerd een mondspoelmiddel te gaan gebruiken. U heeft bijvoorbeeld een aantal beginnende gaatjes (cariës). Het tandenpoetsen lukt niet zo goed.

Nadere informatie

Mondverzorging bij radiotherapie

Mondverzorging bij radiotherapie Mondverzorging bij radiotherapie Inleiding U gaat beginnen of bent al bezig met radiotherapie. Als gevolg van deze therapie kunt u last krijgen van een droge mond of last van uw tandvlees, uw mondslijmvlies

Nadere informatie

Mondverzorging bij nierziekten

Mondverzorging bij nierziekten Mondverzorging bij nierziekten Inhoudsopgave Inleiding 3 Veel voorkomende mondaandoeningen 3 Mondverzorging bij mensen met nierinsufficiëntie na een niertransplantatie 4 Algemene adviezen 5 Eigen gebit

Nadere informatie

Hoofd-hals kanker epidemiologie, etiologie, symptomatologie en diagnostiek

Hoofd-hals kanker epidemiologie, etiologie, symptomatologie en diagnostiek Hoofd-hals kanker epidemiologie, etiologie, symptomatologie en diagnostiek M. Lacko KNO-arts/Hoofd-hals oncoloog Oncologie symposium, Maastricht 21 mei 2015 Indeling presentatie 1. Incidentie en epidemiologie

Nadere informatie

Roken en mondgezondheid

Roken en mondgezondheid Roken en mondgezondheid Roken en mondgezondheid Wist u dat stoppen met roken kan bijdragen aan een gezonde mond? Natuurlijk is het u bekend dat u van roken longkanker en hart- en vaatziekten kunt krijgen.

Nadere informatie

Hoofdstuk 2 Hoofdstuk 3 112

Hoofdstuk 2 Hoofdstuk 3 112 111 Ondervoeding is gedefinieerd als een subacute of acute voedingstoestand waarbij een combinatie van onvoldoende voedingsinname en ontstekingsactiviteit heeft geleid tot een afname van de spier- en vetmassa

Nadere informatie

Kanker in het hoofd-halsgebied

Kanker in het hoofd-halsgebied Kanker in het hoofd-halsgebied Afdeling Keel- Neus- en Oorheelkunde Deze patiënteninformatie map is eigendom van: Naam: Adres: Postcode: Plaats: Telefoon: 10-2015-6094 Geachte... U heeft een bezoek gebracht

Nadere informatie

Leefregels na een mondkaakoperatie

Leefregels na een mondkaakoperatie Leefregels na een mondkaakoperatie In overleg met uw behandelend arts is er besloten tot een operatieve behandeling in de mond. Tijdens de opname heeft u van uw arts en de verpleegkundigen op de verpleegafdeling

Nadere informatie

Minder kans op kanker

Minder kans op kanker Georgie Dom Minder kans op kanker Informatie & preventie 1 e druk, augustus 2012 Copyright 2012 Consumentenbond, Den Haag Auteursrechten op tekst, tabellen en illustraties voorbehouden Inlichtingen Consumentenbond

Nadere informatie

Droge mond. Soms is water alleen niet genoeg. Een gids voor patiënten die behandeld worden tegen kanker. Specialist bij droge mond

Droge mond. Soms is water alleen niet genoeg. Een gids voor patiënten die behandeld worden tegen kanker. Specialist bij droge mond Droge mond Een gids voor patiënten die behandeld worden tegen kanker Soms is water alleen niet genoeg Specialist bij droge mond Droge mond: een frequente bijwerking bij de behandeling van kanker Wellicht

Nadere informatie

Een tandheelkundige behandeling onder algehele anesthesie Adviezen voor thuis

Een tandheelkundige behandeling onder algehele anesthesie Adviezen voor thuis Vandaag heeft: u uw kind de door u begeleide patiënt met lichamelijke en/of verstandelijke beperking een tandheelkundige behandeling ondergaan. Graag geven wij u informatie over wat u kunt verwachten na

Nadere informatie

Sinuslifting en botopbouw

Sinuslifting en botopbouw Mondziekten, Kaak- en Aangezichtschirurgie Sinuslifting en botopbouw www.catharinaziekenhuis.nl Patiëntenvoorlichting: patienten.voorlichting@catharinaziekenhuis.nl MKA004 / Sinuslifting en botopbouw /

Nadere informatie

Kanker. Inleiding. 1. Wat is kanker eigenlijk? 2. Verschillende soorten kanker

Kanker. Inleiding. 1. Wat is kanker eigenlijk? 2. Verschillende soorten kanker Kanker Inleiding Mijn spreekbeurt gaat over kanker patiënten. Ik hou mijn spreekbeurt hier over omdat er veel kinderen zijn die niet precies weten wat kanker nou eigenlijk is en omdat kanker heel veel

Nadere informatie

Dagcentrum, expertisecentrum voor infuustherapie en medische interventies. Mondhygiëne bij chemotherapie

Dagcentrum, expertisecentrum voor infuustherapie en medische interventies. Mondhygiëne bij chemotherapie Dagcentrum, expertisecentrum voor infuustherapie en medische interventies Mondhygiëne bij chemotherapie Dagcentrum, expertisecentrum voor infuustherapie en medische interventies U wordt behandeld met

Nadere informatie

Behandelingen bij longkanker. inclusief klinische studie immuuntherapie

Behandelingen bij longkanker. inclusief klinische studie immuuntherapie Behandelingen bij longkanker inclusief klinische studie immuuntherapie 1 Longkanker Longkanker is niet één ziekte: er bestaan meerdere vormen van longkanker. In deze brochure bespreken we de twee meest

Nadere informatie

Droge mond. Tijdelijke, langdurige of blijvende monddroogheid?

Droge mond. Tijdelijke, langdurige of blijvende monddroogheid? Droge mond Tijdelijke, langdurige of blijvende monddroogheid? Iedereen heeft tijdelijk wel eens last van een droge mond, bijvoorbeeld na langdurig spreken of bij stress. Maar je kunt er ook langdurig last

Nadere informatie

Inleiding Wat is een melanoom? Hoe vaak komt het voor? Hoe ontstaat een melanoom?

Inleiding Wat is een melanoom? Hoe vaak komt het voor? Hoe ontstaat een melanoom? MELANOOM 1179 Inleiding De dermatoloog heeft bij u een melanoom geconstateerd. Deze folder geeft u informatie over een melanoom en de behandelmogelijkheden. Daarnaast krijgt u meer informatie over zelfonderzoek

Nadere informatie

Slechte adem? Oorzaken en oplossingen

Slechte adem? Oorzaken en oplossingen Slechte adem? Oorzaken en oplossingen Slechte adem: geen zeldzaam verschijnsel Mensen die het hebben merken het niet omdat ze het niet ruiken. Hun omgeving ruikt het des te beter: slechte adem, ook wel

Nadere informatie

En dan.? De rol van de huisarts. Marjolein Berger, afdeling huisartsgeneeskunde UMCG

En dan.? De rol van de huisarts. Marjolein Berger, afdeling huisartsgeneeskunde UMCG En dan.? De rol van de huisarts Marjolein Berger, afdeling huisartsgeneeskunde UMCG Kanker in Nederland tot 2020 Trends en prognoses KWF Kankerbestrijding Kanker in Nederland tot 2040 De bevolking zal

Nadere informatie

Mondverzorging bij kinderen met chemo- / of radiotherapie

Mondverzorging bij kinderen met chemo- / of radiotherapie Mondverzorging bij kinderen met chemo- / of radiotherapie Uw kind krijgt chemo- en / of radiotherapie in het Radboudumc. Door deze behandelingen worden het tandvlees en de slijmvliezen van wang, tong

Nadere informatie

Vaccinatie baarmoederhalskanker. Gynaecologie

Vaccinatie baarmoederhalskanker. Gynaecologie Vaccinatie baarmoederhalskanker Gynaecologie Inleiding Als u nog nooit van het Humaan Papillomavirus (hierna te noemen: HPV) en baarmoederhalskanker heeft gehoord, dan bent u niet de enige. Ondanks het

Nadere informatie

Sinuslifting en botopbouw

Sinuslifting en botopbouw Mondziekten, Kaak- en Aangezichtschirurgie Behandeling Sinuslifting en botopbouw 2 Patiëntenvoorlichting patienten.voorlichting@catharinaziekenhuis.nl MKA/ Sinuslifting en botopbouw/15 02 2013 Behandeling

Nadere informatie

Plaatsen en verwijderen van botankers

Plaatsen en verwijderen van botankers Mondheelkunde, Kaak- en Aangezichtschirurgie Behandeling Plaatsen en verwijderen van botankers 2 Patiëntenvoorlichting patienten.voorlichting@catharinaziekenhuis.nl MKA/ Plaatsen en verwijderen van botankers/13

Nadere informatie

Ontstoken tandvlees. Voorkom ontstoken tandvlees door een goede mondhygiëne

Ontstoken tandvlees. Voorkom ontstoken tandvlees door een goede mondhygiëne Ontstoken tandvlees Voorkom ontstoken tandvlees door een goede mondhygiëne Met een goede mondhygiëne houdt u uw tanden, kiezen en tandvlees gezond. U voorkomt daarmee ontstoken tandvlees (gingivitis en

Nadere informatie

Osteotomie Radboud universitair medisch centrum

Osteotomie Radboud universitair medisch centrum Osteotomie In overleg met de behandelend arts bent u op de wachtlijst geplaatst voor een behandeling op de afdeling Mondziekten, Kaaken Aangezichtschirurgie van het Radboudumc. Tijdens een gesprek met

Nadere informatie

ROL VAN DE DIËTISTE IN HET ONCOLOGISCH PROCES. Gebracht door Nadieh Verhoest

ROL VAN DE DIËTISTE IN HET ONCOLOGISCH PROCES. Gebracht door Nadieh Verhoest ROL VAN DE DIËTISTE IN HET ONCOLOGISCH PROCES Gebracht door Nadieh Verhoest Programma Nationaal kankerplan Kankercachexie Voedingsplan bij cachexie Andere voedingsrichtlijnen Nationaal kankerplan L. Onkelinx

Nadere informatie

Palveiselcelcarcinomen in Fanconi anemia

Palveiselcelcarcinomen in Fanconi anemia Palveiselcelcarcinomen in Fanconi anemia A G P100 B M E F C ub L P24 I D2 UBE2T USP1 ub I ub D2 BRCA1 D1/BRCA2 N/PALB2 J/BRIP1 BRCA1 FA core complex (upstream) downstream Courtesy Johan de Winter and Hans

Nadere informatie

Radiotherapie. Radiotherapie bij borstkanker

Radiotherapie. Radiotherapie bij borstkanker Radiotherapie Radiotherapie bij borstkanker Radiotherapie Inleiding Na verschillende onderzoeken is bij u borstkanker vastgesteld. U bent voor de bestralingsbehandeling verwezen naar de afdeling Radiotherapie

Nadere informatie

Wat u moet weten over het melanoom

Wat u moet weten over het melanoom Dermatologie/Chirurgie Patiënteninformatie Wat u moet weten over het melanoom U ontvangt deze informatie, omdat u meer wilt weten over het melanoom. Hierin leest u onder andere wat deze vorm van huidkanker

Nadere informatie

Kaakabces: operatieve behandeling van ontsteking in de kaak/mondholte

Kaakabces: operatieve behandeling van ontsteking in de kaak/mondholte Mondziekten, Kaak- en Aangezichtschirurgie Kaakabces: operatieve behandeling van ontsteking in de kaak/mondholte www.catharinaziekenhuis.nl Patiëntenvoorlichting: patienten.voorlichting@catharinaziekenhuis.nl

Nadere informatie

Slechte adem. Is uw adem fris?

Slechte adem. Is uw adem fris? Slechte adem Is uw adem fris? Een frisse adem. Dat wil iedereen. Maar is uw adem ook fris? De meeste mensen met een slechte adem, ook wel halitose genoemd, merken het zelf niet. Ze ruiken het zelf niet.

Nadere informatie

Bevolkingsonderzoek darmkanker

Bevolkingsonderzoek darmkanker Bevolkingsonderzoek darmkanker 2014 Bevolkingsonderzoek darmkanker In deze folder leest u meer over het bevolkingsonderzoek darmkanker en wat dit voor u kan betekenen. Waarom een bevolkingsonderzoek? Darmkanker

Nadere informatie

Deel 2. Kanker van de vulva

Deel 2. Kanker van de vulva . Kanker van de vulva Inhoud Wat is kanker van de vulva? 1 Aantallen 2 Het ontstaan van kanker van de vulva 3 Uitzaaiingen 3 Onderzoek 4 Behandeling 4 Mogelijke bijwerkingen en complicaties van de behandelingen

Nadere informatie

Mondverzorging in de palliatief terminale fase en bij chemo- of radiotherapie

Mondverzorging in de palliatief terminale fase en bij chemo- of radiotherapie Protocollen Voorbehouden, Risicovolle en Overige handelingen Lichaamsverzorging en observatie 22 Mondverzorging in de palliatief terminale fase en bij chemo- of radiotherapie Mondverzorging in de palliatief

Nadere informatie

1 Epidemiologie van multipel myeloom en de ziekte van Waldenström

1 Epidemiologie van multipel myeloom en de ziekte van Waldenström 1 Epidemiologie van multipel myeloom en de ziekte van Waldenström Dr. S.A.M. van de Schans, S. Oerlemans, MSc. en prof. dr. J.W.W. Coebergh Inleiding Epidemiologie is de wetenschap die eenvoudig gezegd

Nadere informatie

Lasertherapie (bij orale mucositis)

Lasertherapie (bij orale mucositis) HHZH/INF/090.03 h.-hartziekenhuis vzw Mechelsestraat 24 2500 Lier tel. 03-491 23 45 fax 03-491 23 46 www.hhzhlier.be Patiënteninformatie Lasertherapie (bij orale mucositis) Voorwoord Orale mucositis is

Nadere informatie

Mondziekten, Kaak- en Aangezichtschirurgie en Centrum voor Bijzondere Tandheelkunde. Mondverzorging bij een droge mond

Mondziekten, Kaak- en Aangezichtschirurgie en Centrum voor Bijzondere Tandheelkunde. Mondverzorging bij een droge mond Mondziekten, Kaak- en Aangezichtschirurgie en Centrum voor Bijzondere Tandheelkunde Mondverzorging bij een droge mond Mondziekten, Kaak- en Aangezichtschirurgie en Centrum voor Bijzondere Tandheelkunde

Nadere informatie

Pas als de klachten optreden is het aan te raden de onderstaande adviezen te raadplegen. Verander dus niet bij voorbaat al uw voeding.

Pas als de klachten optreden is het aan te raden de onderstaande adviezen te raadplegen. Verander dus niet bij voorbaat al uw voeding. Voeding bij geïrriteerd slijmvlies van de mond, keel en/of slokdarm Door de bestraling kan het slijmvlies van de mond en keel geïrriteerd raken. Dit kan klachten geven bij het eten. Aanpassing van de voeding

Nadere informatie

Kanker VRAAG OVER UW MEDICIJNEN? WWW.APOTHEEK.NL

Kanker VRAAG OVER UW MEDICIJNEN? WWW.APOTHEEK.NL 400020 Kanker_400020 Kanker 05-10-11 15:32 Pagina 8 Kanker WAT IS KANKER MEDICIJNEN BIJ KANKER WAT KUNT U ZELF DOEN WAT KAN UW APOTHEKER VOOR U DOEN ADVIES IN EEN PERSOONLIJK GESPREK INFORMATIE MEDICIJNEN

Nadere informatie

CoRPS. 'Cancer survivorship' onderzoek in Zuid Oost Nederland: van epidemiologische bevindingen naar interventies

CoRPS. 'Cancer survivorship' onderzoek in Zuid Oost Nederland: van epidemiologische bevindingen naar interventies 'Cancer survivorship' onderzoek in Zuid Oost Nederland: van epidemiologische bevindingen naar interventies Center of Research on Psychology in Somatic diseases Lonneke van de Poll Franse, Integraal Kankercentrum

Nadere informatie

Bijwerkingen radiotherapie hoofd/hals gebied

Bijwerkingen radiotherapie hoofd/hals gebied Bijwerkingen radiotherapie hoofd/hals gebied Inleiding In deze folder is de informatie uit de brochure Radiotherapie van de KWF Kankerbestrijding over de bijwerkingen en tips tijdens en na de radiotherapie

Nadere informatie

Allereerst krijgt u voor de behandeling verschillende recepten voor medicijnen die u bij de apotheek kan halen.

Allereerst krijgt u voor de behandeling verschillende recepten voor medicijnen die u bij de apotheek kan halen. Behandeling algemeen De voorbehandeling Allereerst krijgt u voor de behandeling verschillende recepten voor medicijnen die u bij de apotheek kan halen. Antibioticum -> de avond voor de behandeling start

Nadere informatie

Algemene informatie kinderkanker

Algemene informatie kinderkanker Algemene informatie kinderkanker De behandeling van kinderen met kanker is in Nederland gecentraliseerd in 5 kinderkanker (kinderoncologische) centra en 2 beenmergtransplantatie centra. De 5 kinderkanker

Nadere informatie

Behandeling met Bisfosfonaat bij kanker

Behandeling met Bisfosfonaat bij kanker Behandeling met Bisfosfonaat bij kanker Inleiding Samen met uw arts heeft u besloten dat u wordt behandeld met een Bisfosfonaat per infuus of tablet. Een Bisfosfonaat wordt voorgeschreven om de botten

Nadere informatie

Figuur 1: illustratie slokdarm

Figuur 1: illustratie slokdarm Slokdarmkanker U bent naar VU medisch centrum (VUmc) verwezen voor een operatie omdat er slokdarmkanker is geconstateerd. In deze folder vindt u informatie over slokdarmkanker, de oorzaken en risicofactoren

Nadere informatie

Borstkanker. Borstcentrum Máxima is gevestigd op locatie Eindhoven

Borstkanker. Borstcentrum Máxima is gevestigd op locatie Eindhoven Borstkanker Borstcentrum Máxima is gevestigd op locatie Eindhoven Borstkanker is de meest voorkomende vorm van kanker bij vrouwen. Vóór het dertigste jaar is borstkanker zeldzaam, maar met het stijgen

Nadere informatie

Operatieve kaakcorrectie Kaakosteotomie

Operatieve kaakcorrectie Kaakosteotomie Operatieve kaakcorrectie Kaakosteotomie Ziekenhuis Gelderse Vallei U komt in aanmerking voor een correctieve ingreep aan uw kaak (kaakosteotomie) en binnenkort zult u daarvoor worden opgenomen. Tijdens

Nadere informatie

Beentumoren (=bottumoren)

Beentumoren (=bottumoren) Beentumoren (=bottumoren) Inleiding Gezwellen in beenderen worden beentumoren genoemd. Er zijn verschillende typen beentumoren te onderscheiden. Zo zijn er vormen waarbij de tumor of het gezwel direct

Nadere informatie

Okselklierdissectie. Mammapoli

Okselklierdissectie. Mammapoli 00 Okselklierdissectie Mammapoli U wordt binnenkort opgenomen voor een okselklierdissectie, al dan niet in combinatie met een operatie aan de borst. De opname vindt plaats op afdeling Heelkunde, (4e etage).

Nadere informatie

Droge mond. Soms is water alleen niet genoeg. Een gids voor patiënten met het syndroom van Sjögren. Specialist bij droge mond

Droge mond. Soms is water alleen niet genoeg. Een gids voor patiënten met het syndroom van Sjögren. Specialist bij droge mond Droge mond Een gids voor patiënten met het syndroom van Sjögren Soms is water alleen niet genoeg Specialist bij droge mond Droge mond is één van de meest voorkomende symptomen bij syndroom van Sjögren

Nadere informatie

Kaakchirurgie. Implantaten in de kaak

Kaakchirurgie. Implantaten in de kaak Kaakchirurgie Implantaten in de kaak Inleiding Uw specialist heeft zojuist met u gesproken over de mogelijkheid om één of meerdere implantaten in uw kaak/kaken aan te brengen. In deze folder leest u wat

Nadere informatie

OPERATIEVE KAAKCORRECTIE KAAKOSTEOTOMIE

OPERATIEVE KAAKCORRECTIE KAAKOSTEOTOMIE OPERATIEVE KAAKCORRECTIE KAAKOSTEOTOMIE U komt in aanmerking voor een correctieve ingreep aan uw kaak (kaakosteotomie) en binnenkort zult u daarvoor worden opgenomen. Tijdens een gesprek met de kaakchirurg

Nadere informatie

Implantaten voor houvast van het kunstgebit in de bovenkaak

Implantaten voor houvast van het kunstgebit in de bovenkaak Mondziekten, Kaak- en Aangezichtschirurgie Implantaten voor houvast van het kunstgebit in de bovenkaak Inleiding Binnenkort ondergaat u een operatieve ingreep in de bovenkaak, waarbij implantaten worden

Nadere informatie

Plaatsen en verwijderen van botankers. Poli Mondziekten, Kaak- en Aangezichtschirurgie

Plaatsen en verwijderen van botankers. Poli Mondziekten, Kaak- en Aangezichtschirurgie 00 Plaatsen en verwijderen van botankers Poli Mondziekten, Kaak- en Aangezichtschirurgie 1 Vanwege een orthodontische behandeling krijgt u binnenkort botankers geplaatst. In deze folder vindt u de belangrijkste

Nadere informatie

Mondverzorging bij chemotherapie

Mondverzorging bij chemotherapie Mondverzorging bij chemotherapie Inleiding Chemotherapie kan invloed hebben op de productie van speeksel door de speekselklieren. Speeksel heeft een reinigende werking en helpt daardoor gaatjes te voorkomen.

Nadere informatie

Borstverwijdering bij borstkanker

Borstverwijdering bij borstkanker Chirurgie Borstverwijdering bij borstkanker www.catharinaziekenhuis.nl Inhoud Hoe ontstaat kanker?... 3 De opname... 4 Voorbereiding op de operatie... 4 De operatie... 4 Na de operatie... 5 Drains... 5

Nadere informatie

Wie van hen heeft diabetes?

Wie van hen heeft diabetes? verbindt Wie van hen heeft diabetes? De verwachting is dat in de toekomst één op de drie patiënten diabetes heeft. En wist u dat er een relatie is tussen diabetes en de mondgezondheid? In deze brochure

Nadere informatie

Seksuele Gezondheid. Thermometer 2014 Cijfers over soa s en seksualiteitsvragen van de GGD en Oost-Nederland

Seksuele Gezondheid. Thermometer 2014 Cijfers over soa s en seksualiteitsvragen van de GGD en Oost-Nederland 1 Seksuele Gezondheid Thermometer Cijfers over soa s en seksualiteitsvragen van de GGD en Oost-Nederland 2 Nog volop werk aan de winkel! Dit is alweer de zesde Thermometer Seksuele Gezondheid voor Oost-Nederland

Nadere informatie

www.hup-ado.be Respect yourself. Protect yourself. 2 de editie Vaak gestelde vragen over baarmoederhalskanker en het Humaan Papillomavirus

www.hup-ado.be Respect yourself. Protect yourself. 2 de editie Vaak gestelde vragen over baarmoederhalskanker en het Humaan Papillomavirus www.hup-ado.be Respect yourself. Protect yourself. 2 de editie Vaak gestelde vragen over baarmoederhalskanker en het Humaan Papillomavirus 4 Check this out! Baarmoederhalskanker is een veel voorkomend

Nadere informatie

Borstsparende operatie bij borstkanker

Borstsparende operatie bij borstkanker Chirurgie Borstsparende operatie bij borstkanker www.catharinaziekenhuis.nl Inhoud Hoe ontstaat kanker?... 3 Voorbereiding op de operatie... 4 De opname... 4 De operatie... 4 Na de operatie... 5 Mogelijke

Nadere informatie

100 jaar Antoni van Leeuwenhoek

100 jaar Antoni van Leeuwenhoek 100 jaar Antoni van Leeuwenhoek Onze toekomstdroom Het Antoni van Leeuwenhoek koos 100 jaar geleden al voor de grensverleggende weg door onderzoek en specialistische zorg samen te voegen met één scherp

Nadere informatie

Verwijdering van tanden of kiezen onder narcose

Verwijdering van tanden of kiezen onder narcose Mondziekten, Kaak- en Aangezichtschirurgie Verwijdering van tanden of kiezen onder narcose www.catharinaziekenhuis.nl Patiëntenvoorlichting: patienten.voorlichting@catharinaziekenhuis.nl MKA005 / Verwijdering

Nadere informatie

kno specialisten in keel-, neus- & oorheelkunde Operatie aan de onderkaakspeekselklier (Glandula Submandibularis)

kno specialisten in keel-, neus- & oorheelkunde Operatie aan de onderkaakspeekselklier (Glandula Submandibularis) kno haarlemmermeer specialisten in keel-, neus- & oorheelkunde Operatie aan de onderkaakspeekselklier (Glandula Submandibularis) De onderkaakspeekselklier (glandula submandibularis) 1: oorspeekselklier

Nadere informatie

Ouderen en kanker: epidemiologie en factoren van invloed op behandeling en overleving. Maryska Janssen-Heijnen Valery Lemmens

Ouderen en kanker: epidemiologie en factoren van invloed op behandeling en overleving. Maryska Janssen-Heijnen Valery Lemmens Ouderen en kanker: epidemiologie en factoren van invloed op behandeling en overleving Maryska Janssen-Heijnen Valery Lemmens Levensverwachting in jaren Nederlandse bevolking 2007 Leeftijd Mannen Vrouwen

Nadere informatie

18 november 2014 Verpleegkundigen & Verzorgenden Nederland

18 november 2014 Verpleegkundigen & Verzorgenden Nederland Orale Mucositis herziening Richtlijn Arno Mank, RN PhD Onderzoeksverpleegkundige Oncologie/Hematologie AMC, Amsterdam Email vorige E-mail week eind vorige week Richtlijnencyclus 2007 2014 Doelstelling

Nadere informatie

Samenvatting en toekomstperspectief

Samenvatting en toekomstperspectief Samenvatting In Nederland krijgen meer dan 550 patiënten per jaar een orofarynxtumor. Belangrijke risicofactoren in de etiologie van orofarynxtumoren zijn roken en overmatig alcoholgebruik. De laatste

Nadere informatie

Azathioprine (Imuran )

Azathioprine (Imuran ) Azathioprine (Imuran ) bij kinderen en jongeren met de ziekte van Crohn en colitis ulcerosa Waarom deze folder? Je dokter heeft met je gesproken over het gebruik van azathioprine (Imuran ). In deze folder

Nadere informatie

samenvatting de belangrijkste vraagstellingen van dit proefschrift zijn:

samenvatting de belangrijkste vraagstellingen van dit proefschrift zijn: Samenvatting Hodgkin lymfoom en zaadbalkanker zijn beide zeldzame maligniteiten die voornamelijk bij jong-volwassenen voorkomen. Beide ziekten hebben tegenwoordig een uitstekende prognose, o.a. door de

Nadere informatie

Patiënteninformatie. Mondverzorging bij chemotherapie

Patiënteninformatie. Mondverzorging bij chemotherapie Patiënteninformatie Mondverzorging bij chemotherapie Inhoud Inleiding... 3 Informatie over mondverzorging bij chemotherapie... 3 Tips en adviezen... 3 Wat kunt u zelf doen voor een goede mondverzorging

Nadere informatie

Azathioprine (Imuran )

Azathioprine (Imuran ) Azathioprine (Imuran ) bij de ziekte van Crohn en colitis ulcerosa Informatiefolder NNIC folder AZA uitgave november 2014 Deze folder is tot stand gekomen door samenwerkende IBD verpleegkundigen en MDL

Nadere informatie

afsluiting gaatje in bovenkaak

afsluiting gaatje in bovenkaak afsluiting gaatje in bovenkaak www.mca.nl/kaakchirurgie waarom deze folder? Vandaag is bij u een gaatje naar de neusbijholte gesloten. In deze folder leest u meer over de bijwerkingen van deze behandeling

Nadere informatie

OPERATIE VAN DE ONDERKAAKSPEEKSELKLIER

OPERATIE VAN DE ONDERKAAKSPEEKSELKLIER OPERATIE VAN DE ONDERKAAKSPEEKSELKLIER Wanneer u bij een kaakchirurg bent geweest voor een aandoening van de onderkaakspeekselklier (glandula submandibularis) en verwijdering hiervan noodzakelijk is, geeft

Nadere informatie

Melanoom. Wat is een melanoom? Hoe krijgt u een melanoom? Welke klachten geeft een melanoom en hoe ziet een melanoom eruit?

Melanoom. Wat is een melanoom? Hoe krijgt u een melanoom? Welke klachten geeft een melanoom en hoe ziet een melanoom eruit? Melanoom Huidkanker, kwaadaardige moedervlek Wat is een melanoom? Een melanoom is een vorm van huidkanker die ontstaat uit pigmentcellen (melanocyten). pigmentcellen komen vooral voor in de huid. In groepjes

Nadere informatie

Mondverzorging bij chemotherapie

Mondverzorging bij chemotherapie Mondverzorging bij chemotherapie Inleiding Chemotherapie kan invloed hebben op de productie van speeksel door de speekselklieren. Speeksel heeft een reinigende werking en helpt daardoor gaatjes te voorkomen.

Nadere informatie

HPV-vaccinatie voor meisjes van 12 jaar. Rijksvaccinatieprogramma

HPV-vaccinatie voor meisjes van 12 jaar. Rijksvaccinatieprogramma HPV-vaccinatie voor meisjes van 12 jaar Rijksvaccinatieprogramma HPV-vaccinatie HPV is de afkorting van humaan papillomavirus. Ongeveer 8 op de 10 vrouwen die seksueel actief zijn, krijgen ooit een HPV-infectie

Nadere informatie

Kankerzorg, investeren in goede uitkomsten

Kankerzorg, investeren in goede uitkomsten Kankerzorg, investeren in goede uitkomsten dr. Ronald Spanjers, raad van bestuur, IKNL ir. Steven Lugard, CEO, Performation Dorien de Groot - van de Kreeke MSc MBA, Novivena 1 waarom 2 kanker 3 D(n)OT

Nadere informatie

Verwijderen van een verstandskies of wortelrest

Verwijderen van een verstandskies of wortelrest Verwijderen van een verstandskies of wortelrest marinadental.nl Waarom deze folder? Napijn U heeft een afspraak voor het verwijderen van een verstandskies of wortelrest, of deze is inmiddels verwijderd.

Nadere informatie

Verpleegkundige Instructie Palliatieve Zorg. Mondverzorging

Verpleegkundige Instructie Palliatieve Zorg. Mondverzorging Verpleegkundige Instructie Palliatieve Zorg Mondverzorging 1. Hoe herkent u xerostomie? Xerostomie kenmerkt zich door een droge mond, taai speeksel, scheurtjes in de mondhoeken, brandende tong, moeite

Nadere informatie

informatie over uw zorgpad borstkanker

informatie over uw zorgpad borstkanker informatie over uw zorgpad borstkanker Oncologisch Centrum Amsterdam Oncologisch Centrum Amsterdam is het grootste oncologisch samenwerkingsverband van Amsterdam, een initiatief van BovenIJ ziekenhuis,

Nadere informatie

Diabetes en mondgezondheid

Diabetes en mondgezondheid Diabetes en mondgezondheid Dit doet diabetes met de mond Hebt u suikerziekte? Let dan extra op uw gebit en tandvlees. Mensen met diabetes hebben vaker problemen met hun tanden en tandvlees. Dat kan komen

Nadere informatie

? Petra geeft aan dat ze probeert zwanger te worden en sinds kort in een traject zit van IVF (in vitro fertilisatie).

? Petra geeft aan dat ze probeert zwanger te worden en sinds kort in een traject zit van IVF (in vitro fertilisatie). MONDGEZONDHEID EN ZWANGERSCHAP CASUS 1 Karin de G., een 27-jarige patiënte is al van jongs af aan in de praktijk onder controle. Tot nu toe was er altijd sprake van een zeer goede mondhygiëne en zijn er

Nadere informatie

Een patiente met acute leukemie Bloed en beenmerg Acute leukemie Chronische leukemie

Een patiente met acute leukemie Bloed en beenmerg Acute leukemie Chronische leukemie Thema: Leukemie Een patiente met acute leukemie Bloed en beenmerg Acute leukemie Chronische leukemie Prof.dr. Hanneke C. Kluin-Nelemans Afdeling Hematologie Samenstelling van onstolbaar gemaakt bloed Bloedcellen

Nadere informatie

INFOKAART OUDEREN EN ROKEN

INFOKAART OUDEREN EN ROKEN INFOKAART OUDEREN EN ROKEN Roken Roken is de risicofactor die de meeste sterfte en het meeste gezondheidsverlies met zich brengt en zodoende ook zorgt voor veel verlies aan kwaliteit van leven (1). Vijftien

Nadere informatie

Vrijleggen van tand of kies

Vrijleggen van tand of kies Mondziekten, kaak- en aangezichtschirurgie Vrijleggen van tand of kies i Patiënteninformatie Adviezen na de ingreep Slingeland Ziekenhuis Algemeen De kaakchirurg heeft bij u een niet-doorgekomen tand of

Nadere informatie

natalizumab (tysabri)

natalizumab (tysabri) patiënteninformatie natalizumab (tysabri) behandeling en werking medicijn Uw neuroloog heeft u het medicijn natalizumab (Tysabri) geadviseerd. Hoe werkt dit medicijn? Hoe wordt natalizumab toegediend?

Nadere informatie

Ondersteunende zorg voor mensen met kanker

Ondersteunende zorg voor mensen met kanker Ondersteunende zorg voor mensen met kanker Máxima Oncologisch Centrum (MOC) Inleiding Als u van uw behandelend arts te horen krijgt dat u kanker heeft, krijgen u en uw naasten veel informatie en emoties

Nadere informatie

Melanoom. Dermatologie. 5958p DER.083/0512

Melanoom. Dermatologie. 5958p DER.083/0512 Melanoom Dermatologie Inleiding Bij u is (mogelijk) sprake van een melanoom. De dermatoloog heeft dit met u besproken. In deze folder leest u meer over het ontstaan, de onderzoeken en de behandeling van

Nadere informatie

Instructies voor het gebruik van Ustekinumab-Stelara

Instructies voor het gebruik van Ustekinumab-Stelara Instructies voor het gebruik van Ustekinumab-Stelara Inhoud 1. Inleiding 2. Wie is geschikt voor deze therapie 3. Voor het starten met de behandeling 4. Starten met Stelara 5. Toediening 6. Effectiviteit

Nadere informatie

MRI spoort prostaatkanker nauwkeurig op

MRI spoort prostaatkanker nauwkeurig op MRI spoort prostaatkanker nauwkeurig op Prostaatkanker is een van de meest voorkomende vormen van kanker bij mannen. Een op de zes mannen krijgt er last van. Maar het is ook een erg lastig op te sporen

Nadere informatie

UMC St Radboud. Mondverzorging tijdens chemotherapie

UMC St Radboud. Mondverzorging tijdens chemotherapie UMC St Radboud Mondverzorging tijdens chemotherapie Patiënteninformatie Waarom mondverzorging? U start binnenkort met chemotherapie. In de behandelperiode is een goede mondverzorging heel belangrijk. In

Nadere informatie

Risicofactoren Niet erfelijke factoren: Erfelijke factoren:

Risicofactoren Niet erfelijke factoren: Erfelijke factoren: Zoals bij alle soorten kanker, is er bij borstkanker sprake van cellen met een ontregelde celdeling. Door deze ontregeling kunnen cellen zich ongeremd vermenigvuldigen en uitgroeien tot een tumor. Deze

Nadere informatie