Seksueel risico(vol) gedrag bij adolescenten in relatie tot het opleidingstype in het secundair onderwijs.

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Seksueel risico(vol) gedrag bij adolescenten in relatie tot het opleidingstype in het secundair onderwijs."

Transcriptie

1 FACULTEIT RECHTSGELEERDHEID Seksueel risico(vol) gedrag bij adolescenten in relatie tot het opleidingstype in het secundair onderwijs. Masterproef neergelegd tot het behalen van de graad van Master in de criminologische wetenschappen door ( ) De Goditiabois Birte Academiejaar Promotor : Commissarissen : Prof. Dr. Gert Vermeulen Prof. Dr. Lieven Pauwels Lic. Alexandra De Moor

2 II

3 WOORD VOORAF Deze Masterproef: Seksueel risico(vol) gedrag in relatie tot het opleidingstype in het secundair onderwijs kwam tot stand in het kader van het behalen van het diploma Master in de Criminologische Wetenschappen. Het schrijven van een Masterproef is een opdracht die veel energie en tijd in beslag neemt. Het woord vooraf dient beknopt een aantal mensen te bedanken die bijgedragen hebben bij de realisatie van dit werk. Beknopt zullen mijn dankbetuigingen zijn, maar het aantal mensen die ik dien te loven is groter dan aanvankelijk gedacht In eerste instantie bied ik mijn oprechte dank aan Prof. Dr. Gert Vermeulen voor het aanreiken van dit thema, de richtlijnen en de begeleiding bij het tot stand komen van deze Masterproef. Ook richt ik een woord van dank tot de commissarissen, Dr. Lieven Pauwels en Lic. Alexandra De Moor, voor de belangstelling die ze tonen in dit onderwerp van deze Masterproef. Vervolgens dank ik ook Mevr. Kristen Janssens, Senior projectleider Huiselijk en Seksueel Geweld bij Movisie, centrum voor kennis en advies voor maatschappelijke ontwikkeling in Nederland, voor haar snelle reactie op mijn bericht. Het was een nieuwe impuls voor de verdere uitdieping van dit werk. Daarnaast een bijzonder woordje van dank aan Angie, Talia, Tine, Lise, mijn mama en tal van andere vrienden, die tijdens moeilijke momenten hebben geluisterd, een steun en toeverlaat waren en ook actief hebben meegedacht bij de verdere uitdieping en het nalezen van dit werk. Hierbij aansluitend ben ik An, Maarten en Luc ontzettend dankbaar voor de hulp bij het verspreiden van mijn enquêtes en uiteraard ook de vele jongens en meisjes uit het secundair onderwijs die enthousiast mij lieten binnenkijken in hun persoonlijke leefwereld. Hierbij aansluitend gaat mijn oprechte dank uit naar Kim voor zijn gespecialiseerde kennis met betrekking tot de verwerking van mijn onderzoeksgegevens. Als laatste wil ik alle personen bedanken die gedurende mijn volledige opleiding hebben gezorgd voor een onwaarschijnlijk amusante en leerrijke periode te Gent. I can no other answer make, but, thanks, and thanks and ever thanks. ~ William Shakespeare ~ uit The plays and poems of William Shakspeare - p.71 III

4 TREFWOORDEN Adolescentie Seksueel risicovol gedrag Seksueel grensoverschrijdend gedrag Opleidingstypes Kwantitatief onderzoek IV

5 LIJST VAN GEBRUIKTE AFKORTINGEN ASO BSO e.d. etc. Ibid. i.s.m. KSO m.b.t. o.c. s.d. soa SPSS t.o.v. TSO z.j. Algemeen Secundair Onderwijs Beroeps Secundair Onderwijs En dergelijke Et cetera Ibidem In samenwerking met Kunst Secundair Onderwijs Met betrekking tot Aangehaald werk Sine dato Seksueel overdraagbare aandoening Superior Performing Software Systems Ten opzichte van Technisch Secundair Onderwijs Zonder jaar V

6 LIJST VAN FIGUREN EN TABELLEN Figuren Figuur 1. Health Belief Model Figuur 2. Theory of Planned Behavior Tabellen De tabellen zijn weergegeven in absolute cijfers en percentages. Tabel 1. Aantal partners Tabel 2. Verdeling volgens het geslacht van de respondenten Tabel 3. Verdeling volgens de leeftijd van de respondenten Tabel 4. Verdeling volgens het opleidingstype Tabel 5. Verdeling naargelang geslacht en opleidingstype Tabel 6. Ervaring met geslachtsgemeenschap Tabel 7. Aantal sekspartners. Tabel 8. Leeftijd seks Tabel 9. Eerste keer seks, hoelang contact met persoon Tabel 10. Eerste keer seks, relatie met persoon Tabel 11. Eerste keer seks, voorbehoedsmiddel/anticonceptiva Tabel 12. Laatste seksueel contact, hoelang contact met persoon Tabel 13. Laatste seksueel contact, relatie met persoon Tabel 14. Laatste seksueel contact, voorbehoedsmiddel Tabel 15. Ervaring met onenightstand Tabel 16. Met hoeveel partners een onenightstand Tabel 17. Ervaring met een persoon van minstens 5 jaar ouder Tabel 18. Gebruik van condoom Tabel 19. Gebruik van noodpil Tabel 20. Gebruik van zwangerschapstest Tabel 21. Ervaring met een zwangerschap Tabel 22. Seks onder invloed van alcohol of drugs Tabel 23. Seks gehad hebben zonder onder invloed te zijn? Tabel 24. Kennis over seksualiteit Tabel 25. Gemiddelden scores kennisvragen VI

7 Tabel 26. Stelling Onveilig vrijen is niet zo erg, want er is nog steeds de noodpil Tabel 27. Openstaan voor onenightstand Tabel 28. Seks met persoon die een soa heeft Tabel 29. Seks met persoon met aids Tabel 30. Vooraf gesproken over het gebruik van een condoom Tabel 31. Druk om geen condoom te gebruiken, terwijl men dit liever wou Tabel 32. Heb je in die situatie een condoom gebruikt? Tabel 33. Inlichten van partners bij vaststellen SOA of aids Tabel 34. Zijn condooms makkelijk verkrijgbaar? Tabel 35. Beschikbaarheid van condooms - Invloed op veilig vrijgedrag Tabel 36. Is een anticonceptie makkelijk verkrijgbaar? Tabel 37. Beschikbaarheid van anticonceptie- Invloed op veilig vrijgedrag Tabel 38. Situatie condooms gewenst, maar niet beschikbaar Tabel 39. Heb je toen seks gehad met deze persoon? Tabel 40. Informatiebronnen m.b.t. seksualiteit en risico s Tabel 41. Iets seksueel gedaan om erbij te horen? Tabel 42. Iets seksueel gedaan voor de webcamera? Tabel 43. Iets seksueel gedaan in ruil voor iets? GRAFIEKEN De grafieken zijn weergegeven in percentages. Grafiek 1. Redenen om geen condoom te gebruiken. Grafiek 2. Redenen om de noodpil te gebruiken. Grafiek 3. Redenen om een zwangerschapstest te gebruiken. Grafiek 4. Condoom gebruiken bij een onenightstand? Grafiek 5 Redenen voor geen communicatie over gebruik van een condoom VII

8 Inhoud WOORD VOORAF... III TREFWOORDEN... IV LIJST VAN GEBRUIKTE AFKORTINGEN... V LIJST VAN FIGUREN EN TABELLEN... VI GRAFIEKEN... VII INLEIDING...1 Deel 1: Literatuuronderzoek Hoofdstuk 1: Adolescentie en seksualiteit onder de loep 1. Inleiding Adolescentie, een intense levensfase....5 a. Adolescentie puberteit Een verschil in definiëring....5 b. Het begin en eindpunt van de adolescentie...6 c. Adolescentie als acceleratieverschijnsel...7 d. Adolescentie, een moeilijke (leef)tijd? De seksuele leefwereld van de adolescent...9 a. De seksuele moraal...9 b. De seksuele carrière en de eerste keer...9 c. Relaties en het aantal partners...10 Hoofdstuk 2: Seksueel Risico(vol) Gedrag 2.1. Inleiding Het begrip Seksueel risico(vol) gedrag Definiëring van het begrip Gedrag beoordelen volgens de indeling van Ryan en Lane De maatschappelijke invloed op gedrag en de veranderde ideologie Wanneer seksueel risicovol gedrag grensoverschrijdend wordt Terminologie en definiëring van seksueel grensoverschrijdend gedrag Criteria van seksueel grensoverschrijdend gedrag Wederzijdse toestemming Vrijwilligheid Gelijkwaardigheid Aanvullende criteria, geformuleerd door Frans E VIII

9 Het vlaggensysteem voor seksueel grensoverschrijdend gedrag Wettelijk kader inzake seksualiteit Theoretisch kader: enkele verklaringsmodellen Seksueel risicomanagement De determinanten van seksueel risicomanagement Persoonsgebonden factoren Kennis over seksualiteitsbeleving en risico s Attitude ten opzichte van seksualiteitsbeleving en risico s Communicatieve vaardigheden bij seksualiteitsbeleving en het vermijden van risico s Omgevingsgebonden factoren Beschikbaarheid voorbehoedsmiddelen en anticonceptiva Invloed op de seksualiteitsbeleving en risico s Consequenties van seksueel risicovol gedrag Besluit Deel 2: Onderzoek Hoofdstuk 3: Explorerend Onderzoek 3.1. Inleiding Opzet en uitvoering van het onderzoek Onderzoeksvragen Onderzoeksmethode Selectie van de analyse-eenheden Verwerking van de onderzoeksgegevens Methodologische beperkingen Onderzoeksresultaten Seksueel Risico(vol) gedrag bij adolescenten in relatie tot het opleidingstype in het secundair onderwijs Synthese van de bevindingen Besluit onderzoek...91 ALGEMEEN BESLUIT BIJLAGEN IX

10 INLEIDING Iedereen heeft ze wel gelezen, krantenknipsels met koppen als De eerste keer vrijt helft van meisjes onveilig 1 en Praten over anticonceptie is voor jongeren niet cool 2. Deze krantenknipsels sturen verontrustende berichten over het seksueel gedrag van adolescenten de wereld in. Adolescentie is een intensieve levensfase waarin de seksuele ontwikkeling een hoogtepunt kent. Het woord adolescentie betekent letterlijk: de groei naar volwassenheid. Tijdens die zoektocht naar de volwassenwording gaan jongeren experimenteren op diverse vlakken, waaronder op seksueel vlak. Er worden (on)bewust seksuele grenzen verkend. Deze aftasting van de grenzen kan risicogedrag met zich meebrengen en dat gedrag kan ernstige consequenties teweegbrengen. Maar niet elk seksueel gedrag dient geproblematiseerd te worden, aangezien de seksualiteitsbeleving van jongeren vaak probleemloos en zonder risico s verloopt. Toch is het duidelijk dat er een beperkte groep jongeren tijdens hun seksualiteitsbeleving heel wat risico s nemen Nieuwe globale maatschappelijke trends en de informatisering beïnvloeden de leefwereld van de adolescent. Men kan spreken van continue verandering en vernieuwing. De adolescent leeft in een dynamische wereld op vlak van seksualiteit. De mogelijkheden van de jongeren breiden zich uit. Het internet opende de laatste tien jaar steeds nieuwe deuren, dat ook voor jongeren tijdens de verkenning van hun seksualiteit nieuwe mogelijke risico s met zich kan brengen. Seksueel risicovol gedrag bij adolescenten is geen op zichzelf staand objectief fenomeen, maar vertrekt vanuit een bepaalde betekenisgeving. Dit hangt af van betekenissen die mensen geven aan een bepaalde situatie, die zij al dan niet als risicovol beschouwen. Men kan dus spreken van een sociale constructie. Deze is afhankelijk van de heersende waarden en normen over wat als normaal of abnormaal gedrag gedefinieerd wordt in onze hedendaagse maatschappij. 3 Deze waarden en normen en het onderscheid tussen normaliteit en abnormaliteit wordt ten eerste bepaald door het juridisch kader, namelijk de wet. De wetgeving biedt onze maatschappij een eerste aanknopingspunt in de bepaling welk gedrag risico s inhoudt en wanneer de jongere een bepaalde grens overschrijdt. Een tweede 1 COECKELBERGH, T., De eerste keer vrijt helft van meisjes onveilig, De Standaard, 23 mei X, Praten over anticonceptie is voor jongeren niet cool, Het Laatste Nieuws, 16 oktober BEYENS, K., GOETHALS, J, PONSAERS, P., VERVAEKE, G., Criminologie in actie, Brussel, Uitg. Politeia, 2002, p

11 aanknopingspunt zou een degelijke actuele en eenduidige definiëring zijn van wat het begrip seksueel risico(vol) gedrag juist inhoudt. Uit literatuuronderzoek werd duidelijk dat dit momenteel onbestaande is en dat er onmogelijk kan gesproken worden van een duidelijke afbakening van het begrip. Een uitgebreid literatuuronderzoek construeert de fundamenten van deze Masterproef. Daarnaast tracht ik via een explorerend onderzoek te achterhalen of onze hedendaagse jongeren seksueel risicovol gedrag stellen en of er een markant verschil tussen de opleidingstypes in het secundair onderwijs kan aanschouwd worden. Er wordt al te snel gesteld dat jongeren uit het Beroeps Secundair Onderwijs het hoogste risico vertonen op het stellen van dit gedrag en er wordt aangenomen dat leerlingen in het Algemeen Secundair Onderwijs dit gedrag minder vaak stellen. Maar is dit wel zo? Of kunnen we spreken van een vooroordeel? En zoals de Amerikaanse schrijver Thoreau verwoordt: It s never too late to give up your prejudices. No way of thinking or doing, however ancient, can be trusted without proof. 4 Deze studie wil een bijdrage leveren aan het onderzoeksdomein door te achterhalen hoe het gesteld is met het seksueel gedrag van adolescenten. Nemen zij risico s tijdens hun seksueel contact of tijdens hun seksuele uitingen? Maar voornamelijk, is er sprake van een onderscheid tussen verschillende opleidingstypes in het secundair onderwijs? Via het raadplegen van literaire bronnen en verklaringsmodellen van seksueel gedrag kwamen ook een aantal beïnvloedingsfactoren van het seksueel (risicovol) gedrag op de voorgrond. Hoe is het gesteld met deze beïnvloedingsfactoren? En daarbij aansluitend, is er ook bij deze factoren een verschil merkbaar naargelang het opleidingstype? Het onderzoeksthema van deze Masterproef wordt behandeld vanuit een criminologische context. Criminologie kan omschreven worden in een legistische definitie, namelijk de wetenschap van alle gedrag dat valt onder één van de delictsomschrijvingen in het Wetboek van Strafrecht en niet-commune strafwetten. Deze Masterproef vertrekt vanuit een bredere definiëring zoals vaak in de praktische toepassing van de criminologie. Hierbij sluit ik mij aan bij de definitie van Bijleveld. Zij definieert criminologie als een wetenschap van niet alleen gedrag dat strikt genomen onder de wettelijke grens van strafbaarstelling valt, maar ook het gedrag dat daar tegenaan leunt, dat als voorloper kan worden gezien, of dat gedrag dat materieel gezien crimineel gedrag benadert. 5 4 THOREAU, H.D.,Walden. Volume 1, Houghton, Mifflin, 1854, p.16 5 BIJLEVELD, C.C.J.H., Methoden en technieken van onderzoek in de criminologie, Den Haag, Boom Juridische Uitgevers, 2006,, p.3 2

12 Seksueel risico(vol) gedrag valt niet altijd onder één van de delictbeschrijvingen, maar het stellen van dit gedrag kan onmiddellijke consequenties hebben en schade toebrengen aan de jongere zelf of iemand anders. Ook blijkt uit literatuuronderzoek dat seksueel risico(vol) gedrag kan gezien worden als voorloper van hetgeen crimineel gedrag benadert of kan aansporen. Onderzoek toont aan dat seksueel risico(vol) gedrag kan opgemerkt worden door criminele profielen en hierdoor lopen seksueel risicovolle jongeren een hoger risico om in contact te komen met zedendelinquentie en pedofiele daders. 6 Dit verklaart waarom het uiterst belangrijk is dit gedrag aan wetenschappelijk onderzoek te onderwerpen. Grondig inzicht in de verschillende dimensies van seksueel risicovol gedrag en de beïnvloedingsfactoren van dit gedrag, kunnen ervoor zorgen dat de jongere beter beschermd wordt tegen nefaste gevolgen. Deze Masterproef wordt opgedeeld in twee delen. In het eerste deel laat ik u kennismaken met hetgeen reeds in de literatuur voorhanden is over adolescentie, de seksualiteitsbeleving van jongeren en het mogelijke seksueel risicovol gedrag dat door jongeren wordt gesteld Dit eerste deel wordt verder onderverdeeld in twee hoofdstukken. In het eerste hoofdstuk bespreek ik de intense levensfase, namelijk de adolescentie en de seksuele leefwereld van de adolescent. Concreet ga ik in op wat typisch is aan de adolescentie en of is dit echt wel zo een moeilijke periode voor de adolescent, als vaak wordt weergegeven? Daarnaast wordt ook de seksuele leefwereld van de adolescent onder de loep genomen. Onderzoeksgegevens met betrekking tot o.a. de seksuele carrière, de eerste keer, de relaties en het aantal partners bij jongeren wordt bondig besproken. In hoofdstuk twee wordt er ingegaan op de term seksueel risico(vol) gedrag. Nadien zal er ook bondig ingegaan worden op het seksueel grensoverschrijdend gedrag, aangezien dit gedrag ook risico s inhoudt. Nadien zal er kort ingegaan worden op het juridisch kader inzake seksualiteit en de theoretische verklaringsmodellen met betrekking tot seksueel risico(vol) gedrag. Als laatste zullen de beïnvloedingsdeterminanten van dit gedrag besproken worden. Het tweede deel vormt het praktische onderdeel van dit werk en is integraal gewijd aan het exploratieve onderzoek van deze Masterproef. Dit onderzoek hanteert een kwantitatieve onderzoeksmethode, bestaande uit een schriftelijke enquête, die werd afgenomen bij Vlaamse 6 JACOBS, K. Over internetseks. Meegesleept door liefde en het virale spelgedrag, in Lief en Leed 4, Seks en relaties anders bekeken, CAERS, B., Antwerpen, 2009, p

13 jongeren die zich in het 4 de, 5 de en 6 de jaar binnen drie opleidingstypes van een secundaire school bevinden. In het derde hoofdstuk wordt het opzet en het verloop van het onderzoek aangegeven. Beginnend bij de verduidelijking van de onderzoeksvragen en de keuze van de onderzoeksmethode. Vervolgens wordt de selectie van de analyse-eenheden toegelicht en de wijze van verwerking omschreven. Afsluitend bij het opzet van dit onderzoek worden de methodologische beperkingen van dit onderzoek besproken. Daaropvolgend bespreek ik de onderzoeksresultaten die via het statisch programma SPSS werden verwerkt. De resultaten van deze analyse worden gepresenteerd in overzichtelijke tabellen. Hierbij aansluitend zullen de belangrijkste onderzoeksconclusies weergegeven worden in de bondig besluit. Als laatste onderdeel zal ik een vergelijking maken tussen de onderzoeksconclusies en de bevindingen uit de literatuurstudie. Op die manier tracht ik op een consistente manier de onderzoeksvragen te beantwoorden en te besluiten of er als dusdanig een verschil is in seksueel risicovol gedrag tussen de verschillende opleidingstypes in het secundair onderwijs. De synthese van deze bevindingen zullen weergegeven worden in het algemeen besluit. 4

14 DEEL 1: LITERATUURSTUDIE HOOFDSTUK 1: Adolescentie en seksualiteit onder de loep Adolescents are like butterflies. They go through a transition period that is full of potential, yet fragile. They need nurturing and care, and a safe and supportive environment to grow and develop. Like the colours of the butterfly s wings, adolescents too are colourful they have boundless energy, ideas, enthusiasm, ambition and potential. They are important assets and resources; they are our future. (Shigeru Omi, MD. Ph.D.,Regional Director WHO Western Pacific Region) 7 1. Inleiding 1.1. Adolescentie, een intense levensfase. De tienerjaren zijn doorgaans een prettige maar ook gelijktijdig een angstige tijd, aangezien de tiener zijn zoektocht begint naar een zelfbeeld en identiteit, het lichaam van de tiener enkele grote veranderingen doormaakt. Met het begrip tienerjaren wordt vaak verwezen naar de adolescentie. Maar wat houdt adolescentie nu juist in? 8 a. Adolescentie puberteit Een verschil in definiëring. Puberteit en adolescentie zijn twee begrippen die vaak door elkaar gehaspeld worden, omdat beide termen verwijzen naar dezelfde leeftijdscategorie. 9 Terwijl de puberteit vooral de biologische en seksuele ontwikkeling inhoudt, omvat het begrip adolescentie de hele jeugd WORLD HEALTH ORGANIZATION (2003) Value Adolescent, invest in the future: educational package facilitator's manual [WWW]. WORLD HEALTH ORGANIZATION: [ ] 8 BEKAERT, S., Adolescents and sex, The handbook for professionals working with young people, Oxford, Radcliffe Publishing, 2005, p.3 9 ADRIAENSSENS, P., Van hieraf mag je gaan Over het opvoeden van tieners, Tielt, Lannoo Uitgeverij, 2000, p.9 10 MÖNKS, RR.F.J., KNOERS, A.M.P., Ontwikkelingspsychologie, inleiding tot de verschillende deelgebieden, Assen, Koninklijke Van Gorcum, 2003, p.222 5

15 De puberteit is de courante term voor de levensfase waarin kinderen geslachtsrijp worden. Het begrip slaat enkel op de lichamelijke veranderingen die nodig zijn voor de seksuele volwassenwording. 11 De puberteit wordt dus gezien als de geslachtrijping. 12 De puberteit vindt meestal plaats bij de jongere tussen de leeftijd van 9 tot 16jaar. 13 Bij meisjes start de puberteit gemiddeld tussen de 11 en 15 jaar, terwijl dit bij jongens later zal optreden, namelijk tussen de 12 en 16 jaar. 14 Adolescentie daarentegen verwijst naar het bereiken van psychologische maturiteit en sociale autonomie. 15 Wat in de adolescentie plaatsvindt, zal enerzijds invloed ondervinden van hetgeen in de kinderjaren is gebeurd en anderzijds wat voorgeschreven wordt in de volwassenheid. 16 Erikson presenteert de adolescentie als een psychosociaal moratorium. De omgeving biedt de adolescent uitstel om zich als volwassen te gedragen. 17 Men krijgt meer vrijheden, maar ondanks die vrijheden blijft men afhankelijk van die omgeving. In dit psychosociaal moratorium wordt hen de kans gegeven om grenzen af te tasten. Er is tijd en gelegenheid om verliefd te worden, na te denken over de eigen plaats in de relatie tot ouders en vrienden, kortom om zich in allerlei situaties en relaties te begeven. 18 En dit zonder dat dit onmiddellijk aanzien wordt als voor echt. 19 Volgens Erikson is het noodzakelijk dat de omgeving jongeren de ruimte en een kader biedt om hun proces van identiteitsvorming met succes te kunnen doorlopen. 20 b. Het begin en eindpunt van de adolescentie Het is onmogelijk om het begrip adolescentie exact te gaan begrenzen in de tijd, aangezien het vaak sterk fluctueert van individu tot individu. Kortom, het kan niet benoemd worden met een vrij duidelijke begin en eindleeftijd. 21 The World Health Organization definieert adolescentie als de periode tussen de leeftijd van 10 jaar tot 20 jaar. 11 LAURENT, A., Vrij vriendelijk, relationele vorming in het secundair onderwijs, Antwerpen, Garant, 2002, p MÖNKS, RR.F.J., KNOERS, A.M.P., o.c., p BEKAERT, S., Adolescents and sex. The handbook for professionals working with young people, Oxford, Radcliffe Publishing, 2005, p.4 14 MÖNKS, RR.F.J., KNOERS, A.M.P., o.c., p ADRIAENSSENS, P., o.c.,, p.9 16 DE WIT, J., VAN DER VEER, G., Psychologie van de adolescentie, Nijkerk, Uitgeverij Intro, 1984, p LAURENT, A., o.c., p KOHNSTAMM, R., Kleine ontwikkelingspsychologie III, de adolescentie, Houten, Bohn Staflou Van Lohgum, 1997, p PORTAEL, V., ANDRIES, C., PONJAERT-KRISTOFFERSEN, I., De kinderschoenen ontgroeid, Antwerpen, Garant, 2001, p VERSCHELDEN, G., Opvattingen over welzijn en begeleiding, een sociaal-(ped)agogische analyse van leerlingenbegeleiding als exemplarisch thema in het jeugdbeleid, Gent, Academia Press, 2002, p ADRIAENSSENS, P., o.c., p.9 6

16 Deze ontwikkelingsfase verwijst naar de gehele periode tussen de kindertijd en de jonge volwassenheid. Met de natuur als beginpunt verwijst men naar de puberteit met zijn bepaalde fysiologische karakteristieken. Bijvoorbeeld bij meisjes de eerste menstruatie, bij jongens de eerste zaadlozing. Het eindpunt van de adolescentie is moeilijker te bepalen. Hiervoor hanteert men als criterium de integratie van de adolescent in de volwassen maatschappij. Het is noodzakelijk om op te merken dat de criteria van deze maatschappelijke integratie moeilijk te bepalen zijn en dat het tijdstip van deze integratie individueel verschillend is. 22 c. Adolescentie als acceleratieverschijnsel Dit acceleratieverschijnsel verwijst naar een versnelde ontwikkeling van de hedendaagse adolescent in vergelijking met tieners van enkele generaties terug. 23 De adolescentie in onze hedendaagse maatschappij beslaat een veel langere periode dan in het begin van de twintigste eeuw. Hierop zijn twee factoren van toepassing. Als eerste is er sprake is van een steeds vroeger optredende puberteit. Een voorbeeld hiervan is het optreden van de menstruatie bij meisjes. Vandaag schommelt dit gemiddeld rond het 12 de levensjaar. Door een verbetering van de voeding en de optimalisatie van de gezondheidszorg is de hedendaagse adolescent eerder geslachtrijp. Een tweede belangrijke factor uit zich in een steeds langer durende adolescentieperiode. 24 De stijging van de welvaart geeft aan de jongeren meer tijd om volwassen te worden, bijvoorbeeld door eerst een opleiding te volgen alvorens te gaan werken. 25 Hieruit blijkt dat de adolescentie niet los kan gezien worden van een historische en culturele achtergrond. 26 d. Adolescentie, een moeilijke (leef)tijd? De adolescentie is een periode van overgang, waarin zich veranderingen manifesteren op verscheidene domeinen en dit over een korte tijdsspanne. De lichamelijke veranderingen tijdens de puberteit brengen een hoop psychische reacties mee. Voor de adolescent betekent dit nieuwe uitdagingen, wat soms kan leiden tot een verhoogde kwetsbaarheid en druk VERHOFDSTADT-DENÈVE, L., Adolescentenpsychologie, Antwerpen, Garant, 2005, p STRUYVEN, K., SIERENS, E., DOCHY, F., JANSSENS, S., Groot worden: de ontwikkeling van baby tot adolescent : handboek voor (toekomstige) leerkrachten en opvoeders, Leuven, Lannoo Campus Uitgeverij, 2003, p VERHULST, F.C., De ontwikkeling van het kind, Assen, Van Gorcum, 2005, p LAURENT, A., o.c. p VERHULST, F.C., o.c., p STRUYVEN, K., SIERENS, E., DOCHY, F., JANSSENS, S., o.c., p.195 7

17 Tijdens de adolescentie is de kans op onenigheden en aanvaringen met de ouders het grootst,. Het is ook het niet uitgesloten dat er tijdens deze periode sprake is van extreme spanningen en een eventuele aantrekkingskracht tot het stellen van risicovol gedrag. 28 De terrible teens boezemen daarom bij vele ouders van jonge kinderen angst in. Het tot dan toe gehoorzaam kind begint te rebelleren tegen alle vormen van gezag. De adolescent begint te experimenteren met seks, alcohol, drugs en dit vaak onder druk van leeftijdsgenoten. 29 Stanley Hall (1904) omschreef dit als eerste met het concept Sturm und Drang of Storm and Stress. 30 Hiermee wou hij aanduiden dat de adolescent het risico loopt om in een reeks van hoogoplopende crisissen terecht te komen, waar ook de ouders machteloos tegenover staan. Maar voor vele jonge mensen verloopt de adolescentie helemaal niet zo conflictueus en ook de klassieke generatieconflicten, waarbij ouders en adolescenten regelrecht tegenover elkaar staan, blijken achteraf gezien niet zo problematisch te zijn. 31 Dat adolescentie een moeilijke tijd zou zijn, dient dus toch met een korrel zout genomen te worden. 32 Adolescenten ervaren uiteraard periodes van eenzaamheid en conflicten met familie en leerkrachten, maar voor de meeste adolescenten is dit geen periode van voortdurende moeilijkheden en obstakels. 33 Het concept Sturm and Drang mag dus niet veralgemeend worden. Men kan zich ook afvragen wat de invloed is van stereotype ideeën op de ontwikkeling van de adolescent. Het is niet onrealistisch te denken dat deze dergelijke stereotypen over de adolescentie ook feitelijk het gedrag van adolescenten kunnen beïnvloeden. James Anthony (1969) beschreef dit als een spiegel die door de samenleving aan de jongeren wordt voorgehouden en waarnaar ze hun gedrag gaan richten. Dit kan gemakkelijk leiden tot een vicieuze cirkelbeweging waarbij de ouder ervan overtuigd is dat de stereotypen waar zijn omdat de adolescent zich in overeenstemming met de verwachtingen gedraagt. De adolescent denkt dan dat hij eenvoudigweg doet wat iedereen van hem verwacht en de samenleving erkent een zware adolescentenproblematiek ZIMBARDO, P.G., WEBER, A.L., JOHNSON, R.L., BIRNIE, S., Psychologie: een inleiding, Amsterdam, Pearson Education, 2005, p VERHULST, F.C., o.c., p MUFSON, L., MOREAU, D., WEISSMAN, M.M., DORTA, K.P., Interpersonal Psychotherapy for Depressed Adolescents, New York, Guilford Press, 2004, p PEETERS, J., Moeilijke adolescenten, Antwerpen, Garant, 1995, p COMITÉ VOOR BIJZONDERE JEUGDZORG BRUGGE (red.), Probleemgedrag op school, Antwerpen, Garant, 2000, p MUFSON, L., MOREAU, D., WEISSMAN, M.M., DORTA, K.P., Interpersonal Psychotherapy for Depressed Adolescents, New York, Guilford Press, 2004, p DE WIT, J., VAN DER VEER, G., Psychologie van de adolescentie, Nijkerk, Uitgeverij Intro, 1984, p.16. 8

18 1.2. De seksuele leefwereld van de adolescent a. De seksuele moraal Uit onderzoek naar de seksuele moraliteit blijkt dat de seksuele moraal van generatie tot generatie fluctueert. Onze hedendaagse jongeren beschikken over andere opvattingen met betrekking tot seksualiteit dan hun ouders. De opvattingen van deze ouders verschillen op hun beurt ook van die van de grootouders. 35 Ondanks de grotere openheid met betrekking tot seksualiteit is een onbezorgd seksueel leven vandaag voor de jongeren onbestaande. Binnen de seksuele en relationele vorming worden de jongeren geconfronteerd met de risico s en consequenties van onveilig seksueel gedrag. Dit heeft als gevolg dat er een dualiteit ontstaat tussen het maatschappelijke waarden -en normenpatroon van alles kan en mag enerzijds en risico s van seksueel contact anderzijds. 36 b. De seksuele carrière en de eerste keer De eerste geslachtsgemeenschap van een jongere wordt niet aanzien als het startpunt van de seksuele carrière. Een seksuele carrière bestaat uit een opeenvolging van verschillende stappen met een verschillend tijdskader. Deze kunnen plaatsvinden in een verschillende volgorde. 37 Adolescenten doorlopen hun seksualiteit stapsgewijs. Geleidelijk aan gaan ze experimenteren en bouwen ze seksuele ervaring op. Het start met zoenen, strelen en wordt uiteindelijk gevolgd door geslachtsgemeenschap. 38 Deze seksuele carrière start gemiddeld rond de leeftijd van 12 jaar en heeft een verloop van 3 tot 4 jaar. Jongens beginnen vroeger aan dit traject dan meisjes, maar meisjes doorlopen het sneller. De seksuele carrière verloopt niet bij alle jongeren op dezelfde manier. Sommigen stellen hun geslachtgemeenschap lang uit en bij anderen verloopt hun seksuele carrière zeer snel. 39 Het onderzoek van Maes en Vereecken in 2000 toont aan dat de gemiddelde leeftijd FRANS, E. (s.d.) Concepttekst goede minnaars [WWW]. SENSOA vzw: [ ] 36 PORTAEL, V., ANDRIES, C., PONJAERT-KRISTOFFERSEN, I., De kinderschoenen ontgroeid, Antwerpen, Garant, 2001, p DE GRAAF, H., MEIJER, S., POELMAN, J., VANWESENBEECK, I., Seks onder je 25 e, Seksuele gezondheid van jongeren in Nederland anno 2005, Delft, Eburon, 2005, p HEEMELEER, M., Seksualiteit, intimiteit en hulpverlening: informatie en communicatietraining voor sociaal-agogisch hulpverleners en verpleegkundigen, Houten, Bohn Stafleu Van Loghum, 2008, p DE GRAAF H., MEIJER S., POELMAN J., VANWESENBEECK I., Seks onder je 25 e, Seksuele gezondheid van jongeren in Nederland anno 2005, Delft, Eburon, 2005, p Dit gemiddelde werd berekend op de seksueel actieve jongeren, met andere woorden, het is een gemiddelde van de eerste keer van alle jongeren die al ervaring hadden met geslachtsgemeenschap. 9

19 waarop adolescenten voor het eerst geslachtsgemeenschap hebben 15,5 jaar is. Jongens en meisjes verschillen niet in de gemiddelde leeftijd waarop ze het eerst geslachtsgemeenschap hebben. Wanneer er gekeken wordt naar diegene die onder het gemiddelde zitten, kan besloten worden dat dit voornamelijk jongens zijn. Onderzoek naar de seksuele carrière toont een duidelijke vervroeging aan. Adolescenten beginnen niet alleen met het stellen van geslachtsgemeenschap, maar ook gaan ze sneller over tot seksueel gedrag. De duidelijke vervroeging van hun seksueel gedrag is waarschijnlijk enerzijds te verklaren door een gegroeide maatschappelijke tolerantie ten opzichte van seksualiteit en anderzijds door een vervroegde lichamelijke rijpheid. 41 c. Relaties en het aantal partners Hedendaagse onderzoeken tonen aan dat de seksualiteitsbeleving van jongeren zelden door hen aanzien wordt als een avontuur. Vaak vindt seksuele intimiteit plaats binnen een relatie. In de literatuur verwijst men hiernaar met de term sequentiële monogamie 42 of seriële monogamie. Deze begrippen verwijzen naar het onderhouden van verschillende partners na elkaar. Wanneer de ene relatie beëindigd is, begint men pas aan de volgende. Met andere woorden gaat het hier over het aangaan van opeenvolgende exclusieve relaties. 43 De adolescentenperiode wordt dus minder gekenmerkt door vluchtige seksuele contacten. Relaties worden aangegaan met de verwachting dat de partner de ware is en de relatie zal blijven duren. In praktijk is het vooral zo dat de relatie afspringt en men een paar keer van partner verandert in zijn of haar leven. 44 De resultaten van het onderzoek van Maes en Vereecken tonen aan dat het aantal partners waarmee jongeren seksueel contact hebben beperkt blijft. Maar er is wel een groot verschil tussen jongens en meisjes (zie onderstaande tabel). Bij de meisjes heeft een meerderheid seksueel contact gehad met hoogstens één partner. Daarnaast zegt een zeer kleine minderheid van de ondervraagde meisjes seks te hebben ervaren met minstens vijf partners. Bij de jongens echter heeft één op drie jongens seks gehad met één partner. En ook iets meer dan één op vijf zegt vijf of meer verschillende partners te hebben gehad. 41 BRUGMAN E., GOEDHART H., VOGELS T., VAN ZESSEN G., Jeugd en seks 95, Resultaten van het nationale scholierenonderzoek, Utrecht, Uitgeverij SWP, 1995, p DUMEZ, C., KESTERS, M., VAN HAM, P., Relatie(v)aardig: over kinderen en jongeren, relaties, seksualiteit en misbruik, preventie en hulpverlening, Leuven, Garant, 1998, p DE BRUIN, J., De spanning van seksualiteit: plezier en gevaar in jongerenbladen, Amsterdam, Het Spinhuis, 1999, p DUMEZ, C., KESTERS, M., VAN HAM, P., Relatie(v)aardig: over kinderen en jongeren, relaties, seksualiteit en misbruik, preventie en hulpverlening, Leuven, Garant, 1998, p.30 10

20 Tabel 1. Aantal partners 45 Meisjes Jongens Hoogstens 1 partner Minstens 5 partners Hoogstens 1 partner Minstens 5 partners 58% 5% 37% 22% BESLUIT Om inzicht te verkrijgen in het gedrag van de adolescenten, is het noodzakelijk om eerst vast te stellen wat adolescentie juist inhoudt. Vaak worden de termen puberteit en adolescentie door elkaar gehaspeld, aangezien ze verwijzen naar dezelfde leeftijdcategorie. 46 Doch mag men beide termen niet verwarren. Puberteit verwijst naar de lichamelijke veranderingen die nodig zijn voor de seksuele volwassenwording. Adolescentie behelst de psychologische processen, namelijk het bereiken van maturiteit en sociale autonomie. Het eindpunt van de adolescentie is moeilijk te bepalen in onze hedendaagse maatschappij omdat veel jongeren langere studies aanvatten en de adolescentieperiode als het ware verlengd wordt. Maar is de adolescentie wel degelijk zo een moeilijk periode als vaak wordt geopperd? Het staat vast dat het een intensieve levensfase is, waarbij nieuwe uitdagingen en verhoudingen centraal komen te staan. Dit vindt allemaal plaats op korte tijdspanne. Jongeren dienen een ik te vormen, nieuwe uitdagingen aan te gaan, waarbij druk en verhoogde kwetsbaarheid centraal staan. Men dient keuzes te maken; Wat wil ik worden? Wat zal ik gaan studeren? Uiteraard gaat men bij deze zoektocht naar volwassenheid grenzen verleggen en experimenteren met nieuwe dingen. Dit brengt af en toe aanvaringen teweeg met ouders of significant others. Ondanks de seksualisering van de maatschappij, is er over generaties heen vaak sprake van verschillen in opvatting met betrekking tot seksualiteit. En de beginnende seksualiteit is dan ook een logische bezorgdheid van iedereen die met adolescenten in contact komt. Zeker wanneer er geproclameerd wordt dat jongeren steeds vroeger seksueel contact hebben en ook de seksuele carrière van de adolescent vroeger plaatsvindt. Doch dient men in het achterhoofd te houden dat het merendeel van de jongeren hun seksuele carrière stapsgewijs doorloopt en zij sterk gebonden zijn aan de gevoelens voor die ene partner. 45 SENSOA (2005) Feiten en cijfers: Jongeren en seksualiteit [WWW]. SENSOA: (pdf-rapport) [ ] 46 ADRIAENSSENS, P., Van hieraf mag je gaan Over het opvoeden van tieners, Tielt, Lannoo Uitgeverij, 2000, p.9 11

Wippen en wegen. Kim Broekmans-Madikrama. Seksualiteit binnen de muren van een psychiatrische jeugdkliniek. Inleiding

Wippen en wegen. Kim Broekmans-Madikrama. Seksualiteit binnen de muren van een psychiatrische jeugdkliniek. Inleiding Kim Broekmans-Madikrama 1 Wippen en wegen Seksualiteit binnen de muren van een psychiatrische jeugdkliniek Inleiding Ik wil seks kunnen hebben op de afdeling is een uitspraak die regelmatig wordt gedaan

Nadere informatie

Seksuele vorming en seksuele ontwikkeling van kinderen. Marianne Cense (Rutgers WPF) & Jos Poelman (Soa Aids Nederland)

Seksuele vorming en seksuele ontwikkeling van kinderen. Marianne Cense (Rutgers WPF) & Jos Poelman (Soa Aids Nederland) Seksuele vorming en seksuele ontwikkeling van kinderen Marianne Cense (Rutgers WPF) & Jos Poelman (Soa Aids Nederland) Programma 1. Seksuele ontwikkeling van kinderen en jongeren 2. Criteria om normaal

Nadere informatie

Educatief materiaal om te werken rond relaties en seksualiteit met de bijhorende VOET

Educatief materiaal om te werken rond relaties en seksualiteit met de bijhorende VOET 1 Educatief materiaal om te werken rond s en seksualiteit met de bijhorende VOET Beddengoed, voorbehoedmiddelengids voor jongeren Een heldere en leerrijke brochure, bruikbaar in klasverband. Het boekje

Nadere informatie

Seksuele gezondheid bij adolescenten

Seksuele gezondheid bij adolescenten Seksuele gezondheid bij adolescenten Lieve Peremans 18-3-2014 pag. 1 Seksualiteit en seksueel gedrag Seksualiteit is een wezenlijk onderdeel van het mens-zijn gedurende het ganse leven Is veel meer dan

Nadere informatie

Jongeren en Gezondheid 2014: Seksualiteit en Relaties

Jongeren en Gezondheid 2014: Seksualiteit en Relaties Jongeren en Gezondheid 14: Seksualiteit en Relaties Inleiding Tijdens hun puberjaren, ondergaan jongens en meisjes diepgaande biologische, cognitieve, emotionele en sociale veranderingen. Deze periode

Nadere informatie

Seks en Seksuele Risico s bij12 tot 25 jarigen. Dr. Hanneke de Graaf

Seks en Seksuele Risico s bij12 tot 25 jarigen. Dr. Hanneke de Graaf Seks en Seksuele Risico s bij12 tot 25 jarigen Dr. Hanneke de Graaf Seks onder je 25e 2005 2012 Methode Werving via scholen en gemeenten; 3926 meisjes en 3915 jongens; 12-25 jaar (gemiddeld 18,4); Representatief

Nadere informatie

Inhoud van de presentatie

Inhoud van de presentatie De overgang van het basis- naar het secundair onderwijs vanuit ontwikkelingspsychologisch perspectief Annelies Somers i.s.m. Prof. Hilde Colpin Prof. Karine Verschueren ~ Centrum voor Schoolpsychologie

Nadere informatie

Seksuele ontwikkeling bij jongeren: risicovol of plezierig?

Seksuele ontwikkeling bij jongeren: risicovol of plezierig? Seksuele ontwikkeling bij jongeren: risicovol of plezierig? Katrien Symons, Vakgroep Sociologie, UGent Sexpertlezing 1 juni 2011 Seks en jongeren: een hot topic Jongeren Seks is leuk Beleid Seks is leuk,

Nadere informatie

Rijksuniversiteit Groningen

Rijksuniversiteit Groningen De adolescentiefase: over puberen, hersenontwikkeling, studiekeuze, risicogedrag en de relatie met ouders. Dr. Saskia Kunnen i.s.m. Dr. Anna Lichtwarck-Aschoff Afdeling Ontwikkelingspsychologie Rijksuniversiteit

Nadere informatie

Persoonlijk Plan Aandachtspunten omgangsvormen, verzorging, lichaamsbeleving, weerbaarheid relaties en seksualiteit

Persoonlijk Plan Aandachtspunten omgangsvormen, verzorging, lichaamsbeleving, weerbaarheid relaties en seksualiteit Persoonlijk Plan Aandachtspunten omgangsvormen, verzorging, lichaamsbeleving, weerbaarheid relaties en seksualiteit Het is belangrijk dat de begeleiding rond omgangsvormen, weerbaarheid en seksualiteit

Nadere informatie

Seksuele gezondheid Uitdagingen voor migranten organisaties

Seksuele gezondheid Uitdagingen voor migranten organisaties Seksuele gezondheid Uitdagingen voor migranten organisaties Bijeenkomst bevordering seksuele gezondheid Noord Nederland en de rol van de zelforganisaties Drachten 15-3-2010 Bram Tuk Pharos, kennis en adviescentrum

Nadere informatie

Relationele vorming. De rol van ouders in de gezonde seksuele ontwikkeling van kinderen

Relationele vorming. De rol van ouders in de gezonde seksuele ontwikkeling van kinderen Relationele vorming De rol van ouders in de gezonde seksuele ontwikkeling van kinderen Programma Introductie relationele- en seksuele vorming Inventarisatie van vragen De seksuele ontwikkeling van kinderen

Nadere informatie

Is een klas een veilige omgeving?

Is een klas een veilige omgeving? Is een klas een veilige omgeving? De klas als een vreemde sociale structuur Binnen de discussie dat een school een sociaal veilige omgeving en klimaat voor leerlingen moet bieden, zouden we eerst de vraag

Nadere informatie

maak mij hier zorgen over. Actie op dit gebied moet De Staatssecretaris van Volksgezondheid, Welzijn en Sport, drs. Clémence Ross-van Dorp

maak mij hier zorgen over. Actie op dit gebied moet De Staatssecretaris van Volksgezondheid, Welzijn en Sport, drs. Clémence Ross-van Dorp 18-09-2008 Anticonceptie is maatwerk (ongewenste) (en andere rampen) Rik HW van Lunsen, arts-seksuoloog seksuoloog NVVS De laatste jaren stijgt het aantal ongewenste zwangerschappen, abortus en seksueel

Nadere informatie

Samenvatting (Summary in Dutch)

Samenvatting (Summary in Dutch) Samenvatting (Summary in Dutch) Het aantal eerste en tweede generatie immigranten in Nederland is hoger dan ooit tevoren. Momenteel wonen er 3,2 miljoen immigranten in Nederland, dat is 19.7% van de totale

Nadere informatie

Casus Seksuele handelingen als zorgvraag: directe aanpassing beroepscode?

Casus Seksuele handelingen als zorgvraag: directe aanpassing beroepscode? Casus Seksuele handelingen als zorgvraag: directe aanpassing beroepscode? 1. Inleiding In de media was de afgelopen weken uitgebreid aandacht voor de casus van de studente verpleegkunde die geacht werd

Nadere informatie

Tabel 2: Overzicht programma in middelen, doelen en leerstijlen in fase 2

Tabel 2: Overzicht programma in middelen, doelen en leerstijlen in fase 2 Bijlage Romeo Deze bijlage hoort bij de beschrijving van de interventie Romeo, zoals die is opgenomen in de databank Effectieve Jeugdinterventies. Meer informatie: www.nji.nl/jeugdinterventies December

Nadere informatie

Aseksualiteit. ellen.vanhoudenhove@ugent.be

Aseksualiteit. ellen.vanhoudenhove@ugent.be ellen.vanhoudenhove@ugent.be Inhoud Wat is aseksualiteit? als seksuele oriëntatie? Kenmerken van aseksuele personen Identiteitsontwikkeling en coming-out Vooroordelen en moeilijkheden Hulpbehoefte Aseksuele

Nadere informatie

Seksualiteit en seksuele ontwikkeling

Seksualiteit en seksuele ontwikkeling Seksualiteit en seksuele ontwikkeling Platform Smith Magenis syndroom 15 november 2014 - Leusden Yvonne Stoots Vanmiddag Seksualiteit Seksuele ontwikkeling Begeleiding bij seksuele ontwikkeling Seksualiteit

Nadere informatie

DE SEKSUELE LEVENSLOOP

DE SEKSUELE LEVENSLOOP DE SEKSEE EVENSOOP Aart Beekman Polikliniek Psychosomatische gynaecologie en Seksuologie Keuzevak seksuologie 2008-2009 Psycho-seksuele anamnese Invloed van de persoonlijke geschiedenis op seksuele betekenisgeving

Nadere informatie

Bijlage Lang Leve de Liefde

Bijlage Lang Leve de Liefde Bijlage Lang Leve de Liefde Deze bijlage hoort bij de beschrijving van de interventie Lang Leve de Liefde, zoals die is opgenomen in de databank Effectieve Jeugdinterventies. Meer informatie: www.nji.nl/jeugdinterventies

Nadere informatie

Seksuele opvoeding bij kinderen met seksueel misbruik ervaringen

Seksuele opvoeding bij kinderen met seksueel misbruik ervaringen 1 Seksuele opvoeding bij kinderen met seksueel misbruik ervaringen Meer dan alleen voor het kind 2 Deze presentatie Seksueel misbruik, prevalentie en gevolgen Seksueel misbruik brengt bijzondere kennis

Nadere informatie

Thema's per klas die aangeboden worden in de methode:

Thema's per klas die aangeboden worden in de methode: Thema's per klas die aangeboden worden in de methode: Groep 1-2 Hierbij zijn de kinderen bezig met specifieke lichaamskenmerken van zichzelf en van anderen. Ook gaan ze op zoek naar onderlinge overeenkomsten.

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2012 2013 31 015 Kindermishandeling Nr. 82 BRIEF VAN DE MINISTER VAN VEILIGHEID EN JUSTITIE Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Den

Nadere informatie

Master in de seksuologie

Master in de seksuologie Master in de seksuologie Faculteit Geneeskunde Kiezen voor de opleiding seksuologie De seksuologie is een erg jonge wetenschap amper iets meer dan een eeuw oud, waarvan de ontwikkeling lang heeft geleden

Nadere informatie

Onderzoek Veilig of niet?

Onderzoek Veilig of niet? Onderzoek Veilig of niet? 06 februari 2013 Over het onderzoek Aan dit online onderzoek, gehouden van 24 januari tot 04 februari 2013, deden 2.261 jongeren mee. Het onderzoek is gehouden in samenwerking

Nadere informatie

Monitor jongeren 12 tot 24 jaar

Monitor jongeren 12 tot 24 jaar Alcoholgebruik Psychosociale gezondheid Genotmiddelen Voeding, bewegen en gewicht Seksueel gedrag Samenvatting en aanbevelingen Monitor jongeren 12 tot 24 jaar Jongerenmonitor In 2011 is in de regio IJsselland

Nadere informatie

Zie De Graaf e.a. 2005 voor een uitgebreide onderzoeksverantwoording van het onderzoek Seks onder je 25ste.

Zie De Graaf e.a. 2005 voor een uitgebreide onderzoeksverantwoording van het onderzoek Seks onder je 25ste. 6 Het is vies als twee jongens met elkaar vrijen Seksuele gezondheid van jonge allochtonen David Engelhard, Hanneke de Graaf, Jos Poelman, Bram Tuk Onderzoeksverantwoording De gemeten aspecten van de seksuele

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting. (summary in Dutch)

Nederlandse samenvatting. (summary in Dutch) Nederlandse samenvatting (summary in Dutch) 149 Samenvatting In dit proefschrift is agressief en regelovertredend gedrag van (pre)adolescenten onderzocht. Vanuit een doelbenadering (Sociale Productie Functie

Nadere informatie

Fouten durven maken is jezelf toestaan om te leren Lou Repetur, expert SGG MOVISIE

Fouten durven maken is jezelf toestaan om te leren Lou Repetur, expert SGG MOVISIE Fouten durven maken is jezelf toestaan om te leren Lou Repetur, expert SGG MOVISIE 5/15/2013 Oh Oh Cherso, houdini, rodeo, plork Pijpwedstrijd op jongerenparty in Zaandam Profiel op homo chatsite Seksualisering,

Nadere informatie

Welkom. Pedagogische verwaarlozing anno 2013. Het Kind Eerst (juni 2013) www.hetkindeerst.nl

Welkom. Pedagogische verwaarlozing anno 2013. Het Kind Eerst (juni 2013) www.hetkindeerst.nl Welkom Pedagogische verwaarlozing anno 2013 Bron: Haren de Krant d.d. 22 april 2010 1 2 Het Kind Eerst (juni 2013) www.hetkindeerst.nl Vraagstelling n.a.v. twitterbericht d.d. 12-06-2013 van Chris Klomp

Nadere informatie

Heeft u kennis genomen van het artikel 'GGD moet stoppen met seksvragen aan 13-jarigen' in het algemeen Dagblad van 18 februari 2014?

Heeft u kennis genomen van het artikel 'GGD moet stoppen met seksvragen aan 13-jarigen' in het algemeen Dagblad van 18 februari 2014? VVD-fractie Harderwijk C. Van der Wal-Zeggeling p/a Spiekerweg 9 3849 PT HARDERWIJK datum: ons kenmerk: uw brief van: uw kenmerk: onderwerp: 17 april 2014 U14.002313 Beantwoording van schriftelijke vragen

Nadere informatie

Omdat uit eerdere studies is gebleken dat de prevalentie, ontwikkeling en manifestatie van gedragsproblemen samenhangt met persoonskenmerken zoals

Omdat uit eerdere studies is gebleken dat de prevalentie, ontwikkeling en manifestatie van gedragsproblemen samenhangt met persoonskenmerken zoals Gedragsproblemen komen veel voor onder kinderen en adolescenten. Als deze problemen ernstig zijn en zich herhaaldelijk voordoen, kunnen ze een negatieve invloed hebben op het dagelijks functioneren van

Nadere informatie

Inhoud. Voorwoord bij de 24 e druk 11

Inhoud. Voorwoord bij de 24 e druk 11 Inhoud Voorwoord bij de 24 e druk 11 1 Inleiding Marcel van Aken en Wim Slot 13 1.1 Adolescentie: een eerste typering 13 1.2 Puberteit en adolescentie 14 1.2.1 Oorsprong van de begrippen puberteit en adolescentie

Nadere informatie

Monitor jongeren 12 tot 24 jaar

Monitor jongeren 12 tot 24 jaar Alcoholgebruik Psychosociale gezondheid Genotmiddelen Voeding, bewegen en gewicht Seksueel gedrag Samenvatting en aanbevelingen Monitor jongeren 12 tot 24 jaar Jongerenmonitor In 2011 is in de regio IJsselland

Nadere informatie

Onderzoek Wereldproblemen en Seks

Onderzoek Wereldproblemen en Seks Onderzoek Wereldproblemen en Seks 1V Jongerenpanel 24 oktober 2014 Over dit onderzoek Aan dit online onderzoek in samenwerking met dance4life, gehouden van 15 tot en met 23 oktober 2014, deden 1641 jongeren

Nadere informatie

Jenny Houtepen, Jelle Sijtsema & Stefan Bogaerts. Universiteit van Tilburg, B-CCENTRE

Jenny Houtepen, Jelle Sijtsema & Stefan Bogaerts. Universiteit van Tilburg, B-CCENTRE Jenny Houtepen, Jelle Sijtsema & Stefan Bogaerts Universiteit van Tilburg, B-CCENTRE DSM-IV-TR: Gedurende een periode van ten minste zes maanden recidiverende intense seksueel opwindende fantasieën, seksuele

Nadere informatie

Relaties en seksualiteit

Relaties en seksualiteit Seksualiteit ontwikkelt zich vanaf de geboorte en is een wezenlijk onderdeel van het mens-zijn gedurende het hele leven. Seksualiteit wordt geuit en ervaren in gevoelens, gedachten, opvattingen, rollen

Nadere informatie

Seksuele vorming: gave (op-)gave

Seksuele vorming: gave (op-)gave Seksuele vorming: gave (op-)gave De Wegwijzer Oosterwolde, 28 januari 2016 Mieneke Aalberts-Vergunst Programma Introductie Stellingen De wereld om ons heen Onze opvoeding Seksualiteit Het Bijbelse beeld

Nadere informatie

Verslag sessie 1: Seksuele start

Verslag sessie 1: Seksuele start Verslag sessie 1: Seksuele start a. Reactie discuttant (Lies Verhetsel): Enkele opvallende resultaten: o De resultaten van de seksuele startleeftijd lijken het effect van de mei 68/pil-generatie te tonen.

Nadere informatie

Community / Etnische websites

Community / Etnische websites Community / Etnische websites Jos Poelman, Programma Jongeren Soa Aids Nederland Nationaal Congres Soa* Hiv* Seks* 1 dec. 2014 Community / Etnische websites Voorbeelden: Maroc.nl, Hababam.nl, Kitatin.com,

Nadere informatie

SOCIALE EN BURGERSCHAPSCOMPETENTIE

SOCIALE EN BURGERSCHAPSCOMPETENTIE Vlaams Verbond van het Katholiek Secundair Onderwijs Guimardstraat 1, 1040 Brussel SOCIALE EN BURGERSCHAPSCOMPETENTIE Algemene vorming op het einde van de derde graad secundair onderwijs Voor de sociale

Nadere informatie

PDF created with pdffactory Pro trial version www.pdffactory.com

PDF created with pdffactory Pro trial version www.pdffactory.com Invloed van autisme op relaties en seksualiteit Sylvie Carette Autisme Centraal 23 februari 2010 Overzicht Invloed van autisme op seksualiteit Seksualiteitsprofiel volwassenen met AS (Hénault enattwood)

Nadere informatie

9/27/06 pag. 1 FACULTES UNIVERSITAIRES NOTRE-DAME DE LA PAIX NAMUR. Cyberteens. Rapportering literatuuronderzoek Raadpleging betrokken sectoren

9/27/06 pag. 1 FACULTES UNIVERSITAIRES NOTRE-DAME DE LA PAIX NAMUR. Cyberteens. Rapportering literatuuronderzoek Raadpleging betrokken sectoren 9/27/06 pag. 1 FACULTES UNIVERSITAIRES NOTRE-DAME DE LA PAIX NAMUR Rapportering literatuuronderzoek Raadpleging betrokken sectoren Structuur I. Literatuuronderzoek 1. Welke literatuur 2. Bestaande empirische

Nadere informatie

In de les praten over relaties en seksualiteit. Hoe maak je het makkelijk en leuk!

In de les praten over relaties en seksualiteit. Hoe maak je het makkelijk en leuk! In de les praten over relaties en seksualiteit Hoe maak je het makkelijk en leuk! Hoe kunt u leerlingen ondersteunen en leert u hen verantwoorde keuzes te maken op het gebied van relaties en seksualiteit?

Nadere informatie

Werkinstructie benaderen intermediairs Sense

Werkinstructie benaderen intermediairs Sense Werkinstructie benaderen intermediairs Sense BIJLAGE 7 Voorbeeld van de opzet van de presentatie in PowerPoint BIJLAGE 7 VOORBEELD VAN DE OPZET VAN DE PRESENTATIE IN POWERPOINT] 1 WERKINSTRUCTIE BENADEREN

Nadere informatie

Liefde, relaties en seksualiteit 17 april Nieuwegein

Liefde, relaties en seksualiteit 17 april Nieuwegein Liefde, relaties en seksualiteit 17 april Nieuwegein Inhoud Wat is seksualiteit? Seksuele vorming in de school? Draagvlak bij school, ouders en leerlingen De rol van de leerkracht Vaardigheden van de leerkracht

Nadere informatie

Gezondheidsvaardigheden van schoolverlaters

Gezondheidsvaardigheden van schoolverlaters Gezondheidsvaardigheden van schoolverlaters Lea Maes, PhD Universiteit Gent Faculteit Geneeskunde en Gezondheidswetenschappen Vakgroep Maatschappelijke Gezondheidkunde Health literacy health literacy represents

Nadere informatie

Pestprotocol It Twaspan

Pestprotocol It Twaspan Pestprotocol It Twaspan It Twaspan wil de kinderen een omgeving bieden waarin zij zich op een prettige en positieve wijze kunnen ontwikkelen. De leerkrachten willen deze ontwikkeling bevorderen door het

Nadere informatie

Over een relatie met een (ex-)zorgvrager. Aanvulling bij Omgaan met aspecten van seksualiteit tijdens de beroepsuitoefening

Over een relatie met een (ex-)zorgvrager. Aanvulling bij Omgaan met aspecten van seksualiteit tijdens de beroepsuitoefening Over een relatie met een (ex-)zorgvrager Aanvulling bij Omgaan met aspecten van seksualiteit tijdens de beroepsuitoefening 1 Inleiding In 2011 heeft de V&VN Commissie Ethiek de notitie Omgaan met aspecten

Nadere informatie

Mediaopvoeding. workshop 2015. Mediaopvoeding

Mediaopvoeding. workshop 2015. Mediaopvoeding Mediaopvoeding workshop 2015 Mediaopvoeding Contents Wat is mediaopvoeding?... 2 De jeugd van tegenwoordig... 3 Kinderen overzien niet alle gevaren van de media... 3 Opvoedingsstijlen... 4 Opvoedingscompetenties...

Nadere informatie

Universiteit Opleiding Cursus Beschrijving Link. Vaardigheidsonderwijs 2e jaar

Universiteit Opleiding Cursus Beschrijving Link. Vaardigheidsonderwijs 2e jaar Overzicht bachelorcursussen Dit overzicht geeft een groot aantal bachelorcursussen weer die aandacht besteden cultuur en/of gender op het gebied van gezondheidszorg. Het overzicht betreft cursussen uit

Nadere informatie

Het onderwijsprogramma van de opleidingen Pedagogiek mei 2013

Het onderwijsprogramma van de opleidingen Pedagogiek mei 2013 Bijlage 7: Het onderwijsprogramma van de opleidingen Pedagogiek mei 2013 Visie opleidingen Pedagogiek Hogeschool van Amsterdam Wij dragen als gemeenschap en daarom ieder van ons als individu, gezamenlijk

Nadere informatie

SYMPOSIUM Seksueel gedrag in de residentiële jeugdzorg Doorontwikkeling Vlaggensysteem RJ

SYMPOSIUM Seksueel gedrag in de residentiële jeugdzorg Doorontwikkeling Vlaggensysteem RJ SYMPOSIUM Seksueel gedrag in de residentiële jeugdzorg Doorontwikkeling Vlaggensysteem RJ Op 6 februari vond het tweede symposium plaats in het kader van het Raak-Pro project Gezond seksueel gedrag in

Nadere informatie

Voorkómen van huiselijk geweld

Voorkómen van huiselijk geweld Voorkómen van huiselijk geweld hoe profiteren we van wetenschappelijke kennis? Nico van Oosten senior adviseur Huiselijk en Seksueel Geweld Movisie There is nothing more practical than a good theory (Kurt

Nadere informatie

De rol van de sociale media in alcoholgebruik bij jongeren

De rol van de sociale media in alcoholgebruik bij jongeren De rol van de sociale media in alcoholgebruik bij jongeren Prof. Dr. Kathleen Beullens School for Mass Communication Research, KU Leuven Fonds voor Wetenschappelijk Onderzoek (FWO) Vlaamse jongens en meisjes

Nadere informatie

Bijzonder procesdoel 1: Groei naar volwassenheid

Bijzonder procesdoel 1: Groei naar volwassenheid Bijzonder procesdoel 1: Groei naar volwassenheid 1ste leerjaar 2de graad 2 de leerjaar 2de graad Mijn Lichaam: Gezondheid: - Gezonde voeding - Roken (en drugs) - Gezonde geest, gezond lichaam - (top)sport

Nadere informatie

Meningen en opvattingen van Haagse MBO-leerlingen over veilig vrijen

Meningen en opvattingen van Haagse MBO-leerlingen over veilig vrijen 30 epidemiologisch bulletin, 2008, jaargang 43, nummer 2/3 Meningen en opvattingen van Haagse MBO-leerlingen over veilig vrijen P.J.M. Uitewaal Uit een landelijk onderzoek naar de seksuele gezondheid onder

Nadere informatie

Lesdoelen: Werkvormen: Benodigdheden: Kinderboeken: Les 11: Wat is seks? Lesoverzicht

Lesdoelen: Werkvormen: Benodigdheden: Kinderboeken: Les 11: Wat is seks? Lesoverzicht Les 11: Wat is seks? Lesoverzicht Lesdoelen: Kinderen kunnen verschillende betekenissen geven aan seksualiteit. Kinderen zijn zich ervan bewust dat iedereen seksuele gevoelens heeft, en dat je je daarvoor

Nadere informatie

Seksualiteit bij jongeren met een (chronische) aandoening

Seksualiteit bij jongeren met een (chronische) aandoening Seksualiteit bij jongeren met een (chronische) aandoening Op de polikliniek van het Universitair Kinderziekenhuis St Radboud ziekenhuis willen wij je met deze folder informatie geven over seksualiteit

Nadere informatie

Factsheet Mediagebruik. 17- tot en met 18-jarigen

Factsheet Mediagebruik. 17- tot en met 18-jarigen Factsheet Mediagebruik 17- tot en met 18-jarigen Mediagebruik kenmerkend voor jongvolwassenen van 17 en 18 jaar Gemiddeld besteden kinderen van 17 en 18 jaar zo n vijf tot zes uur per dag aan televisiekijken,

Nadere informatie

PRODUCTENGIDS. Seksuele gezondheid

PRODUCTENGIDS. Seksuele gezondheid PRODUCTENGIDS Seksuele gezondheid SEKSUELE GEZONDHEID BELANGRIJK? JAZEKER! Een aantal feiten* op een rij: Seksueel actieve jongeren communiceren onvoldoende over gebruik van condooms. Een kleine groep

Nadere informatie

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG. Datum 22 juni 2015 Betreft Kamervragen. Geachte voorzitter,

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG. Datum 22 juni 2015 Betreft Kamervragen. Geachte voorzitter, > Retouradres Postbus 20350 2500 EJ Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG Bezoekadres: Parnassusplein 5 2511 VX DEN HAAG T 070 340 79 11 F 070 340

Nadere informatie

Titel richtlijn Auteurs Publicatiedatum

Titel richtlijn Auteurs Publicatiedatum Titel richtlijn Auteurs Publicatiedatum Opbouw presentatie 1. Aanleiding en ontwikkeling richtlijn 2. Definities en begripsafbakening 3. Seksuele ontwikkeling kinderen 4. Seksuele ontwikkeling jongeren

Nadere informatie

Menukaart Gezonde School basisonderwijs: Relaties & Seksualiteit

Menukaart Gezonde School basisonderwijs: Relaties & Seksualiteit Menukaart Gezonde basisonderwijs: Relaties & Seksualiteit : Plaats: Locatie: Contactpersoon: Telefoonnummer: E-mailadres: Datum invullen: Inhoud: Om op een effectieve manier invulling te geven aan gezondheidsthema

Nadere informatie

SEKSUEEL GRENSOVERSCHRIJDEND GEDRAG in en om de school. Oka Storms Ben Serkei

SEKSUEEL GRENSOVERSCHRIJDEND GEDRAG in en om de school. Oka Storms Ben Serkei SEKSUEEL GRENSOVERSCHRIJDEND GEDRAG in en om de school Oka Storms Ben Serkei Wat gaan we doen? * Achtergronden seksualiteit * Invloed beeldcultuur en gevolgen * Oefening Wat is grensoverschrijdend? * Seksueel

Nadere informatie

Samenvatting proefschrift van dr. Diana Wiegerink 2010

Samenvatting proefschrift van dr. Diana Wiegerink 2010 Romantic Relationships and Sexual Experiences of Adolescents and Young Adults with Cerebral Palsy` Verkering en seksuele ervaringen van jongeren en jongvolwassenen met cerebrale parese Dit proefschrift

Nadere informatie

Criminele meisjes: Specifieke zorg en aandacht of niet?

Criminele meisjes: Specifieke zorg en aandacht of niet? Stijging criminaliteit meisjes Criminele meisjes: Specifieke zorg en aandacht of niet? Anne-Marie Slotboom Vrije Universiteit Amsterdam 1 BRISBANE 2010 - Steeds meer jonge meisjes tussen tien en veertien

Nadere informatie

N. Buitelaar, psychiater en V. Yildirim, psycholoog. Beiden werkzaam bij Altrecht Centrum ADHD Volwassenen.

N. Buitelaar, psychiater en V. Yildirim, psycholoog. Beiden werkzaam bij Altrecht Centrum ADHD Volwassenen. ADHD Wachtkamerspecial Onderbehandeling van ADHD bij allochtonen: kinderen en volwassenen N. Buitelaar, psychiater en V. Yildirim, psycholoog. Beiden werkzaam bij Altrecht Centrum ADHD Volwassenen. Inleiding

Nadere informatie

Richtlijn JGZ-richtlijn Seksuele ontwikkeling

Richtlijn JGZ-richtlijn Seksuele ontwikkeling Richtlijn JGZ-richtlijn Seksuele ontwikkeling 5. Determinanten van seksuele gezondheid-aanbevelingen Om kinderen en jongeren te kunnen ondersteunen in hun seksuele ontwikkeling is het van belang om de

Nadere informatie

VLAGGENSYSTEEM. Praten met kinderen en jongeren over seks en seksueel grensoverschrijdend gedrag. symposium pleegzorg; vlaggensysteem

VLAGGENSYSTEEM. Praten met kinderen en jongeren over seks en seksueel grensoverschrijdend gedrag. symposium pleegzorg; vlaggensysteem VLAGGENSYSTEEM Praten met kinderen en jongeren over seks en seksueel grensoverschrijdend gedrag Even voorstellen Welmoed Visser- Korevaar Orthopedagoog NVO en Seksuoloog NVVS SH Wat doen jongeren op welke

Nadere informatie

Deelrapportage met resultaten uit de gezondheidsenquête volwassenen/ouderen 2010

Deelrapportage met resultaten uit de gezondheidsenquête volwassenen/ouderen 2010 Seksualiteit Deelrapportage met resultaten uit de gezondheidsenquête volwassenen/ouderen 2010 In de gezondheidsenquête is een aantal vragen opgenomen over seksuele gezondheid 1. Friezen van 19 tot en met

Nadere informatie

Flyer relaties en seksualiteit

Flyer relaties en seksualiteit Inleiding Kinderen komen dagelijks via de media, ervaringen thuis of op straat in aanraking met positieve en negatieve aspecten van relaties en seksualiteit. Logisch dat ze daar op school over vertellen

Nadere informatie

Webinar Relaties en seksualiteit bij pubers. Bart Degryse Vormingsmedewerker Sensoa Freelance trainer VCOK vzw

Webinar Relaties en seksualiteit bij pubers. Bart Degryse Vormingsmedewerker Sensoa Freelance trainer VCOK vzw Webinar Relaties en seksualiteit bij pubers Bart Degryse Vormingsmedewerker Sensoa Freelance trainer VCOK vzw Webinar: Relaties & seksualiteit bij pubers? INHOUD Kennismaking Kinderen, jongeren & seksualiteit?

Nadere informatie

Preventie van Psychosociale Risico s op de Werkvloer. Wet, Wat en Hoe? Bart Vriesacker Psychosociaal departement

Preventie van Psychosociale Risico s op de Werkvloer. Wet, Wat en Hoe? Bart Vriesacker Psychosociaal departement Preventie van Psychosociale Risico s op de Werkvloer Wet, Wat en Hoe? Bart Vriesacker Psychosociaal departement Inhoudsopgave Psychosociale risico s? De nieuwe wetgeving De psychosociale risicoanalyse

Nadere informatie

WAT IS SEKSUALITEIT? EN, WAT KUNNEN WE

WAT IS SEKSUALITEIT? EN, WAT KUNNEN WE WAT IS SEKSUALITEIT? EN, WAT KUNNEN WE DAAROVER METEN/WETEN? P A U L E N Z L I N Consortium UGent en KULeuven in opdracht van het IWT Oefening Zet jullie per twee of per drie en vertel aan elkaar : Hoe

Nadere informatie

Gezondheid, welzijn en leefstijl van jongeren in Zeevang Het E-MOVO scholierenonderzoek onder tweede- en vierdeklassers van het voortgezet onderwijs.

Gezondheid, welzijn en leefstijl van jongeren in Zeevang Het E-MOVO scholierenonderzoek onder tweede- en vierdeklassers van het voortgezet onderwijs. Gezondheid, welzijn en leefstijl van jongeren in Zeevang Het E-MOVO scholierenonderzoek onder tweede- en vierdeklassers van het voortgezet onderwijs. Deze factsheet beschrijft de resultaten van de scholieren

Nadere informatie

Biseksualiteit en onderzoek. Een categorie die zich niet zomaar in een hokje laat plaatsen

Biseksualiteit en onderzoek. Een categorie die zich niet zomaar in een hokje laat plaatsen Biseksualiteit en onderzoek Een categorie die zich niet zomaar in een hokje laat plaatsen Overzicht Waarom? Identiteit Gender Gezondheid 2 Waarom aandacht voor biseksualiteit? Categorische dogma s (verlichtingsdenken)

Nadere informatie

Veilig op school. Triangel Rouveen

Veilig op school. Triangel Rouveen Veilig op school Triangel Rouveen Stop-oefening: herkennen van grenzen erkennen van grenzen STOP zeggen = basis van weerbaarheid en veiligheid Pijlers van een veilige school Fysieke veiligheid Sociale

Nadere informatie

Voorstellen R E LA T I E S E N S E K S U A L I T E I T Mariette Haak Gezondheidsbevorderaar GGD HM mhaak@ggdhm.nl Aandachtsgebieden Gezonde school, genotmiddelen, seksualiteit, voeding, bewegen en mondzorg

Nadere informatie

Tieners en diabetes: de verbinding maken tussen wetenschap en praktijk. Type 1 diabetes bij tieners: waar hebben we het dan eigenlijk over?

Tieners en diabetes: de verbinding maken tussen wetenschap en praktijk. Type 1 diabetes bij tieners: waar hebben we het dan eigenlijk over? Tieners en diabetes: de verbinding maken tussen wetenschap en praktijk Type 1 diabetes bij tieners: waar hebben we het dan eigenlijk over? ZELF management 1 Prevalentie De omvang van het probleem Bron:

Nadere informatie

Kerncijfers leefstijlmonitor seksuele gezondheid 2014

Kerncijfers leefstijlmonitor seksuele gezondheid 2014 Kerncijfers leefstijlmonitor seksuele gezondheid 2014 2 Kerncijfers leefstijlmonitor seksuele gezondheid 2014 Figuur 1 Aantal deelnemers naar geslacht en leeftijd 75 t/m 85 jaar 1 Over welke cijfers hebben

Nadere informatie

Richtlijn JGZ-richtlijn Kindermishandeling

Richtlijn JGZ-richtlijn Kindermishandeling Richtlijn JGZ-richtlijn Kindermishandeling 2. Gevolgen van kindermishandeling voor kind en omgeving De emotionele, lichamelijke en intellectuele ontwikkeling van een kind berust op genetische mogelijkheden

Nadere informatie

2010D02442. Lijst van vragen totaal

2010D02442. Lijst van vragen totaal 2010D02442 Lijst van vragen totaal 1 In hoeverre heeft de staatssecretaris jongerenorganisaties betrokken bij de totstandkoming en uitvoering van haar beleid? 2 Welke verband ligt er tussen de brief over

Nadere informatie

jongens meisjes 18 jaar of ouder

jongens meisjes 18 jaar of ouder 2. Seksuele risico s en beschermingsgedrag In dit hoofdstuk wordt een aspect van het thema seksualiteit uitgewerkt, namelijk seksuele risico s en beschermingsgedrag. De informatie is onder andere gebaseerd

Nadere informatie

Ouderbijeenkomst Week van de Lentekriebels

Ouderbijeenkomst Week van de Lentekriebels Ouderbijeenkomst Week van de Lentekriebels Relationele en seksuele opvoeding op school en thuis Naam Christel van Helvoirt GGD Hart voor Brabant Waar denken jullie aan bij seksualiteit? Gevoelens Veiligheid

Nadere informatie

Nee zeggen mag! Kleuters helpen om grenzen aan te geven

Nee zeggen mag! Kleuters helpen om grenzen aan te geven Nee zeggen mag! Kleuters helpen om grenzen aan te geven Jaarcongres 2011 Het Jonge Kind Melanie Linssen-Meijer 1 november 2011 Programma Introductie Weerbaarheid Seksuele ontwikkeling van kinderen Eigen

Nadere informatie

1 Aanbevolen artikel

1 Aanbevolen artikel Aanbevolen artikel: 25 november 2013 1 Aanbevolen artikel Ik kan het, ik kan het zélf, ik hoor erbij Over de basisingrediënten voor het (psychologisch) welzijn Een klassieke motivatietheorie toegelicht

Nadere informatie

Samenvatting Jong; dus gezond!?

Samenvatting Jong; dus gezond!? Samenvatting Jong; dus gezond!? Deel III Gezondheidsprofiel regio Nieuwe Waterweg Noord, 2005-2008 Samenvatting rapport Jong; dus gezond!? Gezondheidssituatie van de Jeugd (2004-2006) Regio Nieuwe Waterweg

Nadere informatie

TULE inhouden & activiteiten Oriëntatie op jezelf en de wereld - mens en samenleving. Kerndoel 38. Toelichting en verantwoording

TULE inhouden & activiteiten Oriëntatie op jezelf en de wereld - mens en samenleving. Kerndoel 38. Toelichting en verantwoording TULE - ORIËNTATIE OP JEZELF EN DE WERELD KERNDOEL 38 74 TULE inhouden & activiteiten Oriëntatie op jezelf en de wereld - mens en samenleving Kerndoel 38 De leerlingen leren hoofdzaken over geestelijke

Nadere informatie

Families onder druk. Huiselijk geweld binnen Marokkaanse en Turkse gezinnen. Drs. Ibrahim Yerden. Probleemstelling

Families onder druk. Huiselijk geweld binnen Marokkaanse en Turkse gezinnen. Drs. Ibrahim Yerden. Probleemstelling Families onder druk Huiselijk geweld binnen Marokkaanse en Turkse gezinnen Drs. Ibrahim Yerden Probleemstelling Hoe gaan Marokkaanse en Turkse gezinsleden, zowel slachtoffers als plegers om met huiselijk

Nadere informatie

Samenvatting Dit proefschrift beschrijft een aantal onderzoeken op het gebied van gehechtheid en psychosociaal functioneren in de volwassenheid. In hoofdstuk 1 wordt een overzicht gegeven van de gehechtheidstheorie.

Nadere informatie

Studiekeuze: Een ontwikkelingspsychologisch perspectief

Studiekeuze: Een ontwikkelingspsychologisch perspectief 11-2-2015 1 Studiekeuze: Een ontwikkelingspsychologisch perspectief Facta, 12-02-2015 Saskia Kunnen Afdeling Ontwikkelingspsychologie Rijksuniversiteit Groningen 11-2-20152 Programma Studiekeuze als ontwikkelingsproces:

Nadere informatie

Leerlijnen per drug : ALCOHOL Onderwijsvorm: KLEUTER EN LAGER

Leerlijnen per drug : ALCOHOL Onderwijsvorm: KLEUTER EN LAGER Leerlijnen per drug : ALCOHOL Onderwijsvorm: KLEUTER EN LAGER kleuter 2,5-6j 1 ste graad LO 6-8j 2 de graad LO 8-10j 3 de graad LO 10-12j doelstelling doelstelling doelstelling doelstelling Versterken

Nadere informatie

Crimineel gedrag en schoolverzuim onder jongeren met jeugdreclasseringsmaatregel bij de WSG

Crimineel gedrag en schoolverzuim onder jongeren met jeugdreclasseringsmaatregel bij de WSG Lectoraat LVB en jeugdcriminaliteit Factsheet 7 - december 2015 Expertisecentrum Jeugd Hogeschool Leiden Crimineel gedrag en school onder jongeren met jeugdreclasseringsmaatregel bij de WSG Door: Paula

Nadere informatie

Reactie vanuit de praktijk op het themanummer Kinderen, jongeren, seksualiteit en opvoeding

Reactie vanuit de praktijk op het themanummer Kinderen, jongeren, seksualiteit en opvoeding Reactie vanuit de praktijk op het themanummer Kinderen, jongeren, seksualiteit en opvoeding Nice to know or Need to know? Oftewel: wat heeft de praktijk aan onderzoek en aan deze onderzoeken in het bijzonder?

Nadere informatie

Samenvatting (summary in Dutch)

Samenvatting (summary in Dutch) Samenvatting (summary in Dutch) 149 Samenvatting (summary in Dutch) Één van de meest voorkomende en slopende ziektes is depressie. De impact op het dagelijks functioneren en op de samenleving is enorm,

Nadere informatie

Gezond omgaan met gewoontes

Gezond omgaan met gewoontes Gezond omgaan met gewoontes Van A tot ggz De boeken in de reeks Van A tot ggz beschrijven niet alleen oorzaak, verloop en behandeling van de onderhavige problemen, maar geven ook antwoord op de vraag hoe

Nadere informatie