WHIPLASH MAGAZINE. Een begrepen whiplashpatiënt functioneert beter! thema nummer! In dit nummer: 24e jaargang nummer 2 november 2012

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "WHIPLASH MAGAZINE. Een begrepen whiplashpatiënt functioneert beter! thema nummer! In dit nummer: 24e jaargang nummer 2 november 2012"

Transcriptie

1 WHIPLASH MAGAZINE 24e jaargang nummer 2 november 2012 thema nummer! Een begrepen whiplashpatiënt functioneert beter! In dit nummer: De stand van zaken rond whiplash anno 2012

2 Colofon Beste lezer(es), De Whiplash Stichting Nederland streeft naar contact, voorlichting en ondersteuning ten behoeve van mensen met whiplash. Beschermheer Prof. mr. Pieter van Vollenhoven Bestuur dhr. L. de Both dhr. L. Geeraedts dhr. P. van der Wiel dhr. W. Lorjé dhr. H. Kalfsterman mw. I. vd Dobbelsteen-Kegels Uitgifte en oplage Dit nummer van het Whiplash Magazine staat in het teken van Whiplash Anno Oplage exemplaren. ISSN nummer: X Redactie mw. I. Jansen dhr. H. Kalfsterman mw. J. Kocx-Perquin mw. F. van Leeuwen mw. K. van der Sluis Beeldredactie: mw. F. van Leeuwen, i.s.m. mw. L. Zantman. Dank aan André Lusa dhr. M. van Zaane, dhr. N. Groen en Daniëlle van Eden Eindredactie Herman Kalfsterman Redactieadres Postbus 105, 3980 CC Bunnik, T: E: Opmaak WEES Kreatief, Streefkerk Met trots presenteren wij u deze speciale uitgave van het Whiplash Magazine. In deze uitgave geven wij een actuele stand van zaken rond de aandoening whiplash. De presentatie van actuele feiten en cijfers. De visie van prominente vertegenwoordigers op diverse relevante gebieden uit onze maatschappij. Maar ook laten we mensen met een whiplash en hun naasten vertellen over hun persoonlijke ervaringen en wat ze zoal in de praktijk tegenkomen. Kortom met deze special brengen we in beeld: Waar staan we nu met whiplash? Wat zijn de drempels en hoe kunnen we die slechten? Als patiëntenorganisatie willen we vooral probleemoplossend bezig zijn. Publicitair maar ook praktisch. Alleen met hulp en ondersteuning van veel vrijwilligers en vele professionals kunnen we daarin slagen. Steunt u ons? Louk de Both, voorzitter Bestuur Hoe leest u de informatie in dit magazine? De wereld rond de whiplashpatiënten en de mensen in diens directe omgeving bestaat uit een aantal belangrijke aandachtsgebieden zoals medisch & zorg, werk & inkomen, letselschade & juridisch en leven & welzijn. Per cluster leest u de stand van zaken, de drempels en de mogelijke oplossingen. In artikelen van specialisten, patiënten, vrijwilligers en derden en met verwijzing naar interessante artikelen of initiatieven. De actiepagina op bevat behalve links en verwijzingen naar deze artikelen, ook aanvullende informatie van verschillende auteurs. Technische realisatie PD Graffic Support, Groningen Niets uit deze uitgave mag worden overgenomen of gekopieerd, zonder schriftelijke toestemming van de Whiplash Stichting Nederland. * De Whiplash Stichting Nederland is niet aansprakelijk voor eventuele gevolgen van de producten of diensten die in de advertenties worden aangeboden. Inhoud pagina s Medisch & zorg 4-15 Werk & inkomen Totaaloverzicht Letselschade Leven & welzijn Diensten van de WSN 26/27 en 44/45 Adverteerders 46/47 Alle links en doorverwijzingen 48

3 Whiplash vraagt steun voor Wensen en verbeterpunten Als Whiplash Stichting Nederland wensen wij natuurlijk dat de publicatie van dit magazine een verandering ten goede mag inluiden. Met onder meer aandacht voor het onderschatte probleem Whiplash. Want wie kent de cijfers? Nederland kent chronische whiplashpatiënten. Per jaar komen er whiplashongevalllen bij! 17 % van whiplashletselschadezaken is na een jaar niet afgehandeld. Maar de grootse wens is dat onze leden, vrijwilligers en alle andere whiplashpatiënten concrete verbeteringen in hun toestand tegemoet mogen zien. Wat is daarvoor nodig? Uit alle beschikbare onderzoeken en reacties die wij als patiëntenorganisatie dagelijks ontvangen kunnen wij een concreet lijstje van essentiële verbeterpunten afleiden. Die willen we graag met hulp van tal van sympathisanten en partners realiseren*. Onze wens: help ons met de top 5 verbeterpunten: 1 Onderschat whiplash niet Verdiep je als betrokkene in wat whiplash met een mens doet. Laat mensen met whiplash niet in de kou staan, omdat je denkt dat allemaal wel meevalt. Stel je open voor klachten die moeilijk te zien zijn, luister goed en neem ze serieus. Juist door de onduidelijkheid rond whiplash ontstaat onzekerheid en is er veel behoefte aan steun. Investeer in de relatie, denk in oplossingen en zoek een match. 2 Investeer in herstel Geef aandacht aan snelle diagnose, tijdige verwijzing, effectieve behandeling en goede follow-up. Door whiplash te benoemen en snel een diagnose te stellen kun je mensen op weg helpen. Via goede diagnostiek en (revalidatie)behandelingen kunnen alle mogelijkheden voor herstel gericht ingezet worden en vinger aan de pols gehouden worden. Huisarts, behandelaar, begeleider: pak die handschoen op. Zoek de beste weg voor uw patiënt. Ook al is whiplash medisch nog niet helemaal begrepen, geef het beste wat mogelijk is! 3 Stimuleer actieve inbreng van whiplashpatiënten Maatwerk geeft resultaat; de sleutel hiervoor ligt bij mensen met whiplash. Zij weten met welke klachten ze te maken hebben en wat het effect is op hun functioneren. Behandelaars, begeleiders en beoordelaars: benut deze informatie en ondersteun whiplashpatiënten om hun ervaringen in te brengen. Niet eenmalig, maar steeds weer. Evalueer, zodat tijdig ingegrepen kan worden als dat nodig is. Registratie-instrumenten zijn waardevol voor patiënten om een nieuwe balans te vinden en inzicht te krijgen in hun beperkingen en mogelijkheden. Verzekeraars: vergoed een zelfmanagementtraining. 4 Ontwikkel en deel (medische) kennis Stilstand is achteruitgang. Investeer dus in kennisgroei en de verspreiding van nieuwe ervaringen. Overheid, wetenschappers, medici: stimuleer onderzoek, stel desnoods een leerstoel in voor whiplash en soortverwante aandoeningen. Dat kan meer aangrijpingspunten bieden voor diagnostiek en behandeling. Wetenschappers en medici: lever ons een duidelijk whiplashspecifiek diagnosticum met een effectieve behandeling. Alle betrokkenen: creëer partnerships om samen te werken aan oplossingen voor behandeling, herstel en re-integratie, maar ook voor een snelle en zorgvuldige afhandeling van een letselschadeproces. Meer samenspraak tussen professional en patiënt hoort hierbij (individueel en collectief). Heb oog voor good-practices. 5 Voorkomen is beter De grootste risicofactor voor een ongeluk in het verkeer blijft de mens zelf. Wees je bewust dat een whiplash iedereen kan overkomen. Dus houd afstand en stel uw hoofdsteun goed af. Dat vermindert de kans op nekletsel. * Reageren op deze oproep? Dat kan via of via 3

4 Inleiding Medisch & zorg Whiplash 2012 vanuit medisch perspectief De symptomen van een whiplash zijn vaak niet eenduidig en hebben niet alleen een fysieke component. Er kunnen ook cognitieve stoornissen, zoals geheugen- en concentratieproblemen optreden. En psychische klachten. Dat maakt dat een diagnose whiplash moeilijk te stellen is, ook al heeft de patiënt soms diverse medische onderzoeken achter de rug. Het kunnen stellen van de diagnose betekent helaas niet dat er ook een pasklare behandeling kan worden opgesteld. Juist de verscheidenheid aan klachten en de vaak moeilijk te traceren fysieke oorzaak zorgt ervoor dat een behandeling waar de een baat bij heeft, voor de ander geen effect heeft. Bij de behandeling is samenwerking tussen de diverse medische specialisten van groot belang. Een multidisciplinaire aanpak waarbij in ieder geval een revalidatiearts, een fysiotherapeut en een (neuro)psycholoog betrokken zijn, lijkt een succesvol traject te zijn. In bepaalde gevallen kan verwijzing naar een neuroloog noodzakelijk zijn. Als de klachten lang aanhouden kan de patiënt beter af zijn met een verwijzing naar een pijnspecialist. De patiënt zelf kan bijdragen aan het herstelproces door zich uitgebreid te (laten) informeren over whiplash. Het actief blijven na het ongeluk dat de whiplash veroorzaakte, lijkt een positief effect te hebben op de klachten. Hoe kijken al deze betrokkenen aan tegen de medische kanten van whiplash? Waar liggen de knelpunten in diagnose, behandeling, voorzieningen, bereidheid tot samenwerking? Zijn technische middelen, zoals een hoge resolutie MRI, oplossingen die leiden tot een betere diagnose? Of zijn juist gewijzigde attitudes van mensen ten opzichte van elkaar de doorbraak? In de hierna volgende artikelen komen zij aan het woord. 4

5 Wist u dat...? Medisch & zorg Er zijn tal van Initiatieven op het gebied van bijvoorbeeld medische zorg, whiplash gericht of verwant. Wij geven een overzicht van bij ons bekende projecten, acties, activiteiten en organisaties die op een of ander manier betrekking hebben op het verkrijgen van inzicht en kennis, het bij elkaar brengen van partijen en/of het informeren van de keten van belanghebbenden. De lijst is wellicht niet compleet; de WSN ontvangt graag melding van niet genoemde initiatieven. Project dialooggestuurde re-integratie projecten/project-dialooggestuurde-reintegratie.html Patientenorganisaties bundelen de krachten voor versterking van de positie van de zieke werknemer. Onderzoek naar primaire whiplashklachten Onder 550 mensen met whiplash is onderzoek gedaan ( ) en dit zijn de meest voorkomende klachten: nekpijn, hoofdpijn, schouderpijn, vermoeidheid, concentratie- en geheugenproblemen. Vaak komen ook voor: duizeligheid, slaapproblemen, stijve nekspieren, verminderde beweeglijkheid van de halswervelkolom en overgevoeligheid voor licht en geluid. CBO-richtlijn Diagnostiek en behandeling van WAD I&II (2008) artsen en andere zorgverleners ondersteuning bij de klinische besluitvorming. Project Zicht op pijn project-zicht-op-pijn.html Partijen, waaronder de WSN, ontwikkelen een CQ-index module met algemene vragen over pijnbeleving en pijnbestrijding. Project SHON Kwaliteit van hersenletselzorg in beeld Dutch Pain Society De Dutch Pain Society (D.P.S.) stelt zich ten doel heeft het wetenschappelijk pijnonderzoek en de praktische pijnbestrijding in Nederland te bevorderen en te verbeteren. International Whiplash Trauma Congress IWTC IWTC is het belangrijkste wetenschappelijke congres op het terrein van het whiplash trauma. Bij medische downloads vindt u ook info over IWTC: whiplashstichting.nl/nl/openbaar/ downloads/medische-downloads.html. Richtlijnen zijn landelijk geldende, vakinhoudelijke aanbevelingen voor optimale zorg voor een patiënt. Ze bieden In dit project worden kwaliteitscriteria ontwikkeld voor de zorg aan mensen met niet-aangeboren hersenletsel. Zichtbaar wordt waarin de kwaliteitsverschillen zitten tussen zorgaanbieders. WHIPLASH MAGAZINE t h e m a n u m m e r

6 Standpunt Medische Adviesraad WSN Medisch & zorg Medische aspecten van Whiplash anno 2012 Dr. Kees Vos* en Dr Leo Geeraedts** Met instemming van de overige leden van de Medisch Advies Raad van de Whiplash Stichting Nederland: R. Blaauw, chiropractor Mw. G. Filippini de Moor, anaesthesioloog K. Lanser, MSR, stress- en re-integratiedeskundige R. Groenink, optometrist en functioneel optometrist Mw. P. van Genugten, osteopaat DO-mro J. Rondhuis, orthopeed Prof. Dr. R. Geenen, psycholoog Mw. M. van Hoffen, bedrijfsarts Mw. Q van Veen Snijders, revalidatiearts * Voorzitter Medisch Advies Raad (MAR) van de WSN, huisarts, wetenschapper ** Bestuurslid WSN, arts, anatoom, neurowetenschapper (ret.), lid MAR Waar staan we, wat ontbreekt nog, en wat is nodig om een beter inzicht te krijgen in de aandoening whiplash? Wat is een whiplash? Een whiplash (letterlijk zweepslag ) is een aandoening die het gevolg is van een plotselinge, meestal onverwachte, heftige slingerbeweging (whiplashmechanisme) van hoofd en nek. Daardoor kunnen weefsels van het hals-nek gebied beschadigd worden en de hersenen binnen de schedel heen en weer schudden. Dit kan leiden tot beschadigingen (whiplashletsels) van de hals-nek weefsels (spieren, gewrichtsbanden en gewrichtskapsels, tussenwervelschijven, botten, bloedvaten, zenuwen, en ruggenmerg) en tot Mild Traumatic Brain Injury (MTBI), vergelijkbaar met een hersenschudding. Een whiplash wordt meestal veroorzaakt door een autobotsing, maar kan ook het gevolg zijn van een val op het hoofd of een slag tegen het hoofd. Ook het heftig aan de schouders heen en weer schudden van baby of kind kan een whiplash veroorzaken. Voorkomen Hoeveel nieuwe gevallen van whiplash vinden er per jaar in Nederland plaats? In een schatting van het TNO in 1995 worden tot nieuwe gevallen per jaar genoemd. (1) Echter, van een zeer groot werknemersbestand zijn recente, nog niet gepubliceerde, cijfers bekend geworden die er op wijzen dat sinds 2002 een geleidelijke afname van het aantal nieuwe gevallen per jaar heeft plaats gevonden. Uit dit bestand kan tevens worden afgeleid dat het geschatte aantal nieuwe gevallen per jaar thans bedraagt. Veranderde wetgeving inzake arbeidsongeschiktheid en schadeafwikkeling naast toenemende preventieve maatregelen dragen waarschijnlijk bij aan deze afnemende tendens. Een verbeterde registratie in de eerste (huisartsen) en tweede lijn (medisch specialisten) geneeskunde is noodzakelijk. 6

7 Standpunt Medische Adviesraad WSN Medisch & zorg Mechanisme Een whiplash kan door velerlei oorzaken ontstaan. De meest bekende oorzaak is stabiliseren. Deze stabilisatie komt echter te laat; de beschadigingen hebben in minder dan 100 ms plaatsgevonden. een achteraanrijding door een auto. Wat er gebeurt met het hoofd en de nek tijdens zo n achteraanrijding is vooral door het werk van Grauer en medewerkers duidelijk geworden (2). Zij onderscheiden daarbij twee bewegingsfasen. In de eerste fase ontstaat in de halswervelkolom een S- vorm, die bestaat uit een sterk voorover buigen hoog in de nek en versterkt achterover buigen laag in de nek. Dit gebeurt in de eerste milliseconden (ms) na de impact (zie figuur 1). In de tweede fase vindt achterover buigen plaats op alle niveaus van de nek. Het whiplashletsel ontstaat voornamelijk in de eerste fase, dus nog voordat de nek volledig wordt uitgestrekt. Daarbij worden vooral de lagere delen van de nek beschadigd. Bij hogere snelheden is er een tendens tot beschadiging in de bovenste delen van Letsels Het whiplashmechanisme geeft rek en/of beknelling van verschillende anatomische structuren in de nek en in het hoofd. Overzichtsartikelen noemen een groot aantal mogelijk beschadigde anatomische structuren zoals de facetgewrichten, de tussenwervelschijven, de spieren, de ligamenten, het gewricht tussen hoofd en nek, de hersenen, de hersenstam, het ruggenmerg, de nekwervels, de wervelslagaders, de spinale ganglia en het kaakgewricht (3,4,5). Letsels gaan o.a. gepaard met pijn. Een afwijking die ook veel voorkomt is een gevoel van instabiliteit van de halswervelkolom. Door de pijn ontstaat een vermindering van de spierkracht van de kleine, diep gelegen nekspieren. Een gevoel van instabiliteit is daarvan het gevolg (6). de nek (2). Omdat het ongeval vaak plotseling gebeurt, zijn de inzittenden niet voorbereid en zijn de nekspieren ontspannen, hetgeen de kans op beschadiging van spieren en wervelkolomstructuren vergroot. Een onvoorbereid persoon heeft ongeveer 200 ms nodig om voldoende spierkracht te ontwikkelen teneinde de bewegingen van zijn halswervelkolom te Het is meestal niet mogelijk om aan te geven of een letsel van een anatomische structuur aanwezig is en waar dit letsel dan is gelokaliseerd. Gewoon beeldvormend onderzoek vlak na het ongeval laat meestal geen afwijkingen zien en geeft meestal geen aanwijzingen voor weke-delen-letsel (7). De medische wereld NP 25 ms 50 ms 75 ms 100 ms 125 ms 150 ms 175 ms Figuur 1. Bewegingen van de nek op verschillende momenten gemeten in milliseconden na een achteraanrijding (2). NP: neutrale positie ten tijde van de impact. spreekt dan al gauw van niet-objectiveerbare letsels. Toch kunnen met speciale beeldvormende technieken en researchmatige onderzoekstechnieken een aantal whiplashletsels worden gediagnosticeerd. Deze technieken behoren echter niet tot de algemeen aanvaarde diagnostische technieken in de reguliere gezondheidszorg. Een voorbeeld van zo n techniek is het recent ontwikkelde radioactieve deprenyl Positron Emissie Tomografie onderzoek bij chronische whiplashpatiënten. Daarmee kunnen chronische ontstekingshaarden in de nek van deze patiënten worden gevonden (8). Méér onderzoek naar de pijngeneratoren bij whiplash is zeer wenselijk. Indeling Het woord whiplash is verwarrend want het beschrijft zowel het beschadigend mechanisme, als de letsels, als de daaruit volgende verzameling klachten. In de praktijk proberen artsen het woord mede daarom te mijden en noemen het een nekverstuiking of een verrekte nek wat de verwarring alleen nog maar groter maakt. Internationaal spreekt men over Whiplash Associated Disorders (WAD). WAD wordt geclassificeerd in 5 graden of categorieën van toenemende ernst (9). Echter, in de praktijk blijkt meer dan 95% van alle whiplashpatiënten in categorie WAD graad 2 te vallen. Bovendien zegt de huidige classificatie niets over de kans op herstel of de respons op behandeling. Er is dus een duidelijke behoefte aan een méér onderscheidende classificatie (10). Een voorstel om WAD 2 te verdelen in subgraden 2a, 2b, en 2c, naar oplopende mate van afwijkingen van het bewegingsapparaat, heeft weinig navolging gekregen (11). WHIPLASH MAGAZINE t h e m a n u m m e r

8 Standpunt Medische Adviesraad WSN Medisch & zorg 0 geen klachten van de nek, geen andere lichamelijke symptomen en/of afwijkingen bij lichamelijk onderzoek 1 nekklachten (pijn, stijfheid en/of gevoeligheid in nek), maar geen andere lichamelijke symptomen en/of afwijkingen bij lichamelijk onderzoek 2 nekklachten en andere klachten van het houdings- en bewegingsapparaat (afgenomen beweeglijkheid van gewrichten, drukpunt gevoeligheid) 3 nekklachten en neurologische verschijnselen zoals verminderde of afwezige peesreflexen, verminderde spierkracht en sensibele uitvalsverschijnselen 4 nekklachten en fracturen of dislocaties Tabel 1. Indeling Whiplash Associated Disorders in graden 0-4 (9) Verschijnselen die zich in iedere graad kunnen voordoen zijn: doofheid, duizeligheid, oorsuizen, hoofdpijn, geheugenverlies, slikstoornis, en pijn in kaakgewricht (9) Klachten Enkele tientallen studies beschrijven de klachten na een whiplash waarin telkens opvalt dat de spreidingsbreedte van de percentages groot is. Bijna al deze studies zijn gedaan met kleine aantallen patiënten. Een grote, liefst internationale, studie met patiënten of meer is nodig. De 10 meest frequent voorkomende klachten in de acute fase (vanaf het ongeval tot 6-8 weken later) zijn in volgorde van frequentie: pijn in de nek nekstijfheid en bewegingsbeperking hoofdpijn duizeligheid vermoeidheid concentratie- en geheugenstoornissen pijn in schouder, arm, en hand overgevoeligheid voor licht en geluid gevoelens van angst, depressie, en frustratie slaapstoornissen Whiplashpatiënten hebben aanzienlijke problemen met het werkgeheugen, de aandacht, de onmiddellijke en uitgestelde herinnering, de visuomotorische coördinatie en de cognitieve flexibiliteit (12). De gevolgen van een whiplash zijn zeer uiteenlopend. De ene persoon ondervindt geen enkele hinder na een dergelijk ongeval; een ander heeft klachten gedurende enkele weken en weer een ander blijft langdurig klachten houden. Persisterende klachten kunnen leiden tot beperkingen in activiteiten en tot participatieproblemen in relatie tot werk, hobby s, sport en activiteiten in het dagelijks leven (ADL). In een veel geciteerd artikel wordt beschreven dat één jaar na het ongeval ongeveer 50% van de patiënten nog klachten heeft (13). In langere termijn studies, tot 15 jaar follow-up, rapporteren de meeste patiënten nog steeds langdurig aanhoudende klachten en functionele beperkingen (14,15). In de praktijk komt het erop neer dat als er na 2-3 maanden nog steeds klachten zijn, het merendeel van de patiënten een traject van aanhoudende klachten ingaat. Er bestaan een aantal prognostische factoren die de kans op herstel vertragen of verhinderen en daarmee de kans op het chronisch worden van whiplashklachten doen toenemen. Zoals hoge initiële intensiteit van pijn in nek en/of rug; optreden van veel en ernstige klachten of bewegingsbeperkingen kort na de impact; al eerder bestaande nek-, hoofd-, of schouderpijn; als klachten direct na de impact optreden, zoals geheugen- en concentratiestoornissen, slaapproblemen, koudeen druk hyperalgesie, post traumatische stress symptomen, depressie symptomen en katastroferen van pijn; zelf weinig/geen hoop meer hebben op herstel en toekomstige werkhervatting (16,17). Diagnostiek Tot op heden zijn in de reguliere gezondheidszorg geen specifieke onderzoeken beschikbaar die de diagnose whiplash kunnen onderbouwen. Het is vooral het soort beschadiging dat onderzoek moeilijk maakt. Vele maar kleine beschadigingen in een veelheid aan weefsels die met de beperkte resolutie van het gewone beeldvormend onderzoek niet zichtbaar zijn te maken. Zeker wanneer dit wordt afgezet tegen de natuurlijke, vooral leeftijdsgebonden, degeneratie van de halswervelkolom. Ziektespecifieke vragenlijsten zoals de NDI (Neck Disability Index), VAS (Visual Analog Scale) pijnscores en neuropathische pijnvragenlijsten kunnen klachten en beperkingen in maat en getal weergeven. Voor het aantonen van MTBI 8

9 Standpunt Medische Adviesraad WSN Medisch & zorg klachten is een Nederlandse vertaling en validatie van de Rivermead Postconcussion Symptom Questionnaire dringend gewenst. Neuropsychologisch onderzoek maakt cognitieve beperkingen aantoonbaar. Neurologisch onderzoek heeft alleen waarde bij de weinig voorkomende WAD 3. Fysiotherapeutisch onderzoek kan bewegingsbeperking, actieve instabiliteit en positieve triggerpoints aantonen. Er is behoefte aan een whiplashspecifiek diagnosticum. Al langer wordt gespeculeerd dat het een biochemische test van beschadigde celstructuren van spieren, zenuwweefsel, kraakbeen en bot gemeten op nanogram niveaus zou kunnen worden (18). Sommige onderzoekers beschouwen de cervico-oculaire reflex test, die gestoord is bij whiplash, als de gouden standaardtest voor de diagnose whiplash (19). Er zijn diagnostische vragenlijsten voor whiplash ontwikkeld maar die ontberen zeggingskracht omdat whiplash bestaat uit een verzameling van klachten die ook bij meerdere andere aandoeningen passen. Mogelijk biedt de zes Tesla functionele MRI, met zijn hoge resolutie, de beelden die het bewijs van whiplash leveren. Neuropsychologisch onderzoek en behandeling van de MTBI en cognitieve klachten wordt nog te weinig gedaan. Behandeling Ongeveer 70% van de nieuwe gevallen melden zich als eerste bij de huisarts; de overige 30% wordt via de Spoed Eisende Hulp naar de huisarts verwezen (20). De huisarts kan voor zijn behandelingsbeleid gebruik maken van de richtlijn Beleid Eerste Opvang Whiplashpatiënten (21). Vooral de lichte tot milde gevallen worden begeleidt door de huisarts die ongeveer de helft uiteindelijk voor fysiotherapie en/ of manuele behandeling verwijst (22). Van de niet verwezen patiënten is na 1 jaar ongeveer 80% klachtenvrij. De verwezen groep doet het na 1 jaar slechter (50% klachtenvrij). De huisarts blijkt vooral de patiënten met een slechte prognose te verwijzen. De fysiotherapeut richt zich op het verbeteren van de mobiliteit, de instabiliteit en de principes van belastingbelastbaarheid. Graded activity is een manier om stapsgewijs de belastbaarheid te verhogen en de patiënt te laten reintegreren in zijn dagelijkse bezigheden en werk. Verwijzing naar de tweede lijn is traditioneel naar de neuroloog. Zijn diagnostische werk voegt echter weinig toe omdat de meeste patiënten in WAD graad 2 vallen. Behandeling en begeleiding vinden, met een enkele uitzondering, niet bij de neuroloog plaats. Multidisciplinaire behandeling door een team van minimaal een revalidatiearts, psycholoog en fysiotherapeut, lijkt een succesvoller vervolgtraject te zijn (23). De kans op een goed effect hangt af van het moment van starten. Als na een periode van 6 weken geen verbetering ontstaat, is het zinvol om een start te maken met zo n vervolgtraject. Dat betekent dat de eerste lijn de whiplashpatiënt actief dient te begeleiden en op tijd te verwijzen. Het betekent ook bijscholing van de eerste lijn en uitbreiding van de multidisciplinaire revalidatie capaciteit. Verwijzing naar de neuroloog dient (met uitzondering van WAD 3) achterwege te blijven. Een whiplashpatiënt die langer dan 1 jaar klachten heeft is mogelijk beter af met een verwijzing naar een pijnspecialist voor chronische pijnbehandeling of met een verwijzing naar de revalidatiearts voor een interdisciplinaire chronische pijnrevalidatiebehandeling. Literatuurlijst/voetnoten: WHIPLASH MAGAZINE t h e m a n u m m e r

10 De neuropsycholoog Medisch & zorg (Neuro)Psychologische aspecten en nuances Als mensen de diagnose post-whiplashsyndroom krijgen, is het altijd een multifactorieel probleem, dat wil zeggen dat meerdere factoren bijdragen aan de problematiek die soms lang kan aanhouden en vaker helaas nogal beperkend is. Dit leidt tot een verminderde kwaliteit van leven. De factoren zijn: de fysieke en de traumatische componenten, de nog niet voldoende wetenschappelijke kennis, het medisch model in de gezondheidszorg, het feit dat bij het post-whiplash trauma vaker wordt verondersteld dat sprake is van hersenletsel en psychologische factoren. Wat kan de neuropsycholoog betekenen? De neuropsycholoog brengt de klachten en het verloop van de klachten in kaart. Samen wordt ook de voorgeschiedenis besproken. Het is vaak prettig wanneer een partner of een andere belangrijke persoon aanwezig is bij een eerste gesprek. Het kan daarna zinvol zijn om middels een neuropsychologisch onderzoek het cognitieve- en psychologische functioneren in kaart te brengen. Bij zo n onderzoek wordt iemand getest om na te gaan hoe de functies van denken, taal, concentratie, geheugen, planning en organisatie zijn. Bij het psychologische deel wordt met behulp van vragenlijsten onder andere stemming, klachtendruk, persoonlijkheid, coping (oplossingsvaardigheden) en draaglast draagkracht evenwicht in beeld gebracht. De uitslagen worden besproken in een nabespreking, waarbij het wenselijk is dat de medische diagnose inmiddels ook helder is. Een neuropsychologisch onderzoek is altijd een momentopname en geeft weer hoe de persoon op dat moment functioneert. Bovendien wordt het afgezet tegen het functioneren zoals dat verwacht wordt op grond van de verzamelde informatie. Het geeft de persoon duidelijkheid over het hier en nu, en over de diverse factoren die een rol spelen. Duidelijkheid betekent zelfinzicht, minder onzekerheid en vaker geeft het perspectief voor de toekomst. Zeker als hersenletsel niet in het spel blijkt te zijn (vaak bij een postwhiplash trauma). Daarbij zijn een flinke dosis geduld en leervermogen essentieel. En, niet te vergeten, het zichzelf toestaan fouten te maken, daar kan je immers alleen maar van leren. Op de vraag wat nodig zou zijn voor een doorbraak kan ik als meest essentiële zaken noemen: mensen serieus nemen, tijd en aandacht voor de soms hardnekkige problematieken nemen vanuit de, voor de mens om wie het gaat, juiste invalshoek, vertrouwen op het menselijke herstel- en aanpassingsvermogen dat een biologisch gegeven is, en uitgaan van menselijkheid. Kortom: begrip, kennis en maatschappelijke erkenning! Mevr. drs. Akkie Zaal Gz- en neuropsycholoog Emdr practitioner Psychologen Praktijk Best 10

11 De anesthesioloog Medisch & zorg Huidige problemen en toekomstige verwachtingen in pijnbestrijding Veel patiënten die lijden aan een whiplash oftewel WAD (Whiplash Associated Disorder) komen pas in de chronische fase in aanraking met een pijnkliniek. Deze behandelingen hebben een wisselend resultaat. Hoe komt dit? Ten eerste vindt verwijzing pas laat plaats. Veel artsen zijn niet goed bekend met de behandelmogelijkheden van een modern pijncentrum of geloven hier niet in. Helaas geloven nog steeds veel artsen dat WAD een niet bestaande ziekte is of een somatisatiestoornis of iets dergelijks. Door dit oponthoud wordt de behandeling vaak moeilijker dan nodig is, omdat er al centrale sensitisatie is opgetreden. Ten tweede (pag. 6) is, zoals ook in het artikel van Vos wordt gesteld, de diagnostiek naar de pijnfocus niet goed mogelijk. Hierdoor worden verschillende behandelingen vrij proefondervindelijk toegepast. Dat wat bij lichamelijk onderzoek en provocatietesten de meeste pijn oplevert, wordt als eerste behandeld. Zo worden bijvoorbeeld facetgewrichten in de nek, nekwervelzenuwen, achterhoofdszenuwen en de zenuwen boven het schouderblad behandeld. Deze behandelingen werken in het begin meestal maar enige weken, pas bij herhaaldelijk behandelen wordt de pijn blijvend minder. Dit vraagt de nodige motivatie van patiënt en behandelaar. Ten derde is een goede coördinatie met andere behandelaren zoals revalidatiearts en fysio- of manueeltherapeut nodig, om zo optimaal mogelijk aan graded exposure 1) te kunnen doen. Ten vierde is er, mede door bovenstaande oorzaken, weinig goed evidence based onderzoek over het effect van de verschillende behandelingen en de eventuele volgorde waarin deze zouden moeten plaats vinden. Wat betreft de toekomst heb ik hoge verwachtingen van een drietal zaken. Ten eerste zal door de toegenomen mogelijkheden van diagnostiek het stellen van een juiste diagnose steeds accurater kunnen gebeuren. Hierdoor ligt de weg open voor gerichte behandeling van aangedane structuren en veel beter onderzoek naar de effecten van deze behandelingen. Dus uiteindelijk efficiëntere behandelingen. Verder het toekomstige gebruik van simpele testsetjes, waarbij kan worden gekeken naar individuele gevoeligheid voor verschillende pijnmedicijnen. Er kan dan veel meer op maat pijnmedicatie worden voorgeschreven, die beter werkt en minder bijwerkingen heeft. Als laatste: ik verwacht veel van toekomstige meer subtiele mogelijkheden van neuromodulatie bij diverse pijnsyndromen, waaronder WAD. Vergeet niet dat het pas 50 jaar geleden was dat wij een maagzweer behandelden door middel van een ziekenhuisopname met een zogenaamd papdieet. Hierbij kreeg de patiënt gedurende enige weken alleen pap te eten. Daarna zijn wij de klachten gaan behandelen door middel van vrij grote maagoperaties, waarbij een gedeelte van de maag werd verwijderd. Weer later werden selectief maagzenuwen operatief doorgesneden om de zuurproductie af te remmen. Vervolgens werd dit met medicijnen geprobeerd. Nu weten wij dat het om een infectie gaat, die wordt veroorzaakt door de Helicobacter bacterie. En dat een relatief simpele antibioticumkuur een maagzweer kan genezen.. Dus: er is zeker hoop voor de toekomst! Wilco E. van Genderen, anesthesioloog/ pijngeneeskundige DC/Pijncentrum Alkmaar 1) Graded exposure is een cognitieve en fysieke behandelmethode bij fysieke klachten. WHIPLASH MAGAZINE t h e m a n u m m e r

12 Vereniging voor Neurologie Medisch & zorg Whiplash en de neuroloog Whiplash heeft als begrip zijn intrede gedaan in de jaren 50. Sedertdien is het een veelomvattend begrip geworden, waarbij het beeld uiteen kan lopen van ernstige aantoonbare beschadigingen van de halswervelkolom en aanliggende structuren, zoals zenuwletsel en wervelfracturen, tot moeilijk te begrijpen klachten die ontstaan na minimale geweldinwerking. Een neuroloog kan op twee manieren betrokken worden bij whiplashklachten; als behandelaar en als beoordelaar in juridische en verzekeringsgeneeskundige zaken. Bij whiplashpatiënten bestaan vaak klachten die op een neurologische aandoening zouden kunnen wijzen, zoals hoofdpijn, nekpijn, tintelingen, krachtverlies, geheugenstoornissen en/of problemen met het zien. Als een neuroloog een patiënt ziet met zulke klachten na een ongeval zal een zorgvuldig neurologisch onderzoek worden gedaan met, bij twijfel, eventueel beeldvormend onderzoek zoals een MRI. Het is niet ongebruikelijk dat dan noch bij neurologisch noch bij aanvullend onderzoek een afwijking wordt gevonden. Als goed arts zal de neuroloog dan vaak toch enige vorm van behandeladvies geven. Dat ligt anders wanneer de neuroloog om een oordeel in een verzekeringsgeneeskundige of juridische procedure wordt gevraagd. Als er geen verklaring voor de klachten op neurologisch vakgebied wordt gevonden, zal de neuroloog geen uitspraken doen over de grootte van een letsel of over beperkingen in het dagelijks leven en de beroepsuitoefening. De reden hiervoor is het algemeen aanvaarde principe dat medisch specialisten geen uitspraken doen in dergelijke zaken als deze hun eigen vakgebied niet betreffen. Wel kan de neuroloog op grond van zijn visie als arts een mening geven over het inschakelen van een andere medisch specialist, zoals een KNO-arts, een orthopedisch chirurg of een psychiater. E.M.H.Van den Doel Nederlandse Vereniging voor Neurologie (NVN) Waarom ik vrijwilligster geworden ben Wat was het achttien jaar geleden een worsteling na mijn ongeluk waarbij ik een whiplash opliep. Het was een skiongeluk. Die hoorde nog niet in het rijtje van whiplash thuis. De pijn zat tussen de oren. Al zat het dan spreekwoordelijk tussen de oren, waar kwam die pijn vandaan en hoe kwam ik er van af. Wie kon mij helpen? Ik had al heel wat artsen en therapeuten bezocht, maar niet een kon mij echt helpen. Tot ik op een dag een advertentie in ons dagblad zag staan: whiplash, wat een zeur, stond er. Ik heb meteen contact opgenomen met de Whiplash Stichting en tot mijn verbazing herkende de vrouw aan de andere kant van de lijn mijn klachten. Zij was de eerste die echt naar mij luisterde, mij advies gaf en mij het gevoel gaf geen zeur te zijn. Op haar advies kwam ik bij een terzake deskundige arts terecht. Eindelijk kwam er een eind aan mijn zoektocht, werd ik begrepen en gehoord. Toen ik mijzelf weer op de rit had, heb ik nogmaals de Whiplash Stichting gebeld. Nu met de mededeling dat ik ook graag vrijwilligster wilde worden, ook een luisterend oor wilde zijn voor andere mensen die met een whiplashtrauma in het zelfde doolhof terecht waren gekomen waar ik eens in zat. José Kocx, vrijwilligster sinds

13 Patiëntenperspectief Medisch & zorg Geef ons duidelijkheid! Whiplashpatiënten zijn niet alleen; in ons land zijn er ongeveer (chronisch). Toch voelen veel mensen met whiplash zich alleen staan. Door gebrek aan duidelijkheid over whiplash circuleren er in Nederland verschillende hypothesen over de aard en oorzaak van het whiplashsyndroom. Helaas brengt dit ook onbegrip met zich mee, een geringe bereidheid tot diagnostisch onderzoek en een algemene zoektocht naar de juiste behandeling. Dit alles heeft zijn weerslag op herstelmogelijkheden en de kwaliteit van leven van whiplashpatiënten. Diagnose De diagnose whiplash berust in belangrijke mate op een anamnese (het verhaal van de patiënt) en lichamelijk onderzoek. Uit het verhaal van de patiënt blijkt altijd een ongeval. Vaak worden ook herkenbare klachten gemeld, zoals pijn in nek, hoofd en schouder, vermoeidheid en concentratieproblemen. Het beeld kan ondersteund worden door aanvullend onderzoek naar specifieke klachten of functionele stoornissen. Eén standaardtest voor de diagnose whiplash is helaas echter nog steeds niet beschikbaar. Regelmatig wordt de diagnose whiplash niet gesteld of niet verteld. In elk geval niet kort na het ongeval. Dan spreken artsen over een stijve nek of nekverstuiking. Of soms whiplashachtige klachten. Dit alles met de uitgesproken verwachting dat het vanzelf weer beter wordt. De eerste weken En wordt het vanzelf weer beter? De kans is zeker aanwezig. We weten dat je die kans vergroot als je zoveel mogelijk je gewone activiteiten uit blijft voeren. Verder is het verstandig te letten op je lichaamshouding en regelmatig oefeningen te doen. Pijnstilling kan zinvol zijn, als je merkt dat je door pijn beperkt wordt in je doen en laten. Toch is het ook belangrijk je grenzen in acht te nemen. Bekijk per dag wat je kunt doen en pak op tijd je rust. Als het beter gaat, kun je de activiteiten uitbreiden. Behandeling Maar wat als het niet steeds wat beter gaat en klachten na een aantal weken aanhouden of verergeren? Dan is het belangrijk terug naar de huisarts te gaan. In de praktijk zal de huisarts bij stijfheid en bewegingsbeperking vaak verwijzen naar de fysio- of manueel therapeut. Multidisciplinaire behandeling door een team van minimaal een revalidatie arts, psycholoog en fysiotherapeut, lijkt een succesvoller vervolgtraject te zijn voor de whiplashpatiënten die langer dan 3 maanden klachten hebben. Een patiënt beschrijft: Na de intake bleek dat ik in kon stromen in een multidisciplinair programma. Ik dacht: dat heb ik toch niet nodig? Dat kan ik toch zelf wel! Maar omdat ik eigenlijk, diep van binnen, ook wel wist dat me dat niet zou lukken, heb ik het aanbod aangenomen. Ik heb de tips haal er uit wat er in zit en pak op waar je iets aan hebt opgevolgd. In mijn geval was het vooral fysiek heel zwaar. Maar daarna ging het steeds beter. Ook aan de mentale aspecten van het programma heb ik veel gehad. Het positivisme en het realisme waarmee mijn begeleiders mij benaderden was belangrijk. Doorzetten, doe wat je wel kunt doen en waar je achter staat. Toch komt een aanzienlijke groep niet of pas erg laat in aanmerking voor een multidisciplinaire behandeling. Bijvoorbeeld vanwege de wachtlijsten of omdat WHIPLASH MAGAZINE t h e m a n u m m e r

14 Patiëntenperspectief Medisch & zorg ze niet geaccepteerd worden. Als er een letselschadetraject loopt, verwachten sommige revalidatiecentra dat dit de behandeling teveel verstoord. Of als de klachten al lang bestaan, zijn er soms revalidatiecentra die geen verbetering meer verwachten en dus ook geen behandeling opstarten. Tijdige verwijzing door de huisarts is belangrijk, maar gebeurt niet altijd. Soms kan een klachtgerichte diagnostiek en behandeling veel verbetering geven. De huisarts kan dan doorverwijzen naar andere specialisten of therapeuten (zie tabel 15). Klachten na whiplash zijn divers en dat vraagt daarom om maatwerk. In de praktijk gebeurt dat regelmatig niet, of pas heel laat. Zo komt het wel eens voor dat pas na 2 jaar blijkt dat iemand een beschadiging in de wervels heeft, die behandeld kan worden. De multidisciplinaire richtlijn CBO geeft hier ook geen adviezen over. Als de klachten niet over zijn na een stuk geruststelling van de arts, het oppakken van de dagelijkse activiteiten, begeleiding van fysiotherapeut of psycholoog of een multidisciplinaire behandeling, dan is het onduidelijk wat er moet gebeuren. Een whiplashpatient: Ik heb enorm last van het onbegrip en de doodlopende wegen bij de reguliere geneeskunde. Ik vind dat uit de tijd en het maakt de duur van de klachten langer. Als er in de reguliere zorg geen gehoor gevonden wordt, ontstaat eerder een zoektocht naar mogelijkheden in het complementaire en alternatieve circuit. Het was een lange reis langs verschillende artsen, fysiotherapeuten en diverse andere behandelmethoden. Ik heb van alles geprobeerd. Ze beloven allemaal dat ze het kunnen verhelpen, maar niemand heeft de pijn nog weg kunnen halen of zelfs verminderen. Je probeert van alles. Maar het is steeds een gevecht om aan te tonen dat er iets met je aan de hand is. Er mee leren leven? Wat dan? Er maar mee leren leven? Dat is niet eenvoudig, omdat veel whiplashpatiënten twijfelen of alle mogelijkheden benut zijn om hun klachten te behandelen. Is er wel zorgvuldig naar gekeken? Word ik wel serieus genomen? Deze twijfel heeft veel te maken met alle onduidelijkheid en meningsvorming rond whiplash. Zoals het ontbreken van een duidelijke meetbare medische verklaring. Dat leidt ertoe dat behandelaars andere verklaringen gaan zoeken. In Nederland zijn er medici die er vanuit gaan dat langdurende whiplashklachten geen lichamelijke basis meer hebben. Zij zijn van mening dat psychologische factoren dan een rol spelen. Medisch onderzoek en behandeling vinden zij daarom verder niet nodig, eigenlijk af te raden. Er is geen wetenschappelijk bewijs voor de stelling dat psychologische factoren de klachten in stand houden. Een ander belangrijk aspect van de onduidelijkheid is de bedekte communicatie over whiplash. Er is het idee ontstaan dat het stellen van de diagnose whiplash het herstel zou belemmeren. Het zou een soort doemdenken in gang zetten, waardoor de klachten alleen maar langer duren. Het niet benoemen van whiplash veroorzaakt echter alleen maar onrust en onbegrip. Whiplashpatiënten willen grip krijgen op hun klachten, maar kunnen dat niet gericht doen. Als whiplash niet wordt benoemd, dan weten ze niet waar ze mee te maken hebben en hoe ze daar het best mee om kunnen gaan. Het staat hun mogelijkheden in de weg om zelf het heft in handen te nemen. Ook is het lastig om aan anderen uit te leggen wat er met je aan de hand is, als je dat zelf niet begrijpt. Dat werkt dan weer onbegrip in de hand. Je voelt je verloren, alsof je valt en blijft vallen en niemand die je hand vastpakt. Grip krijgen Omdat er veel onduidelijkheid heerst rond whiplash is het des te belangrijker zelf weer zoveel mogelijk grip op je leven te krijgen. In de praktijk zien we veel mensen die graag zo snel mogelijk terug willen naar hun oude niveau van functioneren. Daarbij gaan ze dan soms zo lang over hun grenzen, dat dit op de lange termijn niet vol te houden is en er een terugslag volgt. Ook te weinig doen is niet goed. Het is dus belangrijk een goede verhouding tussen belasting en belastbaarheid te vinden. Er zijn diverse instrumenten die daarin kunnen ondersteunen, zoals een dagboek, de Pijn- en Energiemeter, de NDI (Neck Disability Index) bij nekklachten of de VAS (Visueel Analoge Schaal) bij pijnklachten of de Activiteitenweger. Het helpt ook om met anderen te praten over oplossingen en keuzes te maken die je leven verrijken. 14

15 Patiëntenperspectief Medisch & zorg Positieve ontwikkelingen voor patiënten op medisch gebied Er zijn goede ervaringen met multidisciplinaire programma s en met cognitieve gedragstherapie die gebaseerd is op adviezen rond balans vinden in inspanning, ontspanning en rust. Internationaal wordt er gewerkt aan nieuwe en veelbelovende diagnosemethodes. Er komt gelukkig steeds meer aandacht voor pijn en pijnbehandeling en meer ziekenhuizen hebben een pijnpoli, waar pijnbehandeling centraal staat. Pijnmedicatie kan helpen om de klachten te verminderen. Maar pijnklachten zijn ook met bepaalde interventies te te behandelen. Drempels voor patiënten op medisch gebied Zolang letsels en klachten niet of nauwelijks aantoonbaar en grijpbaar gemaakt kunnen worden, zullen er ook geen of weinig passende en succesvolle behandelmethoden ter beschikking komen. En worden klachten onvoldoende serieus genomen. Mede daardoor worden whiplashpatiënten niet altijd op een positieve manier bejegend. Vaak wordt gezegd dat zij passief met hun klachten omgaan. Door mensen in dat hokje te plaatsen overschrijden zij soms hun eigen grenzen, met alle gevolgen van dien. De effectiviteit van behandelingen varieert van goed tot onduidelijk of gebrekkig. De zorg die op dit moment voor patiënten met een whiplash wordt geboden is geen zorg op maat, maar zorg waarbij te vaak uitgegaan wordt van de standaard whiplashpatiënt. De huidige richtlijn Whiplash van het CBO (2008) die zorgverleners zou moeten ondersteunen bij het geven van kwalitatief goede zorg geeft weinig houvast. Ernstige vormen van whiplash worden in de richtlijn buiten beschouwing gelaten en ook hier wordt teveel uitgegaan van een standaard whiplashpatiënt. Tevens zijn medische behandelingen vaak een grote kostenpost, mede vanwege de beperkte vergoedingen door de zorgverzekeraar. Patiënten kunnen alleen een vergoeding krijgen voor gangbare behandelingen als bezoek aan de huisarts, revalidatie en fysiotherapie. Voor revalidatiebehandelingen zijn er vaak lange wachtlijsten of toelatingscriteria. Doorbraak Hoe kan de zorg meer aansluiten bij de wensen en behoeften van whiplashpatiënten? Hiervoor zijn doorbraken nodig op het gebied van diagnostiek en behandeling. Er is erg veel behoefte om letsel en klachten aantoonbaar en grijpbaar te maken. Dan kan er een perspectief geschetst worden en handvatten gegeven voor wat de patiënt zelf kan doen. Eerlijkheid zorgt voor vertrouwen in de uit te zetten lijn voor diagnostiek, behandeling en begeleiding. Er zou meer samenspraak moeten komen tussen de arts en de patiënt, waarbij gezamenlijke besluitvorming centraal staat. Er zou meer rekening kunnen worden gehouden met de emoties en de vragen van de patiënt. Veelbelovende onderzoeken en behandelingen die nog geen praktijk zijn, zouden in Nederland geïmplementeerd kunnen worden. Zorgverleners herkennen of erkennen het ziektebeeld niet altijd. Maar het beperkte inzicht in whiplash hoeft niet te worden gezien als een tekortkoming van de patiënt. Er is geen bewijs dat psychologische factoren de klachten in stand houden. Helaas gaan sommige zorgverleners daar wel vanuit. Onderzoek naar het effect van een interventie van de psycholoog zou hier uitkomst aan kunnen bieden. Klachtgerichte behandeling bij specifieke klachten: pijn: anesthesiologie of pijnpoli s beperkingen van het bewegingsapparaat: fysiotherapie, (ortho)manueel therapie cognitieve en gedragsmatige klachten: neuropsychologie. Bijvoorbeeld door cognitieve gedragstherapie of neurofeedback oogproblemen: functionele optometrie overgevoeligheid voor geluid: behandeling in een audiologisch centrum slaapproblemen: behandeling in centra voor slaap- en waakstoornissen praktische problemen bij het uitvoeren van dagelijkse activiteiten: ergotherapie, maatschappelijk werk Redactie WHIPLASH MAGAZINE t h e m a n u m m e r

16 Inleiding Werk & inkomen Werken en inkomen na een whiplash Na een whiplash wil je het liefst zo snel mogelijk weer aan het werk of aan de studie. In 85 procent van de gevallen lukt dat ook binnen zes tot twaalf maanden. Dat wil niet zeggen dat deze mensen klachtenvrij zijn. Toch komt het ook regelmatig voor dat mensen al meer gaan werken dan ze aankunnen, omdat ze dat zelf erg graag willen of door druk van buitenaf. Niet iedereen kan begrip opbrengen voor whiplashklachten. Er is wel gereedschap waarmee je voor jezelf en anderen duidelijk kunt maken wat je wel en niet kunt: de Pijn en Energie Meter (PEP). Dat is belangrijk voor het begrip en de acceptatie voor jezelf, voor je werkgever en voor collega s, maar ook in gesprekken met een bedrijf- of verzekeringsarts. wat je niet kunt. Vraag je werkgever je daarin te steunen en met je mee te denken. Ook de bedrijfsarts, behandelaar of patiëntenorganisaties(s) kunnen je helpen. Als je na twee jaar nog niet aan het werk kunt, krijg je te maken met keuringsartsen van het UWV. Dan is het belangrijk een goed overzicht te hebben van wat je wel en niet kunt, en dat ook duidelijk aan te geven. Breng het re-integratieproces in kaart en leg details vast. Dat geeft een goed beeld van wat je geprobeerd hebt, wat je kunt en wat je helaas niet kunt. Zo wordt een individuele beoordeling mogelijk en ontstaat er meer begrip voor jouw specifieke situatie. Niet kunnen werken vanwege een whiplash kan aanzienlijke financiële gevolgen hebben. Liefst willen jij en je werkgever ook dat je aan het werk kunt blijven of snel weer gaat werken. Werk actief mee aan een re-integratieproject, maar geef je grenzen aan. Laat weten wanneer en hoeveel je denkt te kunnen werken. Kom met eigen initiatieven tijdens de re-integratie en wat je daar voor nodig hebt. Maar geef ook aan Waar lopen whiplashpatiënten tegenaan tijdens de fase van herstel en werkhervatting? Wat kunnen de diverse artsen en de werkgever doen? En wat kan iemand met whiplash zelf doen om weer aan het werk te kunnen? Deze en andere vragen komen aan de orde in de volgende artikelen. 416

17 Wist u dat...? Werk & inkomen Er zijn tal van Initiatieven op het gebied van werk & inkomen; whiplash gericht of verwant. Wij geven in dit nummer een overzicht van bij ons bekende projecten, acties, activiteiten en organisaties die op een of ander manier betrekking hebben op het verkrijgen van inzicht en kennis, het bij elkaar brengen van partijen en/of het informeren van de keten van belanghebbenden. De lijst is wellicht niet compleet; de WSN ontvangt graag melding van niet genoemde initiatieven. NVAB-visiedocument belastbaarheid en re-integratie bij WAD I/II (2010) Project Patientenperspectief op Mediprudentie De toevoeging I/II verwijst naar de classificatie van de ernst van de klachten. De verzekeringsarts gebruikt dit protocol bij het beoordelen van uw arbeidsongeschiktheid. Project DIAlooggestuurde re-integratie projecten/project-dialooggestuurde-reintegratie.html Sinds 2010 is er voor hulpverleners een checklist om mensen met whiplash zorgvuldig te begeleiden bij ziekteverzuim. De checklist is onderdeel van de multidisciplinaire visie op belastbaarheid en re-integratie bij whiplash (WAD I & II). Verzekeringsgeneeskundig protocol WAD I/II (2008) projecten/mediprudentie.html Een project van de Steungroep ME & Arbeidsongeschiktheid in samenwerking met WSN en de Nierpatiënten Vereniging Nederland (NVN). Dit project wil een bijdrage te leveren aan een verbetering van de gang van zaken rond verzekeringsgeneeskundige keuringen bij arbeidsongeschiktheid. Per 1 april 2009 is het Verzekeringsgeneeskundig Protocol WAD I/II van kracht geworden. WAD staat voor Whiplash Associated Disorders ofwel: de klachten die verband houden met een whiplashongeval. Dit project ontwikkelt instrumenten om zieke werknemers te ondersteunen in het gesprek met de bedrijfsarts en om actief te participeren in het re-integratietraject. Project Kennis en Kracht: samen naar een betere keuringspraktijk projecten/kennis-en-kracht-samennaar-een-betere-keuringspraktijk.html Advies- en meldpunt waar mensen met whiplash en ME/CVS terecht kunnen met vragen en meldingen over ziekteverzuim, arbeidsongeschiktheidskeuringen en bezwaar- of beroepsprocedures. WHIPLASH MAGAZINE t h e m a n u m m e r

18 De bedrijfsarts Werk & inkomen Hoe kom je met een whiplash weer zo goed mogelijk aan het werk? Een ongeval met een whiplashletsel is een donderslag bij heldere hemel. Van het ene op het andere moment voel je je gebroken, zit je met hevige pijn, kun je je nek niet goed bewegen en voel je je duizelig. Je bent uit balans. Je omgeving reageert met begrip. Je doet het een paar dagen rustig aan. Blijft thuis van je werk. Even niet in de auto. Overdag af en toe op bed. Minder lezen, niet naar de TV kijken. Na een week gaat het nog niet beter. Soms lijkt het zelfs erger te worden. Je hebt moeite om je te concentreren. Krant lezen, een gesprek voeren, het is erg vermoeiend. De huisarts onderzoekt je, vindt niets ernstigs en adviseert je om het nog maar even rustig aan te doen. Soms laat hij een foto van de nek maken: die laat vrijwel altijd zien dat er niets gebroken is en dat alle nekwervel netjes op hun plaats zitten. Na een week of drie komt de bedrijfsarts in beeld. Die vraagt naar de klachten en laat je een aantal bewegingen uit voeren met je nek. Dat is pijnlijk, maar niet onmogelijk. De bedrijfsarts dringt erop aan dat je overdag actief blijft, niet op bed blijft liggen, maar zoveel mogelijk je normale activiteiten blijft doen. Heb je kantoorwerk dan zal hij je adviseren om een paar uur per dag te gaan werken. Ook dat gaat moeizaam, en soms helemaal niet. De bedrijfsarts voert dan een driesporenbeleid: hij spoort je aan actief blijven en zoveel mogelijk de gewone bewegingen en activiteiten blijven uitvoeren; hij adviseert om geforceerde bewegingen en bovenmatige krachtsuitoefening met nek, schouders of armen te vermijden; hij overlegt met je leidinggevende wat wel en wat niet mogelijk is en adviseert je om contact te onderhouden met het werk, bijvoorbeeld door enkele uren per dag (eventueel aangepaste) werkzaamheden te verrichten. Herstel kost tijd en geduld... Herstellen van een whiplash vergt soms een paar weken, soms een paar maanden en soms nog langer. In die herstelperiode wordt het geduld van de patiënt soms behoorlijk op de proef gesteld. Hij of zij voelt zich vaak tot niets in staat. Alsof je niet meer van je lichaam op aan kunt! En vanuit de omgeving is er toenemende druk om meer te doen. Werkgever, leidinggevende, bedrijfsarts; zij blijven aandringen dat je weer aan de slag gaat. Dat geeft een gevoel van machteloosheid en soms ook conflicten. Het kan voorkomen dat de bedrijfsarts vindt dat jij weer aan de slag kunt, maar zelf vind je dat absoluut niet. Dan moet je voor een second opinion naar een dokter van het UWV. maar je kunt er zelf aan meewerken en het herstel bespoedigen Probeer als patiënt/werknemer zelf zoveel mogelijk grip op de situatie te houden. Houd zelf de touwtjes in handen! Zorg ervoor dat je na een ongeval waarbij mogelijk sprake is van whiplash zo spoedig mogelijk, liefst binnen 2 maar uiterlijk binnen 3 weken, door de bedrijfsarts wordt gezien. Wacht niet tot er een oproep in de brievenbus valt. Vertel de bedrijfsarts duidelijk wat er gaat en wat niet gaat. Geef zelf aan waar sprake is van belemmeringen. Breng samen met de bedrijfsarts de belastende factoren in het werk in kaart, zoals: tillen, duwen, trekken, reiken, boven schouderhoogte werken, werktempo, werkdruk, dubbeltaken, overige cognitieve belasting, duurbelasting. Maak zelf een plan van aanpak hoe je bepaalde activiteiten weer gaat oppak- 418

19 De bedrijfsarts Werk & inkomen ken. Overleg daarover met je leidinggevende en je bedrijfsarts. Houd zelf de regie! en anderen kunnen je daarbij helpen: De bedrijfsarts heb ik al genoemd. Van een goede bedrijfsarts mag je verwachten dat hij zich realiseert dat voor elke werknemer met whiplash een zorgvuldige en individuele aanpak van groot belang is en voldoende tijd reserveert voor de begeleiding; dat hij eraan meewerkt dat het werk niet schadelijk is voor de gezondheid; dat hij werknemers informeert dat arbeid heilzaam is voor de gezondheid; dat hij ervoor zorgt dat onnodig onderzoek en behandeling worden voorkómen, want dat kan het herstel juist tegenwerken. De bedrijfsarts spreekt en handelt vanuit zijn kennis en bevindingen over de belemmeringen die een werknemer met whiplash ondervindt. Hij geeft aan waar hij een verschil ziet tussen de beleving van de werknemer en zijn eigen bevindingen. De leidinggevende is ook van grote betekenis voor een goed verloop van het herstelproces. Hij moet het werk aanpassen voor zover dat nodig of gewenst is. Hoe kun je vaststellen wat de gevolgen van whiplash zijn voor het werk? Whiplash kan tijdens de herstelperiode gepaard gaan met verminderde inzetbaarheid voor het werk. Taken die de klachten kunnen verergeren, zoals tillen, duwen, trekken, reiken, boven schouderhoogte werken, werktempo, werkdruk en geestelijk inspannend werk moeten in kaart worden gebracht, en waar nodig, worden vermeden. Vrijwel altijd gaat het om tijdelijke aanpassingen, die voor een periode van enkele weken tot hooguit een paar maanden nodig zijn. Welke werkaanpassingen komen in aanmerking bij de re-integratie na whiplash? Veel voorkomende tijdelijke werkaanpassingen bij whiplash zijn: geen tilbelasting (beginnen met maximaal 5 kg); geen zware duw- en trekbewegingen (beginnen met maximaal 5 kg); niet boven schouderhoogte werken; beperken van mentale belasting; werken in rustig tempo met voldoende pauzemomenten; afwisseling van in-/ontspanning bij computergebonden werk; vermijden van piekbelasting en overwerk. Werknemer, bedrijfsarts en leidinggevende stellen samen een individueel opbouwschema op. Het schema moet zowel een planmatige opbouw in stappen bevatten als rekening houden met de fase van herstel waarin de cliënt zich bevindt. Begin met enkelvoudige taken en bouw op. Wissel fysieke en mentale belasting af. Zorg voor afwisseling en ontspanning. Weeg zowel werk- als privéfactoren hierbij mee. Het is belangrijk dat het opbouwschema regelmatig, bijvoorbeeld elke twee weken, wordt ge-evalueerd door werknemer en leidinggevende. De leidinggevende kan ook de collega s inlichten over wat de werknemer wel en niet kan oppakken. Zonodig wordt de bedrijfsarts om advies gevraagd. Hoe kunnen we de re-integratie bij whiplash verbeteren? door goede bij- en nascholing aan te bieden aan bedrijfsartsen, met aandacht voor de belastende factoren in het werk (mentaal, fysiek, sociaal), thuis (huishouden, kinderen) en voor de interventies die het herstel kunnen bespoedigen (een taak voor de bedrijfsartsenvereniging); door het belang te benadrukken van een zorgvuldige en respectvolle bejegening door collega ś, leidinggevenden, bedrijfsartsen (een taak voor de Whiplash Stichting Nederland); door goede voorlichting aan werknemers met een whiplash waardoor onnodige angst om (meer) te bewegen wordt voorkomen (een taak voor de behandelaar maar ook voor de bedrijfsarts); door goede afstemming en samenwerking tussen de actoren (werknemer, bedrijfsarts, behandelaars, leidinggevende, collega s en thuisfront); onnodige diagnostiek en behandeling; door onnodige diagnostiek en behandeling te vermijden (behandelaar, bedrijfsarts); door binnen acht weken na het letsel een plan van aanpak / opbouwschema (zie boven) op te stellen (werknemer, leidinggevende, bedrijfsarts). Dr André Weel, bedrijfsarts Kwaliteitsbureau NVAB, Utrecht WHIPLASH MAGAZINE t h e m a n u m m e r

20 De verzekeringsarts Werk & inkomen Verzekeringsgeneeskundige aspecten bij Whiplash Beoordelingen in het kader van de WIA 1) van werknemers die een Whiplashtrauma opliepen kunnen aanleiding geven tot dilemma s. Het verzekeringsgeneeskundige protocol WAD 2) II van de Gezondheidsraad (juli 2008) biedt zeker houvast aan de verzekeringsarts bij de beoordeling van de functionele mogelijkheden van een werknemer met Whiplash. Maar het laat ruimte voor interpretatieverschillen. Het dilemma hangt samen met de eis die het MAOC 3) stelt aan objectivering van de beperkingen die een directe relatie moeten hebben met ziekte/gebrek en de beperkte mogelijkheden om met onderzoek de geclaimde beperkingen te objectiveren. Een zorgvuldige beoordeling vormt de basis voor oplossing van het dilemma. Het protocol geeft aan wat dat is: een zorgvuldige beoordeling. Na twee jaar is er veel gebeurd en spelen andere factoren een rol bij terugkeer naar werk dan bij de aanvang van het ziekteverzuim. Het protocol schrijft voor dat in de voorafgaande periode sprake moet zijn van een actieve begeleiding met aandacht voor stagnatie in de re-integratie. Als er stagnatie is moet goed geanalyseerd worden wat de reden is en wat gedaan kan worden om deze op te heffen. Goed vastleggen van het resultaat is nodig, net als een overleg tussen behandelaars en bedrijfsarts. Voorkomen moet worden dat professionals tegenstrijdige adviezen geven. Alles moet goed vastgelegd worden in een dossier dat inzicht geeft in wat er aan de hand is, wat er aan gedaan is, wat het effect daarvan is en waarom. Een op die manier opgebouwd dossier biedt de verzekeringsarts houvast bij zijn beoordeling. Het maakt duidelijk wat haalbaar was en wat niet. Het lost het mogelijke dilemma niet op, maar het helpt wel om er samen uit te komen. Prof. dr. H. Wind, verzekeringsarts Bijzonder Hoogleraar Sociale Verzekeringsgeneeskunde Coronel Instituut voor Arbeid en Gezondheid Kenniscentrum Verzekeringsgeneeskunde AMC, UvA 1) WIA: Wet Inkomen naar Arbeidsvermogen 2) WAD: Whiplash Associated Disorder 3) MAOC: Medisch Arbeidsongeschiktheidscriterium Two Ticks binnenkort in Nederland? Two Ticks: Engels initiatief om werken met beperking te bevorderen Bedrijven in Engeland kunnen duidelijk laten zien dat ze positief staan tegenover het in dienst nemen en houden van mensen met een beperking of chronische ziekte. Bijvoorbeeld door het voeren van het symbool Two Ticks. Yolan Koster, directeur van het kenniscentrum CrossOver, ziet veel in zo n systeem. Bedrijven sluiten een convenant en mogen na een grondige procedure het label gebruiken in een personeelsadvertentie. Ze laten daarmee zien dat ze positief staan tegenover mensen met een beperking. Als een sollicitant aan de eisen in een advertentie voldoet en vermeldt dat hij een beperking heeft, dan wordt hij in ieder geval voor een eerste gesprek uitgenodigd. Je kunt daarin van begin af aan open zijn. Dat werkt stimulerend. Nederland Two Ticks is nog niet ingevoerd in Nederland. Er is al wel onderzoek naar gedaan in opdracht van het ministerie van Sociale Zaken. Partijen blijven met elkaar in gesprek. Bron: nieuwsbrief/april.html 420

Pijnrevalidatie. Orbis Revalidatie

Pijnrevalidatie. Orbis Revalidatie Pijnrevalidatie Orbis Revalidatie Inleiding U hebt al langere tijd last van pijn in uw houdings- en bewegingsapparaat, oftewel in uw spieren, pezen, botten of gewrichten. Er is sprake van lichamelijke

Nadere informatie

Aspecifieke klachten aan arm, nek en/of schouder 1

Aspecifieke klachten aan arm, nek en/of schouder 1 Aspecifieke klachten aan arm, nek en/of schouder 1 blijven? In de linkerkolom vindt u de verschillende onderwerpen die in deze folder behandeld worden. Door te klikken op deze items gaat u direct naar

Nadere informatie

RESULTATEN NATIONALE PIJNMETING: PIJNPATIENTEN SIGNALEREN ERNSTIG GEBREK AAN ERKENNING EN GOEDE ZORG

RESULTATEN NATIONALE PIJNMETING: PIJNPATIENTEN SIGNALEREN ERNSTIG GEBREK AAN ERKENNING EN GOEDE ZORG Verslag bijeenkomst 21 januari 2011 Erasmus MC RESULTATEN NATIONALE PIJNMETING: PIJNPATIENTEN SIGNALEREN ERNSTIG GEBREK AAN ERKENNING EN GOEDE ZORG Partners Mijnpijn.nl vinden dat chronische pijn prioriteit

Nadere informatie

Behandelprogramma chronische pijn. Almere

Behandelprogramma chronische pijn. Almere Behandelprogramma chronische pijn Almere Voor wie is het behandelprogramma zinvol? Als eerdere behandelingen zoals fysiotherapie of een operatie niet geholpen hebben komen mensen met chronische pijn vaak

Nadere informatie

leven met vermoeidheid omgaan met de gevolgen van een beroerte

leven met vermoeidheid omgaan met de gevolgen van een beroerte leven met vermoeidheid omgaan met de gevolgen van een beroerte CVA Cerebro Vasculair Accident is de medische term voor een ongeluk in de vaten van de hersenen. In het dagelijks taalgebruik heet een CVA

Nadere informatie

Fysiotherapie na acceleratie deceleratie trauma. Fysiotherapie na acceleratie deceleratie trauma. Fysiotherapie na acceleratie deceleratie trauma

Fysiotherapie na acceleratie deceleratie trauma. Fysiotherapie na acceleratie deceleratie trauma. Fysiotherapie na acceleratie deceleratie trauma Hans Allaart Fysiotherapeut Sport Fysiotherapeut Orthopedische Manueel Th. Dryneedling Hans Allaart Fysiotherapeut Sport Fysiotherapeut Orthopedische Manueel Th. Dryneedling Fysiotherapie na acceleratie

Nadere informatie

Licht traumatisch hoofdletsel (hersenschudding)

Licht traumatisch hoofdletsel (hersenschudding) Licht traumatisch hoofdletsel (hersenschudding) Wat is een hersenschudding Een hersenschudding of licht traumatisch hersenletsel is het gevolg van een klap of stoot tegen het hoofd, maar kan ook optreden

Nadere informatie

Leefregels na opname kind met licht traumatisch hoofd-/hersenletsel

Leefregels na opname kind met licht traumatisch hoofd-/hersenletsel Leefregels na opname kind met licht traumatisch hoofd-/hersenletsel Uw kind is in het ziekenhuis opgenomen geweest met een licht traumatisch hoofd- of hersenletsel en mag weer naar huis. In deze folder

Nadere informatie

Centrum voor Revalidatie Complex Regionaal Pijn Syndroom (CRPS)

Centrum voor Revalidatie Complex Regionaal Pijn Syndroom (CRPS) Centrum voor Revalidatie Complex Regionaal Pijn Syndroom (CRPS) Het verloop, de symptomen en de behandeling Centrum voor Revalidatie Inleiding Uw arts heeft bij u de diagnose Complex Regionaal Pijn Syndroom

Nadere informatie

Behandeling chronische pijn en vermoeidheid bij tieners

Behandeling chronische pijn en vermoeidheid bij tieners Behandeling chronische pijn en vermoeidheid bij tieners Afdeling revalidatie mca.nl Inhoudsopgave Wat is chronische pijn en vermoeidheid? 3 Chronische pijn en vermoeidheid bij tieners 4 Rustig aan of toch

Nadere informatie

Multidisciplinair Aspecifiek Rugpijn Spreekuur (MARS) Orbis Revalidatie

Multidisciplinair Aspecifiek Rugpijn Spreekuur (MARS) Orbis Revalidatie Multidisciplinair Aspecifiek Rugpijn Spreekuur (MARS) Orbis Revalidatie Inleiding U bent doorverwezen naar het Multidisciplinair aspecifiek rugpijnteam (MARS) bij Orbis Revalidatie. Binnen dit team wordt

Nadere informatie

Inleiding Wat is fibromyalgie? Oorzaak van fibromyalgie

Inleiding Wat is fibromyalgie? Oorzaak van fibromyalgie FIBROMYALGIE 286 Inleiding Uw reumatoloog heeft u verteld dat u fibromyalgie hebt. Er komen ongetwijfeld veel vragen in u op. In deze folder proberen wij antwoord te geven op uw vragen. U leest meer over

Nadere informatie

Back2Basic. Groepsbehandeling voor kinderen en jongeren met chronische pijnklachten op het gebied van houding en beweging

Back2Basic. Groepsbehandeling voor kinderen en jongeren met chronische pijnklachten op het gebied van houding en beweging Back2Basic Groepsbehandeling voor kinderen en jongeren met chronische pijnklachten op het gebied van houding en beweging Inleiding Chronische pijnklachten op het gebied van houding en beweging zijn pijnklachten

Nadere informatie

Patiënteninformatie. Medische Psychologie. Informatie over neuropsychologisch onderzoek

Patiënteninformatie. Medische Psychologie. Informatie over neuropsychologisch onderzoek Patiënteninformatie Medische Psychologie Informatie over neuropsychologisch onderzoek Medische Psychologie Informatie over neuropsychologisch onderzoek U bent door een specialist van het ziekenhuis verwezen

Nadere informatie

Patiënteninformatie. Medische Psychologie. Informatie over neuropsychologisch onderzoek

Patiënteninformatie. Medische Psychologie. Informatie over neuropsychologisch onderzoek Patiënteninformatie Medische Psychologie Informatie over neuropsychologisch onderzoek Medische Psychologie Informatie over neuropsychologisch onderzoek U bent door een specialist van het ziekenhuis verwezen

Nadere informatie

Neuropsychologisch onderzoek bij ouderen

Neuropsychologisch onderzoek bij ouderen Neuropsychologisch onderzoek bij ouderen Inhoudsopgave Inleiding... 1 Wat is neuropsychologie en wat is een neuropsycholoog... 1 Mogelijke gevolgen van een hersenbeschadiging... 1 Wat is een neuropsychologisch

Nadere informatie

Gebruik van meetinstrumenten bij whiplash: een casestudy

Gebruik van meetinstrumenten bij whiplash: een casestudy Gebruik van meetinstrumenten bij whiplash: een casestudy Wendy Scholten-Peeters Arianne Verhagen Karin Neeleman-vd Steen Rob Oostendorp 1 Doel Inzicht geven in bruikbaarheid vragenlijsten Hoe Wat Waarom

Nadere informatie

Licht traumatisch hersenletsel

Licht traumatisch hersenletsel Neurologie i Licht traumatisch hersenletsel Patiënteninformatie Slingeland Ziekenhuis Algemeen U heeft een licht traumatisch hoofd-/hersenletsel opgelopen door een ongeval of een klap tegen uw hoofd. In

Nadere informatie

Licht Traumatisch Hoofd-/ Hersenletsel (LTH)

Licht Traumatisch Hoofd-/ Hersenletsel (LTH) SPOEDEISENDE HULP Licht Traumatisch Hoofd-/ Hersenletsel (LTH) bij volwassenen Licht Traumatisch Hoofd-/ Hersenletsel (LTH) Door een ongeval of een klap tegen het hoofd hebt u een licht traumatisch hoofd-/hersenletsel

Nadere informatie

Deze folder geeft u informatie over duizeligheid en daarbij behorende klachten. Deze folder is opgesteld door de KNO arts.

Deze folder geeft u informatie over duizeligheid en daarbij behorende klachten. Deze folder is opgesteld door de KNO arts. Duizeligheid Deze folder geeft u informatie over duizeligheid en daarbij behorende klachten. Deze folder is opgesteld door de KNO arts. Wat is duizeligheid Iedereen is wel eens duizelig geweest. Toch is

Nadere informatie

Hoofdpijn Duizeligheid Vermoeidheid Concentratieproblemen Vergeetachtigheid

Hoofdpijn Duizeligheid Vermoeidheid Concentratieproblemen Vergeetachtigheid Hersenschudding In deze folder vertellen we wat de gevolgen van een hersenschudding kunnen zijn en wat u kunt verwachten tijdens het herstel. Ook geven we adviezen over wat u het beste wel en niet kunt

Nadere informatie

MEDINELLO POLIKLINISCHE REVALIDATIE ZORG

MEDINELLO POLIKLINISCHE REVALIDATIE ZORG MEDINELLO POLIKLINISCHE REVALIDATIE ZORG Medinello is een nieuw ZBC, een zelfstandig behandelcentrum, voor poliklinische revalidatie in Amersfoort. Een multidisciplinair team behandelt hier cliënten met

Nadere informatie

Refaja Ziekenhuis Stadskanaal. Ontslagadvies bij licht traumatische hersenletsel bij kinderen t/m 5 jaar

Refaja Ziekenhuis Stadskanaal. Ontslagadvies bij licht traumatische hersenletsel bij kinderen t/m 5 jaar Ontslagadvies bij licht traumatische hersenletsel bij kinderen t/m 5 jaar ONTSLAGADVIES BIJ LICHT TRAUMATISCH HERSENLETSEL BIJ KINDEREN T/M 5 JAAR INLEIDING Uw kind heeft een licht traumatisch hoofd-/hersenletsel

Nadere informatie

Licht traumatisch hoofd-/hersenletsel

Licht traumatisch hoofd-/hersenletsel Patiënteninformatie Licht traumatisch hoofd-/hersenletsel Informatie over mobilisatie na een licht traumatisch hoofd-/hersenletsel Inhoudsopgave Pagina Algemeen 4 Licht traumatisch hoofd-/hersenletsel

Nadere informatie

Inleiding. Whiplashletsel

Inleiding. Whiplashletsel Een whiplashletsel Deze folder is voor u bestemd wanneer u: recent een ongeluk heeft gehad waarbij uw hoofd een whiplashbeweging heeft gemaakt bij de huisarts of op de afdeling Spoedeisende Hulp van het

Nadere informatie

Psychologische ondersteuning en behandeling bij interstitiële longaandoeningen

Psychologische ondersteuning en behandeling bij interstitiële longaandoeningen Psychologische ondersteuning en behandeling bij interstitiële longaandoeningen 1 oktober 2014 Marielle van den Heuvel, Gezondheidszorgpsycholoog Afdeling Medische Psychologie Orbis Medisch Centrum Inhoud

Nadere informatie

Licht traumatisch hoofd-/ hersenletsel bij kinderen

Licht traumatisch hoofd-/ hersenletsel bij kinderen Licht traumatisch hoofd-/ hersenletsel bij kinderen 2 In deze folder leest u over de verschijnselen en de mogelijke gevolgen van een licht traumatisch hoofd-/hersenletsel bij uw kind (hersenschudding of

Nadere informatie

Inhoud. Redactioneel 10. Over de auteurs 11. 1 Inleiding 12. 2 Geschiedenis 14

Inhoud. Redactioneel 10. Over de auteurs 11. 1 Inleiding 12. 2 Geschiedenis 14 Inhoud Redactioneel 10 Over de auteurs 11 1 Inleiding 12 2 Geschiedenis 14 3 Anatomie en fysiologie 17 3.1 Acute pijn 17 3.2 Chronische pijn 23 3.3 Chronische pijn en limbisch systeem? 23 4 Pijnmeting

Nadere informatie

PATIËNTEN INFORMATIE. Pijnrevalidatie. Locatie Spijkenisse Medisch Centrum VAN WEEL-BETHESDA

PATIËNTEN INFORMATIE. Pijnrevalidatie. Locatie Spijkenisse Medisch Centrum VAN WEEL-BETHESDA PATIËNTEN INFORMATIE Pijnrevalidatie Locatie Spijkenisse Medisch Centrum VAN WEEL-BETHESDA In deze folder geven het Maasstad Ziekenhuis, het Spijkenisse Medisch Centrum en Het Van Weel-Bethesda Ziekenhuis

Nadere informatie

Aanpak chronische rug-, bekken- en/of nekklachten Mentaal & fysiek Het Rughuis helpt!

Aanpak chronische rug-, bekken- en/of nekklachten Mentaal & fysiek Het Rughuis helpt! Cliënten informatie Aanpak chronische rug-, bekken- en/of nekklachten Mentaal & fysiek Het Rughuis helpt! Ernstige chronische rug-, bekken- en/of nekklachten Heeft u ernstige chronische rug-, bekken- en/of

Nadere informatie

Behandeling voor patiënten met niet-aangeboren hersenletsel

Behandeling voor patiënten met niet-aangeboren hersenletsel Behandeling voor patiënten met niet-aangeboren hersenletsel Informatie voor (para)medici Zelf en samen redzaam Als betrokken professional kent u uw patiënt. U stelt of kent de diagnose en ziet welke behandeling

Nadere informatie

Stap voor stap weer aan het werk

Stap voor stap weer aan het werk Stap voor stap weer aan het werk Re-integratie en diagnose van arbeidsbelastbaarheid Volwassenenrevalidatie Kinderrevalidatie Arbeidsrevalidatie Rijndam Rijndam is hét medisch geneeskundig revalidatiecentrum

Nadere informatie

Multiple sclerose (MS) Poli Neurologie

Multiple sclerose (MS) Poli Neurologie 00 Multiple sclerose (MS) Poli Neurologie 1 Inleiding U heeft MS. Deze woorden veranderen in één keer je leven. Gevoelens van ongeloof, verdriet en angst. Maar misschien ook opluchting, omdat de vage klachten

Nadere informatie

Kinderen met hoofd-/hersenletsel

Kinderen met hoofd-/hersenletsel Patiënteninformatie Kinderen met hoofd-/hersenletsel 1234567890-terTER_ Kinderen met hoofd-/hersenletsel U heeft een afspraak in Tergooi gehad voor meer informatie over hoofd-/hersenletsel bij uw kind.

Nadere informatie

Neuropsychologisch onderzoek en behandeling door de psycholoog in het ziekenhuis

Neuropsychologisch onderzoek en behandeling door de psycholoog in het ziekenhuis Neuropsychologisch onderzoek en behandeling door de psycholoog in het ziekenhuis Inleiding In deze folder kunt u lezen over neuropsychologie in het Gemini Ziekenhuis. Aan de orde komen onder meer: met

Nadere informatie

Licht traumatisch schedelhersenletsel

Licht traumatisch schedelhersenletsel Spoedeisende Hulp / Spoedpost Licht traumatisch schedelhersenletsel www.catharinaziekenhuis.nl Patiëntenvoorlichting: patienten.voorlichting@catharinaziekenhuis.nl SEH015 / Licht traumatisch schedelhersenletsel

Nadere informatie

Licht traumatisch hoofd- of hersenletsel

Licht traumatisch hoofd- of hersenletsel SPOEDEISENDE HULP Licht traumatisch hoofd- of hersenletsel U heeft een licht traumatisch hoofd-/hersenletsel opgelopen door een ongeval of door een klap tegen uw hoofd. Deze folder geeft informatie over

Nadere informatie

Lage rugklachten. www.gzcdiemenzuid.nl

Lage rugklachten. www.gzcdiemenzuid.nl Lage rugklachten Introductie De lage rug is het gebied ter hoogte van de onderste 5 lendenwervels (lumbale wervels) en de overgang met het heiligbeen (lumbo-sacrale overgang). De lendenwervelkolom bestaat

Nadere informatie

Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg

Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg Informatie voor cliënten Cliënten en geestelijke gezondheidszorg Slachtoffers van mensenhandel hebben vaak nare dingen meegemaakt. Ze zijn geschokt

Nadere informatie

Maatschap Keel-, Neus- en Oorheelkunde. Duizeligheid

Maatschap Keel-, Neus- en Oorheelkunde. Duizeligheid Maatschap Keel-, Neus- en Oorheelkunde Algemeen Deze folder geeft u informatie over duizeligheid en de daarbij behorende klachten en behandeling. Iedereen is wel eens duizelig geweest. Toch is het moeilijk

Nadere informatie

Inleiding. Reumatische ziekten

Inleiding. Reumatische ziekten De reumatoloog Inleiding Ieder jaar bezoekt een groot aantal mensen de huisarts met klachten van het bewegingsapparaat (gewrichten, spieren, pezen en botten). Vaak is de huisarts in staat de diagnose

Nadere informatie

Samenvatting. Een complex beeld

Samenvatting. Een complex beeld Samenvatting Een complex beeld Vroeg herkende lymeziekte na een tekenbeet is goed te behandelen met antibiotica. Het beeld wordt echter complexer als de symptomen minder duidelijk zijn of als de patiënt

Nadere informatie

Licht traumatisch hoofd-/hersenletsel volwassenen

Licht traumatisch hoofd-/hersenletsel volwassenen Licht traumatisch hoofd-/hersenletsel volwassenen Door een ongeval of door een klap tegen uw hoofd heeft u licht traumatisch hoofd- of hersenletsel opgelopen. In deze folder vindt u informatie over de

Nadere informatie

Licht Traumatisch Hoofd-/ Hersenletsel (LTH)

Licht Traumatisch Hoofd-/ Hersenletsel (LTH) SPOEDEISENDE HULP Licht Traumatisch Hoofd-/ Hersenletsel (LTH) bij kinderen tot en met 5 jaar KINDEREN Licht Traumatisch Hoofd-/ Hersenletsel (LTH) Uw kind heeft een licht traumatisch hoofd-/hersenletsel

Nadere informatie

Chronische pijn en chronische vermoeidheid bij jongeren Reigerbos

Chronische pijn en chronische vermoeidheid bij jongeren Reigerbos Chronische pijn en chronische vermoeidheid bij jongeren Reigerbos Chronische pijn en chronische vermoeidheid bij jongeren. Ik werd eindelijk serieus genomen. Revalidatiecentrum voor kinderen en jeugd Reigerbos,

Nadere informatie

Volwassenen met licht traumatisch hoofd-/hersenletsel

Volwassenen met licht traumatisch hoofd-/hersenletsel Volwassenen met licht traumatisch hoofd-/hersenletsel U heeft een licht traumatisch hoofd-/hersenletsel opgelopen door een ongeval of een klap tegen uw hoofd. Deze folder informeert u over de mogelijke

Nadere informatie

Informatie lichttraumatisch hoofd-/hersenletsel

Informatie lichttraumatisch hoofd-/hersenletsel Informatie lichttraumatisch hoofd-/hersenletsel PATIENTENINFORMATIE AAN VOLWASSENEN MET LICHT TRAUMATISCH HOOFD-/HERSENLETSEL U heeft een licht traumatisch hoofd-/hersenletsel opgelopen door een ongeval

Nadere informatie

Multidisciplinair Aspecifiek Rugpijn Spreekuur (MARS) Zuyderland Revalidatie

Multidisciplinair Aspecifiek Rugpijn Spreekuur (MARS) Zuyderland Revalidatie Multidisciplinair Aspecifiek Rugpijn Spreekuur (MARS) Inleiding U bent doorverwezen naar het Multidisciplinair aspecifiek lage rugpijn screeningsteam (MARS) bij. Binnen dit team wordt samen met u bekeken

Nadere informatie

Licht Traumatisch. adviezen na een hernia-operatie. Hoofd-/Hersenletsel. (LTH, hersenschudding) Spoedeisende Hulp (SEH) ZorgSaam

Licht Traumatisch. adviezen na een hernia-operatie. Hoofd-/Hersenletsel. (LTH, hersenschudding) Spoedeisende Hulp (SEH) ZorgSaam Licht Traumatisch adviezen na een hernia-operatie Hoofd-/Hersenletsel (LTH, hersenschudding) Spoedeisende Hulp (SEH) ZorgSaam 1 2 Licht Traumatisch Hoofd-/Hersenletsel (Lth) U heeft een Licht Traumatisch

Nadere informatie

Dr. Kamiel A.J. Kuijpers Revalidatiearts ZGT Almelo/ MST Enschede/ Roessingh Enschede

Dr. Kamiel A.J. Kuijpers Revalidatiearts ZGT Almelo/ MST Enschede/ Roessingh Enschede Dr. Kamiel A.J. Kuijpers Revalidatiearts ZGT Almelo/ MST Enschede/ Roessingh Enschede Wat te doen met chronische pijnklachten zich uitend in het houdings- en bewegingsapparaat? Inhoud van deze presentatie

Nadere informatie

Duizeligheid. Havenziekenhuis

Duizeligheid. Havenziekenhuis Duizeligheid In deze folder leest u wat duizeligheid precies inhoudt. De oorzaken van duizeligheid worden beschreven. En u kunt lezen hoe duizeligheid in het ziekenhuis wordt onderzocht. Tenslotte wordt

Nadere informatie

Whiplash. Chirurgie. Beter voor elkaar

Whiplash. Chirurgie. Beter voor elkaar Whiplash Chirurgie Beter voor elkaar 2 Behalve door aanrijdingen van achteren kan een whiplash ontstaan door: Een aanrijding alleen van voren of opzij, en kettingbotsingen. Sportongelukken (een val tijdens

Nadere informatie

Nederlandse standaarden voor de verzekeringsarts

Nederlandse standaarden voor de verzekeringsarts Nederlandse standaarden voor de verzekeringsarts Drs. A.E. DE WIND Leuven, 27-04-2007 WIA: wet Werk en Inkomen naar Arbeidsvermogen: Hervorming en verbetering claimbeoordelingsproces Gebruik wetenschappelijk

Nadere informatie

INTERLINE PIJNBEHANDELING DEEL II EN III CASUSSCHETSEN

INTERLINE PIJNBEHANDELING DEEL II EN III CASUSSCHETSEN INTERLINE PIJNBEHANDELING DEEL II EN III Okt 2003 CASUSSCHETSEN Casusschets 1 Jongedame van 19 jaar Bij paardrijden gevallen, een uur geleden. Mank lopend, pijn rechter bil. Het lijkt een contusie, geen

Nadere informatie

PERSBERICHT Groningen, Bunnik, Bussum, 11 april 2011

PERSBERICHT Groningen, Bunnik, Bussum, 11 april 2011 PERSBERICHT Groningen, Bunnik, Bussum, 11 april 2011 Patiëntenorganisaties werken samen aan verbetering kwaliteit arbeidsongeschiktheidskeuringen Drie patiëntenorganisaties gaan actief bijdragen aan de

Nadere informatie

Poliklinische revalidatie programma s

Poliklinische revalidatie programma s Poliklinische revalidatie programma s Mensen met chronische pijnklachten van het bewegingsapparaat (rug, nek, schouder, knie) kunnen revalideren met behulp van gespecialiseerde revalidatieprogramma s.

Nadere informatie

Poliklinische revalidatie programma s

Poliklinische revalidatie programma s Poliklinische revalidatie programma s Mensen met chronische pijn van het bewegingsapparaat (rug, nek, schouder, knie) kunnen revalideren met behulp van gespecialiseerde revalidatieprogramma s. Er is meer

Nadere informatie

Hogeschool van Amsterdam. Beeldschermwerk? Voorkom RSI!

Hogeschool van Amsterdam. Beeldschermwerk? Voorkom RSI! Hogeschool van Amsterdam Beeldschermwerk? Voorkom RSI! RSI, dat krijg ik toch niet, dat krijgen anderen... Iedereen die dagelijks langer dan 2 uur ononderbroken op de computer werkt loopt het risico om

Nadere informatie

Rughernia (behandeling door de huisarts)

Rughernia (behandeling door de huisarts) Rughernia (behandeling door de huisarts) Wat is hernia? Hernia betekent letterlijk breuk. Een hernia nuclei pulposi (kortweg HNP) komt voor in de wervelkolom en bestaat uit een scheur in de achterkant

Nadere informatie

Neuropsychologisch onderzoek

Neuropsychologisch onderzoek Psychologie, medische (volwassenen) Neuropsychologisch onderzoek www.catharinaziekenhuis.nl Inhoud Wat is een klinisch neuropsycholoog?... 3 Voor wie kan een klinisch neuropsycholoog iets betekenen?...

Nadere informatie

Duizeligheid. Afdeling KNO

Duizeligheid. Afdeling KNO Duizeligheid Afdeling KNO Deze pagina heeft tot doel u informatie te geven over duizeligheid en daarbij behorende klachten. Als u recent voor deze klacht bij een keel-, neus- en oorarts (kno-arts) bent

Nadere informatie

Sportief bewegen met fibromyalgie. Fibromyalgie

Sportief bewegen met fibromyalgie. Fibromyalgie Sportief bewegen met fibromyalgie Fibromyalgie Sportief bewegen met fibromyalgie...................................... Bewegen: goed en nog leuk ook! Regelmatig bewegen heeft een positieve invloed op de

Nadere informatie

kno specialisten in keel-, neus- & oorheelkunde Duizeligheid

kno specialisten in keel-, neus- & oorheelkunde Duizeligheid kno haarlemmermeer specialisten in keel-, neus- & oorheelkunde Duizeligheid Wat is duizeligheid? Normaal gesproken krijgt ieder mens voortdurend informatie over de ruimte om zich heen en over de positie

Nadere informatie

Delirium of delier (acuut optredende verwardheid)

Delirium of delier (acuut optredende verwardheid) Delirium of delier (acuut optredende verwardheid) In deze folder leest u wat een delirium is, wat de verschijnselen van een delirium zijn en leest u informatie over de behandeling en tips voor patiënten

Nadere informatie

Delier. Informatie voor familie en betrokkenen

Delier. Informatie voor familie en betrokkenen Delier Informatie voor familie en betrokkenen Inleiding Op onze verpleegafdeling is een familielid, vriend(in) of kennis van u opgenomen. Tijdens uw bezoek aan de patiënt heeft u waarschijnlijk gemerkt

Nadere informatie

POLIKLINISCHE REVALIDATIE BEHANDELING

POLIKLINISCHE REVALIDATIE BEHANDELING POLIKLINISCHE REVALIDATIE BEHANDELING In deze folder geeft het Ruwaard van Putten Ziekenhuis u algemene informatie over de poliklinische revalidatie behandeling. Wij adviseren u deze informatie zorgvuldig

Nadere informatie

Uit de burn-out Therapiegroep werkstresshantering

Uit de burn-out Therapiegroep werkstresshantering Uit de burn-out Therapiegroep werkstresshantering Albert Schweitzer ziekenhuis mei 2009 pavo 0202 Inleiding Als u last heeft van een burn-out door stress op het werk kunt u de therapiegroep werkstresshantering

Nadere informatie

Hoofdpijn Blijf er niet mee lopen. Rob Bernsen en Marian van Zagten, neurologen Namens overige leden Multidisciplinaire Hoofdpijnpoli

Hoofdpijn Blijf er niet mee lopen. Rob Bernsen en Marian van Zagten, neurologen Namens overige leden Multidisciplinaire Hoofdpijnpoli Hoofdpijn Blijf er niet mee lopen Rob Bernsen en Marian van Zagten, neurologen Namens overige leden Multidisciplinaire Hoofdpijnpoli Inhoud Cijfers Wat gebeurt er in het ziekenhuis? Typen hoofdpijn Spanningshoofdpijn

Nadere informatie

LEZING VOOR DE THEMA-AVOND VAN DE MULTIPLE SCLEROSE VERENIGING NEDERLAND, REGIO ZUID-HOLLAND-NOORD.

LEZING VOOR DE THEMA-AVOND VAN DE MULTIPLE SCLEROSE VERENIGING NEDERLAND, REGIO ZUID-HOLLAND-NOORD. MS en COGNITIE LEZING VOOR DE THEMA-AVOND VAN DE MULTIPLE SCLEROSE VERENIGING NEDERLAND, REGIO ZUID-HOLLAND-NOORD. WOENSDAG 12 OKTOBER 2011, DIACONESSENHUIS, LEIDEN. Mw. drs. M.W. Pleket Gz-/neuropsycholoog

Nadere informatie

INFORMATIE OVER HET PIJNREVALIDATIEPROGRAMMA

INFORMATIE OVER HET PIJNREVALIDATIEPROGRAMMA INFORMATIE OVER HET PIJNREVALIDATIEPROGRAMMA 2 3 REVALIDATIE BIJ CHRONISCHE PIJN Heeft u chronische pijn- of vermoeidheidsklachten en heeft u daarvoor al een uitgebreid medisch traject doorlopen? Blijven

Nadere informatie

Duizeligheid. Wat is duizeligheid? In deze folder vindt u informatie over duizeligheid, de bijbehorende klachten en oorzaken.

Duizeligheid. Wat is duizeligheid? In deze folder vindt u informatie over duizeligheid, de bijbehorende klachten en oorzaken. KNO Duizeligheid Duizeligheid In deze folder vindt u informatie over duizeligheid, de bijbehorende klachten en oorzaken. Wat is duizeligheid? Iedereen is wel eens duizelig geweest. Toch is het moeilijk

Nadere informatie

Deze brochure kwam tot stand met medewerking van Drs. P.H. Vrancken, Gz-psycholoog, Revalidatiecentrum De Hoogstraat, Utrecht.

Deze brochure kwam tot stand met medewerking van Drs. P.H. Vrancken, Gz-psycholoog, Revalidatiecentrum De Hoogstraat, Utrecht. Deze brochure kwam tot stand met medewerking van Drs. P.H. Vrancken, Gz-psycholoog, Revalidatiecentrum De Hoogstraat, Utrecht. Nationaal msfonds Voor meer informatie: Landelijk Bureau: Nationaal MS Fonds

Nadere informatie

Het nazorgtraject. Borstcentrum Máxima locatie Eindhoven

Het nazorgtraject. Borstcentrum Máxima locatie Eindhoven Het nazorgtraject Borstcentrum Máxima locatie Eindhoven In de afgelopen periode bent u behandeld voor borstkanker. Nu uw behandeltraject is afgesloten begint het nazorgtraject. Hieronder vindt u informatie

Nadere informatie

RSI. Informatie voor werknemers en werkgevers

RSI. Informatie voor werknemers en werkgevers RSI Informatie voor werknemers en werkgevers RSI RSI (Repetitive Strain Injury) is de veelgebruikte verzamelnaam voor klachten aan nek, bovenrug, schouders, armen, polsen en handen. Deze klachten komen

Nadere informatie

Meer informatie MRS 0610-2

Meer informatie MRS 0610-2 Meer informatie Bij de VGCt zijn meer brochures verkrijgbaar, voor volwassenen bijvoorbeeld over depressie en angststoornissen. Speciaal voor kinderen zijn er brochures over veel piekeren, verlatingsangst,

Nadere informatie

Succesvol herstel van langdurige klachten

Succesvol herstel van langdurige klachten Cliënten Succesvol herstel van langdurige klachten Behandelcentrum voor bewegen en functioneren Samen resultaten boeken met eigen verantwoordelijkheid De sleutel tot succesvol herstel Als u door lichamelijke

Nadere informatie

Niet- Aangeboren Hersenletsel en werk

Niet- Aangeboren Hersenletsel en werk PATIENTENVERSIE Niet- Aangeboren Hersenletsel en werk Een richtlijn voor patiënten. Inleiding: Niet aangeboren hersenletsel (NAH) Deze richtlijn gaat over de terugkeer naar werk van patiënten met niet-aangeboren

Nadere informatie

Nekhernia. Neurologische behandeling. Informatie voor patiënten. Medisch Centrum Haaglanden www.mchaaglanden.nl

Nekhernia. Neurologische behandeling. Informatie voor patiënten. Medisch Centrum Haaglanden www.mchaaglanden.nl Nekhernia Neurologische behandeling Informatie voor patiënten F0998-3111 maart 2012 Medisch Centrum Haaglanden www.mchaaglanden.nl MCH Antoniushove, Burgemeester Banninglaan 1 Postbus 411, 2260 AK Leidschendam

Nadere informatie

Zeker bewegen met Parkinson

Zeker bewegen met Parkinson 1 EB 0 Zeker bewegen met Parkinson Tips om zelf uw klachten te verminderen en informatie over wat de fysiotherapeut voor u kan doen U ervaart elke dag de gevolgen van de ziekte van Parkinson, voornamelijk

Nadere informatie

Wilhelmina Ziekenhuis Assen. Vertrouwd en dichtbij. Informatie voor patiënten. Duizeligheid

Wilhelmina Ziekenhuis Assen. Vertrouwd en dichtbij. Informatie voor patiënten. Duizeligheid Wilhelmina Ziekenhuis Assen Vertrouwd en dichtbij Informatie voor patiënten Duizeligheid z Deze brochure geeft u informatie over duizeligheid en de daarbij behorende klachten. 1 Wat is duizeligheid? Iedereen

Nadere informatie

Hoofdpijnklachten Soorten hoofdpijn Oorzaken van hoofdpijn Symptomen van hoofdpijn

Hoofdpijnklachten Soorten hoofdpijn Oorzaken van hoofdpijn Symptomen van hoofdpijn Hoofdpijnklachten Hoofdpijnklachten komen veel voor en kunnen u ernstig belemmeren in uw dagelijks functioneren. Soms is het een vervelende, zeurende pijn die op de achtergrond aanwezig is, maar er zijn

Nadere informatie

1 Revalidatie bij kanker

1 Revalidatie bij kanker De ziekte kanker is ingrijpend en kan uw leven flink overhoop halen. Tijdens en na de behandeling kunt u allerlei klachten krijgen. Soms gaat uw conditie achteruit. Misschien bent u moe, angstig of onzeker.

Nadere informatie

Screen & Treat. Sjef Berendsen

Screen & Treat. Sjef Berendsen Screen & Treat Sjef Berendsen 19-4-2012 Handboek PTSS Natuurlijk verloop stress reacties Het IVP stepped care model watchfull waiting door interne opvang, professionele back-up en monitoring eerste opvang

Nadere informatie

Vermoeidheid bij MPD

Vermoeidheid bij MPD Vermoeidheid bij MPD Landelijke contactmiddag MPD Stichting, 10-10-2009 -van Wijlen Psycho-oncologisch therapeut Centrum Amarant Toon Hermans Huis Amersfoort Welke verschijnselen? Gevoelens van totale

Nadere informatie

Zorginnovatie voor pijnlijke diabetische polyneuropathie. Margot Geerts Verpleegkundig Specialist

Zorginnovatie voor pijnlijke diabetische polyneuropathie. Margot Geerts Verpleegkundig Specialist Zorginnovatie voor pijnlijke diabetische polyneuropathie Margot Geerts Verpleegkundig Specialist Diabetische polyneuropathie 1. Distale symmetrische polyneuropathie Uitval van een combinatie van sensore,

Nadere informatie

Denkt u. vast te lopen. in uw werk?

Denkt u. vast te lopen. in uw werk? Denkt u vast te lopen in uw werk? Het leven kan veel van u vragen. Soms misschien teveel. Zeker als u langdurig onder druk staat of een tegenslag te verwerken krijgt. U heeft bijvoorbeeld al lange tijd

Nadere informatie

Chronische vermoeidheid en SOLK bij jongeren

Chronische vermoeidheid en SOLK bij jongeren Chronische vermoeidheid en SOLK bij jongeren mogelijkheden van behandeling door de revalidatiearts. Jongeren Er zijn veel jongeren met langdurige klachten, vaak ook met schoolverzuim! Onderscheid tussen

Nadere informatie

Neuropsychologisch onderzoek

Neuropsychologisch onderzoek Neuropsychologisch onderzoek V1_2011 Naam cliënt: Afdeling: U hebt een afspraak op Met: U wordt opgehaald van de afdeling voor bovenstaande afspraak. Waarom een neuropsychologisch onderzoek? Een neuropsychologisch

Nadere informatie

PATIËNTEN INFORMATIE. Hypermobiliteit

PATIËNTEN INFORMATIE. Hypermobiliteit PATIËNTEN INFORMATIE Hypermobiliteit 2 PATIËNTENINFORMATIE In deze folder willen wij de behandeling van klachten ten gevolge van hypermobiliteit in ons revalidatiecentrum toelichten. Inleiding Ten gevolge

Nadere informatie

15 Rugklachten. 1 Inleiding

15 Rugklachten. 1 Inleiding DC 15 Rugklachten 1 Inleiding Rugklachten komen veel voor. Men schat dat meer dan 3 miljoen mensen van 25 jaar of ouder langdurige klachten aan rug of nek hebben. 80 tot 90% van alle mensen heeft in zijn

Nadere informatie

Burn-out Traject begeleiding

Burn-out Traject begeleiding F o l d e r Burn-out Traject begeleiding Burn-out Aanpak en Preventie ter voorkoming van langdurige uitval Het leven stelt voortdurend bepaalde eisen aan de mens. Werk is in veel gevallen het levensgebied

Nadere informatie

ALS Centrum Nederland

ALS Centrum Nederland ALS Centrum Nederland In deze brochure vertellen wij over ALS (amyotrofische laterale sclerose) en over ALS Centrum Nederland. Wij spreken over ALS maar bedoelen dan ook PSMA (progressieve spinale musculaire

Nadere informatie

FIA: Fibromyalgie In Actie

FIA: Fibromyalgie In Actie FIA: Fibromyalgie In Actie Groepsbehandeling fibromyalgie Sterk in beweging Inhoud Inleiding 3 Fibromyalgie 3 Voor wie is deze behandeling? 3 Wat is het doel van het behandelprogramma? 3 Screening 4 Intake

Nadere informatie

Hersentumoren (gliomen) Tien minuten

Hersentumoren (gliomen) Tien minuten Hersentumoren (gliomen) Tien minuten 1. Slecht bericht - Horen dat u een kwaadaardige hersentumor (glioom) hebt is een slecht bericht. - Een glioom is een ernstige vorm van kanker. - Er gaat waarschijnlijk

Nadere informatie

Libra R&A locatie Blixembosch NAH/CVA. Poliklinische revalidatie

Libra R&A locatie Blixembosch NAH/CVA. Poliklinische revalidatie Libra R&A locatie Blixembosch NAH/CVA Poliklinische revalidatie U heeft niet-aangeboren hersenletsel (NAH) en bent verwezen naar Libra Revalidatie & Audiologie locatie Blixembosch voor poliklinische revalidatie.

Nadere informatie

Sensitisatie. Anesthesiologie

Sensitisatie. Anesthesiologie Sensitisatie Anesthesiologie Anesthesiologie Inleiding Wanneer pijn lang bestaat en er geen lichamelijke afwijkingen (meer) voor die pijn te vinden is, wordt pijn chronisch genoemd. Mensen met chronische

Nadere informatie

Dokter, voelt U mijn pijn?! Over yellow flags en psychologische behandeling Tamara Sinnaeve, klinisch psychologe AZ Monica

Dokter, voelt U mijn pijn?! Over yellow flags en psychologische behandeling Tamara Sinnaeve, klinisch psychologe AZ Monica Dokter, voelt U mijn pijn?! Over yellow flags en psychologische behandeling Tamara Sinnaeve, klinisch psychologe AZ Monica 2 Geef me de kalmte om te accepteren wat ik niet kan veranderen, De moed om te

Nadere informatie

Pijn bij kanker. Interne Geneeskunde / Oncologie IJsselland Ziekenhuis

Pijn bij kanker. Interne Geneeskunde / Oncologie IJsselland Ziekenhuis Pijn bij kanker Interne Geneeskunde / Oncologie IJsselland Ziekenhuis Wat is pijn? Pijn is een onaangenaam gevoel. Het kan op verschillende manieren ontstaan en het kan op verschillende manieren worden

Nadere informatie