Pedagogische kwaliteit 82

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Pedagogische kwaliteit 82"

Transcriptie

1 KORTLOPEND ONDERWIJSONDERZOEK Pedagogische kwaliteit 82 Doorstroom in het ROC Een kwestie van goed kiezen en doorzetten? Mechtild Derriks Margaretha Vergeer

2 Doorstroom in het ROC Een kwestie van goed kiezen en doorzetten? Mechtild Derriks Margaretha Vergeer

3 CIP-GEGEVENS KONINKLIJKE BIBLIOTHEEK, DEN HAAG Derriks M., Vergeer M.M. Doorstroom in het ROC Doorstroom in het ROC. Een kwestie van goed kiezen en doorzetten? Amsterdam: Kohnstamm Instituut. ISBN Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij electronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of op enige manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever. All rights reserved. No part of this publication may be reproduced, stored in a retrieval system, or transmitted, in any form or by any means, electronic, mechanical, photocopying, or otherwise, without the prior written permission of the publisher. Uitgave: Kohnstamm Instituut Plantage Muidergracht 24, Postbus 94208, 1018 TV Amsterdam Telefoon: Copyright Kohnstamm Instituut, 2010 Dit onderzoek is gefinancierd uit het budget dat het ministerie van OCW jaarlijks beschikbaar stelt aan de LPC ten behoeve van Kortlopend Onderwijsonderzoek dat uitgevoerd wordt op verzoek van het onderwijsveld.

4 Inhoud Samenvatting 1 1 Context, vraagstelling en onderzoeksopzet Aanleiding Onderzoeksopzet en uitvoering 6 2 Kenmerken van de respons 11 3 Resultaten vragenlijstgegevens Factoren van invloed op studiestaken en studievoortgang Oordeel over de opleiding Maatregelen om studie-uitval te voorkomen Factoren die succesvol studeren bevorderen Factoren die succesvol studeren belemmeren 25 4 Resultaten aanvullende gesprekken Factoren die bevorderlijk zijn voor succes in het mbo Omstandigheden die de studie in het mbo bemoeilijken 28 5 Inventarisatie programma s en maatregelen Werkwijze Opbrengst 33 6 Resultaten panelgesprek De paneldiscussie 37 7 Conclusies 41 Bijlage 45 Literatuur 67 Publicaties in de reeks De Pedagogische Dimensie 69

5

6 Samenvatting Op verzoek van een ROC is aan de hand van vragenlijsten en gesprekken onderzocht welke factoren bepalend zijn voor succes en uitval van (allochtone) studenten in het mbo. De resultaten van het onderzoek bieden het ROC aanknopingspunten om gerichter maatregelen in te zetten om voortijdige uitval tegen te gaan. Informatie is verkregen van 204 studenten (uitvallers en niet-uitvallers). Van hen hebben 102 studenten het jaar succesvol afgemaakt (succesvolle studenten; bijna allemaal van de opleiding Helpende Zorg en Welzijn) en 102 waren uitvallers. Van de uitvallers zijn 59 studenten vervolgens aan het programma M&Mplus gaan deelnemen. Factoren die een rol spelen bij uitvallen of blijven Voor de uitvallers vormen studentkenmerken (een factor die inhoudt dat de opleiding niet is wat de studenten er van verwacht hadden) de belangrijkste reden om met de opleiding te stoppen. Voor uitvallers en niet-uitvallers is de factor cultuur minder belangrijk dan studentkenmerken en opleidingskenmerken, maar voor de succesvolle studenten wél belangrijker dan voor de uitvallers. Succesvolle studenten ervaren naar eigen zeggen dus iets meer taalproblemen en iets minder steun van hun ouders en vinden vaker dat docenten onvoldoende rekening houden met hun cultuur dan de uitvallers. Bij de drie genoemde factoren zijn er binnen de uitvallers en niet-uitvallers geen verschillen tussen autochtone en allochtone studenten. De uitvallers en de niet-uitvallers verschillen niet in hun oordeel over de opleiding. Over de begeleiding die zij krijgen van mentoren/studieloopbaanbegeleiders en hun eigen betrokkenheid bij de opleiding (bijvoorbeeld de mate waarin zij serieus worden genomen) zijn beide groepen tamelijk positief. Bij de uitvallers is er een verschil tussen allochtone en autochtone studenten. Allochtone studiestakers zijn positiever over de studiebegeleiding en hun rol in het onderwijs dan autochtone uitvallers. Bevorderende factoren bij het voorkomen van studie-uitval Veel uitvallers vinden dat de school niets had kunnen doen om hun studie-uitval te voorkomen. Zij wijzen naar zichzelf: zij vinden de opleiding niks, zij hebben 1

7 problemen in hun privéleven, zij hebben teveel verzuimd. Voor zover er suggesties zijn gedaan over wat de school had kunnen doen om hun uitval te voorkomen, liggen deze op het vlak van betere (studieloopbaan)begeleiding en ondersteuning, duidelijker lessen, meer aandacht en een positievere houding bij docenten. De suggesties van de succesvolle studenten over maatregelen die de school kan nemen om uitval te verminderen, komen voor een groot deel overeen met die van de uitvallers. Ook zij zoeken het in meer hulp en begeleiding, meer aandacht en interesse voor de leerlingen, meer structuur in de lessen en een strengere aanpak en het (blijven) stimuleren en motiveren van leerlingen. Succesvolle studenten hebben aangegeven wat hen geholpen heeft bij het succesvol doorlopen van de opleiding. Persoonlijke kwaliteiten die helpen zijn volgens hen: behulpzaamheid en vriendelijkheid, geduld, doorzettingsvermogen, goed je best doen, je aan afspraken houden, goed kunnen samenwerken, slim zijn, goed en snel kunnen leren, ervaring hebben met zorg. Gezinsomstandigheden die helpen zijn: het goede voorbeeld van ouders, hulp, steun en stimulans van ouders en steun van overige familieleden. Driekwart van de succesvolle studenten geeft aan geen noemenswaardige problemen ervaren te hebben die hun belemmerden om de opleiding te blijven volgen. De overige 25% heeft heel uiteenlopende problemen ervaren. Rond de 10% heeft wel eens overwogen te stoppen, vooral vanwege privéproblemen. De gesprekken met enkele succesvolle studenten vormen een verdieping en ondersteuning van de via de vragenlijsten verkregen informatie. De ene helft van de geïnterviewden vindt specifieke maatregelen voor allochtone studenten niet nodig, de andere helft wel. De eerste groep vindt uitval geen kwestie van etniciteit maar van persoonlijkheid van de student. Ook vinden zij dat hier een taak ligt voor allochtone ouders: zij moeten meer interesse tonen voor hun studerende kind. Voorstanders van specifieke maatregelen vinden dat er iets op het gebied van de Nederlandse taal moet gebeuren. Beschikbare programma s Een tweede onderzoeksactiviteit bestond uit een beperkte inventarisatie van relevante programma s en maatregelen die als voorbeeld zouden kunnen dienen voor mogelijke maatregelen binnen het ROC gericht op het tegengaan van uitval en het bevorderen van de doorstroom van allochtone studenten. De zoektocht leverde een scala aan programma s en maatregelen op. Deze zijn in zeven categorieën ingedeeld, programma s en maatregelen gericht op: 1) schoolorganisatie en klassen- 2

8 management; 2) vaardigheden; 3) ouderbetrokkenheid; 4) binding met school; 5) op stage, beroep en toekomst; 6) de overgang vmbo-mbo; 7) de aanpak van verzuim. Naderhand bleek dat een aantal daarvan al door het ROC werden uitgevoerd. Paneldiscussie Ter afsluiting van het onderzoek is aan een panel van betrokken docenten gevraagd een reactie op de onderzoeksbevindingen te geven en daarbij specifieke aandacht te schenken aan de mogelijkheden die er zijn er voor de reguliere mbo docenten om allochtone leerlingen met meer succes in het mbo te laten doorstromen. Het docentenpanel herkent een aantal resultaten en een enkele ook niet. Het panel denkt niet dat studentgebonden factoren de belangrijkste redenen zijn om met de opleiding te stoppen, maar dat studenten het makkelijker vinden om te zeggen dat zij de verkeerde keuze gemaakt hebben dan toe te geven dat er andere zaken spelen. Wel herkend wordt dat veel studenten een verkeerd beeld hebben van wat ze met de opleiding uiteindelijk voor werk kunnen gaan doen. Volgens het panel is het mbo is hier mede debet aan. In de voorlichting heeft het leuke de overhand. Bij de bevinding dat succesvolle studenten meer cultuurgebonden problemen ervaren dan de uitvallers maakt het panel twee kanttekeningen. 1) Studenten moeten van een zeker niveau zijn om dergelijke problemen te kunnen zien. 2) Het is mogelijk dat de succesvolle studenten door hun opleiding meer met cultuurgronden problemen in aanraking komen. Tot de voorwaarden voor een succesvolle studieloopbaan rekent het panel een goede studiekeuze, maar zeker ook het beschikken over schoolvaardigheden, zoals op tijd komen. Verder zijn in het panelgesprek suggesties van studenten om uitval te voorkomen aan de orde geweest zoals het meer betrekken van allochtone ouders, een meer gestructureerde lesaanpak, meer aandacht voor de Nederlandse taal. Ook enkele suggesties uit de literatuur zoals het instellen van een studentenmentoraat en loopbaan oriëntatie en begeleiding zijn besproken. Het onderzoek wordt afgesloten met een aantal conclusies en aanbevelingen. 3

9 4

10 1 Context, vraagstelling en onderzoeksopzet 1.1 Aanleiding Voortijdig schoolverlaten is een probleem waar veel ROC s mee te maken hebben. Het mbo kent een relatief groot aantal allochtone studenten en schooluitval komt het meest voor onder allochtone leerlingen en in de grote steden. Indien de ROC s er in slagen om de schooluitval onder allochtone studenten effectief aan te pakken, levert dit een belangrijke bijdrage aan het succes en de integratie van allochtone leerlingen en sociale integratie in het algemeen. De vraag van een ROC naar een overzicht van effectieve aanpakken om uitval van allochtone studenten te voorkomen en doorstroom te bevorderen, is dan ook begrijpelijk en relevant ook voor andere ROC s. Een belangrijke vraag is echter in hoeverre het nodig is dat dergelijke maatregelen specifiek gericht zijn op allochtone studenten. In het algemeen wordt ervan uit gegaan dat de hoge uitval in de ROC s veroorzaakt wordt door een verkeerde keuze, het te hoge niveau, taalproblemen en het schoolklimaat. Ook factoren als een niet realistisch beroepsbeeld bij jongeren en dat het in het mbo lastig is om in de loop van het eerste jaar van opleiding te veranderen, dragen bij aan uitval. In hoeverre voor allochtone studenten nog andere factoren een rol spelen of dat de genoemde factoren een groter (negatief) effect hebben is niet bekend. Onvoldoende inzicht hierin maakt het lastig om te kunnen beoordelen of maatregelen effectief zijn anders dan het via trial and error van alles proberen en het monitoren van de resulterende uitvalcijfers. Specifieke maatregelen zouden immers en gericht moeten zijn op specifieke moeilijkheden (en mogelijkheden) en specifieke effecten moeten hebben. Het door middel van empirisch onderzoek beantwoorden van de vraag van het ROC is op dit moment ook lastig omdat uit een korte inventarisatie is gebleken dat in Nederland op ROC s de bedoelde maatregelen (nog) niet worden genomen. 5

11 Vraagstelling Gezien het belang van effectieve aanpakken en het ontbreken van een gefundeerd inzicht in de aard van de moeilijkheden van allochtone studenten in het mbo en daarbij passende effectieve maatregelen, wordt dit kortlopend onderzoek gericht op de beperktere vraag: Welke mogelijkheden zijn er om allochtone leerlingen met meer succes in het mbo te laten doorstromen? Om meer inzicht te krijgen in de aard van de problemen van allochtone studenten ligt de aandacht in het onderzoek vooral op de vraag wat succesvolle allochtone studenten onderscheidt van niet-succesvolle allochtone studenten. 1.2 Onderzoeksopzet en uitvoering Voor het beantwoorden van de onderzoeksvraag is nagegaan welke factoren bepalend zijn voor uitval en succes van allochtone studenten in het mbo. De gegevens zijn verzameld met behulp van een vragenlijst. In nauw overleg met de aanvrager is besloten om de vragenlijst af te nemen bij studenten (uitvallers en nietuitvallers) van twee opleidingen van het ROC: - de opleiding Helpende Zorg en Welzijn (niveau 2). - de opleiding Pedagogisch Werker (niveau 3 en 4). Met studenten van deze opleidingen die willen stoppen, wordt een exitgesprek gevoerd. Dit moment is gekozen om de uitvallende studenten uit de twee opleidingen de vragenlijst te laten invullen. De succesvolle studenten van deze opleidingen is aan het eind van het studiejaar de vragenlijst voorgelegd. Daarnaast is in overleg met het ROC besloten de vragenlijst te laten invullen door - studenten die stoppen met hun opleiding en vervolgens aan het programma M&Mplus gaan deelnemen. M&Mplus is een programma van het domein Maatschappelijke Dienstverlening en is gericht op deelnemers van niveau 2, 3 en 4 die willen stoppen met de opleiding maar nog niet kunnen doorstromen naar een andere opleiding, bijvoorbeeld omdat de deelnemer geen goed beeld heeft van zijn of haar mogelijkheden, de nieuwe opleiding vol is, of de opleiding maar één maal per jaar start. De deelnemers aan het programma M&Mplus vulden de vragenlijst in bij het intakegesprek voor M&Mplus. 6

12 Dataverzameling bij uitvallers en niet-uitvallers Bij potentiële uitvallers in het eerste jaar (studiejaar ) allochtone én autochtone is nagegaan wat de redenen voor uitval zijn. Hierbij is aandacht besteed aan verschillende redenen voor uitval. Studenten die hun opleiding tot en met het tweede of derde studiejaar (afhankelijk van de betreffende opleiding) hebben afgemaakt, worden in dit onderzoek als succesvolle studenten beschouwd. Bij succesvolle allochtone mbo-studenten is nagegaan in hoeverre de door uitvallers genoemde redenen voor hen minder of niet gelden. Daarnaast is hen een beperkt aantal open vragen voorgelegd waarbij zij konden beschrijven welke factoren bepalend zijn geweest voor het succes in het mbo. De factoren zijn onderscheiden naar: persoonlijke kwaliteiten, gezins- of familie omstandigheden, de vooropleiding, de huidige mbo-opleiding/instelling. Ook is gevraagd of er factoren zijn (geweest) die hun schoolloopbaan in het mbo hebben bemoeilijkt. Door de uitvallers te vergelijken met succesvolle studenten wordt voorkomen dat door uitvallers genoemde redenen ten onrechte worden geïnterpreteerd als werkelijke verklaringen van uitval. Door uitvallers genoemde factoren en omstandigheden zouden immers ook kunnen gelden voor succesvolle allochtone studenten. Voor de analyse van de oorzaken van de uitval van allochtone studenten zijn dus twee soorten informatiebronnen gebruikt: vragenlijstgegevens over uitval van de (potentiële) uitvallers en gegevens van succesvolle allochtone studenten. Vragenlijstconstructie Voor de (potentiële) uitvallers is een vragenlijst samengesteld met de volgende onderwerpen: - Redenen om (tijdelijk dan wel definitief) met de opleiding te stoppen - Uitspraken over de gang van zaken in opleiding - Suggesties voor maatregelen die de school kan nemen om uitval te voorkomen - Tevredenheid over voorbereiding in vmbo op mbo; Belang van mbo-diploma - Redenen om wel of niet aan M&Mplus deel te nemen - Achtergrondgegevens 7

13 Voor de succesvolle studenten is een vergelijkbare vragenlijst samengesteld. Deze lijst bevat de onderwerpen: - Factoren die van invloed kunnen zijn bij het studeren. Deze factoren komen overeen met de redenen die voor uitvallers van belang kunnen zijn bij de beslissing om (tijdelijk dan wel definitief) met de opleiding te stoppen. - Uitspraken over de gang van zaken in de opleiding - Factoren van invloed op het succesvol volgen van een opleiding - Problemen tijdens de studie - Suggesties voor maatregelen die de school kan nemen om uitval te voorkomen - Tevredenheid over voorbereiding in vmbo op mbo; Belang van mbo-diploma - Achtergrondgegevens Aan het slot van de vragenlijst konden studenten hun naam en telefoonnummer invullen indien zij bereid waren tot een telefonisch gesprek. Respons (potentiële) uitvallers en niet-uitvallers De vragenlijst voor (potentiële) uitvallers is in de loop van het jaar ingevuld door 102 studenten. Daarvan waren er 43 studie-uitvallers van opleidingen Welzijn, 59 waren deelnemers aan M&Mplus (afkomstig uit verschillende opleidingen). De vragenlijst voor de succesvolle studenten is aan het eind van het schooljaar ingevuld door 102 studenten die hun studiejaar hebben afgemaakt, 92 van de opleiding Helpende Zorg en Welzijn en 10 van de opleiding Pedagogisch Werker. Aanvullende gegevens van succesvolle studenten Ter verdieping van de vragenlijst gegevens zijn gesprekken gevoerd met acht succesvolle studenten in het laatste jaar van hun opleiding. De interviews gingen over de vraag of en op welke manier de volgende factoren hun studie vergemakkelijkten dan wel bemoeilijkten: - Persoonlijke kwaliteiten - Gezins- of familieomstandigheden - De huidige mbo-opleiding/instelling Ook is gevraagd naar maatregelen die de school kan nemen om uitval te voorkomen en of daarbij specifieke maatregelen nodig zijn voor allochtone studenten. Inventarisatie maatregelen Een korte inventarisatieronde in de voorbereidingsfase van het onderzoek heeft niet geleid tot identificatie van projecten in het mbo die specifiek gericht zijn op de uitval en doorstroom van allochtone studenten. In het onderzoek is gerichter en 8

14 uitgebreider nagegaan welke projecten en maatregelen als voorbeeld zouden kunnen dienen voor mogelijke maatregelen binnen het ROC. Ter afsluiting: groepsgesprek met docenten De belangrijkste bevindingen van het onderzoek zijn met vijf betrokken medewerkers besproken. Bij elk onderwerp was de invalshoek steeds of het resultaat met de eigen ervaringen overeenkwam en welke mogelijkheden er op dat punt zijn om allochtone leerlingen met meer succes in het mbo te laten doorstromen. 9

15 10

16 2 Kenmerken van de respons In dit hoofdstuk worden enkele achtergrondkenmerken van de uitvallers en nietuitvallers beschreven. Aan de uitvallers zijn daarnaast nog enkele specifieke vragen gesteld over de situatie bij het stoppen met de opleiding. Deze aspecten komen in de laatste paragraaf aan de orde. Gevolgde opleiding In onderstaande tabel staat het overzicht van de opleidingen waarmee de studenten zijn gestopt. De uitvallers zijn afkomstig uit verschillende opleidingen, vooral de opleiding Pedagogisch Werker en in iets mindere mate ook de opleidingen Veiligheid en Onderwijsassistent. De succesvolle studenten, hebben bijna allemaal een opleiding Helpende Zorg en Welzijn afgemaakt. Tien studenten hebben hun jaar in de opleiding Pedagogisch Werker afgemaakt. Tabel 1. Opleiding uitvallers en niet-uitvallers Uitvallers Niet-uitvallers n=102 n=102 PW Pedagogisch werker niveau 3/ Opleidingen Veiligheid niveau 2/3 13 Onderwijsassistent niveau 2/3/4 10 MMZ Medewerker maatschappelijke zorg niveau 8 3/4 Zorg en Welzijn niveau ICT niveau 4 8 SMD niveau 4 7 Sport en bewegen niveau 2/3 5 Verpleegkunde niveau 3/4 4 SPW 3 3 Detailhandel niveau 2 2 SPW4 1 SCW Sociaal cultureel werk niveau 4 1 Andere opleidingen (o.a. kapper, administratie, motorvoertuigen, doktersassistente ) 9 11

17 Niveau De uitvallers zijn in bijna gelijke mate gestopt met een opleiding op niveau 2, 3 of niveau 4 (zie onderstaande tabel). De niet-uitvallers hebben vooral een opleiding niveau 2 gevolgd. Tabel 2. Niveau uitvallers en niet-uitvallers Uitvallers n=102 Niet-uitvallers n=99 Niveau 2 30 (30%) 89 (90%) Niveau 3 36 (35%) - Niveau 4 36 (35%) 10 (10%) Leerjaar De studenten die de vragenlijst hebben ingevuld zijn voor driekwart gestopt in het eerste studiejaar (76%; zie onderstaande tabel). De succesvolle studenten hebben vooral het tweede leerjaar succesvol afgemaakt, een klein deel het eerste jaar. Tabel 3. Leerjaar van uitval; studiejaar niet-uitvallers Uitvallers n=102 Niet-uitvallers n=98 Leerjaar 1 78 (76%) 20 (21%) Leerjaar 2 17 (17%) 68 (69%) Leerjaar 3 5 (5%) 10 (10%) Leerjaar 4 2 (2%) Leeftijd De uitvallers zijn iets jonger dan de niet-uitvallers (zie onderstaande tabel). Ruim 60% van de uitvallers is tussen de 16 en 18 jaar, bij de niet-uitvallers is dat 28%. Bij de uitvallers is 27% 20 jaar of ouder, bij de niet-uitvallers is dat 48%. 12

18 Tabel 4. Leeftijd uitvallers en niet-uitvallers Uitvallers n=102 Niet-uitvallers n=90 16 jaar 15 15% jaar 25 24% 8 9% 18 jaar 23 22% 17 19% 19 jaar 12 12% 22 24% 20 jaar 10 10% 14 16% Ouder dan % 29 32% Sekse De niet-uitvallers zijn vooral vrouwelijke studenten (93%), de opleiding Helpende zorg en Welzijn wordt vooral door vrouwen gevolgd. Het percentage mannen onder de uitvallers is 42%. De uitvallers die de vragenlijst hebben ingevuld zijn afkomstig uit een variëteit aan opleidingen. Tabel 5. Geslacht uitvallers en niet-uitvallers Uitvallers n=99 Niet-uitvallers n=90 Man 42 (42%) 6 (7%) Vrouw 57 (58%) 84 (93%) Etniciteit Het is gebruikelijk om kinderen/jongeren met twee buiten Nederland geboren ouders of met 1 Nederlandse ouder en één buiten Nederland geboren ouder tot de allochtone jongeren te rekenen. Zo berekend is 62% van de uitvallers die de vragenlijst hebben ingevuld van allochtone herkomst. Van de succesvolle studenten die de vragenlijst hebben ingevuld, is 80% van allochtone herkomst (zie tabel xx). Tabel 6. Etniciteit uitvallers en niet-uitvallers Uitvallers n=100 Niet-uitvallers n=82 Autochtoon 38 (38%) 16 (20%) Allochtoon 62 (62%) 66 (80%) 13

19 Vooropleiding De uitvallers hebben vooral een vooropleiding in de kaderberoepsgerichte of theoretische leerweg, de succesvolle studenten hebben vooral een basisberoepsgerichte leerweg als vooropleiding. Tabel 7. Vooropleiding uitvallers en niet-uitvallers Uitvallers n=103 Niet-uitvallers n=86 vmbo basisberoeps 17 (16%) 36 (42%) vmbo kaderberoeps 32 (31%) 13 (15%) vmbo gemengde leerweg 3 (3%) 6 (7%) vmbo theoretische leerweg 33 (32%) 12 (14%) mbo opleiding 13 (13%) 5 (6%) Andere opleiding 5 (5%) 14 (16%) Voorbereiding op mbo en belang mbo Alle studenten is gevraagd op een vierpuntsschaal aan te geven hoe tevreden zij zijn over de voorbereiding in het vmbo op studeren in het mbo. De antwoordalternatieven lopen van onvoldoende (1) tot voldoende (4). Eveneens op een vierpuntsschaal van helemaal niet belangrijk (1) tot heel belangrijk (4) konden zij aangeven hoe belangrijk zij het vinden om een mbo-diploma te behalen. De gemiddelde scores staan in tabel 8. Tabel 8. Voorbereiding op mbo naar type student Uitvallers n=98 Niet-uitvallers n=90 Verschil significant Voorbereiding op mbo s Belang mbo diploma De niet-uitvallers vinden dat zij in het vmbo beter zijn voorbereid op het mbo dan de uitvallers. Het verschil is statistisch significant (p=0.05). Uitvallers én niet-uitvallers hechten heel veel waarde aan het behalen van een mbodiploma. Op dit punt zien we geen verschillen. 14

20 Situatie bij studiestaken In onderstaande tabel staat weergegeven of de uitvallers gedwongen (een negatief studieadvies) dan wel vrijwillig met de studie zijn gestopt. Omdat de situatie bij studiestaken voor deelnemers aan M&Mplus anders is dan die voor de overige uitvallers zijn hun gegevens in onderstaande tabel apart weergegeven. Tabel 9. Situatie bij studiestaken Overige uitvallers n=42 Uitvallers deelnemers M&Mplus n=55 Negatief studieadvies 7 17% 13 24% Vrijwillig overgestapt naar andere opleiding binnen 6 14% het ROC Vrijwillig overgestapt naar andere ROC 7 17% Vrijwillig overgestapt naar M&Mplus 23 42% Anders 22 52% 19 34% Veel uitvallers hebben het antwoordalternatief anders aangekruist en nader toegelicht. De categorie anders bij de groep overige uitvallers omvat vooral stoppen wegens privé omstandigheden (11) (zoals zwangerschap, een overleden familielid, ziekte), vrijwillig stoppen (6) en een andere opleiding gaan volgen (5). In de categorie anders bij de deelnemers aan M&Mplus worden reden genoemd als de gekozen opleiding niet leuk meer vinden (8), deelnemen op advies van mentor (2) en kan nog niet naar andere opleiding (2). Overige uitvallers, overstap naar een andere opleiding De situatie rond het studiestaken maakt duidelijk dat lang niet alle studie-uitvallers ook stoppen met het volgen van onderwijs. Van de 42 studie-uitvallers geven er 18 (43%) aan dat zij de huidige opleiding verlaten, maar niet stoppen met onderwijs. Zij stappen over naar een andere opleiding, gaan naar een andere ROC of gaan op nog een andere manier verder met leren. 15

21 Redenen om wel of niet deel te nemen aan M&Mplus Een deel van de uitvallers is gaan deelnemen aan het programma M&Mplus, een ander deel niet. De uitvallers die niét zijn gaan deelnemen aan het programma M&Mplus, geven hiervoor de volgende redenen. - Ga andere opleiding volgen, ga naar andere school (13) - Ga (voorlopig) werken (4) - Zie nut er niet van in, ik weet wat ik wil (4) - Ben er niet bekend mee (3) De meest genoemde reden om niet naar M&Mplus te gaan is dus dat men een andere opleiding gaat volgen of naar een andere school gaat. De meeste genoemde reden (47 studenten) om wél deel te nemen aan het M&Mplus programma is, het zal geen verrassing zijn, dat de student daar hulp krijgt om uit te zoeken welke opleiding het beste bij hem of haar past. Om me te oriënteren op een andere opleiding Om me te helpen bij het maken van een goede keuze De overige redenen getuigen over het algemeen van iets minder eigen inbreng van de student zelf en het is soms de vraag of zij wel achter de beslissing staan. Ik ben nog leerplichtig Ik heb geen andere keus 16

22 3 Resultaten vragenlijstgegevens In dit hoofdstuk worden de resultaten van de vragenlijstafname beschreven. Eerst gaan we in op factoren die volgens de uitvallers een rol hebben gespeeld bij de beslissing om met de opleiding te stoppen. We vergelijken hun antwoorden met die van de niet-uitvallers, die hebben aangegeven in hoeverre dezelfde factoren een rol hebben gespeeld in hún studieloopbaan. Daarna vergelijken we het oordeel van de uitvallers over de opleiding met dat van de niet-uitvallers. 3.1 Factoren van invloed op studiestaken en studievoortgang Om mogelijke verschillen tussen groepen studenten te achterhalen kregen de uitvallers en de succesvolle studenten dezelfde 19 items (redenen/uitspraken) voorgelegd. In het eerste geval werd gevraagd of de genoemde reden van invloed was op het stoppen met de opleiding, in het tweede geval is gevraagd of de factor van invloed was bij het studeren aan de opleiding. Aan de uitvallers werd gevraagd hoe belangrijk elk van die redenen was bij de beslissing om tijdelijk dan wel definitief met de opleiding te stoppen. Aan de succesvolle studenten werd gevraagd aan te geven in hoeverre elke uitspraak voor hen van toepassing was. De antwoordalternatieven liepen van helemaal niet belangrijk (1) tot heel belangrijk (4) bij de groep uitvallers en van klopt helemaal niet (1) tot klopt helemaal (4) bij de succesvolle studenten. Factor analyse laat zien dat er drie factoren aan de 19 items ten grondslag liggen. Een factor die we als cultuur omschrijven, een factor opleidingskenmerken en een factor studentkenmerken. Elke factor bestaat uit een aantal samenhangende items die een schaal vormen. De interne consistentie van de drie schalen is redelijk (0.74) tot goed (0.86). De schaal cultuur omvat 8 items met een interne consistentie van De acht items uit deze schaal zijn: Op de stageplek was weinig begrip voor mijn cultuur Ik ervaar taalproblemen De docenten houden onvoldoende rekening met mijn cultuur Te weinig steun van mijn ouders/verzorgers Ik moet thuis teveel helpen 17

23 Er is thuis weinig rust of ruimte om mij huiswerk te maken De opleiding is te moeilijk Te weinig praktijkvakken De schaal opleidingskenmerken omvat 7 items met een interne consistentie van De zeven items uit deze schaal zijn: Te weinig duidelijkheid voor studenten Te weinig begeleiding bij mijn studieloopbaan Te weinig begeleiding bij persoonlijke problemen De docenten zijn onvoldoende betrokken De manier van leren sprak me niet aan Geen geschikte stageplaats Slechte begeleiding tijdens de stage De schaal studentkenmerken omvat 4 items met een interne consistentie van De vier items uit deze schaal zijn: De opleiding is niet wat ik had verwacht De vakken spreken me niet aan Wat je met de opleiding kunt bereiken spreekt me niet aan Ik ben niet gemotiveerd om verder te leren Voor elke schaal zijn de gemiddelde scores berekend. Hoe lager de score op een schaal, hoe minder problemen studenten op dit terrein hebben ervaren, en hoe hoger de score op een schaal, hoe vaker studenten problemen op dit terrein hebben ervaren. Verschillen tussen de uitvallers en de niet-uitvallers Bij de schalen studentkenmerken en cultuur zien we verschillen tussen de uitvallers en de niet-uitvallers (p=0.05). Tabel10. Schaalscores invloeden op studiestaken Uitvallers n=98 Niet-uitvallers n=90 Verschil significant Schalen gemiddelde gemiddelde Cultuur s Opleidingskenmerken Studentkenmerken s 18

24 De uitvallers scoren het hoogst op de factor studentkenmerken, de factor die aangeeft dat de opleiding niet is wat de studenten er van verwacht hadden. We zien bij de uitvallers een significant hogere score op deze factor dan bij de niet-uitvallers. Deze uitkomst ligt in lijn der verwachting: factoren die te maken hebben met het feit dat de opleiding niet is wat de student ervan verwacht had en dat de vakken de student niet aanspreken, zullen voor de studiestakers belangrijker zijn dan voor de studenten die de opleiding wél afmaken. Op grond van deze bevinding kan geconcludeerd worden dat de succesvolle studenten het vaakst een opleiding volgen die hen aanspreekt en waarvoor zij gemotiveerd zijn, en dat de studenten die met de opleiding zijn gestopt dat het meest doen omdat de studie hen niet aanspreekt en zij er niet voor gemotiveerd zijn. Opmerkelijk is tot slot dat studentkenmerken de belangrijkste factor vormen bij het stoppen met een studie, meer dan kenmerken van de opleiding. Studenten hebben dus over het algemeen niet de neiging het feit dat zij voortijdig met de opleiding stoppen aan de opleiding toe te schrijven. In beide groepen studenten is de gemiddelde score op de factor cultuur lager dan die voor opleidingskenmerken en studentkenmerken. Deze factor speelt dus een minder belangrijke rol dan de twee andere factoren bij studeren en stoppen. We zien bij de niet-uitvallers een significant hogere score op deze factor dan bij de uitvallers. Succesvolle studenten ervaren dus iets meer taalproblemen, ervaren iets minder steun van hun ouders en vinden vaker dat docenten onvoldoende rekening houden met hun cultuur dan de uitvallers, maar slagen er desondanks in hun jaar met succes af te ronden. Verschillen tussen allochtone en autochtone studenten In tabel 11 staan voor de uitvallers en de niet-uitvallers de gemiddelde scores op de schalen, onderscheiden naar allochtone en autochtone studenten. Autochtone uitvallers scoren iets hoger op studentkenmerken en kenmerken van de opleiding dan allochtone uitvallers, maar de verschillen zijn niet statistisch significant. 19

Doorstroom in het ROC

Doorstroom in het ROC Doorstroom in het ROC Een kwestie van goed kiezen en doorzetten? Mechtild Derriks Margaretha Vergeer CIP-GEGEVENS KONINKLIJKE BIBLIOTHEEK, DEN HAAG Derriks M., Vergeer M.M. Doorstroom in het ROC Doorstroom

Nadere informatie

Inleiding Administratieve Organisatie. Opgavenboek

Inleiding Administratieve Organisatie. Opgavenboek Inleiding Administratieve Organisatie Opgavenboek Inleiding Administratieve Organisatie Opgavenboek drs. J.P.M. van der Hoeven Vierde druk Stenfert Kroese, Groningen/Houten Wolters-Noordhoff bv voert

Nadere informatie

Pedagogische kwaliteit 83

Pedagogische kwaliteit 83 KORTLOPEND ONDERWIJSONDERZOEK Pedagogische kwaliteit 83 Van havo naar hbo Ervaringen met het programma Havisten Competent Mechtild Derriks Margaretha Vergeer Van havo naar hbo Ervaringen met het programma

Nadere informatie

RESULTAATGERELATEERDE

RESULTAATGERELATEERDE erde OVER NO CURE NO PAY RESULTAATGERELATEERDE BELONING Resultaatgerelateerde beloning Over no cure no pay OVER NO CURE NO PAY RESULT AATGERELATEERDE BELONING RESULTAATGERELATEERDE BELONING 02 Resultaatgerelateerde

Nadere informatie

Notitie voortijdig schoolverlaters. Een verkenning naar de redenen voor het voortijdig schoolverlaten

Notitie voortijdig schoolverlaters. Een verkenning naar de redenen voor het voortijdig schoolverlaten Notitie voortijdig schoolverlaters Een verkenning naar de redenen voor het voortijdig schoolverlaten Spirit4you, december 2013 1. Voortijdig schoolverlaters 1.1. Doel van dit document In het convenant

Nadere informatie

Fase A. Jij de Baas. Gids voor de Starter. 2012 Stichting Entreprenasium. Versie 1.2: november 2012

Fase A. Jij de Baas. Gids voor de Starter. 2012 Stichting Entreprenasium. Versie 1.2: november 2012 N W O Fase A Z Jij de Baas Gids voor de Starter Versie 1.2: november 2012 2012 Stichting Entreprenasium Inleiding 2 School De school Inleiding 2 Doelen 3 Middelen 4 Invoering 5 Uitvoering 6 Jij de Baas:

Nadere informatie

Presenteer je eigen onderzoek op de Mbo Onderzoeksdag op 12 november 2015!

Presenteer je eigen onderzoek op de Mbo Onderzoeksdag op 12 november 2015! Voorstel voor onderzoekspresentaties Mbo Onderzoeksdag Presenteer je eigen onderzoek op de Mbo Onderzoeksdag op 12 november 2015! Indienen van een voorstel kan tot en met 15 mei 2015 via e-mailadres: info@mboonderzoeksdag.nl

Nadere informatie

De basis van het Boekhouden

De basis van het Boekhouden De basis van het Boekhouden Werkboek Niveau 3 BKB/elementair boekhouden Hans Dijkink de basis van het boekhouden Niveau 3 BKB/elementair boekhouden Werkboek Hans Dijkink Noordhoff Uitgevers Groningen/Houten

Nadere informatie

Ouders, het verborgen kapitaal van de school. Hans Christiaanse

Ouders, het verborgen kapitaal van de school. Hans Christiaanse Ouders, het verborgen kapitaal van de school Hans Christiaanse Initiatief OCW vanaf januari 2012 www.facebook.com/oudersenschoolsamen Samenwerken Noem wat erin je opkomt, als je denkt aan een goede samenwerking

Nadere informatie

Deel 2. Gevolgd onderwijs pag. 9 2.1 onderwijs op dit moment pag. 10

Deel 2. Gevolgd onderwijs pag. 9 2.1 onderwijs op dit moment pag. 10 Van: Klas: 1 Inhoud: Handleiding Portfolio pag. 3 Deel 1. Dit ben ik pag. 6 Deel 2. Gevolgd onderwijs pag. 9 2.1 onderwijs op dit moment pag. 10 Deel 3. Ervaringen pag. 11 3.1 stage (binnen schooltijd)

Nadere informatie

Fase B. Entree. Leerstijlen. 2013 Stichting Entreprenasium. Versie 0.1: januari 20]3

Fase B. Entree. Leerstijlen. 2013 Stichting Entreprenasium. Versie 0.1: januari 20]3 N W Fase B O Z Entree Leerstijlen Versie 0.1: januari 20]3 2013 Stichting Entreprenasium Inleiding 2 Inleiding 2 Indeling 4 Strategie 6 Leerstijl Ieder mens heeft zijn eigen leerstijl. Deze natuurlijke

Nadere informatie

Onderzoek Ouderbetrokkenheid in het basisonderwijs, het voortgezet onderwijs en het mbo

Onderzoek Ouderbetrokkenheid in het basisonderwijs, het voortgezet onderwijs en het mbo factsheet Onderzoek Ouderbetrokkenheid in het, het en het mbo Het Sociaal en Cultureel Planbureau heeft in 2012 een enquête over ouderbetrokkenheid gehouden onder ouders in het, het en het middelbaar beroepsonderwijs.

Nadere informatie

College voor. beroepsonderwijs. vmbo basis- en kaderberoepsgerichte leerwegen. algemeen toegankelijk

College voor. beroepsonderwijs. vmbo basis- en kaderberoepsgerichte leerwegen. algemeen toegankelijk College voor vmbo basis- en kaderberoepsgerichte leerwegen algemeen toegankelijk beroepsonderwijs College voor Beroepsonderwijs Wie zijn we? Alle leerlingen die de basisberoepsgerichte of de kaderberoepsgerichte

Nadere informatie

Basisstudie in het boekhouden

Basisstudie in het boekhouden OPGAVEN Basisstudie in het boekhouden M.H.A.F. van Summeren, P. Kuppen, E. Rijswijk Zevende druk Basisstudie in het boekhouden Opgavenboek Opgavenboek Basisstudie in het boekhouden M.H.A.F. van Summeren

Nadere informatie

12 merken, 13 ongelukken

12 merken, 13 ongelukken 12 merken, 13 ongelukken Karel Jan Alsem & Robbert Klein Koerkamp Eerste druk Noordhoff Uitgevers Groningen/Houten Ontwerp omslag: G2K Designers, Groningen/Amsterdam Aan de totstandkoming van deze uitgave

Nadere informatie

Jaarrekening. Henk Fuchs OPGAVEN- EN WERKBOEK. Tweede druk

Jaarrekening. Henk Fuchs OPGAVEN- EN WERKBOEK. Tweede druk Jaarrekening Henk Fuchs OPGAVEN- EN WERKBOEK Tweede druk Jaarrekening Opgaven- en werkboek Jaarrekening Opgaven- en werkboek Henk Fuchs Tweede druk Noordhoff Uitgevers Groningen/Houten Opmaak binnenwerk:

Nadere informatie

Boekhouden geboekstaafd

Boekhouden geboekstaafd Boekhouden geboekstaafd Drs. H. Fuchs S.J.M. van Vlimmeren OPGAVEN Zevende druk Boekhouden geboekstaafd 2 Opgaven Boekhouden geboekstaafd 2 Opgaven Drs. H. Fuchs S. J. M. van Vlimmeren Zevende druk Noordhoff

Nadere informatie

SYLLABUS SECURITY AWARENESS WORKSHOP Personeel

SYLLABUS SECURITY AWARENESS WORKSHOP Personeel 3/10/2012 TRIO SMC SYLLABUS SECURITY AWARENESS WORKSHOP Personeel Pagina 1 van 9 Verantwoording 2012 Uniformboard te Vianen en 2012 Trio SMC te Almere. Copyright 2012 voor de cursusinhoud Trio SMC te Almere

Nadere informatie

Adviezen voor studiekiezers op basis van de Startmonitor

Adviezen voor studiekiezers op basis van de Startmonitor Adviezen voor studiekiezers op basis van de Startmonitor Conclusies en aanbevelingen op basis van jaarlijks onderzoek naar studiekeuze en studiesucces Jules Warps ResearchNed mei 2012 2012 ResearchNed

Nadere informatie

Aanval op schooluitval

Aanval op schooluitval 28AX Hogeschool Zeeland Aanval op schooluitval Convenantjaar 2011-2012 Nieuwe voortijdige schoolverlaters Definitieve cijfers Dit document bevat gedetailleerde cijferinformatie over Hogeschool Zeeland.

Nadere informatie

Grafentheorie voor bouwkundigen

Grafentheorie voor bouwkundigen Grafentheorie voor bouwkundigen Grafentheorie voor bouwkundigen A.J. van Zanten Delft University Press CIP-gegevens Koninklijke Bibliotheek, Den Haag Zanten, A.J. van Grafentheorie voor bouwkundigen /

Nadere informatie

Denk alvast over de volgende vraag na:

Denk alvast over de volgende vraag na: Denk alvast over de volgende vraag na: Wat is uw beste schoolervaring als leerling/student? (dus toen u zelf nog in de schoolbank zat; welk vak, school, opleiding, docent etc) Jos Gipmans Manager Cursisten

Nadere informatie

DOORSTROOMFORMULIER van VMBO naar MBO Van: VMBO

DOORSTROOMFORMULIER van VMBO naar MBO Van: VMBO DOORSTROOMFORMULIER van VMBO naar MBO Van: VMBO Naam leerling: Sofinr.leerling: Naam school: Adres school: Postcode en plaats: Telefoonnummer: Contactpersoon: Naar: MBO Naam school: Adres school: Postcode

Nadere informatie

Alvast bedankt voor het invullen!

Alvast bedankt voor het invullen! Deze vragenlijst gaat over jongeren die steun of hulp geven aan een familielid. Wij zijn erg benieuwd hoeveel jongeren er binnen onze school steun of hulp geven en hoe zij dit ervaren. De vragenlijst is

Nadere informatie

Boekhouden geboekstaafd

Boekhouden geboekstaafd Boekhouden geboekstaafd Drs. H. Fuchs S.J.M. van Vlimmeren OPGAVEN Achtste druk Boekhouden geboekstaafd 2 Opgaven Boekhouden geboekstaafd 2 Opgaven Drs. H. Fuchs S. J. M. van Vlimmeren Achtste druk Noordhoff

Nadere informatie

Rapportage sociaal-emotionele ontwikkeling Playing for Success

Rapportage sociaal-emotionele ontwikkeling Playing for Success Rapportage sociaal-emotionele ontwikkeling Playing for Success Leercentrum Nijmegen Oberon, november 2012 1 Inleiding Playing for Success heeft, naast het verhogen van de taal- en rekenprestaties van de

Nadere informatie

Gebruikershandleiding Statistieken

Gebruikershandleiding Statistieken Gebruikershandleiding Statistieken DOCUMENT DATUM 21-11-2014 AUTEUR I-Signaal Copyright 2014 i-signaal B.V. Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een

Nadere informatie

STARTFLEX. Onderzoek naar ondernemerschap onder studenten in Amsterdam

STARTFLEX. Onderzoek naar ondernemerschap onder studenten in Amsterdam Onderzoek naar ondernemerschap onder studenten in Amsterdam Colofon ONDERZOEKER StartFlex B.V. CONSULTANCY Centre for applied research on economics & management (CAREM) ENQETEUR Alexander Sölkner EINDREDACTIE

Nadere informatie

opgaven- en werkboek GECONSOLIDEERDE JAARREKENING Henk Fuchs 1e druk

opgaven- en werkboek GECONSOLIDEERDE JAARREKENING Henk Fuchs 1e druk opgaven- en werkboek Henk Fuchs GECONSOLIDEERDE JAARREKENING 1e druk Geconsolideerde jaarrekening Opgaven- en werkboek Geconsolideerde jaarrekening Opgaven- en werkboek Henk Fuchs Eerste druk Noordhoff

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Docenten in het hoger onderwijs zijn experts in wát zij doceren, maar niet noodzakelijk in hóe zij dit zouden moeten doen. Dit komt omdat zij vaak weinig tot geen training hebben gehad in het lesgeven.

Nadere informatie

SYLLABUS CURRICULUM VITAE & DIPLOMA WORKSHOP

SYLLABUS CURRICULUM VITAE & DIPLOMA WORKSHOP 12/10/2012 TRIO SMC SYLLABUS CURRICULUM VITAE & DIPLOMA WORKSHOP Pagina 1 van 10 Verantwoording 2012 Uniformboard te Vianen en 2012 Trio SMC te Almere. Copyright 2012 voor de cursusinhoud Trio SMC te Almere

Nadere informatie

Bedrijfsadministratie

Bedrijfsadministratie Bedrijfsadministratie Opgaven Niveau 5 MBA Peter Kuppen Frans van Luit Bedrijfsadministratie MBA Niveau 5 Opgaven Opgaven Bedrijfsadminstratie MBA Niveau 5 P. Kuppen F. van Luit Eerste druk Noordhoff

Nadere informatie

Schoolverlatersonderzoek 2013

Schoolverlatersonderzoek 2013 Rapportage Schoolverlatersonderzoek 2013 havo In opdracht van Contactpersoon RSG Ter Apel De heer A. Bangma Utrecht, mei 2014 DUO Onderwijsonderzoek drs. Vincent van Grinsven drs. Madelon van Duren Postbus

Nadere informatie

Toelatingsprocedure Schooljaar 2015-2016

Toelatingsprocedure Schooljaar 2015-2016 Toelatingsprocedure Schooljaar 2015-2016 Inleiding Beste student, Het toelatingsbeleid van Lentiz MBO Greenport is er op gericht je in de meest geschikte opleiding te plaatsen. Dat moet voor jou ook haalbaar

Nadere informatie

Juridische medewerker

Juridische medewerker 28-11-2013 Sectorwerkstuk Juridische medewerker Temel, Elif HET ASSINK LYCEUM Inhoudsopgave Inhoud Inhoudsopgave... 1 Inleiding... 2 Hoeveel procent van de opleiding bestaat uit stage?... 6 o Begeleiding...

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2011. Dienst inburgeren Studiecentrum Talen Eindhoven bv

Tevredenheidsonderzoek 2011. Dienst inburgeren Studiecentrum Talen Eindhoven bv Tevredenheidsonderzoek 2011 Dienst inburgeren Studiecentrum Talen Eindhoven bv Zoetermeer, zaterdag 4 februari 2012 In opdracht van Studiecentrum Talen Eindhoven bv De verantwoordelijkheid voor de inhoud

Nadere informatie

Decanaat Lekkerkerk. Loopbaanoriëntatie en begeleiding in VMBO-BK2. Loopbaan Oriëntie en Beroep (LOB)

Decanaat Lekkerkerk. Loopbaanoriëntatie en begeleiding in VMBO-BK2. Loopbaan Oriëntie en Beroep (LOB) Decanaat Loopbaanoriëntatie en begeleiding in VMBO-BK2 Loopbaan: Als je bezig bent met je schoolloopbaan dan ben je bezig met vragen over jouw toekomst. Wat voor beroepen vind je interessant? Wat voor

Nadere informatie

Werkbelevingsonderzoek 2013

Werkbelevingsonderzoek 2013 Werkbelevingsonderzoek 2013 voorbeeldrapport Den Haag, 17 september 2014 Ipso Facto beleidsonderzoek Raamweg 21, Postbus 82042, 2508EA Den Haag. Telefoon 070-3260456. Reg.K.v.K. Den Haag: 546.221.31. BTW-nummer:

Nadere informatie

ONDERZOEK NAAR KWALITEITSVERBETERING MBO. Albeda College te Rotterdam

ONDERZOEK NAAR KWALITEITSVERBETERING MBO. Albeda College te Rotterdam ONDERZOEK NAAR KWALITEITSVERBETERING MBO Albeda College te Rotterdam Horeca-ondernemer/-manager/Ondernemer horeca/bakkerij ICT-medewerker (Medewerker beheer ICT) Sociaal-cultureel werker Administrateur

Nadere informatie

* * Europese Stichting tot verbetering van de levens- en arbeidsomstandigheden. van. arbeidsrecht. arbeidsverhoudingen

* * Europese Stichting tot verbetering van de levens- en arbeidsomstandigheden. van. arbeidsrecht. arbeidsverhoudingen m * * Europese Stichting tot verbetering van de levens- en arbeidsomstandigheden L E X I C O N van arbeidsrecht en arbeidsverhoudingen ** k EUR op ir EUROPESE STICHTING TOT VERBETERING VAN DE LEVENS- EN

Nadere informatie

W O LOL. Module. Zelfbewust. 2013 Stichting Entreprenasium. Versie 0.1: oktober 2013

W O LOL. Module. Zelfbewust. 2013 Stichting Entreprenasium. Versie 0.1: oktober 2013 N W O LOL Z Module Zelfbewust Versie 0.1: oktober 2013 2013 Stichting Entreprenasium Inleiding 2 Inleiding 2 Opbrengst 4 Stakeholders 8 Middelen 12 Strategie 15 INTEGER De reden voor deze module is dat

Nadere informatie

WIJZIGINGSBLAD A2. Regeling Brandmeldinstallaties 2002 BMI 2002 / A2 VEILIGHEID DOOR SAMENWERKING. Versie : 1.0. Publicatiedatum : 1 april 2012

WIJZIGINGSBLAD A2. Regeling Brandmeldinstallaties 2002 BMI 2002 / A2 VEILIGHEID DOOR SAMENWERKING. Versie : 1.0. Publicatiedatum : 1 april 2012 WIJZIGINGSBLAD A2 Regeling Brandmeldinstallaties 2002 BMI 2002 / A2 Publicatiedatum : 1 april 2012 Ingangsdatum : 1 april 2012 VEILIGHEID DOOR SAMENWERKING VOORWOORD A2:2012/BMI 2002 Pagina 2/5 Dit wijzigingsblad

Nadere informatie

Experiment tegen schooluitval

Experiment tegen schooluitval Experiment tegen schooluitval De effecten van intensieve coaching Marc van der Steeg (CPB) Roel van Elk (CPB) Dinand Webbink (Erasmus Universiteit Rotterdam) Opzet presentatie 1. Aanleiding 2. De interventie

Nadere informatie

Van mbo-er naar succesvolle hbo-student Workshop doorstroom HBO - KNMP/SBA platformdag AA

Van mbo-er naar succesvolle hbo-student Workshop doorstroom HBO - KNMP/SBA platformdag AA Van mbo-er naar succesvolle hbo-student Workshop doorstroom HBO - KNMP/SBA platformdag AA Oefening van mbo-er naar succesvolle hbo-student Toelichting Als docent aan de opleiding voor apothekersassistent

Nadere informatie

Van aardgas naar methanol

Van aardgas naar methanol Van aardgas naar methanol Van aardgas naar methanol J.A. Wesselingh G.H. Lameris P.J. van den Berg A.G. Montfoort VSSD 4 VSSD Eerste druk 1987, 1990, 1992, 1998, licht gewijzigd 2001 Uitgegeven door: VSSD

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2011. Dienst inburgeren Universiteit van Amsterdam, INTT

Tevredenheidsonderzoek 2011. Dienst inburgeren Universiteit van Amsterdam, INTT Tevredenheidsonderzoek 2011 Dienst inburgeren Universiteit van Amsterdam, INTT Zoetermeer, zaterdag 4 februari 2012 In opdracht van Universiteit van Amsterdam, INTT De verantwoordelijkheid voor de inhoud

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2012. Jobcoach organisatie Trace Daelzicht

Tevredenheidsonderzoek 2012. Jobcoach organisatie Trace Daelzicht Tevredenheidsonderzoek 2012 Jobcoach organisatie Trace Daelzicht Zoetermeer, maandag 4 februari 2013 In opdracht van Jobcoach organisatie Trace Daelzicht De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij

Nadere informatie

Eric Schneider LEZINGEN TER BEWUSTWORDING. Denken en intuïtie

Eric Schneider LEZINGEN TER BEWUSTWORDING. Denken en intuïtie Denken en intuïtie Eric Schneider LEZINGEN TER BEWUSTWORDING Denken en intuïtie Den Haag, 2015 Eerste druk, november 2015 Vormgeving: Ron Goos Omslagontwerp: Ron Goos Eindredactie: Frank Janse Copyright

Nadere informatie

Een evaluatie-onderzoek

Een evaluatie-onderzoek Het aanbod van onderwijsverzorging Een evaluatie-onderzoek A.J. Koster RION Monografieën onderwijsonderzoek 21 CIP-GEGEVENS KONINKLIJKE BIBLIOTHEEK, DEN HAAG Koster, A.J. Het aanbod van onderwijsverzorging.

Nadere informatie

BE HAPPY. 90-dagen Goed Gevoel conditionering programma

BE HAPPY. 90-dagen Goed Gevoel conditionering programma BE HAPPY 90-dagen Goed Gevoel conditionering programma Alle rechten voorbehouden. Geen deel van dit boek mag worden gereproduceerd op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande toestemming van de uitgever.

Nadere informatie

Cliëntenaudit Bureau ABC

Cliëntenaudit Bureau ABC Cliëntenaudit Bureau ABC 2014 Zoetermeer 17 april 2015 De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of teksten als toelichting of ondersteuning in artikelen, scripties

Nadere informatie

Nederlands in beeld bevat een tekstboek met een cd en een cd-rom. Op www.nederlandsinbeeld.nl vindt u extra informatie.

Nederlands in beeld bevat een tekstboek met een cd en een cd-rom. Op www.nederlandsinbeeld.nl vindt u extra informatie. Nederlands in beeld Nederlands in beeld bevat een tekstboek met een cd en een cd-rom. Op www.nederlandsinbeeld.nl vindt u extra informatie. Vervolgmogelijkheid: Basiscursus 1 ISBN 9789461057228 www.nt2.nl

Nadere informatie

Sociaal kapitaal: slagboom of hefboom? Samenvatting. Wil van Esch, Régina Petit, Jan Neuvel en Sjoerd Karsten

Sociaal kapitaal: slagboom of hefboom? Samenvatting. Wil van Esch, Régina Petit, Jan Neuvel en Sjoerd Karsten Sociaal kapitaal: slagboom of hefboom? Samenvatting Wil van Esch, Régina Petit, Jan Neuvel en Sjoerd Karsten Colofon Titel Auteurs Tekstbewerking Uitgave Ontwerp Vormgeving Bestellen Sociaal kapitaal in

Nadere informatie

Handreiking voor het maken van een regionale analyse 2012-2015 betreffende het voorkomen van voortijdig schoolverlaten

Handreiking voor het maken van een regionale analyse 2012-2015 betreffende het voorkomen van voortijdig schoolverlaten Handreiking voor het maken van een regionale analyse 2012-2015 betreffende het voorkomen van voortijdig schoolverlaten Definitieve versie met voorlopige cijfers over schooljaar 2010-2011 Zonder een scherp

Nadere informatie

Waarom ga je dat doen volgend jaar?

Waarom ga je dat doen volgend jaar? Waarom ga je dat doen volgend jaar? Susanne de Haar, Marlien Douma, Jan-Willem Kalhorn, Michiel Tolboom, Lotte Bonsel Begeleider: Marja ter Wal Inleiding Aan het einde van de middelbare school komt voor

Nadere informatie

Elementaire praktijk van de Kostencalculatie Werkboek

Elementaire praktijk van de Kostencalculatie Werkboek Elementaire praktijk van de Kostencalculatie Werkboek Niveau 4 P Mariëlle de Kock elementaire praktijk van de kostencalculatie Niveau 4 (P) Werkboek Mariëlle de Kock Noordhoff Uitgevers Groningen/Houten

Nadere informatie

Aanval op de uitval. perspectief en actie

Aanval op de uitval. perspectief en actie Aanval op de uitval perspectief en actie Fatma wil fysiotherapeut worden. En dat kan ze ook. Maar ze heeft nog een wel een lange leerloopbaan te gaan. Er kan in die leerloopbaan van alles misgaan waardoor

Nadere informatie

Basiskennis Calculatie

Basiskennis Calculatie Basiskennis Calculatie Henk Fuchs Sarina van Vlimmeren UITWERKINGEN Derde druk Basiskennis Calculatie Uitwerkingen Basiskennis Calculatie Uitwerkingen Henk Fuchs Sarina van Vlimmeren Derde druk Noordhoff

Nadere informatie

VOORTGEZET ONDERWIJS MBO

VOORTGEZET ONDERWIJS MBO DOORSTROOMDOSSIER VOORTGEZET ONDERWIJS MBO 2007-2008 Achternaam: Adres: Woonplaats: Mobiel nummer: Voornaam: Postcode: Tel. nummer: E-mail: Gewenste opleiding: Crebonummer: Naam college: Instroom leerjaar:

Nadere informatie

DOORSTROOMFORMULIER VMBO MBO 2014-2015

DOORSTROOMFORMULIER VMBO MBO 2014-2015 DOORSTROOMFORMULIER VMBO MBO 2014-2015 Achternaam: Adres: Woonplaats: Mobiel nummer student: Mobiel nummer ouders/verzorgers vader: moeder: Voornaam: Postcode: Tel. nummer vast: E-mail student: E-mail

Nadere informatie

Sterk LOB in havo en vwo belang en urgentie actuele beleidsontwikkelingen

Sterk LOB in havo en vwo belang en urgentie actuele beleidsontwikkelingen Sterk LOB in havo en vwo belang en urgentie actuele beleidsontwikkelingen Masterclass LOB in havo/vwo 29 november 2012 Janina van Hees en Karen Oostvogel Programma Korte introductie project Stimulering

Nadere informatie

Onderzoek studie uitval HBO studenten Het belang van een goede studiekeuze. oktober 2011

Onderzoek studie uitval HBO studenten Het belang van een goede studiekeuze. oktober 2011 Onderzoek studie uitval HBO studenten Het belang van een goede studiekeuze oktober 2011 Hoog percentage studie uitvallers Uit cijfers van de HBO-raad blijkt dat gemiddeld 15,8% van de HBO studenten afvalt

Nadere informatie

In- en doorstroom sectoroverstijgende programma s in het vmbo

In- en doorstroom sectoroverstijgende programma s in het vmbo In- en doorstroom sectoroverstijgende programma s in het vmbo Cohort 2008 en 2009 Menno Wester Nico van Kessel CIP-GEGEVENS KONINKLIJKE BIBLIOTHEEK, DEN HAAG Wester, M., Kessel, N. ITS, Radboud Universiteit

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek ROC De Leijgraaf

Tevredenheidsonderzoek ROC De Leijgraaf Tevredenheidsonderzoek 2015 ROC De Leijgraaf Zoetermeer, zondag 14 februari 2016 In opdracht van ROC De Leijgraaf De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of

Nadere informatie

Periodeafsluiting. Henk Fuchs Sarina van Vlimmeren OPGAVEN- EN WERKBOEK. Tweede druk

Periodeafsluiting. Henk Fuchs Sarina van Vlimmeren OPGAVEN- EN WERKBOEK. Tweede druk Periodeafsluiting Henk Fuchs Sarina van Vlimmeren OPGAVEN- EN WERKBOEK Tweede druk Periodeafsluiting Opgaven- en werkboek Periodeafsluiting Opgaven- en werkboek Henk Fuchs Sarina van Vlimmeren Tweede

Nadere informatie

De Kern van Veranderen

De Kern van Veranderen De Kern van Veranderen #DKVV De kern van veranderen marco de witte en jan jonker Alle rechten voorbehouden: niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand,

Nadere informatie

groene lyceum het Kom naar DE GROENE ROUTE NAAR HET HBO WWW.GROENEWELLE.NL

groene lyceum het Kom naar DE GROENE ROUTE NAAR HET HBO WWW.GROENEWELLE.NL Kom naar het groene lyceum WWW.GROENEWELLE.NL SCHOOLJAAR 15/16 DE GROENE ROUTE NAAR HET HBO Ondernemend onderwijs voor slimme doeners in een groene omgeving. Dat is Het Groene Lyceum van De Groene Welle.

Nadere informatie

LOL. Module. Begroting. 2013 Stichting Entreprenasium. Versie 0.1: april 2013

LOL. Module. Begroting. 2013 Stichting Entreprenasium. Versie 0.1: april 2013 N W O LOL Z Module Begroting Versie 0.1: april 2013 2013 Stichting Entreprenasium Inleiding 2 Inleiding 2 Opbrengst 4 Stakeholders 8 Middelen 12 Strategie 15 P l a n n e n In de module plannen maakte je

Nadere informatie

Overall rapportage Vensters voor verantwoording Leerlingen

Overall rapportage Vensters voor verantwoording Leerlingen Overall rapportage Vensters voor verantwoording Leerlingen In opdracht van: Contactpersoon: COLLEGE HAGEVELD De heer K. Annema Utrecht, mei 2012 DUO ONDERWIJSONDERZOEK drs. Vincent van Grinsven drs. Madelon

Nadere informatie

Fiscale Jaarrekening. Henk Fuchs Yvonne van de Voort UITWERKINGEN. Tweede druk

Fiscale Jaarrekening. Henk Fuchs Yvonne van de Voort UITWERKINGEN. Tweede druk Fiscale Jaarrekening Henk Fuchs Yvonne van de Voort UITWERKINGEN Tweede druk Fiscale jaarrekening Uitwerkingen opgaven Fiscale jaarrekening Uitwerkingen opgaven Henk Fuchs Yvonne van de Voort Tweede

Nadere informatie

Bijlage 5 Interviewformulier studieadviseurs

Bijlage 5 Interviewformulier studieadviseurs Bijlage 5 Interviewformulier studieadviseurs Studentnummer: Naam aanmelder: Stap 1. Welkom heten en uitleggen wat het onderzoek inhoudt (Tijd: 5 minuten) Landelijk en bij de FEM is er sprake van een hoge

Nadere informatie

Intake Formulier Opleidingen

Intake Formulier Opleidingen Intake Formulier Opleidingen CommVault Afdeling: Opleidingen Documentnummer: I-CV-01_training Contactgegevens Betrokkenen Naam Email Telefoonnummer DataManagement Professionals (Trainer) Naam Email Telefoonnummer

Nadere informatie

HORECA EN BAKKERIJ REKENEN IN DE KEUKEN EN DE BAKKERIJ TENDENS WERKBOEK REKENEN IN DE KEUKEN EN DE BAKKERIJ

HORECA EN BAKKERIJ REKENEN IN DE KEUKEN EN DE BAKKERIJ TENDENS WERKBOEK REKENEN IN DE KEUKEN EN DE BAKKERIJ HORECA EN BAKKERIJ REKENEN IN DE KEUKEN EN DE BAKKERIJ TENDENS WERKBOEK REKENEN IN DE KEUKEN EN DE BAKKERIJ BASISBEROEPSGERICHTE LEERWEG KADERBEROEPSGERICHTE LEERWEG. Colofon Uitgeverij: Edu Actief b.v.

Nadere informatie

Nederlands voor Arabisch taligen A0 A1/A2

Nederlands voor Arabisch taligen A0 A1/A2 Auteur boek: مو لف الكتاب: Vera Lukassen Titel boek: Nederlands voor Arabisch taligen كتاب : الھولندي للناطقین باللغة العربیة المستوى Niveau A0 A2, A0 A2 2015, Serasta Uitgegeven in eigen beheer info@serasta.nl

Nadere informatie

Vragenlijst Schoolverlaters 2015

Vragenlijst Schoolverlaters 2015 Vragenlijst Schoolverlaters 2015 Uitslagen Vragenlijst De Ark Inhoudsopgave Inhoudsopgave... 1 Inleiding... 2 De vragenlijst... 3 Gegevens... 3 Schoolgegevens... 4 Periode van afname... 4 Aantal respondenten...

Nadere informatie

OENOE WOENOE NOE WOENOE

OENOE WOENOE NOE WOENOE NOE WOENOE ENOE WOENOE OENOE WOENOE NOE WOENOE WOENOE WOE WOENOE WOENO WOENOE WO WOENOE IN WOENO DE OR Wel over eens, niet over eens Een luchtige inleiding in OR-land A. Maat Samensteller(s) en uitgever

Nadere informatie

Preventieproject De Overstap 2015 April 2015

Preventieproject De Overstap 2015 April 2015 Preventieproject De Overstap 2015 April 2015 Gemeente Den Haag Dienst Onderwijs, Cultuur en Welzijn Afdeling Leerlingzaken Postbus 12 652 2500 DP Den Haag Bezoekadres: Spui 70, Den Haag Projectcoördinatoren

Nadere informatie

Belastingrecht voor het ho 2014

Belastingrecht voor het ho 2014 Belastingrecht voor het ho 2014 Uitwerkingen opgaven Deel 7 Erfbelasting en schenkbelasting Henk Guiljam Noordhoff Uitgevers Groningen/Houten Belastingrecht voor het ho 2014 Uitwerkingen Noordhoff Uitgevers

Nadere informatie

De nieuwe opzet van de AKA/Entreeopleiding in hoofdpunten (meer op http://mbo15.nl/node/327)

De nieuwe opzet van de AKA/Entreeopleiding in hoofdpunten (meer op http://mbo15.nl/node/327) Memo Ongediplomeerde uitstroom vo / instroom mbo (2014) in Rijnmond Met ingang van 1 augustus 2014 worden nieuwe regels voor het mbo van kracht (voortvloeiend uit Focus op Vakmanschap). Voor de vo-scholen

Nadere informatie

Doorstroom mbo-studenten naar lerarenopleidingen op de Hogeschool Rotterdam: de stand van zaken

Doorstroom mbo-studenten naar lerarenopleidingen op de Hogeschool Rotterdam: de stand van zaken Doorstroom mbo-studenten naar lerarenopleidingen op de Hogeschool Rotterdam: de stand van zaken Factsheet september 2009. Contactpersoon: Daphne Hijzen, onderzoeker en lid van de Kenniskring beroepsonderwijs

Nadere informatie

Re-integratie van allochtone vroegtijdige Schoolverlaters. Dr. Kaj van Zenderen, Prof dr. R. Maier, Dr. W. de Graaf

Re-integratie van allochtone vroegtijdige Schoolverlaters. Dr. Kaj van Zenderen, Prof dr. R. Maier, Dr. W. de Graaf Re-integratie van allochtone vroegtijdige Schoolverlaters Dr. Kaj van Zenderen, Prof dr. R. Maier, Dr. W. de Graaf Inleiding: re-integratie van allochtone vroegtijdige schoolverlaters Achtergrond project:

Nadere informatie

REHABILITATIE DOOR EDUCATIE

REHABILITATIE DOOR EDUCATIE REHABILITATIE DOOR EDUCATIE ONDERZOEK NAAR EEN BEGELEID LEREN-PROGRAMMA VOOR MENSEN MET PSYCHIATRISCHE PROBLEMATIEK Lies Korevaar 3 Rehabilitatie door educatie Onderzoek naar een Begeleid Leren-Programma

Nadere informatie

Ter attentie van de leden van de Vaste Kamercommissie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap

Ter attentie van de leden van de Vaste Kamercommissie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap De Kinderombudsman Visie op het verlengen van de kwalificatieplicht tot 21 jaar 7 september 2015 Ter attentie van de leden van de Vaste Kamercommissie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap Aanleiding De

Nadere informatie

Kansen Monitor. Hier komt de naam van uw bedrijf. en hier de foto of logo van uw bedrijf

Kansen Monitor. Hier komt de naam van uw bedrijf. en hier de foto of logo van uw bedrijf Kansen Monitor Hier komt de naam van uw bedrijf en hier de foto of logo van uw bedrijf Het copyright van dit document berust bij De Keizer Kennismakelaar s Graveland NL All rights reserved. Neither the

Nadere informatie

Je maakt het op het Vakcollege Noordoostpolder Schooljaar 15/16

Je maakt het op het Vakcollege Noordoostpolder Schooljaar 15/16 Je maakt het op het Vakcollege Noordoostpolder Schooljaar 15/16 Onderwijs voor jongeren met gouden handen die aan een gouden toekomst willen werken. Dat is het Vakcollege Noordoostpolder. Leerlingen die

Nadere informatie

Resultaten WO-monitor 2013

Resultaten WO-monitor 2013 Resultaten WO-monitor 2013 Samenvatting: De WO-Monitor is een vragenlijst die wordt afgenomen onder recent afgestudeerden (1-1,5 jaar na afstuderen) van de universiteiten in Nederland. De WO-monitor wordt

Nadere informatie

Dag...onderwijs. Een onderzoek naar uitstroombeslissingen van meao-leerlingen. Ineke Lokman

Dag...onderwijs. Een onderzoek naar uitstroombeslissingen van meao-leerlingen. Ineke Lokman Dag...onderwijs Een onderzoek naar uitstroombeslissingen van meao-leerlingen Ineke Lokman Dag...onderwijs Een onderzoek naar uitstroombeslissingen van meao-leerlingen CIP-GEGEVENS KONINKLIJKE BIBLIOTHEEK,

Nadere informatie

GECONSOLIDEERDE JAARREKENING

GECONSOLIDEERDE JAARREKENING uitwerkingen Henk Fuchs GECONSOLIDEERDE JAARREKENING 1e druk Geconsolideerde jaarrekening Uitwerkingen opgaven Geconsolideerde jaarrekening Uitwerkingen opgaven Henk Fuchs Eerste druk Noordhoff Uitgevers

Nadere informatie

MELANCHTHON KRALINGEN. christelijke school voor mavo+ en vmbo JE BENT IEMAND, JE KUNT IETS EN JE HOORT ERBIJ

MELANCHTHON KRALINGEN. christelijke school voor mavo+ en vmbo JE BENT IEMAND, JE KUNT IETS EN JE HOORT ERBIJ MELANCHTHON KRALINGEN christelijke school voor mavo+ en vmbo JE BENT IEMAND, JE KUNT IETS EN JE HOORT ERBIJ Je bent iemand, je kunt iets en je hoort erbij het is hier klein, veilig en gezellig onze mavo/tl-afdeling

Nadere informatie

VERTROUWELIJK. Rapportage intake-assessment Fontys Economische Hogeschool Tilburg

VERTROUWELIJK. Rapportage intake-assessment Fontys Economische Hogeschool Tilburg VERTROUWELIJK Rapportage intake-assessment Fontys Economische Hogeschool Tilburg School: Opleiding: Klas: Fontys Economische Hogeschool Tilburg Communicatie 1CD E-mail: jotamdveer@home.nl Studentnummer:

Nadere informatie

LOB en studiesucces. Onderzoek naar de opbrengst van LOB op basis van de Startmonitor 2012-2013. Onderzoek in opdracht van de VO-Raad Jules Warps

LOB en studiesucces. Onderzoek naar de opbrengst van LOB op basis van de Startmonitor 2012-2013. Onderzoek in opdracht van de VO-Raad Jules Warps LOB en studiesucces Onderzoek naar de opbrengst van LOB op basis van de Startmonitor 2012-2013 Onderzoek in opdracht van de VO-Raad Jules Warps ResearchNed september 2013 2013 ResearchNed Nijmegen in opdracht

Nadere informatie

Handleiding e-mail. Aan de slag. in beroep en bedrijf. Handleiding e-mail

Handleiding e-mail. Aan de slag. in beroep en bedrijf. Handleiding e-mail Aan de slag in beroep en bedrijf Branche Uitgevers 1 Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand dan wel openbaar gemaakt

Nadere informatie

Toelatingsbeleid mbo

Toelatingsbeleid mbo Toelatingsbeleid mbo Concept Opsteller: Afdeling K&O Datum: Versie: 1.0 Inhoudsopgave 1 Inleiding... 3 2 Algemene toelatingseisen Clusius College... 3 Taal en rekenen... 4 Positieve intake... 4 Beroepsbegeleidende

Nadere informatie

evaluatie, monitoring, tevr effectonderzoek en datave

evaluatie, monitoring, tevr effectonderzoek en datave ijs arbeid dat a zorg onderwijs zekerheid t enschap rg welzijn obilit eit n beleids- Het ITSmaakt deel uit van de Radboud Universiteit Nijmegen evaluatie, monitoring, tevr effectonderzoek en datave CE

Nadere informatie

Jeroen Groenewoud. Het rolmodellenproject

Jeroen Groenewoud. Het rolmodellenproject Jeroen Groenewoud Het rolmodellenproject Inhoud presentatie Aanleiding project Theoretische achtergrond Inhoud rolmodellenproject Ervaringen en uitkomsten onderzoek Werving rolmodellen en randvoorwaarden

Nadere informatie

Handleiding Programmeren en bewerken CAM (graveermachine) Aan de slag. in beroep en bedrijf. Handleiding Programmeren en bewerken CAM (graveermachine)

Handleiding Programmeren en bewerken CAM (graveermachine) Aan de slag. in beroep en bedrijf. Handleiding Programmeren en bewerken CAM (graveermachine) Aan de slag in beroep en bedrijf Handleiding Programmeren en bewerken CAM (graveermachine) Branche Uitgevers 1 Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in

Nadere informatie

Jong Volwassenen. Een behoud voor de hockeysport. De samenvatting

Jong Volwassenen. Een behoud voor de hockeysport. De samenvatting Jong Volwassenen Een behoud voor de hockeysport De samenvatting Sophie Benus Universiteit Utrecht Faculteit : Bestuurs- en Organisatiewetenschappen Utrecht, 2008 Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze

Nadere informatie