Jaarverslag

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Jaarverslag 2010-2011 1"

Transcriptie

1 Jaarverslag

2 2

3 Het SIHO Promotoren: Lieven Desmet Hogeschool West-Vlaanderen Prof. Dr. Geert Van Hove Universiteit Gent Prof. Caroline Andries Vrije Universiteit Brussel Danny Boeykens Universiteit Antwerpen Rita Bleys Provinciale Hogeschool Limburg Team: Karen Leyman Nathalie Heurckmans Meggie Verstichele Leen Thienpondt Ariane Van Dorpe Anneleen Huisman Miet Berden Katrien De Munck (coördinatie) 3

4 Inhoud Inhoud... 4 Inleiding... 7 Situering... 7 Uitgangspunten... 8 Continue werking Vragen uit de praktijk Vragen via mail of telefoon Vorming Ondersteuning Ontmoeting Ontmoetingsmoment Universal Design for Learning: pas jij het al toe? 16 november Ontmoetingsmoment VN-verdrag en hoger onderwijs 5 mei Lancering gids Op-stap naar werk 16 juni Congres The only disability in higher education is the reluctance to change. How do YOU make change happen? 5-6 juli Materiaal Gids Verder studeren, het kan! Ook met extra ondersteuning Gids Op-stap naar werk Gids Succesvol studeren. Tips voor beleid en praktijk in hoger onderwijs Website Nieuwsbrieven Ontwikkelingen opvolgen Studiedagen en vorming DSE-netwerk en LINK

5 5. Overheid en beleid Fondsen Specifieke acties Cultuur voor inclusie Strategische doelstelling: Iedereen (her)kent de thema s beperking, sociaal model en inclusie Operationele doelstelling 1: Er werd een workshop disability awareness ontwikkeld Operationele doelstelling 2: Er werd een tool die studenten in beeld brengt, ontwikkeld Operationele doelstelling 3: Er is diepgaand (in)zicht op het perspectief van studenten met een functiebeperking in het Vlaamse Hoger Onderwijs Structuur voor inclusie Strategische doelstelling: Het VN-verdrag wordt toegepast op instellingsniveau Operationele doelstelling 1: Er is een brochure ontwikkeld rond redelijke aanpassingen in hoger onderwijs Operationele doelstelling 2: De instellingen zijn gestart met het toetsen van hun instellings- en onderwijsbeleid aan het VN-verdrag Operationele doelstelling 3: Op Europees niveau zijn de actoren rond hoger onderwijs bewust gemaakt van de verwachtingen van het VN-verdrag en de mogelijkheden naar hoger onderwijs Inclusieve praktijk Strategische doelstelling 1: Elke docent is zich bewust van de competenties die hij (nodig) heeft in functie van inclusief hoger onderwijs Operationele doelstilling 1: Er zijn pilootprojecten gestart binnen de training van docenten rond het concept UDL Operationele doelstelling 2: De wegwijzer met tips voor docenten en beleidspersoneel ivm het ondersteunen van studenten met een functiebeperking, is verspreid Operationele doelstelling 3: Er is (in)zicht gegeven in de ervaringen van docenten en de manier waarop het werken met studenten met een functiebeperking de competenties van deze docenten beïnvloed heeft

6 3.2 Strategische doelstelling 2: Het leren wordt toegankelijk Operationele doelstelling 1: Er werden tips ontwikkeld om de digitale leeromgeving te benutten naar studenten met een functiebeperking toe Operationele doelstelling 2: Er werden voorbeelden, mogelijkheden en noden verkend om met verschillende actoren materiaal digitaal beschikbaar te stellen Conclusie

7 Inleiding Voorliggend document is het jaarverslag van het Steunpunt Inclusief Hoger Onderwijs (SIHO), voor het werkjaar 1 september augustus Vooraleer over te gaan tot de acties en het kader van waaruit de acties plaats vonden, schetsen we nog eens de structuur en het opzet van het SIHO zoals omschreven in het Ontwerp meerjarenplan, steunpunt leren en werken met functiebeperkingen in het hoger onderwijs en de Beheersovereenkomst voor het steunpunt leren en werken met functiebeperkingen in het hoger onderwijs Daarna schetsen we wat binnen de continue werking van het SIHO gebeurde, waarna een aantal specifieke acties worden toegelicht. Deze vertrekken vanuit thema s die passen binnen het drieluik, cultuur voor inclusie, structuur voor inclusie en praktijk van inclusie. Bij de activiteiten zal u onze stakeholders herkennen: de instellingen hoger onderwijs, de studenten met een functiebeperking en de overheid. Vanuit onze intermediaire rol zijn de meeste activiteiten gericht op de instellingen hoger onderwijs. We geven input op vraag en we bieden zelf zaken aan die de instellingen ondersteunen, inspireren en uitdagen om inclusie te realiseren. Studenten of hun perspectief worden betrokken bij elke activiteit. Situering Op 18 juli 2008 ondertekende minister Vandenbroucke namens de Vlaamse regering een beheersovereenkomst met een consortium bestaande uit de Hogeschool West-Vlaanderen, de Universiteit Gent en de Vrije Universiteit Brussel. Op 1 mei 2010 werd in het kader van de verbredingsmiddelen een overeenkomst getekend met de Associatie Universiteit en Hogescholen Antwerpen en de Provinciale Hogeschool Limburg voor een samenwerking vanaf 1 mei 2010 tot 31 augustus De Provinciale Hogeschool Limburg neemt specifieke acties op rond het creëren van een digitale leeromgeving. De medewerker van de AUHA zal als lid van het SIHO-team meewerken aan verschillende acties. Het SIHO draagt bij aan het creëren van gelijke kansen én volwaardige participatie aan het hoger onderwijs voor personen met een functiebeperking. Het onderneemt acties om hindernissen voor volwaardige participatie weg te werken. 7

8 Het SIHO richt zich in zijn werking actief naar alle instellingen voor hoger onderwijs. Het SIHO engageert zich om met iedere instelling voor hoger onderwijs samen op weg te gaan naar de realisatie van meer inclusie in het Vlaamse hoger onderwijs. Het wil daartoe de expertise van iedere instelling voor hoger onderwijs inzetten, op zoek gaan naar nieuwe expertise (binnen- en buitenland), wetenschappelijk onderzoek ondersteunen en al deze expertise beschikbaar stellen voor het volledige Vlaamse hoger onderwijslandschap. Uitgangspunten 1. Vlaamse onderwijs- en gelijke kansenbeleid De werking van het SIHO kadert binnen het Vlaamse onderwijs- en gelijke kansenbeleid. Minister Smet legt in zijn beide beleidsplannen klemtoon op volwaardige participatie van alle kansengroepen waaronder mensen of studenten met een functiebeperking. Het draagvlak voor die volwaardige participatie verhoogt volgens hem door het werken aan beeldvorming, het voorzien van redelijke aanpassingen en het creëren van de juiste ingesteldheid. 2. Internationaal kader, het VN-verdrag Het SIHO baseert zich voor haar werking eveneens op de bepalingen van het VN-verdrag voor Gelijke Rechten voor Personen met een Handicap. Dit verdrag werd door België geratificeerd op 2 juli Het verdrag stipuleert dat de landen geacht worden te voorzien in inclusief onderwijs op alle onderwijsniveaus. Belangrijke aspecten zijn onderwijs als een recht, redelijke aanpassingen, inspanning en initiatief van de school in het zoeken naar mogelijkheden. De Vlaamse overheid organiseert implementatie en monitoring van het VN-verdrag en vroeg het SIHO om de implementatie in hoger onderwijs te ondersteunen. 8

9 3. Inclusie Het SIHO hanteert het inclusieparadigma. Dit paradigma probeert een antwoord te bieden op de grotere diversiteit waar instellingen hoger onderwijs mee geconfronteerd worden, en meer specifiek op de groeiende instroom van studenten met functiebeperkingen. Om dit inclusieparadigma vorm te geven binnen het Vlaamse Hoger Onderwijs wordt teruggevallen op theoretische fundamenten zoals vertaald voor de onderwijspraktijk door o.a. de Unesco en als volgt omschreven: Inclusive education is based on the right of all learners to a quality education that meets basic learning needs and enriches lives. Focusing particularly on vulnerable and marginalized groups, it seeks to develop the full potential of every individual. The ultimate goal of inclusive quality education is to end all forms of discrimination and foster social cohesion. 4. Functiebeperking Binnen de Disability Studies school worden sociale interpretaties gebruikt in het kijken naar disability/beperking. Hierbij wordt vooral de complexiteit van handicap-producerende situaties naar voor geschoven. Het kader van sociale interpretaties gebruikt inzichten uit de volgende niet-eindige verzameling van concepten: { het lichaam, een sociaal model analyse, de culturele context, identiteit, disability culture, disability in verschillende culturen, } (Van Hove, 2009) 1. Je kan met verschillende brillen naar het fenomeen disability kijken. Het is belangrijk vanuit meerdere brillen/perspectieven naar mensen/studenten te kijken en de samenhang van de verschillende interpretaties te zien om de complexiteit van het fenomeen disability alle recht aan te doen. Het is eveneens belangrijk om studenten zelf hun identiteit te laten benoemen. 5. Universal Design for Learning De principes van Universal Design for Learning vormen de basis voor het onderwijskundig perspectief op inclusie in hoger onderwijs. Centraal staat dat je de manier van lesgeven toegankelijk kan maken, dat je een flexibele leeromgeving kan creëren. Tijdens het ontwerpen houd je rekening met de mogelijkheden en beperkingen van zoveel mogelijk studenten. 1 Van Hove G. (2009), Disability Studies. Basisteksten uitgediept, Uitgeverij Garant, Antwerpen-Apeldoorn. 9

10 6. Samen en bottom-up De fundamenten van coöperatief onderzoek (Van Hove, 1999) 2 zijn de basis voor het onderzoek met de betrokkenen en de bottom-up aanpak in onze werking. Deze aanpak sluit best aan bij de intermediaire rol die het SIHO heeft. Het is belangrijk voorbeelden van goede praktijk naar voor te schuiven. Continue werking 1. Vragen uit de praktijk 1.1 Vragen via mail of telefoon Via vragen uit de praktijk krijgen we zicht op wat er leeft, welke noden er zijn en krijgen we de kans om een bijdrage te leveren, op maat van de vraagsteller. Dit resultaat draagt vaak verder dan de vrager in kwestie of heeft zeer concreet gevolg voor meer dan één student. Het steunt de mensen die op zoek zijn naar gelijke kansen of het opent mogelijkheden voor mensen die daarbij inspiratie nodig hebben. De vrager krijgt zo snel mogelijk een antwoord. Binnen de paar dagen volgt een eerste reactie. In interactie wordt de vraag verdiept of verbreed. We informeren op het moment zelf en nadien of het antwoord geholpen heeft. Op de website is een samenvatting van enkele van deze vragen te raadplegen, steeds geanonimiseerd en met toestemming van de onderwijsinstelling. Slechts een minderheid van deze antwoorden is publiceerbaar op de website. Het antwoord of de ervaring wordt wel meegenomen in andere acties, die gevoed zijn door situaties in de praktijk. Er zijn 89 vragen gesteld. Dit aantal is vergelijkbaar met de 86 vragen van vorig jaar. Er worden nog ontelbare vragen gesteld op andere momenten. Er worden vaak vragen op informele momenten 2 Van Hove, G. (1999) Coöperatief onderzoek met personen met een verstandelijke beperking. Een illustratie van de emancipatorische orthopedagogiek. Tijdschrift voor orthopedagogiek, kinderpsychiatrie en klinische kinderpsychologie, 24, pp

11 gesteld, bij een bezoek, na een presentatie, enz. Er zijn momenten waarop individuele vragen toch in groep aan bod komen zoals op een ontmoetingsmoment. Moeilijk te tellen dus, al lijkt het feit dat er zeer regelmatig vragen komen, ons belangrijker dan het exacte aantal. Hoeveel contact er per vraag was, is eveneens moeilijk vast te stellen. Er gaat tijd over om het antwoord in de instelling toe te passen. Vaak wordt er later nog aanvullende informatie gevraagd en gegeven. Later wordt door ons nog eens gepeild naar hoe het verder verlopen is. Uit die feedback blijkt er algemene tevredenheid over de antwoorden. Een antwoord biedt vaak meer mogelijkheden of openingen. Het geeft een overzicht, nieuwe informatie. Wanneer er een leemte of drempel bestaat vanuit de structuren, weten mensen dat de leemte gecommuniceerd wordt naar de bevoegde instanties. Hieronder vind je een overzicht van de verschillende onderwerpen waarrond mensen vragen stellen en het aantal vragen per onderwerp. ONDERWERP SIHO Vragen binnen dit onderwerp hebben rechtstreeks te maken met het SIHO, bv. vragen over de werking, vragen naar een interview, vragen naar publicaties van SIHO, vragen naar info over workshops door SIHO, Onderzoek en informatie Vragen in deze categorie hadden betrekking op cijfergegevens over het aantal studenten met een functiebeperking, publicaties, (ervarings)deskundigen rond een bepaalde functiebeperking, goede voorbeelden, beeldmateriaal, inclusie, wetgeving, Redelijke aanpassingen Bij dit onderwerp kregen we vooral vragen naar specifieke onderwijs- en/of examenfaciliteiten voor studenten met een bepaalde functiebeperking. Daarnaast kregen we ook een vraag naar het wettelijk kader rond redelijke aanpassingen en een vraag naar de mogelijkheid om een databank met redelijke aanpassingen aan te leggen. Overgang naar hoger onderwijs Deze vragen kwamen vanuit middelbare scholen of (ouders van) studenten met AANTAL VRAGEN

12 een beperking die de overstap naar hoger onderwijs willen zetten. Een aantal vragen was afkomstig van scholen voor buitengewoon onderwijs. Ondersteuning vanuit de onderwijsinstelling 9 Vragen binnen deze categorie hebben te maken met de algemene ondersteuning die vanuit de onderwijsinstelling geboden wordt. Enkele voorbeelden: vraag om advies over een document van de hoger onderwijs instelling, vraag om advies bij de uitwerking van een visie, beleid of praktijk voor studenten met een functiebeperking, vragen rond theorie en concrete toepassing van UDL, Hulpmiddelen en personele ondersteuning 5 Rond dit thema kwamen vooral knelpunten aan bod rond voorleessoftware, GON-begeleiding, schrijftolk en pedagogische hulp. Leerkrediet 3 Deze vragen hadden vooral te maken met bezorgdheid rond leerkrediet. Keuze van een studierichting 3 Deze vragen kwamen vanuit de bezorgdheid of je met een bepaalde functiebeperking een bepaalde opleiding kan volgen of van studenten die op zoek zijn naar een studierichting. Testing 2 Deze vragen kwamen van (ouders van) studenten die op zoek zijn naar een degelijke testing. TOTAAL 89 Hieronder vind je een overzicht van de vraagstellers en het aantal vragen per vraagsteller. VRAAGSTELLER AANTAL VRAGEN Artesis hogeschool 5 Erasmus hogeschool Brussel 1 Hogeschool Gent 4 Hogeschool West-Vlaanderen 4 Karel de Grote hogeschool 1 Katholieke Hogeschool Brugge Oostende 1 Provinciale Hogeschool Limburg 2 12

13 Plantijn hogeschool 5 Sint-Lukas WENK 1 Universiteit Gent 2 Universiteit Antwerpen 4 Vrije Universiteit Brussel 2 Andere 57 TOTAAL 89 Dit werkjaar kwamen er geen vragen tot bemiddeling. Er waren studenten die ontevreden waren of meerdere drempels ervaren. In deze situaties volstond het veel informatie te geven of samen mogelijke ingangen te zoeken om het gesprek weer te openen. Indien nodig geven we de informatie rond kanalen als het CGKR of de Raad voor Betwistingen inzake Studievoortgangsbeslissingen. Er is contact gezocht met de Cel Gelijke Kansen Vlaanderen om samenwerkingsmogelijkheden te bekijken met de lokale meldpunten antidiscriminatie. 1.2 Vorming Het SIHO gaf dit werkjaar workshops en lezingen op nationale en internationale studiedagen en congressen. In de tabel vind je een overzicht. 08/10/2010: Verder studeren, het kan! Ook met extra ondersteuning op symposium Van Mankement tot Talent. Effectieve interventies bij leerlingen met leerstoornissen, Eureka Onderwijs en Die s-lekti-kus. 12/10/2010: (Transition to) work: the legal framework in Flanders, Belgium op LINKmeeting, Wassenaar: Nederland. 19/10/2010: Hoe kom ik tegemoet aan de diversiteit van mijn studenten? Een wetenschappelijk en wettelijk kader, AUHL. Het SIHO gaf uitleg over de mogelijkheden en ondersteuning die het hoger onderwijs biedt voor studenten met een leerstoornis. Op deze internationale LINK-bijeenkomst gaf het SIHO een voorstelling over het wettelijk kader rond de overgang van (hoger) onderwijs naar werk, en rond werken met een beperking. Het SIHO gaf op de studiedag Functiebeperkingen aan het woord van de AUHL een plenaire lezing voor heel wat 13

14 beleidspersoneel en docenten omtrent het wetenschappelijk kader van UDL en het wettelijk kader omtrent flexibilisering en redelijke aanpassingen. 27/10/2010: les UDL en redelijke aanpassingen aan masterstudenten Orthopedagogiek, UGent. Het SIHO lichtte het kader van UDL en redelijke aanpassingen toe tijdens een les Diversiteit en Inclusie aan 1 e master studenten Orthopedagogiek, Universiteit Gent. 9/11/2010: Hoe maak ik mijn onderwijs Het SIHO gaf een interactieve workshop waarbij toegankelijk voor een groeiende diversiteit aan studenten? op hogeschoolcongres, Karel de Grote Hogeschool. de deelnemers kennis maakten en vertrouwd raakten met de principes en richtlijnen van UDL, met het oog op toegankelijk onderwijs voor diverse lerenden. 22/11/2011: Creating Inclusive Higher Het SIHO gaf (via Skype) een keynote presentatie Education, an example from Flanders, Belgium op de conferentie Enhancing Accessibility of the op dit congres waarin verschillende betrokkenen uit Macedonië en omringende landen samen Higher Education to the Disabled, vorm gaven aan een actie- en beleidsplan rond Skopje/Hogrid: Macedonië. de realisatie van gelijke kansen in hoger onderwijs. 10/12/2010: Op-stap naar werk op het congres Het kan. En dan? Studeren en afstuderen met een functiebeperking in het hoger onderwijs, Hogeschool Gent. In deze interactieve workshop namen het SIHO en De Werkbank de deelnemers mee doorheen de brochure Op-Stap naar werk. Hierbij werd gefocust op tips voor de onderwijsinstellingen. Centraal stond de vraag hoe zij studenten kunnen ondersteunen naar de job van hun leven. De workshop werd op deze conferentie twee maal ingericht. 13/12/2010: Inclusieve educatie VUB. Het SIHO lichtte het kader van UDL en redelijke aanpassingen toe tijdens een les Inclusieve educatie aan studenten Sociaal Werk van de VUB. 27/01/2011: Postersessie op studiedag Inclusive education in the light of the UN Treaty: what Doorheen de studiedag verzorgde het SIHO een postersessie. Hierbij werd de werking van het 14

15 consequences for Flanders and Europe?, Vleva, VVKBuO en het GO!. 08/02, 15/02, 22/02, 01/03, 15/03/2011: Inclusie: een attitude en een recht Provinciale ontmoetingsdagen VUB. 16/02/2011: Support Center for Inclusive Higher Education ExchangeAbility, Erasmus hogeschool Brussel. 22/03/2011: Verder studeren in het hoger onderwijs, het kan! Ook met extra ondersteuning, KTA Tervuren /05/2011: Studying with a Disability in Higher Education: Portraits, 11 th Annual Conference on Disability Studies in Education: Rethinking Accessibility for the Next Decade of DSE, VS /05/2011: Studying with a Disability in Higher Education: Portraits, 7 th International Conference on Qualitative Inquiry, VS. Steunpunt voorgesteld. Daarnaast werd de gids Verder studeren, het kan! Ook met extra ondersteuning gepromoot. Tijdens de provinciale ontmoetingsdagen van de Vrije Universiteit Brussel stelde het SIHO haar werking en UDL voor. Het SIHO stelde haar werking voor en werk rond insider perspectieven van studenten met een beperking. Het SIHO gaf aan leerkrachten, leerlingenbegeleiders en leerlingen secundair onderwijs informatie over de mogelijkheden en ondersteuning die het hoger onderwijs biedt voor studenten met een beperking. Het SIHO presenteerde het onderzoeksmateriaal rond het insider perspectief van studenten vanuit de portretten die gemaakt werden. Bevindingen werden voorgelegd en afgetoetst aan een internationaal publiek, actuele vragen werden voorgelegd. Daarnaast leverde het SIHO een bijdrage aan de discussiegroep Access and Higher Education. Het SIHO presenteerde het onderzoeksmateriaal rond het insider perspectief van studenten vanuit de portretten die gemaakt werden. Bevindingen en onderzoeksmethodologie werden voorgelegd en afgetoetst bij een internationaal publiek van kwalitatief onderzoekers. 3 Er kwamen meerdere vragen uit middelbare scholen. We besloten in overleg met de stuurgroep om in te gaan op deze vragen als ze de overgang naar hoger onderwijs konden bevorderen. We gingen niet in op vragen tot vorming rond UDL vanuit middelbare scholen. We probeerden dit op te vangen door informatie te geven. 15

16 1.3 Ondersteuning Het SIHO kreeg vragen uit de instellingen hoger onderwijs om vragen of projecten rond verschillende thema s te ondersteunen. We geven hierbij een overzicht van de ondersteuning die op maat geboden is. Andere ondersteuning komt nog aan bod bij de specifieke acties. Instroombeleid lerarenopleidingen Expertisenetwerk Lerarenopleidingen Antwerpen (ELAnt), Universiteit Antwerpen, Artesis Hogeschool, Karel de Grote-Hogeschool, Plantijnhogeschool, CVO Horito, CVO Israëlitische scholen, CVO Provincie Antwerpen en SCVO Pestalozzi. ELAnt bracht op 3 maart 2011 beleidsmakers van de verschillende lerarenopleidingen en ervaringsdeskundigen samen. Het netwerk stelde het SIHO de vraag om dit overleg mee voor te bereiden (door informatie-uitwisseling), mee te participeren en mee na te denken, o.a. over flexibele instroomtrajecten voor studenten met een beperking. Ondersteuning diversiteitproject Afstuderen als universiteitsalumnus met een functiebeperking, met speciale aandacht voor afstuderen aan de faculteit Geneeskunde en Gezondheidswetenschappen van de Universiteit Gent. Het SIHO ondersteunt dit project en kreeg hiervoor extra financieringsmiddelen van de UGent (10 procent personeelsbudget). PAVO Opleiding handicap Universiteit Antwerpen denkt eraan om een Permanente Vorming in te richten rond disability, vooral gericht naar werknemers in de sector van de gezondheidszorg. Het SIHO participeerde op vraag van de UA in deze denktank die plaats vond op 21 april Studeren met een functiebeperking in de kijker De Plantijn Hogeschool organiseerde op 3 mei 2011 een sensibiliseringsactie voor studenten en medewerkers van de hogeschool. Het SIHO werd gevraagd om te participeren aan een panelgesprek waarbij volgende onderwerpen aan bod kwamen: keuze van de opleiding en onderwijsinstelling struikelblokken en ondersteuning tijdens de opleiding overgang van hoger onderwijs naar de arbeidsmarkt Begeleidingscommissie bijzondere faciliteiten Universiteit Antwerpen. Op 9 mei 2011 kwam de begeleidingscommissie bij elkaar. Op vraag van de UA was het SIHO op deze vergadering aanwezig. Op dit overleg kwam het rapport voor het Aanmoedigingsfonds, de nieuwe procedure voor redelijke aanpassingen, het aantal aanvragen en de gevraagde attesten aan bod. 16

17 Studeren met een functiebeperking Universiteit Antwerpen. Het SIHO werd uitgenodigd voor een UA-overleg op 9 mei Tijdens deze bijeenkomst werd bekeken welke acties en projecten de UA wil ondernemen rond studeren met een beperking en de mogelijke financieringsbronnen hiervoor. Design For Every-ONE (D4E1) Howest. Binnen dit project wordt diversiteit en inclusie een uitgangspunt voor elke student industrieel ontwerp. Het SIHO participeerde enkele keren in de tussentijdse jury voor de studenten die hun ontwerp voorstelden. Op 14 juli 2011 woonde het SIHO de finale jury bij. Diversiteit en inclusie. Actie in interactie PWO-project Howest. Het SIHO ondersteunt een PWO-project waarbij het insider perspectief van personeelsleden met betrekking tot diversiteit en inclusie bevraagd en ingezet wordt om het beleid en praktijk van de hogeschool vorm te geven. Rondpunt vzw - Op 27 juni 2011 vond een overleg plaats met Joke Schepers en Gerlinde Westland van de vzw Rondpunt. Deze vzw wil bijdragen aan een goede opvang van iedereen die rechtstreeks of onrechtstreeks betrokken is bij een verkeersongeval. Zij wilden nagaan op welke manier zij studenten hoger onderwijs nog meer kunnen ondersteunen in hun zoektocht naar het vervolledigen van hun schoolloopbaan of hoe zij hoger onderwijs kunnen starten. 2. Ontmoeting Het SIHO organiseert elk jaar 2 ontmoetingsmomenten en een studiedag. Dit jaar werden het 3 ontmoetingsmomenten en een congres. Deze ontmoetingen worden hier toegelicht. Er werden nog andere ontmoetingen georganiseerd in het kader van specifieke acties zoals bv. disability awareness, UDL of in het kader van een vorming op maat. Deze zijn terug te vinden in andere onderdelen van dit jaarverslag. 17

18 2.1 Ontmoetingsmoment Universal Design for Learning: pas jij het al toe? 16 november 2010 Inhoud Het ontmoetingsmoment stond in het teken van universeel en Inclusief lesgeven en leren. Wat zijn de mogelijkheden hiervan en hoe kunnen we het toepassen? Na een inleiding door het SIHO, volgde een internationale lezing door Ann Heelan en Mary Quirke (AHEAD, Ierland). AHEAD ontwikkelde een Charter for Inclusive Teaching en Learning. Met dit charter wil AHEAD hoger onderwijs instellingen stimuleren om optimale leeromgevingen te creëren voor alle studenten. Ann Heelan vertelde over hoe het Charter aanmoedigt om te zoeken naar creatieve oplossingen, binnen vier grote thema s: Quality Assurance, Teaching, Learning, Assessment and Examinations. Daarna volgde een interactieve workshop rond UDL, gebracht door het SIHO. Eerst werd het theoretische kader van UDL toegelicht, daarna werd samen nagedacht over goede voorbeelden van UDL, aan de hand van een casus. Als afsluiter stelden we een online congres rond UDL voor. Dit online congres werd georganiseerd door Susan Gabel van de National Luis University in Chicago en liep op het moment van het ontmoetingsmoment nog twee dagen. Deelnemers aan ons ontmoetingsmoment werden aangemoedigd te participeren en presentaties te downloaden. Deelnemers De aanspreekpunten van alle instellingen hoger onderwijs kregen een uitnodiging voor het ontmoetingsmoment van 16 november Zij werden uitgenodigd om geïnteresseerde collega s in het thema Universal Design for Learning uit de eigen onderwijsinstellingen mee te brengen. 20 deelnemers waren ingeschreven voor dit ontmoetingsmoment vanuit 10 verschillende onderwijsinstellingen. 18

19 2.2 Ontmoetingsmoment VN-verdrag en hoger onderwijs 5 mei Inhoud Het SIHO organiseerde dit ontmoetingsmoment over de implicaties van het VN-verdrag voor Gelijke Rechten voor Personen met een Handicap op het hoger onderwijs en de toepassing op instellingsniveau. De lezingen maakten duidelijk dat alle actoren hierin een verantwoordelijkheid hebben en hun steentje kunnen bijdragen. Prof. dr. Machteld Verbruggen begon als juriste met een voorstelling van de inhoud van het verdrag en de bijhorende implicaties voor het hoger onderwijs. Patrick Willems gaf vanuit het Departement Onderwijs en Vorming enkele bedenkingen vanuit het hoger onderwijsbeleid. Annelore Ottoy getuigde welke impact dit verdrag heeft op de ondersteuning van studenten met een beperking die studeren aan de Universiteit Antwerpen. Tot slot dachten de deelnemers in verschillende workshops na over de mogelijkheden en behoeften die ze ervaren rond thema s die ook terug te vinden zijn in het VN-verdrag. Concreet kwamen volgende inhouden aan bod: inclusie, ook op het niveau hoger onderwijs toegankelijkheid gebouwen, leeromgeving, lessen, en universeel ontwerp competenties personeel onderwijsinstelling redelijke aanpassing en ondersteuning Dit zette onderwijsinstellingen aan tot het nadenken over het eigen Onderwijs- en Examenreglement en het beleid van de eigen onderwijsinstelling. Er is een samenvattend verslag terug te vinden op de website van het SIHO. In dit verslag zijn ook de (verbeter)mogelijkheden en behoeften verwerkt die de onderwijsinstellingen aangeven. Hierop zetten we volgend werkjaar verder in. Het ontmoetingsmoment werd in samenwerking met het CGKR, het Departement Onderwijs en Vorming en Machteld Verbruggen voorbereid. Op basis van dit overleg werden sprekers uitgenodigd en thema s voor de workshop geselecteerd. Voor het samenvattend verslag klik hier. 19

20 Deelnemers De aanspreekpunten van alle instellingen hoger onderwijs kregen een uitnodiging. Ze werden uitgenodigd om collega s, beleidsmensen, juristen, uit de eigen onderwijsinstelling mee te brengen. Daarnaast werden belangrijke actoren, waaronder het CGKR, de VLIR en de VVS, ook uitgenodigd. 2.3 Lancering gids Op-stap naar werk 16 juni Inhoud Het SIHO stelde de gids Op-stap naar werk voor, op een ontbijtmoment in het gezelschap van interessante sprekers. Centraal stond de vraag: hoe kunnen we (oud-)studenten ondersteunen op weg naar en tijdens hun job? Duidelijk werd dat er vooral veel wel mogelijk is. Na de inleiding door het SIHO kwam Jos Wouters, stafmedewerker van het Gebruikersoverleg Handicap, Chronische Ziekte en Arbeid, aan bod met de presentatie Van de berg en de muis. Jos legde uit hoe een betere transitie van het (hoger) onderwijs naar de arbeidsmarkt kan worden georganiseerd. Marie-Paule Provost stelde als hoofd sociale dienstverlening en gelijke kansen de acties voor die de VRT onderneemt als werkgever met oog voor diversiteit. Tom Cobbaert, industrieel ingenieur en zaakvoerder van de firma Ecoheating, en Nicole Van Waes, huisarts in het wijkgezondheidscentrum De Sleep, twee succesvolle werknemers, deelden hun verhaal en gaven tips aan onderwijsinstellingen, werkgevers en werkzoekenden. Mary Quirke, assistant director van AHEAD, sloot de voormiddag af met de presentatie Accessing All Employment. Hierbij gaf ze uitleg over wat AHEAD doet rond de overgang van hoger onderwijs naar werk voor studenten met een beperking. Voor het samenvattend verslag klik hier. Deelnemers 20

21 De lancering stond open voor alle geïnteresseerden. Via verschillende kanalen werden de aanspreekpunten van alle instellingen hoger onderwijs, andere personeelsleden en het werkveld uitgenodigd. Er namen 26 personen deel. Zes onderwijsinstellingen waren aanwezig, met in totaal acht personen. Daarnaast waren er internationale partners, werkgevers, werknemers, ondersteunende diensten, ouders, een student, en vertegenwoordiger van GRIP vzw, de VLOR, de dienst Emancipatiezaken van de Vlaamse Overheid en het VVKHO aanwezig. 2.4 Congres The only disability in higher education is the reluctance to change. How do YOU make change happen? 5-6 juli Inhoud Het SIHO organiseerde dit jaar een tweedaags internationaal congres in samenwerking met het Europese LINK netwerk (Learning Inclusively Network + Know-how). Het congres vond plaats aan de Universiteit Antwerpen. De centrale thema s waren: studeren met een beperking, beleid en praktijk van hoger onderwijs en het doorvoeren van verandering. Het congres werd ingeleid door het SIHO en LINK. Verder werden de volgende keynotes gegeven: The contribution of the Social Dimension of Higher Education to make change happen Ms. Lene Oftedal, Policy Officer, European Commission. Inclusion of Students with Disabilities in Tertiary Education in Some OECD Countries Prof. Serge Ebersold, National Higher Institute for Training and Research on Special Needs Education (INSHEA, France) and OECD. The Swedish Digital Archive Students instant access to course literature in alternative formats Pia Hasselrot (TPB The Swedish Library of Talking Books and Braille). Services for Students with disability at the University of Antwerp Trying to respond to exploding needs Prof. Jo Lebeer, Danny Boeykens, Annelore Ottoy, Sara Backx, Ruth De Pau, Nathalie Roels, Isabelle Vloeberghs, Anita Viaene. Daarnaast konden deelnemers uit de verschillende landen presentaties indienen binnen volgende thema s: 21

22 Influencing policy making Promoting student involvement and empowerment Embedding best practices in inclusive teaching and learning Improving the transition to higher education Improving the transition to work Access to the professions Increasing participating in mobility and exchange programmes In totaal vonden 42 workshop sessies plaats over de 2 dagen. Het SIHO zelf stelde op dit congres de resultaten voor van het onderzoek naar het perspectief van docenten en het onderzoek naar het perspectief van studenten (zie verder). Naast een aantal posterpresentaties over de gidsen, de portretten en het geplande onderzoek rond studentenmobiliteit, presenteerde het SIHO samen met Jolien Soetaert de resultaten van het kwalitatief onderzoek Verder studeren is, een kwalitatief onderzoek over de ervaringen van studenten met een beperking in hoger onderwijs. Tijdens de sessie Higher education in Flanders: Students with disabilities share their ideas and thoughts werden resultaten en discussie gepresenteerd. Deelnemers waren enthousiast om via onderzoek zoveel inhoudelijke nieuwe dingen over studenten perspectief te krijgen. Een tweede presentatie samen met Sophie Jackmaert getiteld, Inclusive higher education: the perspective of professors. A qualitative survey, behandelde de resultaten van een kwalitatief onderzoek naar de insider perspectieven van docenten. Hierbij kwam o.a. de ervaringen van docenten met studenten met een beperking in het hoger onderwijs en de invloed hiervan op hun competenties aan bod. Voor alle PowerPoint presentaties klik hier. Voor de congrespublicatie klik hier. Deelnemers In totaal namen 174 mensen deel aan dit congres. Deelnemers waren afkomstig uit 22 Europese en niet-europese landen, waaronder: Oostenrijk, België, Canada, Finland, Frankrijk, Duitsland, Ierland, Israël, Lithouwen, Nederland, Noorwegen, Polen, Slovenië, Zweden, Zwitserland, Turkije, Oeganda, het Verenigd Koninkrijk, de Verenigde Staten 22

23 Feedback Evaluatie van het LINK-congres gebeurde aan de hand van een online tool (Questback). Hieronder een overzicht van de antwoorden die we kregen op een aantal vragen. 1 = very satisfied, 2 = satisfied, 3 = dissatisfied, 4 = very dissatisfied 1 = very satisfied, 2 = satisfied, 3 = dissatisfied, 4 = very dissatisfied 23

24 1 = very satisfied, 2 = satisfied, 3 = dissatisfied, 4 = very dissatisfied 1 = strongly agree, 2 = agree, 3 = disagree, 4 = strongly disagree 1 = strongly agree, 2 = agree, 3 = disagree, 4 = strongly disagree 24

25 1 = yes, 2 = no, 3 = partly 3. Materiaal 3.1 Gids Verder studeren, het kan! Ook met extra ondersteuning In het werkjaar maakte het SIHO de gids Verder studeren, het kan! Ook met extra ondersteuning. Deze gids is bedoeld om personen die behoefte hebben aan extra ondersteuning bij hun studies in het hoger onderwijs te informeren en de weg te wijzen. De gids richt zich enerzijds tot studenten die al studeren in het hoger onderwijs. Anderzijds is de gids ook bedoeld voor de studenten secundair onderwijs die hun keuzes nog moeten maken. De gids Verder studeren, het kan! Ook met extra ondersteuning, werd ook dit werkjaar verder verspreid in Vlaanderen: De gids is online terug te vinden op in pdf en Word. In alle presentaties die het SIHO doet wordt verwezen naar de gids. De gids werd bekend gemaakt in een aantal digitale nieuwsbrieven van Klasse: 2 x in Lerarendirect: 2 x in Schooldirect: In de bijlage voor leraren bij Maks!97: Op de SID-IN s werden posters gehangen die verwijzen naar de gids. Op het LINK-congres werd een poster gehangen die verwijst naar de gids en er waren een aantal inkijkexemplaren aanwezig. 25

26 Geregeld wordt de papieren versie van de gids via mail aangevraagd. Dit jaar verstuurden we 98 gidsen naar 13 verschillende personen. 3.2 Gids Op-stap naar werk Het SIHO ontwikkelde in samenwerking met De Werkbank de gids Op-stap naar werk. Centraal staat de vraag: Hoe kunnen we studenten ondersteunen op weg naar en tijdens hun job? De gids bevat informatie en tips, o.a. voor onderwijsinstellingen en alumni. Het is interessant voor alle studenten maar heeft ook aandacht voor een aantal zaken die specifiek zijn voor mensen met een beperking. Vorig werkjaar werd de gids inhoudelijk afgewerkt. Vanaf dit werkjaar is de gids beschikbaar in papieren versie (te bestellen) en online beschikbaar in pdf en Word op de website van het SIHO. Sinds het lanceringsmoment op 16 juni 2011 werden al 175 gidsen besteld door 23 organisaties (waaronder hoger onderwijs instellingen). De gids werd gepromoot op het congres van Hogent (10 december 2011), het lanceringsmoment van de gids (16 juni 2011), via de nieuwsbrief, via , op het LINK-congres (5-6 juli 2011) en via het persbericht Op-stap naar werk toont ontelbare mogelijkheden (op het platform DRK en verstuurd naar enkele perscontacten). Daarnaast vind je (een verwijzing naar) de gids ook o.a. terug op de website van de HUBrussel, Universiteit Antwerpen, Vlaams Verbond van Katholieke Hogescholen, Handicap+Studie, Grip vzw, De Werkbank, VDAB en diverse facebookpagina s, zoals die van het Gebruikersoverleg Handicap, Chronische Ziekte en Arbeid. 3.3 Gids Succesvol studeren. Tips voor beleid en praktijk in hoger onderwijs Vanuit heel wat internationale bronnen, gesprekken met het werkveld en ervaringen uit het SIHO, werd de gids Succesvol studeren: tips voor beleid en praktijk in hoger onderwijs de voorbije twee werkjaren opgebouwd. Dit werkjaar werd de gebundelde informatie verwerkt tot een gids die toegankelijk en aantrekkelijk is voor beleidsmedewerkers en onderwijzend personeel. In de gids 26

27 werd de informatie uit andere documenten van het SIHO opgenomen en gestructureerd in drie grote onderdelen: Overgang van secundair naar hoger onderwijs Beleid van de instelling Opleiding Overgang van hoger onderwijs naar werk De gids is beschikbaar op de website van het SIHO in pdf en Word. We plannen de gids niet alleen online te verspreiden maar ook voor te stellen op een ontmoeting. Bij het begin van het vierde werkjaar, op 22 september 2011, wordt de gids voorgesteld aan aanspreekpunten en andere geïnteresseerden. We kiezen voor dit moment, omdat het de start vormt van een nieuw academiejaar, waarin de gids als inspiratiebron kan dienen voor beleid en praktijk. De gids bevat heel actuele thema s die fundamenteel zijn voor inclusief hoger onderwijs en de werking van het SIHO. Hij zal dan ook regelmatig herbekeken en aangevuld worden. De meest recente versie zal steeds te downloaden zijn op onze website. 3.4 Website Heel wat communicatie vindt plaats bij verschillende acties of gelegenheden. Het is echter belangrijk dat het materiaal van het SIHO ook een drager heeft. De website dient als communicatiemiddel met betrokkenen bij het hoger onderwijs en als drager van de informatie verkregen uit activiteiten. Dit werkjaar werd nagedacht om de inhoud van de website op een andere manier in te delen. Er is nood aan een nieuwe structuur om de veelheid aan materiaal te ordenen. De nieuwe website zal in de loop van het werkjaar gelanceerd worden. We geven enkele cijfers m.b.t. de website aan de hand van google analytics (gegevens voor de periode 1/09/ /08/2011). De cijfers tussen haakjes zijn de gegevens van vorig jaar. Uit de cijfers blijkt dat de website van het SIHO een toenemend succes kent. Daarom besloten we om naar volgend werkjaar verder in te zetten op de website als kanaal om informatie te verspreiden (eerder dan een flyer). Aantal bezoeken: (9142) 75,78% (71,43%) waren nieuwe bezoekers 27

28 24,22% (28,57%) waren terugkerende bezoekers Top-5 meest bezochte pagina s: 1. Homepage 2. Aanspreekpunten 3. Ad hoc vragen 4. Nieuwe studiedagen 5. Contactgegevens Top-10 van instellingen hoger onderwijs van waaruit de website het meest bekeken werd: 1. Katholieke Universiteit Leuven 2. Hogeschool Gent 3. Hogeschool West-Vlaanderen 4. Karel De Grote hogeschool 5. Lessius Hogeschool 6. Vrije Universiteit Brussel 7. Universiteit Antwerpen 8. Xios hogeschool 9. Provinciale hogeschool Limburg 10. Artevelde hogeschool In dit werkjaar zien we een ruim aantal bezoekers (gemiddeld ongeveer 34,42 per dag), verspreid over heel Vlaanderen. 3.5 Nieuwsbrieven Het SIHO verspreidde het voorbije werkjaar 9 nieuwsbrieven: in september, oktober, november, december, januari, februari, maart, mei en juni. Alle nieuwsbrieven werden gearchiveerd op de website van het SIHO. Daarnaast werden korte nieuwsberichten verspreid via de website. Op 31 augustus 2011 zijn 382 personen (232 vorig jaar) ingeschreven op de digitale nieuwsbrief van het SIHO. De nieuwsbrieven bestaan uit een aantal terugkerende thema s: Het SIHO : met nieuws over het SIHO en de activiteiten Iedereen leert : met telkens een concreet voorbeeld van inclusie in het hoger onderwijs 28

29 Internationaal : met internationale trends, bewegingen, activiteiten In beeld : een rubriek waarin beeldmateriaal verspreid wordt Op de voorgrond : een wetenschappelijke bron (artikel, boek, onderzoek ) wordt voorzien van een beknopte samenvatting op de voorgrond geplaatst Aankondigingen Deze terugkerende thema s worden eventueel aangevuld met andere actuele onderwerpen. Van de 9 nieuwsbrieven waren er 2 themanieuwsbrieven: Mei 2011: Themanieuwsbrief VN-verdrag en hoger onderwijs Juni 2011: Themanieuwsbrief Digitale handboeken en cursussen 4. Ontwikkelingen opvolgen 4.1 Studiedagen en vorming Het is belangrijk om op de hoogte te zijn van recente ontwikkelingen die invloed hebben op inclusief hoger onderwijs, zowel nationaal als internationaal. We geven een overzicht van de studiedagen / vormingsmomenten die we bijwoonden. De studiedagen waar we zelf een bijdrage leverden, zijn hier niet opnieuw opgenomen (zie boven). Uiteraard nemen we ook uit deze context input mee. Regel is dat we de verkregen informatie inzetten bij de verschillende acties en contacten in eigen land. 1/10/2010: Auteursrecht in de digitale wereld, Studipolis. 8/10/2010: Van Mankement tot Talent. Effectieve interventies bij leerlingen met leerstoornissen, Eureka Onderwijs en Die s- Lekti-Kus /10/2010: Teacher Education for Diversity thematic seminar, OECD / CERI, Brussel. Deze studienamiddag informeerde o.a. over het auteursrecht en de implicaties voor de digitalisering van boeken, bv. voor studenten met een leesbeperking. Op dit symposium kwamen wetenschappelijke en praktische inzichten en getuigenissen aan bod rond de ondersteuning van mensen met dyslexie, dyscalculie, in het onderwijs. Op dit congres georganiseerd door de OESO en het Vlaamse ministerie van onderwijs werden onderzoeksresultaten van het betreffende 29

30 8/12/2010: Alumni Toptalent met Dirk Van Damme: Bouwen aan het onderwijs van de 21 ste eeuw. De rol van de OESO., UGent. 9-10/12/2010: Het kan. En dan? Studeren en afstuderen met een functiebeperking in het hoger onderwijs, Hogeschool Gent. 14/01/2011: Voorstelling VLIR-Rapport Gelijke Kansen en Diversiteit /01/2011: Inclusive education in the light of the UN Treaty: what consequences for Flanders and Europe?, Vleva, VVKBuO en het GO!. project voorgesteld en behandeld in verschillende workshops. Het bracht onderzoekers, mensen uit praktijk en beleid samen rond de opleiding van leerkrachten voor diversiteit. Volgende thema s kwamen aan bod: - Hoe ziet de visie over het onderwijs van de toekomst er uit? - Welke competenties zullen in de 21ste eeuw belangrijk worden en hoe kan het onderwijs die helpen ontwikkelen? - Waar moeten regeringen, universiteiten, scholen en leerkrachten zich in de toekomst op richten? Het congres vormde de afsluiting van het tweejarige onderzoeksproject AF/Studeren met een functiebeperking in het hoger onderwijs en gaf concrete tools informatie en tips rond toegankelijk onderwijs, stages en tewerkstelling voor studenten met een beperking. Voorzitter Machteld de Metsenaere licht het rapport toe. Na deze uiteenzetting volgde een panelgesprek. Chia Longman (UGent, genderstudies) was moderator. Sarah Scheepers (Gender, KUL), Mary Tupan (Directeur Echo, Expertisecentrum allochtonen in Nederland) en Jo Lebeer (UA) namen deel aan het debat. Bob Vanden Broeck sloot de voormiddag af. Deze studiedag gaf informatie over het VNverdrag, over de acties die de EU zal ondernemen en de impact op het Vlaamse onderwijsbeleid. Er was een uitwisseling van goede voorbeelden wat betreft het realiseren 30

31 van een inclusieve onderwijspraktijk. 27/01/2011: Klassewerk Het GOL(L)Dconcept. Het Gericht Ondersteunen van Leraren in het Leren omgaan met Diversiteit in de klas (GOL(L)D). Tijdens deze studievoormiddag werd dit ondersteuningsconcept voorgesteld. 16/02/2011: ExchangeAbility: studiedag over Studenten met een functiebeperking maken Erasmus uitwisseling met een functiebeperking, amper gebruik van het Erasmus Erasmus hogeschool Brussel. uitwisselingsprogramma. Deze vaststelling ligt aan de basis van ExchangeAbility. Op 15 en 16 februari bezoekt een delegatie uit Nicosia (Cyprus) de Erasmushogeschool. De bezoekers krijgen uitgebreid de kans om hun ervaringen te delen met Belgische studenten. Ze zullen aan de lijve ondervinden hoe mobiliteit verloopt en worden ook ondergedompeld in de wereld van de Erasmusstudenten die in Brussel verblijven. 21/02/2011: Studiedag EU4ALL, Leuven. Tijdens deze dag werden de mogelijkheden van het project EU4ALL toegelicht, waarbij de nadruk ligt op het toegankelijk maken van technologische middelen in hoger onderwijs over de verschillende landen die deelnemen aan het project, heen. 16/03/2011: Digitale Toegankelijkheid (deel De werkgroep Digitale Toegankelijkheid van de Leuvense Participation Week ), presenteerde een aantal concrete stappen die KULeuven. de universiteit ondernam om de studiemogelijkheden van studenten met een beperking te verbeteren, bv. op het vlak van documenttoegankelijkheid, toegankelijkheid van multimedia, 23/03/2011: Startcompetenties Hoger In deze workshop werden ervaringen en goede Onderwijs (deel van de reeks Diversiteit in het voorbeelden uitgewisseld rond diverse hoger onderwijs ), VLOR. competenties bij de start. Hieruit werden een 31

32 aantal beleidsaanbevelingen geformuleerd. 28/04/2011: Gezin met een handicap, Universiteit Antwerpen. 14/06/2011: Inclusive Design, Industrial Design Center: Howest. 18/06/2011: Toegankelijke ondersteunende software, AEGIS, EPR, KUL. Een les rond beperking in de opleiding geneeskunde. Hierdoor werd duidelijk hoe disability essentieel deel kan zijn van het curriculum van een opleiding in de zorgsector. Dit symposium ging over het ontwikkelen, produceren en verspreiden van hulpmiddelen op maat (design for (every)one). AEGIS ondersteunt mensen met een functiebeperking in het gebruik van ICTtoepassingen. Op deze studiedag werden verschillende ICT-toepassingen voorgesteld. De personeelsleden van het SIHO volgden interne vormingen: 25/10/2010: Kwalitatief onderzoek, UGent. Een les rond verschillende manieren van onderzoek en het garanderen van een goede kwaliteit bij kwalitatief onderzoek. 17/01/2011: Innowiz, Industrial Design Center: Howest. Deze vorming gaf meer informatie over technieken die je kan gebruiken in een creatief proces van probleemdefinitie, ideeëngeneratie, ideeënselectie en ideeëncommunicatie. Het SIHO woonde een aantal internationale congressen bij: 11/10/2010: Kwaliteit van beleid, Handicap + Studie, Den Haag, Nederland. Dit jubileumcongres ging over de aandacht van de Nederlandse regering voor gelijke kansen voor studenten met een beperking en de recente wijzigingen die dit met zich meebracht. Centraal stond de vraag hoe Handicap + Studie en de onderwijsinstellingen nu hiermee aan de slag kunnen, om een beter klimaat te realiseren voor deze studenten. 32

33 16/03/2011: The real risk is doing nothing Supporting nursing and midwifery students with a disability in clinical practice, AHEAD, Dublin, Ierland. 23/05/2011: Values into action: making alliances to develop education: Voorstelling volledig herziene Index voor Inclusie door CSIE, Londen. Op dit congres werd ingegaan op hoe hoger onderwijs instellingen studenten met een beperking kunnen ondersteunen in de opleidingen verpleeg- en vroedkunde. Nationale en internationale praktijkvoorbeelden stonden centraal. De herziene index voor inclusie wordt toegelicht door Tony Booth van CSIE. Daarna volgen getuigenissen van landen die aan de slag zijn met de index voor inclusie: Noorwegen, Duitsland en Engeland lichten goede voorbeelden toe. 4.2 DSE-netwerk en LINK Het opvolgen van recente ontwikkeling gebeurt vaak in internationale context of vanuit literatuur. Daarnaast zijn er twee actieve netwerken waaraan het SIHO participeert. Het Disability Studies in Education-netwerk maakt naast hun jaarlijks congres ook uitwisseling mogelijk tussen mensen uit allerlei disciplines die vanuit het DSE-kader hun werk vorm geven. Er is uitwisseling geweest met meerdere mensen. We geven een aantal voorbeelden: Verhouding en dynamiek tussen disability, technologie, in/exclusie, met onder andere het potentieel van universele technologie tegenover assistieve technologie, dr. Alan Foley en dr. Beth Ferri Perspectief van docenten, hoe dit te onderzoeken, hoe dit te beïnvloeden, dr. Susan Gabel, dr. Linda Ware, dr. Emily Nussbaum Insider perspectieven van studenten, hoe dit bv. in portret-vorm in te zetten, dr. Missy Morton, dr. David Connor Internationale uitwisseling voor studenten met een beperking, prof. Rosa Madeira In 2008 werd het structureel netwerk Learning Inclusively Network + Know-how (LINK) goedgekeurd als driejarig Erasmusprogramma. LINK is een internationaal samenwerkingsverband 33

34 tussen koepelorganisaties die in diverse landen studeren met functiebeperkingen faciliteren. Concreet gaat het om de volgende organisaties: Association for Higher Education Access and Disability (AHEAD, Ierland), SKILL (Verenigd Koninkrijk), Stichting Handicap en Studie (Nederland), Drustvo Studentov Invalidov Slovenije (DSIS, Slovenië), Network for National Disability Support (Zweden), Universell (Noorwegen) en het SIHO (Vlaanderen). Alle informatie is terug te vinden op Elke partner organiseert een seminarie voor een ruim publiek dat telkens resulteert in concrete output. Elk seminarie wordt gekoppeld aan een meeting met de LINK partners waar kennis en ervaring uitgewisseld worden. Op 12 oktober 2010 vond een seminarie plaats in Nederland rond de overgang van hoger onderwijs naar werk voor mensen met een beperking. Samen met werkgevers en studenten dachten we na over advies voor studenten, werkgevers, onderwijs en beleid. Het SIHO bracht Vlaamse onderzoeksresultaten die het perspectief van werkgevers toelichten (onderzoek Hogent) en gaf een voorstelling van het huidige wettelijke kader in Vlaanderen rond (overgang naar) werk. Via het SIHO participeerde ook één Vlaamse student aan deze bijeenkomst. Het SIHO organiseerde dit jaar geen seminarie maar een meerdaags congres (zie boven). Verder werkten we mee aan allerlei materiaal dat terug te vinden is op de website. De Study Abroad Without Limits -website werd ondergebracht bij de LINK-website. En het SIHO ontwikkelde een LINKpagina rond studentenmobiliteit, waarbij ook een oproep verspreid werd voor onderzoek voor het volgend werkjaar. Deze pagina groepeert informatie en projecten rond studentenmobiliteit. Door de samenwerking in LINK is er een rechtstreekse uitwisseling met organisaties die een vergelijkbare rol opnemen als het SIHO. Enerzijds geeft deze internationale uitwisseling een bevestiging en herkenning van een aantal ervaringen op weg naar inclusief hoger onderwijs. Anderzijds is het een toetssteen voor Vlaanderen in een Europees of internationaal veld. Enerzijds merken we de nog af te leggen weg, anderzijds zijn er aantal zaken waarvoor we in Vlaanderen goede voorbeelden vinden voor het internationale veld. Internationale samenwerking is belangrijk voor ons en voor alle betrokkenen rond inclusief hoger onderwijs, vandaar de oproep die we naar iedereen verspreidden om aan te sluiten bij het LINK-netwerk. 34

Op-stap naar werk 16 juni 2011

Op-stap naar werk 16 juni 2011 Op-stap naar werk 16 juni 2011 Verwelkoming door Lieven Desmet - Promotor SIHO Als promotor van het Steunpunt Inclusief Hoger Onderwijs heet ik jullie van harte welkom op de lancering van de wegwijzer

Nadere informatie

Betreft: Participeren en studeren in het buitenland. Knelpunten voor studenten met een functiebeperking

Betreft: Participeren en studeren in het buitenland. Knelpunten voor studenten met een functiebeperking Steunpunt Inclusief hoger Onderwijs Sint-Jorisstraat 71 8000 Brugge Betreft: Participeren en studeren in het buitenland. Knelpunten voor studenten met een functiebeperking Het Steunpunt Inclusief Hoger

Nadere informatie

Themanieuwsbrief VN-verdrag en hoger onderwijs

Themanieuwsbrief VN-verdrag en hoger onderwijs Themanieuwsbrief VN-verdrag en hoger onderwijs Op 5 mei 2011 organiseerde het SIHO een ontmoetingsdag rond het VN-verdrag voor gelijke rechten voor personen met een beperking. Het VN-verdrag inspireert.

Nadere informatie

Universal Design for Learning Moet mijn lesmateriaal dan zo anders?

Universal Design for Learning Moet mijn lesmateriaal dan zo anders? Universal Design for Learning Moet mijn lesmateriaal dan zo anders? 10 december 2012 Congres Dé blikopener voor Inclusief Hoger Onderwijs Handicap + Studie Leen Thienpondt Meggie Verstichele Thema: Zo

Nadere informatie

Betreft: De mogelijkheden om het inclusiegehalte binnen instellingen hoger onderwijs aan de hand van indicatoren te meten

Betreft: De mogelijkheden om het inclusiegehalte binnen instellingen hoger onderwijs aan de hand van indicatoren te meten Steunpunt Inclusief hoger Onderwijs Sint-Jorisstraat 71 8000 Brugge Betreft: De mogelijkheden om het inclusiegehalte binnen instellingen hoger onderwijs aan de hand van indicatoren te meten Het Steunpunt

Nadere informatie

Samen inclusief hoger onderwijs realiseren. Beleidsplan

Samen inclusief hoger onderwijs realiseren. Beleidsplan Samen inclusief hoger onderwijs realiseren Beleidsplan 2017-2019 Goedgekeurd door de stuurgroep dd. 20.03.2017 Voorwoord Het Steunpunt Inclusief Hoger Onderwijs (SIHO) zet met zijn beleidsplan samen inclusief

Nadere informatie

Het is dan ook belangrijk dat jongeren bewust kiezen voor STEM-opleidingen.

Het is dan ook belangrijk dat jongeren bewust kiezen voor STEM-opleidingen. VLAAMS PARLEMENT SCHRIFTELIJKE VRAGEN PASCAL SMET VLAAMS MINISTER VAN ONDERWIJS, JEUGD, GELIJKE KANSEN EN BRUSSEL Vraag nr. 219 van 14 januari 2013 van ANN BRUSSEEL Geïntegreerde lerarenopleiding Aandacht

Nadere informatie

Aangepaste studietrajecten

Aangepaste studietrajecten Aangepaste studietrajecten 4. Groeiend aantal studenten met functiebeperkingen Hoe hierop anticiperen? Samenwerkingsverband 'Cursief' Steeds meer studenten met een functiebeperking wagen hun kans in het

Nadere informatie

Vraag nr. 219 van 14 januari 2013 van ANN BRUSSEEL

Vraag nr. 219 van 14 januari 2013 van ANN BRUSSEEL VLAAMS PARLEMENT SCHRIFTELIJKE VRAGEN PASCAL SMET VLAAMS MINISTER VAN ONDERWIJS, JEUGD, GELIJKE KANSEN EN BRUSSEL Vraag nr. 219 van 14 januari 2013 van ANN BRUSSEEL Geïntegreerde lerarenopleiding Aandacht

Nadere informatie

Betreft: Hulpmiddelen voor studenten met behoefte aan extra ondersteuning in het hoger onderwijs.

Betreft: Hulpmiddelen voor studenten met behoefte aan extra ondersteuning in het hoger onderwijs. Steunpunt Inclusief hoger Onderwijs Sint-Jorisstraat 71 8000 Brugge Betreft: Hulpmiddelen voor studenten met behoefte aan extra ondersteuning in het hoger onderwijs. Het Steunpunt Inclusief Hoger Onderwijs

Nadere informatie

INFORMATIEVERSPREIDING EN -UITWISSELING

INFORMATIEVERSPREIDING EN -UITWISSELING NIEUWSBRIEF MULTIPLUS november 2009 Is dit de eerste keer dat u onze nieuwsbrief ontvangt? Neem dan zeker onze vorige nieuwsbrieven eerst even door. Deze zijn terug te vinden op http://www.multiplus.be/nieuwsbrief.php.

Nadere informatie

Succesvol studeren in het hoger onderwijs

Succesvol studeren in het hoger onderwijs Succesvol studeren in het hoger onderwijs Een kritische blik op de gids Succesvol studeren. Tips voor beleid en praktijk in hoger onderwijs Ann Van Lommen Januari 2012 VLAAMS VERBOND VAN KAT HOLIEKE HOGESCHOLEN

Nadere informatie

Verslag over de ronde tafel de meerwaarde van het Aanmoedigingsfonds van 25 maart 2013

Verslag over de ronde tafel de meerwaarde van het Aanmoedigingsfonds van 25 maart 2013 Raad Hoger Onderwijs 11 juni 2013 RHO-RHO-END-003t Verslag over de ronde tafel de meerwaarde van het Aanmoedigingsfonds van 25 maart 2013 Vlaamse Onderwijsraad Kunstlaan 6 bus 6 BE-1210 Brussel T +32 2

Nadere informatie

SERVICE-LEARNING ONDERWIJSPROJECT VOOR SINOLOGIE PILOOTPROJECT VOOR EEN UNIVERSITEITSBREED PROGRAMMA OG SINOLOGIE

SERVICE-LEARNING ONDERWIJSPROJECT VOOR SINOLOGIE PILOOTPROJECT VOOR EEN UNIVERSITEITSBREED PROGRAMMA OG SINOLOGIE SERVICE-LEARNING ONDERWIJSPROJECT VOOR SINOLOGIE PILOOTPROJECT VOOR EEN UNIVERSITEITSBREED PROGRAMMA OG SINOLOGIE SERVICE-LEARNING Wat is service-learning? Nieuw of niet? Goodpractices uit Latijns-Amerika,

Nadere informatie

ANTWOORD. Vraag nr. 483 van 5 april 2012 van GOEDELE VERMEIREN

ANTWOORD. Vraag nr. 483 van 5 april 2012 van GOEDELE VERMEIREN VLAAMS PARLEMENT SCHRIFTELIJKE VRAGEN PASCAL SMET VLAAMS MINISTER VAN ONDERWIJS, JEUGD, GELIJKE KANSEN EN BRUSSEL Vraag nr. 483 van 5 april 2012 van GOEDELE VERMEIREN Hoger onderwijs Werkstudenten Onder

Nadere informatie

Jaarverslag 2011-2012 1

Jaarverslag 2011-2012 1 Jaarverslag 2011-2012 1 2 Het SIHO Promotoren: Frederik D Hulster Hogeschool West-Vlaanderen Prof. dr. Caroline Andries Vrije Universiteit Brussel Prof. dr. Geert Van Hove Universiteit Gent Rita Bleys

Nadere informatie

Studiedag Starten met een Brede School Stappen en aandachtspunten

Studiedag Starten met een Brede School Stappen en aandachtspunten Studiedag Starten met een Brede School Stappen en aandachtspunten 24 oktober 2012 Steunpunt Diversiteit & Leren Universiteit Gent Met de steun van het Departement Onderwijs & Vorming Welkom Starten met

Nadere informatie

Onderwijsonderzoek en onderwijspraktijk: samen apart

Onderwijsonderzoek en onderwijspraktijk: samen apart Onderwijsonderzoek en onderwijspraktijk: samen apart Studiedag Expertisenetwerk School of Education Brugge 21 oktober2010 Johan van Braak Johan.vanBraak@UGent.be Conclusies 1. Er is een kloof tussen onderwijsonderzoek

Nadere informatie

Verbeteren van de slechte schoolresultaten voor wiskunde en wetenschap blijft uitdaging voor Europa

Verbeteren van de slechte schoolresultaten voor wiskunde en wetenschap blijft uitdaging voor Europa EUROPESE COMMISSIE - PERSBERICHT Verbeteren van de slechte schoolresultaten voor wiskunde en wetenschap blijft uitdaging voor Europa Brussel, 16 november 2011 Beleidsmakers moeten scholen beter ondersteunen

Nadere informatie

Nieuwsbrief SIHO november 2009

Nieuwsbrief SIHO november 2009 Nieuwsbrief SIHO november 2009 Het SIHO... - luisterde naar de ervaringen van studenten Hoe verloopt of verliep het studeren in het hoger onderwijs voor (oud)studenten met een functiebeperking? Zien zij

Nadere informatie

Buitengewoon onderwijs - Bijkomende of gespecialiseerde opleidingen voor leerkrachten

Buitengewoon onderwijs - Bijkomende of gespecialiseerde opleidingen voor leerkrachten SCHRIFTELIJKE VRAAG nr. 163 van KATHLEEN HELSEN datum: 21 januari 2016 aan HILDE CREVITS VICEMINISTER-PRESIDENT VAN DE VLAAMSE REGERING, VLAAMS MINISTER VAN ONDERWIJS Buitengewoon onderwijs - Bijkomende

Nadere informatie

HANDICAP, HOGER ONDERWIJS EN WERK

HANDICAP, HOGER ONDERWIJS EN WERK HANDICAP, HOGER ONDERWIJS EN WERK Een weg van hoogopgeleide studenten naar werk Lies Tijtgat Ellen Meerschaert Studiedag, 23 februari 2015 Op het Programma Onderzoek - sollicitatie Getuigenissen Beroepsportretten

Nadere informatie

Externe mandatenlijst (2014-2015)

Externe mandatenlijst (2014-2015) Externe mandatenlijst (2014-2015) In het Vlaamse hoger onderwijslandschap bestaat een cultuur van overleg. Dit overleg komt tot uiting binnen diverse werkgroepen waarin standpunten, adviezen en beleidsaanbevelingen

Nadere informatie

Een Vlaams platform voor digitale innovatie in het hoger onderwijs. Zin of onzin? Debatavond 20 april 2016

Een Vlaams platform voor digitale innovatie in het hoger onderwijs. Zin of onzin? Debatavond 20 april 2016 Een Vlaams platform voor digitale innovatie in het hoger onderwijs. Zin of onzin? Debatavond 20 april 2016 1 Voorgeschiedenis: KVAB-Standpunten http://www.kvab.be/standpunten.aspx Standpunt 33: Denkers

Nadere informatie

Je leergestoord kind krijgt de redelijke aanpassingen niet waar het recht op heeft? Wat kan je doen?

Je leergestoord kind krijgt de redelijke aanpassingen niet waar het recht op heeft? Wat kan je doen? Je leergestoord kind krijgt de redelijke aanpassingen niet waar het recht op heeft? Wat kan je doen? Eureka Die-'s-lekti-kus heeft bezorgd vastgesteld dat meer en meer ouders melden dat hun kind de STICORDI

Nadere informatie

Vlaams Parlement - Vragen en Antwoorden - Nr.2 - November 2008-147-

Vlaams Parlement - Vragen en Antwoorden - Nr.2 - November 2008-147- Vlaams Parlement Vragen en Antwoorden Nr.2 November 2008 47 VLAAMS PARLEMENT SCHRIFTELIJKE VRAGEN FRANK VANDENBROUCKE VICEMINISTERPRESIDENT VAN DE VLAAMSE REGERING, VLAAMS MINISTER VAN WERK, ONDERWIJS

Nadere informatie

VIRTUELE MOBILITEIT: EEN ALTERNATIEF VOOR OF EEN AANVULLING OP FYSIEKE MOBILITEIT?

VIRTUELE MOBILITEIT: EEN ALTERNATIEF VOOR OF EEN AANVULLING OP FYSIEKE MOBILITEIT? VIRTUELE MOBILITEIT: EEN ALTERNATIEF VOOR OF EEN AANVULLING OP FYSIEKE MOBILITEIT? Ilse Op de Beeck Leuvens Instituut voor Media en Leren KU Leuven 30 juni 2014 14 e Frans-Nederlandse Ontmoetingsdagen

Nadere informatie

Van gunsten naar rechten voor leerlingen met beperkingen. Het VN-Verdrag over de rechten van personen met een handicap en onderwijs

Van gunsten naar rechten voor leerlingen met beperkingen. Het VN-Verdrag over de rechten van personen met een handicap en onderwijs Van gunsten naar rechten voor leerlingen met beperkingen Het VN-Verdrag over de rechten van personen met een handicap en onderwijs Feiten New York 13 december 2006 Verdrag + Optioneel Protocol (rechtsbescherming)

Nadere informatie

Co-teaching voor Inclusie in de lagere school. Elke Van Nieuwenhuyze en Liesbet Decroos BALO Odisee-Waas

Co-teaching voor Inclusie in de lagere school. Elke Van Nieuwenhuyze en Liesbet Decroos BALO Odisee-Waas Co-teaching voor Inclusie in de lagere school Elke Van Nieuwenhuyze en Liesbet Decroos BALO Odisee-Waas Co-teaching voor Inclusie in de lagere school een praktijkvoorbeeld binnen de zichtlijn: leraren,

Nadere informatie

St.A.M. Vlaanderen. Workshops St.A.M.-Congres dinsdag 29 april 2008. Inhoud

St.A.M. Vlaanderen. Workshops St.A.M.-Congres dinsdag 29 april 2008. Inhoud St.A.M. Vlaanderen Studiegroep Authentieke Middenscholen Workshops St.A.M.-Congres dinsdag 29 april 2008 werkgroep 1 ontwikkelingspsychologie Annelies Somers Centrum voor Schoolpsychologie Katholieke Universiteit

Nadere informatie

Reflectie. Dr. Mark Frederiks Coördinator internationalisering NVAO. EP-Nuffic Studenten internationaliseren in eigen land 5 februari 2015, Utrecht

Reflectie. Dr. Mark Frederiks Coördinator internationalisering NVAO. EP-Nuffic Studenten internationaliseren in eigen land 5 februari 2015, Utrecht Reflectie Dr. Mark Frederiks Coördinator internationalisering NVAO EP-Nuffic Studenten internationaliseren in eigen land 5 februari 2015, Utrecht Inleiding IaH studies zijn belangrijke bijdrage aan discussie

Nadere informatie

VLAAMS PARLEMENT HANDELINGEN COMMISSIEVERGADERING COMMISSIE VOOR ONDERWIJS, VORMING EN WETENSCHAPSBELEID

VLAAMS PARLEMENT HANDELINGEN COMMISSIEVERGADERING COMMISSIE VOOR ONDERWIJS, VORMING EN WETENSCHAPSBELEID C158 OND20 VLAAMS PARLEMENT Zitting 2000-2001 19 april 2001 HANDELINGEN COMMISSIEVERGADERING COMMISSIE VOOR ONDERWIJS, VORMING EN WETENSCHAPSBELEID Vraag om uitleg van de heer Dirk De Cock tot mevrouw

Nadere informatie

Positive Education Psychology

Positive Education Psychology Positive Education Psychology (2013 onderwijsvlaanderen.be) In landen met een sterke sociale segregatie in het onderwijs heeft de sociale achtergrond van de leerlingen een grotere invloed op het kennisniveau

Nadere informatie

Ambassadeursproject 27 mei 2011

Ambassadeursproject 27 mei 2011 Ambassadeursproject 27 mei 2011 Een ambassadeurwerking? Wat is ambassadeurswerking? Verschillende initiatieven in Vlaanderen: - Ambassadeurswerkingen studieloopbaan - Ambassadeurswerkingen rond specifieke

Nadere informatie

Vraag nr. 139 van 5 december 2012 van GERDA VAN STEENBERGE

Vraag nr. 139 van 5 december 2012 van GERDA VAN STEENBERGE VLAAMS PARLEMET SCHRIFTELIKE VRAGE PASCAL SMET VLAAMS MIISTER VA ODERWIS, EUGD, GELIKE KASE E BRUSSEL Vraag nr. 139 van 5 december 2012 van GERDA VA STEEBERGE Begroting Onderwijs Lerarenopleidingen In

Nadere informatie

Expertisecentrum E-QUAL. Inhuldiging E-QUAL leerstoelen

Expertisecentrum E-QUAL. Inhuldiging E-QUAL leerstoelen Expertisecentrum E-QUAL Inhuldiging E-QUAL leerstoelen 20 november 2014 Expertisecentrum E-QUAL URL: fmw.hogent.be/e-qual Coördinator: dr. Jessica De Maeyer Opgericht in de loop van het AJ 2011-2012 Is

Nadere informatie

Vormingsavond inclusief onderwijs

Vormingsavond inclusief onderwijs Vormingsavond inclusief onderwijs Op dinsdagavond 5 december was het dan eindelijk zo ver: de langverwachte vormingsavond over inclusief onderwijs kon uiteindelijk toch nog plaatsvinden. En tot onze grote

Nadere informatie

Ryckevelde vzw. Internationalisering van A tot Z voor het secundair onderwijs. Programma. Mogelijkheden. Beweging voor Europees burgerschap

Ryckevelde vzw. Internationalisering van A tot Z voor het secundair onderwijs. Programma. Mogelijkheden. Beweging voor Europees burgerschap Internationalisering van A tot Z voor het secundair onderwijs Ryckevelde vzw Beweging voor Europees burgerschap Gent, 25 april 2012 Ryckevelde vzw, beweging voor Europees burgerschap Ryckevelde vzw, beweging

Nadere informatie

EU-samenwerkingsprogramma etwinning - Deelname Vlaamse leerkrachten

EU-samenwerkingsprogramma etwinning - Deelname Vlaamse leerkrachten SCHRIFTELIJKE VRAAG nr. 592 van VERA CELIS datum: 29 juni 2017 aan HILDE CREVITS VICEMINISTER-PRESIDENT VAN DE VLAAMSE REGERING, VLAAMS MINISTER VAN ONDERWIJS EU-samenwerkingsprogramma etwinning - Deelname

Nadere informatie

www.lne.be/ecocampus Kan u deze nieuwsbrief niet lezen? Bekijk de online versie nr. 15 - april 2015 Nieuw op de Inspiratiemuur Netwerken voor duurzaam hoger onderwijs zetten eerste stap naar een internationale

Nadere informatie

Klik om de stijl te bewerken WELKOM

Klik om de stijl te bewerken WELKOM Klik om de stijl te bewerken WELKOM Klik om de stijl bewerken Eline Thijssen Consultant handicap Eline.thijssen@handicap-studie.nl 06-23580724 www.handicap-studie.nl Over Klik om handicap de stijl te bewerken

Nadere informatie

Overzicht activiteiten werkjaar 2012 2013

Overzicht activiteiten werkjaar 2012 2013 Overzicht activiteiten werkjaar 2012 2013 Het SIHO organiseerde in werkjaar 5 verschillende ontmoetingsmomenten, studiedagen, workshops en een congres. Deze ontmoetingen worden in dit document toegelicht.

Nadere informatie

Opleidingen tot vertrouwenspersoon in het onderwijs - Stand van zaken

Opleidingen tot vertrouwenspersoon in het onderwijs - Stand van zaken SCHRIFTELIJKE VRAAG nr. 500 van VERA CELIS datum: 23 mei 2017 aan HILDE CREVITS VICEMINISTER-PRESIDENT VAN DE VLAAMSE REGERING, VLAAMS MINISTER VAN ONDERWIJS Opleidingen tot vertrouwenspersoon in het onderwijs

Nadere informatie

Van de berg en de. muis. Gebruikersoverleg Handicap, Chronische Ziekte en Arbeid

Van de berg en de. muis. Gebruikersoverleg Handicap, Chronische Ziekte en Arbeid Van de berg en de muis Over de berg en de muis * Enkele vragen om te starten * Wie ben ik? * Feiten en cijfers * (centrale) uitgangspunten * Denken over handicap * Wetgeving en discriminatie * De manier

Nadere informatie

Universal Design (UD) lesmateriaal

Universal Design (UD) lesmateriaal Universal Design (UD) lesmateriaal 1. Wat is Universal Design lesmateriaal?... 1 2. Lesmateriaal: algemene tips... 1 3. Richtlijn 1: Representatie... 2 4. Richtlijn 2: Actie en Expressie... 6 5. Richtlijn

Nadere informatie

De brug over naar Gelijke Onderwijskansen

De brug over naar Gelijke Onderwijskansen De brug over naar Gelijke Onderwijskansen Procesbeschrijving van een intern zoekproces, een mooie samenwerking en uitwisseling van uitkomsten Studiedag novelle Oriëntatie op divers talent in de lerarenopleiding

Nadere informatie

Onderwijs & Onderzoek Interdisciplinair postgraduaat deskundige NAH

Onderwijs & Onderzoek Interdisciplinair postgraduaat deskundige NAH Onderwijs & Onderzoek Interdisciplinair postgraduaat deskundige NAH Auteurs: Annemie Spooren (Hogeschool PXL) Els Knippenberg (Hogeschool PXL) Frederik Houben (Hogeschool PXL) 1 INDEX 1. Doelstellingen

Nadere informatie

Nieuwsbrief SIHO juni 2009

Nieuwsbrief SIHO juni 2009 Nieuwsbrief SIHO juni 2009 Het SIHO - Studiedag Op 7 mei vond de eerste studiedag van het SIHO plaats, met als thema Structuur en cultuur voor inclusie. Hoe verhouden beide zich tot elkaar?. Isabelle Demeester

Nadere informatie

Toll-net: samenwerken aan e-leren en gecombineerd leren voor volwassenen

Toll-net: samenwerken aan e-leren en gecombineerd leren voor volwassenen AFSTANDSLEREN EN ICT GECOMBINEERD ONDERWIJS 4 1 Toll-net: samenwerken aan e-leren en gecombineerd leren voor volwassenen Steven De Pauw Coördinator Toll-net Steven Verjans Universitair docent Open Universiteit

Nadere informatie

Dossier Mediacoach 2015

Dossier Mediacoach 2015 Dossier Mediacoach 2015 Mediacoach is een opleiding voor professionelen die werken met jongeren en/of volwassenen en die mediawijsheid willen integreren in hun eigen beroepspraktijk. Mediawijsheid is onontbeerlijk

Nadere informatie

MinervaEC. MInisterial NEtwoRk for Valorising Activities in digitisation, econtentplus. Periode: 1 /10/ 2006 31/09/2008. http://www.minervaeurope.

MinervaEC. MInisterial NEtwoRk for Valorising Activities in digitisation, econtentplus. Periode: 1 /10/ 2006 31/09/2008. http://www.minervaeurope. MinervaEC MInisterial NEtwoRk for Valorising Activities in digitisation, econtentplus Periode: 1 /10/ 2006 31/09/2008 http://www.minervaeurope.org/ Hans van der Linden 11 december 2007 Coördinerend netwerk

Nadere informatie

Commissie Welzijn, Werk en Milieu

Commissie Welzijn, Werk en Milieu Commissie Welzijn, Werk en Milieu Mondelinge vraag OPSCHRIFT Vergadering van 18 oktober 2016 Nummer: 2016_MV_00477 Onderwerp: Mondelinge vraag van raadslid Zeneb Bensafia: Opvolging Project Ambassadeurs

Nadere informatie

Evaluatie National Contact Point-werking van het Vlaams Contactpunt Kaderprogramma

Evaluatie National Contact Point-werking van het Vlaams Contactpunt Kaderprogramma Evaluatie National Contact Point-werking van het Vlaams Contactpunt Kaderprogramma Departement Economie, Wetenschap en Innovatie Afdeling Strategie en Coördinatie Koning Albert II-laan 35 bus 10 1030 Brussel

Nadere informatie

Toegankelijkheid van communicatie: over begrijpen en begrepen worden

Toegankelijkheid van communicatie: over begrijpen en begrepen worden Toegankelijkheid van communicatie: over begrijpen en begrepen worden Toegankelijkheid We gaan er vaak van uit dat de toegankelijkheid van de fysieke omgeving een voldoende voorwaarde is om iedereen te

Nadere informatie

Link met het secundair onderwijs

Link met het secundair onderwijs Link met het secundair onderwijs 1. Instroomprojecten 'Tutoraat' en 'Klimop' De moeizame doorstroom in het secundair onderwijs en de instroom naar het hoger onderwijs van kansarme en allochtone jongeren

Nadere informatie

RAAD VAN DE EUROPESE UNIE. Brussel, 15 januari 2002 (OR. en) 14759/01 JEUN 67 SOC 510

RAAD VAN DE EUROPESE UNIE. Brussel, 15 januari 2002 (OR. en) 14759/01 JEUN 67 SOC 510 RAAD VAN DE EUROPESE UNIE Brussel, 15 januari 2002 (OR. en) 14759/01 JEUN 67 SOC 510 WETGEVINGSBESLUITEN EN ANDERE INSTRUMENTEN Betreft: Resolutie van de Raad en de vertegenwoordigers van de regeringen

Nadere informatie

Universal Design for Learning Wetenschappelijk kader om stagebegeleiding te ontwerpen. Hogeschool Gent 24 oktober 2014 Meggie Verstichele

Universal Design for Learning Wetenschappelijk kader om stagebegeleiding te ontwerpen. Hogeschool Gent 24 oktober 2014 Meggie Verstichele Universal Design for Learning Wetenschappelijk kader om stagebegeleiding te ontwerpen Hogeschool Gent 24 oktober 2014 Meggie Verstichele Programma 1. Kennismaking 2. Waarom inclusief onderwijs? 3. Wat

Nadere informatie

Bruikbare Aanbevelingen om de EILEEN- Benadering toe te passen

Bruikbare Aanbevelingen om de EILEEN- Benadering toe te passen Bruikbare Aanbevelingen om de EILEEN- Benadering toe te passen Verbeterd interculturele leren in Europese ondernemingen Nederlandstalige Versie Dutch Language Version De EILEEN Aanbevelingen Introductie

Nadere informatie

Doctoraathouders op de Belgische arbeidsmarkt

Doctoraathouders op de Belgische arbeidsmarkt Doctoraathouders op de Belgische arbeidsmarkt Discussienamiddag Rathenau Instituut Utrecht, 15 juni 2012 Loopbaanperspectieven van onderzoekers in Nederland Karen Vandevelde Universiteit Gent & ECOOM Onderzoeksresultaten

Nadere informatie

HET IENE2 MODEL CURSUS : TRAIN DE TRAINER

HET IENE2 MODEL CURSUS : TRAIN DE TRAINER HET IENE2 MODEL CURSUS : TRAIN DE TRAINER Dit project werd gefinancierd en ondersteund door de Europese Commissie. Deze publicatie geeft de mening weer van de auteur en de Commissie kan niet verantwoordelijk

Nadere informatie

Opleidingsprogramma DoenDenken

Opleidingsprogramma DoenDenken 15-10-2015 Opleidingsprogramma DoenDenken Inleiding Het opleidingsprogramma DoenDenken is gericht op medewerkers die leren en innoveren in hun organisatie belangrijk vinden en zich daar zelf actief voor

Nadere informatie

Vraag nr. 788 van 20 augustus 2013 van JOS DE MEYER

Vraag nr. 788 van 20 augustus 2013 van JOS DE MEYER VLAAMS PARLEMENT SCHRIFTELIJKE VRAGEN PASCAL SMET VLAAMS MINISTER VAN ONDERWIJS, JEUGD, GELIJKE KANSEN EN BRUSSEL Vraag nr. 788 van 20 augustus 2013 van JOS DE MEYER Erasmusprogramma Evaluatie Het Erasmusprogramma

Nadere informatie

Studiedag Begeleidingsverpleegkundigen 21 maart 2012

Studiedag Begeleidingsverpleegkundigen 21 maart 2012 Studiedag Begeleidingsverpleegkundigen 21 maart 2012 De verschillende groepen die instromen in opleiding bachelor verpleegkunde Kristine Sels Opleidingscoördinator KHKempen, campus Lier KHKempen: situering

Nadere informatie

Make it work! Virtuele mobiliteit in internationale stages integreren: een snelgids

Make it work! Virtuele mobiliteit in internationale stages integreren: een snelgids Make it work! Virtuele mobiliteit in internationale stages integreren: een snelgids Wat? Internationale stages worden steeds belangrijker in de context van de internationalisering van hoger onderwijs en

Nadere informatie

HET WERK EN DE LEERBEHOEFTEN VAN LERARENOPLEIDERS

HET WERK EN DE LEERBEHOEFTEN VAN LERARENOPLEIDERS HET WERK EN DE LEERBEHOEFTEN VAN LERARENOPLEIDERS VELONCONGRES 2017 J.J.DENGERINK@VU.NL 1 LERARENOPLEIDERS UIT Noorwegen NTNU Trondheim Engeland UEL London Schotland U Aberdeen Ierland U Limerick Vlaanderen

Nadere informatie

Indeling hoger onderwijs

Indeling hoger onderwijs achelor & master Sinds enkele jaren is de structuur van het hoger onderwijs in België afgestemd op die van andere Europese landen. Hierdoor kan je makkelijker switchen tussen hogescholen en universiteiten

Nadere informatie

Dienst Studieadvies. PROJECT GO INTERNATIONAL 26 oktober Infosessie: Financiering van je buitenlandse studies

Dienst Studieadvies. PROJECT GO INTERNATIONAL 26 oktober Infosessie: Financiering van je buitenlandse studies Dienst Studieadvies PROJECT GO INTERNATIONAL 26 oktober 2016 Infosessie: Financiering van je buitenlandse studies Inhoud van deze sessie De troeven van een buitenlandse studie De uitdagingen van een buitenlandse

Nadere informatie

Vlaams Parlement - Vragen en Antwoorden - Nr.8 - Mei 2008-179-

Vlaams Parlement - Vragen en Antwoorden - Nr.8 - Mei 2008-179- Vlaams Parlement - Vragen en Antwoorden - Nr.8 - Mei 2008-179- VLAAMS PARLEMENT SCHRIFTELIJKE VRAGEN FRANK VANDENBROUCKE VICEMINISTER-PRESIDENT VAN DE VLAAMSE REGERING, VLAAMS MINISTER VAN WERK, ONDERWIJS

Nadere informatie

Sport en tewerkstelling van jongeren. Marc Theeboom / Joris Philips

Sport en tewerkstelling van jongeren. Marc Theeboom / Joris Philips Sport en tewerkstelling van jongeren Marc Theeboom / Joris Philips studie Kan sport bijdragen tot competentie-ontwikkeling voor kortgeschoolde jongeren, waardoor hun tewerkstellingskansen toenemen? initiatieven

Nadere informatie

Woord vooraf 13. Dankwoord 17. Algemene inleiding 19. 1. Inleiding 23 1.1. Probleemdefinitie 23 1.2. VUB-context 23. 2. Literatuurstudie 26

Woord vooraf 13. Dankwoord 17. Algemene inleiding 19. 1. Inleiding 23 1.1. Probleemdefinitie 23 1.2. VUB-context 23. 2. Literatuurstudie 26 Inhoudsopgave Woord vooraf 13 Dankwoord 17 Algemene inleiding 19 HOOFDSTUK 1: PERSONEELSONTWIKKELING EN ORGANISATIECULTUUR 23 Yanna Van Wesemael! Machteld De Metsenaere (VUB) 1. Inleiding 23 1.1. Probleemdefinitie

Nadere informatie

12/10/2016. Nieuwe NAH LIGA vzw Vlaams Hersenletselplan Beni Kerkhofs Voorzitter NAH LIGA vzw Directeur zorg Pulderbos vzw

12/10/2016. Nieuwe NAH LIGA vzw Vlaams Hersenletselplan Beni Kerkhofs Voorzitter NAH LIGA vzw Directeur zorg Pulderbos vzw Nieuwe NAH LIGA vzw Beni Kerkhofs Voorzitter NAH LIGA vzw Directeur zorg Pulderbos vzw Nieuwe NAH LIGA vzw Beni Kerkhofs Voorzitter NAH LIGA vzw Directeur zorg Pulderbos vzw 1 Historiek SEN RSWV SIG Rond

Nadere informatie

Hoe ziet de toekomst van ICT-beleid eruit in het onderwijs aan leerlingen met beperkingen?

Hoe ziet de toekomst van ICT-beleid eruit in het onderwijs aan leerlingen met beperkingen? Informatie en Communicatie Technologie (ICT) in het onderwijs aan leerlingen met beperkingen Visies op de toekomst van Beleid, Praktijk en Onderzoek & Ontwikkeling In september 2002 heeft een internationale

Nadere informatie

De HoGent. Internationaal sterk in Health and Wellbeing

De HoGent. Internationaal sterk in Health and Wellbeing De HoGent Internationaal sterk in Health and Wellbeing Internationalisation Praktijkgericht wetenschappelijk onderzoek In co-creatie met werkveld en studenten Multidisciplinair onderzoek Zorg en maatschappij

Nadere informatie

Wat waren de voornemens, volgens het regeerakkoord en de beleidsnota?

Wat waren de voornemens, volgens het regeerakkoord en de beleidsnota? GELIJKEKANSENBELEID Wat waren de voornemens, volgens het regeerakkoord en de beleidsnota? In het regeerakkoord werd aangegeven dat het Vlaams beleid streeft naar een volwaardige participatie voor iedereen

Nadere informatie

ERASMUS+: HOGER ONDERWIJS OPROEP 2016 HANDLEIDING KERNACTIE 1 INDIVIDUELE LEERMOBILITEIT

ERASMUS+: HOGER ONDERWIJS OPROEP 2016 HANDLEIDING KERNACTIE 1 INDIVIDUELE LEERMOBILITEIT ERASMUS+: HOGER ONDERWIJS OPROEP 2016 HANDLEIDING KERNACTIE 1 INDIVIDUELE LEERMOBILITEIT Versie 18.11.2015 1. WELKE MOGELIJKHEDEN BIEDT DEZE ACTIE? Een mobiliteitsproject voor het hoger onderwijs omvat

Nadere informatie

Zuiddag. Work for Change

Zuiddag. Work for Change Zuiddag Work for Change Zuiddag = Work for Change EN Time for Change FILM Wat is Zuiddag? Work for change Work for Change Eén (school)dag werken op 17 oktober 2013 Minimum 40 verdienen Dat loon gaat naar

Nadere informatie

Geaccepteerd voorstel Onderwijs Research Dagen 28, 29 en 30 juni 2017 te Antwerpen

Geaccepteerd voorstel Onderwijs Research Dagen 28, 29 en 30 juni 2017 te Antwerpen Geaccepteerd voorstel Onderwijs Research Dagen 8, 9 en 0 juni 017 te Antwerpen Melline Huiskamp (Iselinge Hogeschool), Emmy Vrieling (Open Universiteit) en Iwan Wopereis (Open Universiteit) Titel: Waardevol

Nadere informatie

INFORMATIEVERSPREIDING EN -UITWISSELING

INFORMATIEVERSPREIDING EN -UITWISSELING NIEUWSBRIEF MULTIPLUS maart 2010 Is dit de eerste keer dat u onze nieuwsbrief ontvangt? Neem dan zeker onze vorige nieuwsbrieven eerst even door. Deze zijn terug te vinden op http://www.multiplus.be/nieuwsbrief.php.

Nadere informatie

Dublin, Ierland, 12-13 November 2009

Dublin, Ierland, 12-13 November 2009 INTERNATIONALE CONFERENTIE INCLUSIE EEN SCHOOL VOOR ALLEN Salamanca - 15 jaar later Dublin, Ierland, 12-13 November 2009 Georganiseerd door EASPD, in samenwerking met de Europese Commissie, de Raad van

Nadere informatie

HET BEVORDEREN VAN TOEGANKELIJKE INFORMATIE VOOR LEVENSLANG LEREN

HET BEVORDEREN VAN TOEGANKELIJKE INFORMATIE VOOR LEVENSLANG LEREN HET BEVORDEREN VAN TOEGANKELIJKE INFORMATIE VOOR LEVENSLANG LEREN Het hebben van toegang tot informatie is een fundamenteel recht van iedere leerling, met of zonder beperkingen en/of specifieke onderwijsbehoeften.

Nadere informatie

2. Op welke manier verloopt de samenwerking tussen VDAB en school in de gezamenlijke aanpak van NEET-jongeren/vroegtijdige schoolverlaters?

2. Op welke manier verloopt de samenwerking tussen VDAB en school in de gezamenlijke aanpak van NEET-jongeren/vroegtijdige schoolverlaters? SCHRIFTELIJKE VRAAG nr. 312 van ROBRECHT BOTHUYNE datum: 3 februari 2017 aan PHILIPPE MUYTERS VLAAMS MINISTER VAN WERK, ECONOMIE, INNOVATIE EN SPORT NEET-jongeren - Actieplan samen tegen schooluitval Het

Nadere informatie

Bediende in de logistieke sector: kansen voor vrouwen?

Bediende in de logistieke sector: kansen voor vrouwen? Bediende in de logistieke sector: kansen voor vrouwen? Welke percepties leven er bij werknemers en studenten omtrent de logistieke sector? Lynn De Bock en Valerie Smid trachten in hun gezamenlijke masterproef

Nadere informatie

PPP VZW. WERKINGSVERSLAG Nt. PPP RA en PPP SpA PATIENT PARTNERS REUMATOÏDE ARTRITIS

PPP VZW. WERKINGSVERSLAG Nt. PPP RA en PPP SpA PATIENT PARTNERS REUMATOÏDE ARTRITIS PPP VZW WERKINGSVERSLAG 2017 1 Nt. PPP RA en PPP SpA PATIENT PARTNERS REUMATOÏDE ARTRITIS OPLEIDING 2017 5 cursisten zijn gestart met de opleiding - Kennismakingsavond 20 april in Gasthuisberg met Dr Taelman,

Nadere informatie

Inclusieproject 28/01/2015

Inclusieproject 28/01/2015 Inclusieproject 28/01/2015 Wat doen we deze namiddag? 1. Kennismaking en doel project 2. Inclusief onderwijs 3. Co-teaching 4. Actie-onderzoek Reflective practioner 5. Praktische afspraken 1. Kennismaking

Nadere informatie

Studiedag De modernisering van het begroten in België. Brussel, 11 mei 2004

Studiedag De modernisering van het begroten in België. Brussel, 11 mei 2004 Studiedag De modernisering van het begroten in België Brussel, 11 mei 2004 Internationale trends in overheidsbegroten Prof. dr. Geert Bouckaert A. Internationale trends Inhoud 1. Gebruik van prestatiegegevens

Nadere informatie

Roadmap Institute for Positive Health. April 2016 Stichting IPH

Roadmap Institute for Positive Health. April 2016 Stichting IPH Roadmap Institute for Positive Health April 2016 Stichting IPH INTRODUCTIE VAN DE IPH ROADMAP De IPH roadmap schetst de resultaten die IPH de komende jaren wil realiseren. De weg naar de resultaten toe

Nadere informatie

Vormingsaanbod voor universiteiten en hogescholen 2014/2015

Vormingsaanbod voor universiteiten en hogescholen 2014/2015 Vormingsaanbod voor universiteiten en hogescholen 2014/2015 Inhoud 3 Vooraf 5 Een andere kijk op spijbelen 6 Over de diepere betekenis van kinderspel 7 Kinderen hebben zo hun kijk op quality time 8 Plan

Nadere informatie

FUSION TEAMS. Tewerkstelling en diversiteit in het jeugdwelzijnswerk. April 2014 december 2015

FUSION TEAMS. Tewerkstelling en diversiteit in het jeugdwelzijnswerk. April 2014 december 2015 FUSION TEAMS Tewerkstelling en diversiteit in het jeugdwelzijnswerk. April 2014 december 2015 Aanleiding van het onderzoek; observaties uit de praktijk Eerder weinig jongeren met niet Belgische achtergrond

Nadere informatie

BEST BOSS BELEIDSNOTA Aanbevelingen voor een succesvolle bedrijfsopvolging van KMO s in toerisme

BEST BOSS BELEIDSNOTA Aanbevelingen voor een succesvolle bedrijfsopvolging van KMO s in toerisme Aanbevelingen voor een succesvolle bedrijfsopvolging van KMO s in toerisme www.bestboss-project.eu Grant Agreement No.: 2014-1-DE02-KA200-001608 Dit project werd gefinancierd met de steun van de Europese

Nadere informatie

Samenwerken over sectoren heen

Samenwerken over sectoren heen Samenwerken over sectoren heen Inhoud In deze workshop wordt de betekenis en de meerwaarde van samenwerken tussen verschillende organisaties uitgewerkt. We schetsen hoe zo n samenwerking kan evolueren,

Nadere informatie

Op 18 juli 2008 ondertekende minister Vandenbroucke namens de Vlaamse regering een beheersovereenkomst met een consortium bestaande uit de Hogeschool

Op 18 juli 2008 ondertekende minister Vandenbroucke namens de Vlaamse regering een beheersovereenkomst met een consortium bestaande uit de Hogeschool Jaarverslag 2008-2009 Op 8 juli 2008 ondertekende minister Vandenbroucke namens de Vlaamse regering een beheersovereenkomst met een consortium bestaande uit de Hogeschool West-Vlaanderen, de Universiteit

Nadere informatie

Ontwikkelen van diversiteitsbeleid in de lerarenopleiding. Elke Londers, T. Dang, S. Dhert & J. Torbeyns 13 november 2008

Ontwikkelen van diversiteitsbeleid in de lerarenopleiding. Elke Londers, T. Dang, S. Dhert & J. Torbeyns 13 november 2008 Ontwikkelen van diversiteitsbeleid in de lerarenopleiding Elke Londers, T. Dang, S. Dhert & J. Torbeyns 13 november 2008 Overzicht 1. Definitie van diversiteit "alle mogelijke verschillen die kunnen bestaan

Nadere informatie

Jaarverslag EXPOO 2014

Jaarverslag EXPOO 2014 Jaarverslag EXPOO 2014 EXPOO, het Expertisecentrum Opvoedingsondersteuning van de Vlaamse overheid, bouwt mee aan een positieve leefomgeving waar het voor kinderen en jongeren goed is om op te groeien.

Nadere informatie

Q1 In welke hoedanigheid neemt u deel aan deze enquête:

Q1 In welke hoedanigheid neemt u deel aan deze enquête: Q1 In welke hoedanigheid neemt u deel aan deze enquête: Answered: 280 Skipped: 0 Leerkracht Schoolhoofd Leerling Ouder Vertegenwoor... Leerkracht Schoolhoofd Leerling Ouder Vertegenwoordiger van een andere

Nadere informatie

Een lerarenopleiding en studenten in kansarmoede: de krachten gebundeld! Ann Van Hooste en Liesbeth Spanjers UC Leuven Groep Lerarenopleiding

Een lerarenopleiding en studenten in kansarmoede: de krachten gebundeld! Ann Van Hooste en Liesbeth Spanjers UC Leuven Groep Lerarenopleiding Een lerarenopleiding en studenten in kansarmoede: de krachten gebundeld! Ann Van Hooste en Liesbeth Spanjers UC Leuven Groep Lerarenopleiding Een student in kansarmoede vertelt Het was heel fijn om deel

Nadere informatie

Vraag nr. 103 van 6 juni 2002 van mevrouw BRIGITTE GROUWELS. Hogescholen Financiering

Vraag nr. 103 van 6 juni 2002 van mevrouw BRIGITTE GROUWELS. Hogescholen Financiering Vraag nr. 103 van 6 juni 2002 van mevrouw BRIGITTE GROUWELS Hogescholen Financiering Verschillende hogescholen in Vlaanderen en in zijn hoofdstad Brussel hebben het moeilijk om het hoofd boven water te

Nadere informatie

Studeren met een functiebeperking

Studeren met een functiebeperking Studeren met een functiebeperking Een student met dyslexie of autisme?! Wat betekent dat voor mij als docent? RU Onderwijsdag 2013 WELKOM! 1 Kennismaking Hanke van Buren Judith Jansen André Baars Jeroen

Nadere informatie

Coachen... waar bots je op in het coachen van je collega s? Waar gaat het over... Wat is de essentie van coachen? Coachen naar positieve verandering:

Coachen... waar bots je op in het coachen van je collega s? Waar gaat het over... Wat is de essentie van coachen? Coachen naar positieve verandering: Coachen naar positieve verandering: Coachen... waar bots je op in het coachen van je collega s? Focus op het leren van leerkrachten en de school als lerende organisatie. beno.schraepen@plantijn.be, Master

Nadere informatie

Gelijke Kansen en Diversiteit binnen het UZ Gent

Gelijke Kansen en Diversiteit binnen het UZ Gent Gelijke Kansen en Diversiteit binnen het UZ Gent 1. Missie - visie Gelijke Kansen en Diversiteit UZ Gent Het UZ Gent is een pluralistische instelling. De benadering van Gelijke Kansen en Diversiteit op

Nadere informatie

EVALUATIE 5 PROVINCIALE INFOSESSIES 'EUROPESE

EVALUATIE 5 PROVINCIALE INFOSESSIES 'EUROPESE Nota Ref: N62x-15-05b Brussel, 17 april 2015 EVALUATIE 5 PROVINCIALE INFOSESSIES 'EUROPESE SUBSIDIES VOOR DE SOCIALE ECONOMIE' 1 INFOSESSIES IN DE 5 PROVINCIES De voorbije maanden organiseerde Kenniscentrum

Nadere informatie