Vertrouwen in adoptie, hechten en loslaten

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Vertrouwen in adoptie, hechten en loslaten"

Transcriptie

1 brochure Vertrouwen in adoptie, hechten en loslaten

2 Voorwoord In de video 'Zie je mij?' (1994) wordt in beeld gebracht welke problemen zich voor kunnen doen in de hechting bij adoptie. Duidelijk werd, dat het om een breed herkenbaar probleem gaat en dat er een grote behoefte bestaat bij adoptieouders, geadopteerden en hulpverleners aan meer informatie over de achtergronden van hechting en aanwijzingen hoe je adequaat met problemen om kunt gaan. Uit wetenschappelijk onderzoek en uit de praktijk blijkt dat adoptiegezinnen een risicogroep vormen en dat er vaker en langduriger dan gemiddeld een beroep wordt gedaan op hulp. Het was voor mij een uitdaging om mijn ervaringen met adoptiegezinnen, opgedaan als psychotherapeut op een RIAGG- jeugdzorg, voor een grotere groep belanghebbenden in een breder kader te plaatsen en om te zetten in beeld. De video 'Vertrouwen in adoptie' had niet gemaakt kunnen worden zonder het vertrouwen van betrokkenen. Zij hebben hun vaak zeer persoonlijke verhaal willen vertellen om duidelijk te maken wat zich voor kan doen als een kind met een geschiedenis opgroeit in een nieuw gezin Deze brochure dient als hulpmiddel om de aspecten die in 'Vertrouwen in adoptie' aan de orde komen van een kader en een theoretische achtergrond, te voorzien. Vertrouwen. daar gaat het om: vertrouwen in je kind, vertrouwen in je ouders. Hoe kun je een negatieve spiraal voorkomen of doorbreken als het vertrouwen in elkaar niet op gang komt of stokt. Wat kun je doen als het kind verwarrende signalen uitzendt en de ouders zich machteloos voelen om het kind de veilige relatie te bieden die nodig is om zich te ontwikkelen en op te groeien. Hopelijk biedt deze brochure handvatten voor kinderen, ouders en hulpverleners Truus Bakker - van Zeil

3 Inleiding Vertrouwen in adoptie... Als adoptieouders een kind met een soms onbekende geschiedenis opnemen in een gezin, dan is het zoeken in het begin. Wie is het kind, wat heeft het nodig? Hoe reageert het op je stem? Hoe reageert het als je het oppakt? Hoe reageert het als je het voedt, knuffelt en troost? Hoe reageert het als je het alleen laat? Hoe reageert het als het gaat slapen? Hoe reageert het als het bekenden of vreemden ziet, enzovoort. Het is een spannend avontuur. Je hebt je verwachtingen, je hoop en je verlangens. Eindelijk leer je dat nieuwe mensje kennen. Hetzelfde gebeurt ook als biologische ouders hun pasgeboren baby zien. Vanaf dat moment ga je een band opbouwen met een tot dan toe voor jou onbekend nieuw mens. In die zorg en verantwoording over je kind wordt je bezorgd, ga je beschermen. ga je elkaar steeds meer leren kennen. Je gaat je vertrouwd voelen bij elkaar. Langzaam maar zeker ontstaat er een band. Een vertrouwensband en voor je het weet ga je van elkaar houden. Dit gaat niet met je hoofd, maar met je hart. Hoe meer openheid en uitwisseling er ontstaat, des te hechter en dieper wordt deze band tussen ouder en kind. In dit proces kunnen haperingen optreden als ofwel het kind, ofwel de ouders vanuit hun eigen geschiedenis te veel beschaamd zijn in hun vertrouwen in de ander en in zichzelf. Daardoor komt het evenwichtig geven en nemen in de relatie niet op gang. Dit kan komen door ernstige tekorten in aanleg of het verleden, waardoor ofwel het kind geen vertrouwen meer kan geven, ofwel de ouders niet bij machte zijn zich echt op een ander in te stellen en het kind te geven wat het nodig heeft. Deze problemen kunnen zich ook voordoen in adoptie- en pleeggezinnen. Van de ouders is dan vaak meer aandacht en inlevingsvermogen nodig om zich goed af te stemmen op het kind en niet in de war te raken door de soms tegenstrijdige signalen die het kind geeft. Het kind moet weer opnieuw in het nieuwe gezin leren dat het geliefd is en de moeite waard. Dat er naar hem of haar geluisterd en gekeken wordt. Uit onderzoek (Stern, Kobak en Duemmler, 1994) blijkt dat een kind van elke ervaring die het met een ander mens opdoet een beeld, een representatie opbouwt, die het volgende contact zal kleuren. Op grond van al die representaties creëert het kind een eigen intern werkmodel waarmee het volgende interacties aangaat. Zo'n werkmodel wordt steeds weer aangepast op basis van nieuwe ervaringen, Er ontstaat als het ware een flexibel communicatiepatroon, dat steeds verandert. In deze brochure wordt schematisch aangegeven hoe een dergelijk patroon kan worden opgebouwd en welke bouwstenen daarbij van belang zijn. Uitspraken uit de interviews met adoptieouders en kinderen verhelderen de theorie.

4 BOUWSTEEN 1 Basisveiligheid of angst Als een volwassene de zorg en de verantwoording op zich neemt voor een jong kind, wordt hiermee de basis gelegd voor een relatie. Dat is het fundament waarop een band, een vertrouwensrelatie, kan worden opgebouwd. De ouder geeft het kind een veilige plek, waar het mag zijn en mag groeien. Deze eerste bouwsteen vormt de basis van het voelen. De kwaliteit zal van een aantal factoren afhankelijk zijn, zoals: de mate van veiligheid en bescherming, acceptatie, vervulling van basale levensbehoeften, vanzelfsprekendheid, rust, aandacht, beschikbaarheid, continuïteit empathie en bemoedering. Als deze factoren gunstig genoeg zijn, dan zal het kind vertrouwen krijgen, zich veilig en ontspannen kunnen voelen en zich kunnen openen naar een liefdevolle verzorger of ouder. Het kind krijgt een bodem voor zijn bestaan. Naarmate dit vertrouwen ernstiger is geschaad, zal er des te meer aandacht, zorg en creativiteit nodig zijn om dit basisvertrouwen weer op te bouwen. Een fundament dat onstabiel blijft heeft gevolgen voor het hele gebouw. de allerkleinste baby, uitgedroogd, drijfnat en heel ziek geen slaapritme in te krijgen, bang in het donker, lampjes hielpen ook niet ze werd heel vaak wakker, beetje huilend in haar slaap angstig. bezweet en gesloten ze kwam alleen overeind op ons initiatief, niet uit zichzelf hij straalde volstrekte eenzaamheid uit, bedrukte stemming, stilletjes in een hoekje, hij durfde ons nauwelijks aan te kijken niemand had hem gezien zoals hij was er was niemand geweest, die gezegd heeft: jij bent zo belangrijk voor mij, dat ik je nooit in de steek laat, nooit druk, wild en beweeglijk niets is vanzelfsprekend bij adoptie, niet aan de procedure en ook niet aan wat daarna komt je denkt dan ga ik eens even fijn de babytijd inhalen, vertroetelen, insmeren, tuttelen, maar ik vergat dat het een kindje van 15 maanden was, dat zich ook wil ontwikkelen en dat maakte me onzeker, wat kan ik verwachten, wat is gewoon

5 ze was het zonnetje in huis, heel vrolijk, altijd praten en lachen hij is spontaan en laat altijd alles luid en duidelijk weten en ineens heb je zo n klein meisje, dat is heel emotioneel wat ben je lief, wat ben je klein, je bent de mooiste in het begin is het zoeken, wat is haar ritme een dekentje op de grond, een afbakening, dat vond ze fijn als ik door het huis liep nam ik haar overal mee op mijn heup, dat vond ze prettig, zo ging ze zich steeds meer op haar gemak voelen en werd het ook haar huis hij is eilandjes aan het opbouwen, en wij zijn nu de grote veilige eilanden in dat moeras

6 BOUWSTEEN 2 Toevertrouwen of wantrouwen Kinderen hebben een aangeboren behoefte aan contact. Vanuit de ervaringen in de verzorging en omgang, bouwt het kind een bepaald beeld, een representatie, op over hoe het is om bij die grote mensen te zijn. Het bouwt een bepaald verwachtingspatroon op over hoe de volgende interacties zullen verlopen. Het kind gaat dan anticiperen op het gedrag van de verzorger of opvoeder. Het ontwikkelt een intern werkmodel. De kwaliteit van deze bouwsteen wordt vooral bepaald door de juiste afstemming op de eigen aard en signalen van het kind, de wijze van troost en zorg, aandacht en spiegeling, betrouwbaarheid en voorspelbaarheid, de wijze waarop het kind ontvangen en bevestigd wordt. Het nonverbale contact zoals huid en stem, en de belevingen van de gezamenlijke ervaringen. Door wat het kind hierin geeft, kunnen de ouders ook groeien in het ouderschap en bouwen ze ook een bepaald beeld op en ontstaat er een onderlinge band, waarin wederzijds vertrouwen kan ontstaan. Zijn er teveel tekorten of trauma's in deze bemoedering geweest, dan kan er wantrouwen in plaats van vertrouwen ontstaan en wordt het gevoel van verbondenheid bedreigd. Hechtingssignalen verdwijnen of worden onduidelijk. Dit kan zich o.a. uiten in geslotenheid, afwijzing, of juist in klampgedrag. Het vraagt dan veel inzet, liefde, geduid en zorg van de ouders om deze bouwsteen weer op te vijzelen en langzaam het vertrouwen weer terug te winnen. ze draaide haar hoofd weg, dan wilde ze ook niet dat je naar haar keek ze vond het vervelend om aangeraakt te worden ze was gehoorzaam, dat klopt niet voor een meisje van 15 maanden hij liet ons eigenlijk links liggen hij was ook heel verdrietig 's avonds, hij miste zijn verzorgster, voor hem was zijn hele vertrouwde wereld weg, het was heel aangrijpend, hij was 's avonds helemaal van slag Dat afwijzen maakte me een beetje bang je voelt je als adoptieouder bekeken: doen ze het wel goed, zijn ze niet te bezorgd alle nare ervaringen die je hebt gelezen. komen dan als een spookbeeld omhoog

7 als ik alleen slaap moet er wel altijd een lichtje aan ik zong heel veel liedjes op een eenvoudige toon, dat boeide haar, ze duwde mijn hoofd steeds minder weg op een gegeven moment ging ze me een beetje uitdagen, met haar voetjes naar me toe, ik ging daar op in, beetje kietelen, dan begon ze te schateren ze neemt nu zelf meer initiatief, ze pakt je hand om over haar haartjes te aaien ze gaat nu wel met haar vinger in je oor, in je neus en in je mond, ze wil wel je gezicht inprenten je begrijpt eigenlijk heel snel wat ze bedoelt, ze kan heel goed wijzen of je hand pakken en ergens naar toe brengen, en als ik zeg bedoel je dit of dat, dan gaat ze lachen en dan weet ik dat het goed zit toen heb ik toch steun gezocht: via de WAN kwamen we bij de VIB terecht het contact verloopt nu ook op andere manieren, boekjes lezen, liedjes zingen, bij je zitten en over haar beentje wrijven, dat vindt ze leuk, je moet het niet forceren als ze huilt bij het verschonen, dan zeg ik: dat vind je niet zo leuk hè, nog één keer en dan is het klaar; en dat gelooft ze nu ook en dat geeft haar weer vertrouwen als ik door het huis liep nam ik haar overal mee op mijn heup, dat vond ze prettig, zo ging ze zich steeds meer op haar gemak voelen en werd het ook haar huis toen omarmde hij me voluit, nu moet het maar gebeuren hij wilde lichamelijke nabijheid, eeuwig op en onder en in ons zitten, kruipen, liggen, heel veel op schoot, ook na een ruzie dan zoekt hij gelukkig toch altijd weer die lichamelijke nabijheid wat zo leuk is om met hem op stap te gaan, hij vindt alles schitterend, hij zuigt alles in zich op en stelt van die grappige vragen, dat is ontzettend leuk, dat ik daar rondloop met een gevoel: hier loop ik met mijn zoon ze had geen voorbeeld gehad van genegenheid, daarom lieten we ook aan haar zien, dat we lief tegen elkaar deden, zodat ze zag dat je ook zo met elkaar om kon gaan, en ja op een gegeven moment ging ze dat ook overnemen we zijn gestapt op de lege plek, die anderen hebben achtergelaten en wij moeten hem helpen daar mee te leren leven

8 BOUWSTEEN 3 Zelfvertrouwen of onzekerheid Kinderen hebben een aangeboren nieuwsgierigheid naar nieuwe ervaringen en een behoefte om de wereld om zich heen te beïnvloeden. Naarmate het kind meer vertrouwen heeft gekregen zal het vrijer en met meer betrokkenheid de wereld onderzoeken. Op deze ontdekkingsreis zal het kind de eigen mogelijkheden en beperkingen leren kennen. Dit zal gebeuren met vallen en opstaan. De kwaliteit van deze bouwsteen wordt vooral bepaald door aandacht, meeleven, begrip, verwoording van gevoelens, steun, stimulans en door de veilige ruimte die geboden wordt door de ouders. Hier leert het kind enerzijds te genieten van zijn eigen kracht en mogelijkheden, anderzijds kan het om leren gaan met frustraties en tegenvallers. Zijn er al veel haperingen opgetreden, dan heeft het kind moeite om de ervaring van een vertrouwde volwassene mee te nemen op zijn ontdekkingstocht en zal het ofwel geen steun en troost meer zoeken, ofwel het gaat zich zo vastklampen aan de ouder dat het niet tot onderzoeken komt. Er ontstaat geen vanzelfsprekende uitwisseling van gevoelens, waardoor enerzijds de innerlijke spanningen op gaan lopen en anderzijds het kind zijn energie niet leert richten. Zo wordt zijn ontwikkeling belemmerd. Het kind gaat als het ware 'verhulde' boodschappen uitzenden. Aan de ouders de opgave om deze boodschappen te 'decoderen': welk verhaal vertelt dit kind in dit vaak onbegrijpelijke gedrag. Onder dit gedrag zitten vaak gevoelens van boosheid en verdriet om het gevoel dat er geen vanzelfsprekende, veilige haven is op de achtergrond. Van de ouders wordt veel zelfkennis, frustratietolerantie, relativeringsvermogen en ook humor gevraagd om niet in een negatieve spiraal terecht te komen als ik van iemand hou, dan klamp ik me als het ware vast als een of andere teek, en dan is het heel moeilijk voor mij om dan weer los te laten, ik doe de gekste dingen om die persoon niet meer kwijt te raken want als ik nu geen lief kindje ben, moet ik weer weg ik vind het heel moeilijk als een relatie zich verdiept om dan gewoon door te gaan, ik wil dan stoppen omdat ik bang ben, dat die ander ooit nog een keer weggaat op dit moment loopt hij steeds achter me aan: zal ik je helpen mam, zal ik even de was in de wasmachine doen dat kan ik heel goed hoor en dat gaat dan de hele dag door, alsof hij steeds maar bevestiging zoekt hij heeft de neiging om veel complimenten uit te delen hij heeft in twee tellen ruzie, hij voelt zich door alles en iedereen bedreigd, wie niet voor me is, is tegen me

9 toen er een logeetje kwam in de vakantie, stortte zijn wereld in, als ik aardig deed tegen dat jongetje, dan zou hij zijn plek kwijt raken iedereen is altijd maar tegen mij en ik krijg altijd de schuld van alles het is een koude wind, die in zijn gezicht blaast en die hem altijd treft als je de eerste drie jaar zo aan je lot bent overgelaten, niemand die alleen maar van jou houdt om jou, ja zo'n groep kinderen, waar je mee omgaat. die in principe allemaal je concurrenten zijn in de aandacht van zo'n groepsleiding. Als je niet goed oplet word je vergeten, wie let er op jou, niemand zodra hij het gevoel heeft dat er iemand tegenover hem staat, dan wordt zijn bodem drijfzand, dan gaat hij zinken een correctie, een grens beleeft hij als een soort krenking elke overgang haakt weer aan op dat oneindige verdriet van hem ik kan ook beter aangeven wat er in me omgaat dat je je gewoon mag laten zien, dat je niet meer de schijn op hoeft te houden boosheid en agressie, dat kan ik niet uiten je moet gewoon hulp zoeken als je er niet meer uit komt zodra er iemand naast hem staat dan is het goed, dan staat hij stevig en kan hij luisteren de manier waarop hij geniet van judo, een gevoel ik kan wat, hij mag daar andere kinderen goed vasthouden, dat is ideaal, hij legt ze neer in één beweging, het is een sterk, krachtig kind we hebben hulp gezocht en geprobeerd hem zo veel mogelijk te volgen en zijn gevoelens te benoemen, eerst de gewone gevoelens en later ook na een ruzie en een conflict en dat heeft hem en ons geholpen als een kind zo ontredderd is in zijn boosheid, dan laat de hechting los en wat ik dan altijd als eerste doe, is de hechting weer te herstellen nu wil ze steeds meer aan me laten zien en wil ze haar ervaringen delen door die video-opnamen zag ik steeds meer, dat ze wel naar me toekomt en me wel even aanraakt en dat geeft me weer vertrouwen, het helpt me om steeds beter op haar af te stemmen

10 BOUWSTEEN 4 Loslaten of verliezen Als een kind heeft kunnen groeien in een veilige relatie, dan zal het zich sterk genoeg gaan voelen om op eigen benen te staan. Deze losmaking biedt de vreugde van de vrijheid, maar ook de pijn van het gemis van de vertrouwensfiguur. Het kind gaat leren rekening te houden met de mogelijkheden en de beperkingen van de ander en de buitenwereld. De ouder gaat meer rekening houden met zichzelf en gaat meer eigen grenzen aangeven. De taal speelt hierin een belangrijke rol. Er komt uitwisseling van opvattingen en ideeën en verschillen mogen er zijn. De ontwikkeling van de eigen identiteit wordt bevorderd en er wordt door anderen nu ook ook een appèl gedaan op het inlevingsvermogen van het kind of de jongere zelf. Tekorten in de eerste drie bouwstenen belïnvloeden de kwaliteit van deze vierde steen, Als je je alleen, eenzaam voelt, als het moeilijk is om nieuwe relaties aan te gaan, als je bodem drijfzand wordt, dan wordt loslaten ingewikkeld. Ook de ouders worden in deze periode teruggeworpen op zichzelf. Ze worden getest en getoetst op hun echtheid en eigenheid door hun kinderen en zij zullen uitgedaagd worden om ook de eigen 'bouwstenen' kritisch onder ogen te zien. Inzicht in dit ingewikkelde proces en steun van anderen kan ouders helpen om zowel zichzelf als het kind serieus te nemen, grenzen te stellen zonder te krenken of af te wijzen, los te laten zonder in de steek te laten. ik had moeite met regels en dan werd ik zo kwaad, dat ik de ergste dingen zei; dan werd het echt strijd en schelden en negeren, dat was het ergste ik wilde ook helemaal geen contact met ze. ik had zo iets van: rot maar op maar eigenlijk was ik ook heel bang als ze nee zeiden dacht ik altijd, dat ze dat deden om mij te pesten jullie hebben niets over mij te zeggen, ik stel mijn eigen regels wel ik ging steeds meer drugs gebruiken om maar niets te hoeven voelen, negen maanden lang, tot die ene fatale joint toen ik mijn moeder belde, was ze heel boos en zei ze: dit zijn je eigen consequenties": toen ben ik gestopt met alles! op een gegeven moment had ik het gevoel dat we er totaal alleen voor stonden, dat ik psycholoog en psychiater moest zijn, maar ik wilde het liefst alleen maar moeder zijn, maar dat lukte niet meer je hebt alle liefde, aandacht en zorg in je kinderen gestoken en dan denk je, is dat allemaal voor niets? Hoe kan dat nou, ik kon het niet begrijpen ik had een soort droom van haar gemaakt, ik was verblind, ik zag niet dat ze niet aardig was ik werd depressief maar deed alsof er niets aan de hand was, maakte grapjes elke inperking was er één te veel, alles is afdeling ramp: het is alles of niets: je houdt niet van me, anders zou je niet van die stomme regels stellen hij kan nog niet afstemmen op andere kinderen en dan loopt het mis

11 een hulpverlener die met je mee puzzelt, die nergens van schrikt, maar samen met jou zoekt naar de betekenis van het gedrag, dan word je geholpen om in zo n moeilijke periode van je kind te blijven houden als er iets mis gegaan is, neem ik hem even bij de hand, laat hem even in de gang, met de deur open en na een paar minuten komt hij weer binnen; ik ga niet meer eindeloos met hem in discussie, want dan wordt het een enorme scene. Dit werkt veel beter, hij voelt zich niet afgewezen en kan er later rustig over praten. ik ben wakker geschud door dat bezoek bij mijn zus, dat ik het minder bij anderen moet zoeken, maar bij mezelf gezinsgesprekken hebben veel geholpen: ik pas me minder aan, mijn ouders begrepen beter dat ik altijd bezig was om een goed plaatje te verkopen ik had het gevoel dat ze me niet volwassen wilde laten worden in die tijd en toen ik stopte met die pillen kwamen al die oude angsten weer terug, tien keer harder en toen ben ik in therapie gegaan ik zat er wel mee toen ik erover na ging denken, hoe had ik dat in godsnaam allemaal kunnen zeggen onbewust dacht ik misschien: ze zullen me toch wel wegdoen, dus ik dacht: ik ga zelf maar weg ze bleven gewoon vechten: we willen onze dochter niet kwijt en toen kreeg ik toch weer hoop, wel ingewikkeld ik vind het nu gewoon prettig om alleen te zijn, gewoon lekker muziekje, eigen dingen doen, dat kon ik vroeger nooit, ik kan nu ook alleen slapen naast al zijn eilanden van veilige punten om hem heen is hij nu voorzichtig ook zijn eigen eiland aan het vormen, door alles heen, helemaal van hem zelf, waarop hij zich veilig weet, hij zegt bijvoorbeeld: ik heb twee vaderlanden, ik ben geboren in Hongarije en ik woon in Nederland, het is nog pril, het moet nog groeien

12 BOUWSTEEN 5 Creativiteit of machteloosheid Heeft de jongere genoeg vertrouwen ontwikkeld in zichzelf en in anderen, dan zal het behoefte krijgen een eigen leven op te bouwen, waarin zowel ruimte voor zichzelf als voor anderen kan zijn. Elk mens zal dat op zijn eigen unieke manier doen. Het werkt stimulerend als ouders zelf ook een eigen leven hebben. Juist als het hechten en loslaten moeizaam verloopt, dan is het van belang dat ook ouders overeind blijven en goed genoeg voor zichzelf blijven zorgen. ik ben blij, dat we niet opgegeven hebben, ik heb veel geleerd over mezelf en over haar en ik heb weer vertrouwen in de toekomst ik heb geleerd, dat ik me ook zonder mijn ouders kan redden ik wil nu echt wel weten hoe mijn biologische moeder er uit ziet, ik wil alles weten dus nu ben ik opeens echt waar alleen, op zich een onwijze uitdaging, het lijkt me leuk, maar het zal wel even wennen worden gewoon mijn eigen ik komt weer terug gewoon mijn eigen weg: school, stage, sparen, mooie dingen kopen, huisje boompje beestje, man, kindjes, gewoon een beetje rooskleurig, zoals iedereen zijn pad wel zou willen dromen kunnen je wel helpen, maar je moet je er niet aan vastklampen diep van binnen weet ik wel waar mijn eigen weg naar zal leiden, ook al ben ik nog een beetje bang om het echt te doen een volwassen persoon: ik ben niet meer zo afhankelijk van de goedkeuring en liefde van anderen maar kan het soms ook zelf in mezelf vinden

13 Over Video Interactie Begeleiding (VIB) Wat is Video Interactie Begeleiding? Video-opnamen van gewone dagelijkse situaties in het adoptiegezin, kunnen helpen om meer inzicht te krijgen in hoe de interactie tussen ouder en kind verloopt: welke signalen geeft je kind hoe kun je als ouders deze signalen herkennen en ontvangen hoe laat je weten dat je je kind begrijpt hoe reageer je Door samen met de ouders naar de videoopnamen te kijken, kunnen zij gesteund worden om zo een veilige band met hun kind te ontwikkelen. Gelien Rooze: staffunctionaris adoptie/vib Stichting Jeugdzorg Noord Brabant, over Video Interactie Begeleiding: Als een kind al veel scheidingen achter de rug heeft, dan sluit het zich vaak af in nieuwe contacten. Dat is nou net iets wat adoptieouders vaak niet verwachten. Zij verlangen juist naar zo'n kind, zijn open en benieuwd, willen het kindje naar zich toehalen, knuffelen en veel liefde geven. Het gevaar is dat ieder op zijn eigen spoor blijft zitten. Als je hier niet attent op bent, kan er in het begin een patroon van wederzijdse teleurstelling ontstaan, dat zich gaat herhalen. Je zou er zo vroeg mogelijk bij moeten zijn om de verwachtingen op elkaar te helpen afstemmen. Videoopnamen kunnen helpen om die patronen te ontdekken. Je kunt even uit de emoties stappen en met de ouders kijken hoe de interacties verlopen. Wat gebeurt er precies, wat ging er aan vooraf en wat volgt er op? Je kunt beter zien wat het kind nodig heeft en waar het goed op reageert. Je leert beter af te stemmmen op de eigen aard van het kind. Zo verbetert het contact met het kind. Vanuit het kind zou je kunnen zeggen: "ik kom in een nieuwe wereld; allemaal nieuwe geuren, kleuren en stemmen; al het vertrouwde is weg. Ik moet me op vreemde mensen afstemmen in een vreemde omgeving. En ik vraag jullie: kunnen jullie met me mee kijken naar mijn wereld, kunnen jullie ontvangen wat mijn wereld is, kunnen jullie op mij af stemmen? Dan voel ik me begrepen en ondersteund en kan ik me vertrouwd gaan voelen in jullie wereld'. Als je als kind merkt dat je ouders daar gevoelig voor zijn, jouw signalen ontvangen, dat ze reageren, dan kan je je daar heel veilig en vertrouwd bij voelen. Dat nodigt weer uit tot meer en dan ontstaan er openingen waarin een kind kan groeien in een vreemde wereld. Zo ontstaat er door die wederkerigheid een vertrouwensband, een veilige hechting.

14 Elk kind bouwt in relatie tot belangrijke anderen een bepaald communicatiepatroon op, waarmee het zichzelf, anderen en de wereld tegemoet zal treden. In elke nieuwe ontmoeting zal de wijze waarop het kind vroegere ontmoetingen beleefd heeft, doorspelen in hoe die ontmoeting zal verlopen, hoe het zichzelf daarbij voelt en wat het ervan vindt. Ook ouders of verzorgers, zullen vanuit hun eigen unieke communicatiepatroon reageren op het kind in de verschillende ontwikkelingsfasen. In het schema wordt dit aangegeven. kind ouder creativiteit of machteloosheid wel of geen vertrouwen onafhankelijk of eenzaam wel of geen duidelijkheid zelfvertrouwen of onzekerheid wel of geen steun toevertrouwen of wantrouwen wel of geen bemoedering basisveiligheid of angst wel of geen verantwoording Bij de eerste bouwsteen van het kind zal de kwaliteit van zorg en verantwoording voor een groot deel bepaald worden door de kwaliteit van de vijfde bouwsteen van de ouder: ben je in staat situaties aan te voelen, in te schatten en op de juiste manier te handelen. Bij de tweede bouwsteen van het kind zal de kwaliteit van de bemoedering afhankelijk zijn van de vierde bouwsteen van de ouder, zoals: ben je onafhankelijk genoeg en in staat om iets van jezelf te geven, zowel materieel, affectief als cognitief. Bij de derde bouwsteen van het kind zal de kwaliteit van de steun en stimulering afhankelijk zijn van de derde bouwsteen van de ouder: heb je vertrouwen in wat je voelt en in wat je kan zal je helpen om in deze fase vreugde en verdriet te delen zonder alles op te lossen. Bij de vierde bouwsteen van het kind of jongere zal de tweede bouwsteen van de ouder van invloed zijn op de kwaliteit van het geven van duidelijkheid: voel je je voldoende begrepen en gerespecteerd in eigen gevoelens om heldere ik-boodschappen te kunnen geven zonder af te wijzen als je kind de grenzen uitprobeert en zich los maakt. Bij de vijfde bouwsteen van de jongere wordt de kwaliteti van de eerste bouwsteen van de ouder aangesproken: heb je voldoende vertrouwen in jezelf en in je kind om echt los te laten.

15 Vertrouwen In adoptie is een Metropolisfilm productie in opdracht van Truus Bakker - van Zeil en is tot stand gekomen met bijdragen van: het Ministerie van Justitie de Stichting Kind en Toekomst RIAGG Zuid-Holland Noord Informatie over hulpverlening op het gebied van adoptie: Stichting Werkverband Adoptie Nazorg Oudegracht 161 (ingang Hekelsteeg) 3511 AL Utrecht Telefonisch te bereiken op maandag t/m donderdag van ,30 uur op telefoonnummer: (030) Naast Vertrouwen In adoptie is door Metropolisfilm tevens de video 'Zie je mij?', hechting in adoptiegezinnen, geproduceerd.

Negatieve factoren bij het ontstaan van onveilige hechting en faalangst

Negatieve factoren bij het ontstaan van onveilige hechting en faalangst Negatieve factoren bij het ontstaan van onveilige hechting en faalangst. I Kind - afwezig ontmoediging van eigen initiatief - onvoorspelbaar cognitie wordt vertraagd - onverschillig minder lust aan eigen

Nadere informatie

Het pleegkind in beeld

Het pleegkind in beeld Het pleegkind in beeld Workshop pleegzorgsymposium 19 juni 2014 Petra de Vries (De Rading) Anny Havermans (SAV) 1 Programma Welkom Project gehechtheid in beeld bij pleegzorg Inleiding op gehechtheid en

Nadere informatie

Deze folder legt uit hoe je SNAP kan gebruiken voor een blijvende verandering.

Deze folder legt uit hoe je SNAP kan gebruiken voor een blijvende verandering. Bij SNAP leren we ouders en kinderen vaardigheden om problemen op te lossen en meer zelfcontrole te ontwikkelen. Deze folder legt uit hoe je SNAP kan gebruiken voor een blijvende verandering. SNAP (STOP

Nadere informatie

Achtergrondinformatie opdracht 1, module 1, les 1

Achtergrondinformatie opdracht 1, module 1, les 1 Achtergrondinformatie opdracht 1, module 1, les 1 Er zijn leuke en fijne momenten in de opvoeding, maar ook moeilijke en zware momenten. Deze moeilijke momenten hebben soms te maken met een bepaalde fase

Nadere informatie

De hechtingsbril in de supervisie ladder

De hechtingsbril in de supervisie ladder De hechtingsbril in de supervisie ladder Supervisieladder in beeld De hechtingsbril in analyse en review Programma Korte intro over interactie en hechting Is VIB-G anders? Analyse van de beelden met de

Nadere informatie

Copyright Marlou en Anja Alle rechten voorbehouden Opeenrijtje.com info@opeenrijtje.com 3.0

Copyright Marlou en Anja Alle rechten voorbehouden Opeenrijtje.com info@opeenrijtje.com 3.0 2 Deel 1 Beïnvloeden van gedrag - Zeg wat je doet en doe wat je zegt - 3 Interactie Het gedrag van kinderen is grofweg in te delen in gewenst gedrag en ongewenst gedrag. Gewenst gedrag is gedrag dat we

Nadere informatie

Ben jij een kind van gescheiden ouders? Dit werkboekje is speciaal voor jou!

Ben jij een kind van gescheiden ouders? Dit werkboekje is speciaal voor jou! Hallo Ben jij een kind van gescheiden ouders? Dit werkboekje is speciaal voor jou Als je ouders uit elkaar zijn kan dat lastig en verdrietig zijn. Misschien ben je er boos over of denk je dat het jouw

Nadere informatie

KINDEREN LEKKER IN HUN VEL

KINDEREN LEKKER IN HUN VEL KINDEREN LEKKER IN HUN VEL 1. Welkom wij zijn Karin Hallegraeff en Noelle van Delden van Praktijk IKKE Karin stelt zich voor en er komt een foto van Karin in beeld. Noelle stelt zich voor en er komt een

Nadere informatie

Hoe Zeker Ben Ik Van Mijn Relatie

Hoe Zeker Ben Ik Van Mijn Relatie Hoe Zeker Ben Ik Van Mijn Relatie Weet jij in welke opzichten jij en je partner een prima relatie hebben en in welke opzichten je nog wat kunt verbeteren? Na het doen van de test en het lezen van de resultaten,

Nadere informatie

De Inner Child meditatie

De Inner Child meditatie De Inner Child meditatie copyright Indra T. Preiss volgens Indra Torsten Preiss copyright Indra T. Preiss Het innerlijke kind Veel mensen zitten met onvervulde verlangens die hun oorsprong hebben in hun

Nadere informatie

De Budget Ster: omgaan met je schulden

De Budget Ster: omgaan met je schulden De Budget Ster: omgaan met je schulden Budget Ster Copyright EffectenSter BV 2014 Budget Ster MOTIVATIE EN VERANTWOORDELIJKHEID STRESS DOOR SCHULDEN BASISVAARDIGHEDEN STABILITEIT FINANCIEEL ADMINISTRATIEVE

Nadere informatie

Groep 1, 2 Thema 1 De groep? Dat zijn wij! 1. Hallo, hier ben ik! Samen plezier maken en elkaar beter leren kennen.

Groep 1, 2 Thema 1 De groep? Dat zijn wij! 1. Hallo, hier ben ik! Samen plezier maken en elkaar beter leren kennen. Groep 1, 2 1. Hallo, hier ben ik! 2. Prettig kennis te maken Kinderen leren elkaar beter kennen en ontdekken verschillen en overeenkomsten. 3. Samen in de klas Over elkaar helpen, geholpen worden en afspraken

Nadere informatie

Susanne Hühn. Het innerlijke kind. angst loslaten

Susanne Hühn. Het innerlijke kind. angst loslaten Susanne Hühn Het innerlijke kind angst loslaten Inhoud Inleiding 7 Hoe ontstaat angst? 11 Wegen uit de angst 19 Het bange innerlijke kind leren kennen 35 Meditatie Het bange innerlijke kind leren kennen

Nadere informatie

Soms ben ik eens boos, en soms wel eens verdrietig, af en toe eens bang, en heel vaak ook wel blij.

Soms ben ik eens boos, en soms wel eens verdrietig, af en toe eens bang, en heel vaak ook wel blij. Lied: Ik ben ik (bij thema 1: ik ben mezelf) (nr. 1 en 2 op de CD) : Weet ik wie ik ben? Ja, ik weet wie ik ben. Weet ik wie ik ben? Ja, ik weet wie ik ben. Ik heb een mooie naam, van achter en vooraan.

Nadere informatie

DEEL 1. WERKBOEK 5 Eigen keuze. 2015 Monique van Dam YOU: De keuze is aan jou!

DEEL 1. WERKBOEK 5 Eigen keuze. 2015 Monique van Dam YOU: De keuze is aan jou! DEEL 1 1 WERKBOEK 5 Eigen keuze Inhoud 2 1. Hoe zit het met je keuzes? 3 2. Hoe stap je uit je automatische piloot? 7 3. Juiste keuzes maken doe je met 3 vragen 9 4. Vervolg & afronding 11 1. Hoe zit het

Nadere informatie

Maatschappelijk werk (alweer)

Maatschappelijk werk (alweer) Maatschappelijk werk (alweer) Na mijn tweede miskraam heb ik toch weer besloten om het er op te wagen naar maatschappelijk werk te gaan. Ik vond de stap echt wel heel zwaar, want ik hou er niet zo van.

Nadere informatie

Oplossingsgerichte vragen (Het Spel van Oplossingen IKB & TS)

Oplossingsgerichte vragen (Het Spel van Oplossingen IKB & TS) Oplossingsgerichte vragen (Het Spel van Oplossingen IKB & TS) Stel dat dat (te grote wonder) gebeurt, ik betwijfel of dat zal gebeuren, maar stel je voor dat, wat zou je dan doen dat je nu niet doet? (p36)

Nadere informatie

Theorieboek. leeftijd, dezelfde hobby, of ze houden van hetzelfde. Een vriend heeft iets voor je over,

Theorieboek. leeftijd, dezelfde hobby, of ze houden van hetzelfde. Een vriend heeft iets voor je over, 3F Wat is vriendschap? 1 Iedereen heeft vrienden, iedereen vindt het hebben van vrienden van groot belang. Maar als we proberen uit te leggen wat vriendschap precies is staan we al snel met de mond vol

Nadere informatie

Jouw Belang Jouw ouders bespreken gezamenlijk over én met jou wat jouw belang is. Zodat jouw ouders

Jouw Belang Jouw ouders bespreken gezamenlijk over én met jou wat jouw belang is. Zodat jouw ouders - Dit basis Kindplan kan als onderdeel worden ingevoegd in het ouderschapsplan of los worden gebruikt door ouders al dan niet met hulp van een professional - Ouders ga na de eerste afspraak met een professional

Nadere informatie

VIER EENVOUDIGE TAKTIEKEN OM LASTIGE COLLEGA S VOOR JE TE WINNEN

VIER EENVOUDIGE TAKTIEKEN OM LASTIGE COLLEGA S VOOR JE TE WINNEN E-BLOG VIER EENVOUDIGE TAKTIEKEN OM LASTIGE COLLEGA S VOOR JE TE WINNEN in samenwerken Je komt in je werk lastige mensen tegen in alle soorten en maten. Met deze vier verbluffend eenvoudige tactieken vallen

Nadere informatie

Wat je voelt is wat je denkt! De theorie van het rationeel denken

Wat je voelt is wat je denkt! De theorie van het rationeel denken Wat je voelt is wat je denkt! De theorie van het rationeel denken Mensen zoeken hulp omdat ze overhoop liggen met zichzelf of met anderen. Dit kan zich op verschillende manieren uiten. Sommige mensen worden

Nadere informatie

In 5 stappen naar meer vrijheid én verbinding in je relatie

In 5 stappen naar meer vrijheid én verbinding in je relatie In 5 stappen naar meer vrijheid én verbinding in je relatie Hallo! Je houdt van je partner. Jullie zijn al geruime tijd samen en hebben misschien samen kinderen. Jullie leiden een druk bestaan en tijd

Nadere informatie

Vanjezelfhouden.nl 1

Vanjezelfhouden.nl 1 1 Kan jij van jezelf houden? Dit ontwerp komt eigenlijk altijd weer ter sprake. Ik verbaas mij erover hoeveel mensen er zijn die dit lastig vinden om te implementeren in hun leven. Veel mensen willen graag

Nadere informatie

Hoofdstuk 4: De gehele periode van wennen 6

Hoofdstuk 4: De gehele periode van wennen 6 Wenbeleid Inhoud 2 Hoofdstuk 1: Inleiding 3 Hoofdstuk 2: Eerste kennismaking 4 Hoofdstuk 3: Het afscheid 5 Hoofdstuk 4: De gehele periode van wennen 6 Bijlage 1: Wenschema 2 1. Inleiding Pedagogische medewerkers

Nadere informatie

Scheiden doe je samen. Ieder kind reageert anders

Scheiden doe je samen. Ieder kind reageert anders Scheiden doe je samen Ieder kind reageert anders Scheiden. Ook al is het misschien beter voor iedereen, het blijft een ingrijpende gebeurtenis. Vooral voor kinderen. Het gezin dat al die tijd zo vanzelfsprekend

Nadere informatie

Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg

Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg Informatie voor cliënten Cliënten en geestelijke gezondheidszorg Slachtoffers van mensenhandel hebben vaak nare dingen meegemaakt. Ze zijn geschokt

Nadere informatie

Zondag 6 maart 2016, 10.00 uur Jeugddienst. Voorganger: ds. Bert de Wit

Zondag 6 maart 2016, 10.00 uur Jeugddienst. Voorganger: ds. Bert de Wit Preek Zondag 6 maart 2016, 10.00 uur Jeugddienst Thema: @Home Voorganger: ds. Bert de Wit Schriftlezing: Lucas 15:11-32 Een vader had twee zonen zo begint het verhaal. Met de beschrijving van een gezin.

Nadere informatie

Psychosociale ontwikkeling

Psychosociale ontwikkeling Psychosociale ontwikkeling De psychosociale ontwikkeling van het kind Reeds in de baarmoeder ontstaat er een wisselwerking tussen ouder en kind. De baby is al vertrouwd geraakt met de stem van de ouder

Nadere informatie

Vragen bij het prentenboek 'De tovenaar die vergat te toveren'

Vragen bij het prentenboek 'De tovenaar die vergat te toveren' De tovenaar tovert De verhalenvertelster vertelt Wat zou een tovenaar allemaal kunnen toveren? Hoe zouden de kinderen zich voelen? Waar zie je dat aan? Is de tovenaar blij/ boos/ verdrietig of bang? Hoe

Nadere informatie

Lesmodule 4 fasen van. dementie. VOORBEELD LESMODULE: 4 fasen van dementie

Lesmodule 4 fasen van. dementie. VOORBEELD LESMODULE: 4 fasen van dementie Lesmodule 4 fasen van dementie Inhoudsopgave: 1. Wat is dementie? blz. 3 2. Twee basisprincipes over de werking van de hersenen blz. 4 3. Omschrijving van de vier fasen van ikbeleving bij dementie blz.

Nadere informatie

Inner Child meditatie

Inner Child meditatie De Inner Child meditatie Uit: Je Relatie Helen Een nieuwe weg naar heling van je relatievaardigheid Indra Torsten Preiss De Inner Child meditatie De Inner Child-meditatie is de meditatie bij uitstek om

Nadere informatie

Caroline Penninga-de Lange Je kind in balans

Caroline Penninga-de Lange Je kind in balans Je kind in balans Caroline Penninga-de Lange Je kind in balans Op weg naar emotionele stabiliteit UITGEVERIJ BOEKENCENTRUM ZOETERMEER Van Caroline Penninga-de Lange verschenen eerder bij Uitgeverij Boekencentrum:

Nadere informatie

Wat er ook aan de hand is, de gevolgen zijn hetzelfde. Je bent een aantal lichamelijke functies, die je voorheen als vanzelfsprekend aannam, kwijt.

Wat er ook aan de hand is, de gevolgen zijn hetzelfde. Je bent een aantal lichamelijke functies, die je voorheen als vanzelfsprekend aannam, kwijt. Hoofdstuk 7 Emoties Nu is het tijd om door te gaan. Je hebt je dwarslaesie, je bent hopelijk klaar met al de medische dingen, nu is het tijd om ook je gevoelens aandacht te geven. Dus: ga lekker zitten,

Nadere informatie

Wat ga je doen? Wat zet je klaar? Wie doet er mee en waar? Hoe zit het in elkaar?

Wat ga je doen? Wat zet je klaar? Wie doet er mee en waar? Hoe zit het in elkaar? 2 vogel Piet Wat ga je doen? Wat zet je klaar? Wie doet er mee en waar? De peuters luisteren en spelen met het prentenboek Vogel Piet. Het verhaal gaat over vogel Piet, een vogeltje zonder veren. het prentenboek

Nadere informatie

Wat is PDD-nos? VOORBEELDPAGINA S. Wat heb je dan? PDD-nos is net als Tourette een neurologische stoornis. Een stoornis in je hersenen.

Wat is PDD-nos? VOORBEELDPAGINA S. Wat heb je dan? PDD-nos is net als Tourette een neurologische stoornis. Een stoornis in je hersenen. Wat is PDD-nos? 4 PDD-nos is net als Tourette een neurologische stoornis. Een stoornis in je hersenen. Eigenlijk vind ik stoornis een heel naar woord. Want zo lijkt het net of er iets niet goed aan me

Nadere informatie

Inhoudsopgave. Inleiding. Als je een peuter en tussen 3 en 5 jaar bent. Als je een kleuter en tussen 6 en 8 jaar bent

Inhoudsopgave. Inleiding. Als je een peuter en tussen 3 en 5 jaar bent. Als je een kleuter en tussen 6 en 8 jaar bent Kind-In-Zicht Inhoudsopgave Inleiding Als je een peuter en tussen 3 en 5 jaar bent Als je een kleuter en tussen 6 en 8 jaar bent Als je een tiener en tussen 9 en 12 jaar bent Als je een puber en tussen

Nadere informatie

HANDIG ALS EEN HOND DREIGT

HANDIG ALS EEN HOND DREIGT l a n d e l i j k i n f o r m a t i e c e n t r u m g e z e l s c h a p s d i e r e n HANDIG ALS EEN HOND DREIGT OVER HOUDEN VAN HUISDIEREN HIER LEES JE HANDIGE INFORMATIE OVER HONDEN DIE DREIGEN. JE KUNT

Nadere informatie

Borderline. Als gevoelens en gedrag snel veranderen. Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over borderline

Borderline. Als gevoelens en gedrag snel veranderen. Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over borderline ggz voor doven & slechthorenden Borderline Als gevoelens en gedrag snel veranderen Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over borderline Herkent u dit? Bij iedereen gaat wel

Nadere informatie

Heling in de nieuwe tijd

Heling in de nieuwe tijd Heling in de nieuwe tijd Op zoek naar jouw ware zelf Zoals we hier bij elkaar zijn, zijn we allemaal lichtwezens. We zijn in ons diepste wezen allemaal al heel. Door het proces van de dualiteit wat we

Nadere informatie

Herstel van vertrouwen

Herstel van vertrouwen Focus op hechting Herstel van vertrouwen Anita Venderbosch Petra van Vilsteren AIT studiedag 21 november 2016 VIB-G preventief richt zich op herstel van het vertrouwen van het pleegkind in zijn nieuwe

Nadere informatie

Babylichaamstaal. Van te vroeg geboren baby s

Babylichaamstaal. Van te vroeg geboren baby s Babylichaamstaal Van te vroeg geboren baby s Inleiding Voor een pasgeboren baby is lichaamstaal de eerste en enige manier om te vertellen wat hij wel of niet prettig vindt. Omdat hij nog niet kan praten,

Nadere informatie

Er is toch niemand die jou aardig vindt. SUKKEL.

Er is toch niemand die jou aardig vindt. SUKKEL. Liefde Ik laat je nooit in de steek. Ik zal je helpen. Jij bent mijn beste vriendin. Het mooiste wat ik heb, geef ik aan jou. Ik ben verliefd... Ik heb alles voor je over. IK HOU VAN JOU! Ik bid voor je.

Nadere informatie

Peuters. Lief maar ook wel eens lastig

Peuters. Lief maar ook wel eens lastig 1 Peuters Lief maar ook wel eens lastig 2 Peuters: Lief maar ook wel eens lastig Peuters zijn ondernemend en nieuwsgierig. Ze willen alles weten en ze willen alles zelf doen. En als ze iets niet willen,

Nadere informatie

Kwaliteit van leven Een hulpmiddel bij de voorbereiding van een zorgplan

Kwaliteit van leven Een hulpmiddel bij de voorbereiding van een zorgplan Kwaliteit van leven Een hulpmiddel bij de voorbereiding van een zorgplan De zorg en begeleiding van mensen met een verstandelijke beperking moet erop gericht zijn dat de persoon een optimale kwaliteit

Nadere informatie

Pubers opvoeden. Veranderingen in de puberteit

Pubers opvoeden. Veranderingen in de puberteit Pubers opvoeden Pubers opvoeden De puberteit is de ontwikkelingsfase tussen 10 en 18 jaar. Maar die puberteit is er natuurlijk niet opeens. Vanaf ongeveer 9 jaar kan je al merken dat kinderen beginnen

Nadere informatie

Zeven hulpbronnen van vertrouwen. Door: Carlos Estarippa

Zeven hulpbronnen van vertrouwen. Door: Carlos Estarippa Zeven hulpbronnen van vertrouwen Door: Carlos Estarippa Geïnspireerd door het boek van Bertie Hendriks Dagboek van de Ziel. De zeven levensfasen (Hendriks, 2013) wil ik in onderstaand artikel beschrijven

Nadere informatie

Peuters: lief maar ook wel eens lastig

Peuters: lief maar ook wel eens lastig Peuters: lief maar ook wel eens lastig Informatie voor ouders Het Centrum voor Jeugd en Gezin ondersteunt met deskundig advies, tips en begeleiding. Een centraal punt voor al je vragen over opvoeden en

Nadere informatie

Theorie over mentaliseren

Theorie over mentaliseren Theorie over mentaliseren Wat is mentaliseren? Mentaliseren is iets, wat iedereen doet en wat iedereen in meerdere of mindere mate kan. Het betekent dat je beseft dat gedrag (externe toestanden), voortkomt

Nadere informatie

Zelfbeschadiging; wat kun jij doen om te helpen?

Zelfbeschadiging; wat kun jij doen om te helpen? Zelfbeschadiging; wat kun jij doen om te helpen? Familie of naaste zijn van iemand die zichzelf beschadigt kan erg moeilijk zijn. Iemand van wie je houdt doet zichzelf pijn en het lijkt alsof je niks kunt

Nadere informatie

Mijn ouders zijn gescheiden en nu? Een folder voor jongeren met gescheiden ouders over de OTS en de gezinsvoogd

Mijn ouders zijn gescheiden en nu? Een folder voor jongeren met gescheiden ouders over de OTS en de gezinsvoogd Mijn ouders zijn gescheiden en nu? Een folder voor jongeren met gescheiden ouders over de OTS en de gezinsvoogd 1 Joppe (13): Mijn ouders vertelden alle twee verschillende verhalen over waarom ze gingen

Nadere informatie

Golf van de Rode Maan

Golf van de Rode Maan Golf van de Rode Maan Data waarin de golf van de Rode Maan valt: 11-2 t/m 23-2-2015 *29-10 t/m 10-11-2015 *16-7 t/m 28-7-2016 *2-4 t/m 14-4- 17 18-12 t/m 30-12 -2017 * 4-9- t/m 16-9-2018 * 22-5 t/m 3-6-2019

Nadere informatie

Pedagogisch beleid Kinderopvang Haarlem Spelend Groeien

Pedagogisch beleid Kinderopvang Haarlem Spelend Groeien Pedagogisch beleid Kinderopvang Haarlem Spelend Groeien Inleiding Kinderopvang Haarlem heeft één centraal pedagogisch beleid. Dit is de pedagogische basis van alle kindercentra van Kinderopvang Haarlem.

Nadere informatie

Het is de familieblues. Je kent dat gevoel vast wel. Je zit aan je familie vast. Voor altijd ben je verbonden met je ouders, je broers, je zussen.

Het is de familieblues. Je kent dat gevoel vast wel. Je zit aan je familie vast. Voor altijd ben je verbonden met je ouders, je broers, je zussen. De familieblues Tot mijn 15e noemde ik mijn ouders papa en mama. Daarna niet meer. Toen noemde ik mijn vader meester. Zo noemde hij zich ook als hij lesgaf. Hij was leraar Engels op een middelbare school.

Nadere informatie

In de eeuwigheid van het leven waarin ik ben is alles volmaakt, heel en compleet en toch verandert het leven voortdurend. Er is geen begin en geen

In de eeuwigheid van het leven waarin ik ben is alles volmaakt, heel en compleet en toch verandert het leven voortdurend. Er is geen begin en geen 14 In de eeuwigheid van het leven waarin ik ben is alles volmaakt, heel en compleet en toch verandert het leven voortdurend. Er is geen begin en geen einde, alleen een voortdurende kringloop van materie

Nadere informatie

Overzicht Groepsaanbod. Mindfulness Chronische pijn Instapgroep Kerngroep SOVA Weerbaarheid Angst en depressie

Overzicht Groepsaanbod. Mindfulness Chronische pijn Instapgroep Kerngroep SOVA Weerbaarheid Angst en depressie Overzicht Groepsaanbod Mindfulness Chronische pijn Instapgroep Kerngroep SOVA Weerbaarheid Angst en depressie Waarom een groep of cursus? Waarom in een groep? Het kan zijn dat je het zelf prettiger vindt

Nadere informatie

Thema Gezondheid. Lesbrief 33. In gesprek met de leerkracht.

Thema Gezondheid. Lesbrief 33. In gesprek met de leerkracht. http://www.edusom.nl Thema Gezondheid Lesbrief 33. In gesprek met de leerkracht. Wat leert u in deze les? Een gesprek voeren met de leerkracht. Zinnen maken met omdat. Hulp vragen. Veel succes! Deze les

Nadere informatie

Het hechtingsproces. bij kinderen tussen de 0 en 2 jaar. Kindergeneeskunde. Hechting. Hoe verloopt het hechtingsproces?

Het hechtingsproces. bij kinderen tussen de 0 en 2 jaar. Kindergeneeskunde. Hechting. Hoe verloopt het hechtingsproces? Het hechtingsproces bij kinderen tussen de 0 en 2 jaar Kindergeneeskunde In deze brochure leest u meer over de hechtingsprocessen bij baby s in de leeftijd van 0 tot 12 maanden. Daar waar ouders staat

Nadere informatie

Een therapeutisch voorleesverhaal voor jonge kinderen van gescheiden ouders. Via-Art. Door Shantella de Visser, Via-Art.nl

Een therapeutisch voorleesverhaal voor jonge kinderen van gescheiden ouders. Via-Art. Door Shantella de Visser, Via-Art.nl Een therapeutisch voorleesverhaal voor jonge kinderen van gescheiden ouders. Door Shantella de Visser,.nl Vooraf: Je kunt dit verhaal aan je kind voorlezen wanneer je zelf in staat bent om met de emoties

Nadere informatie

Verhaal: Jozef en Maria

Verhaal: Jozef en Maria Verhaal: Jozef en Maria Er was eens een vrouw, Maria. Maria was een heel gewone jonge vrouw, net zo gewoon als jij en ik. Toch had God haar uitgekozen om iets heel belangrijks te doen. Iets wat de hele

Nadere informatie

Bijlage 7.3 Praten over gedachten en gevoelens

Bijlage 7.3 Praten over gedachten en gevoelens Bijlage 7.3 Praten over gedachten en gevoelens bussum 2010 Als kinderen goed over hun gevoelens kunnen praten, zal dit zijn uitwerking hebben op hun verdere ontwikkeling. Kinderen die hun gevoelens niet

Nadere informatie

Lucy heeft een ballon

Lucy heeft een ballon Caro Kindercoach & begeleiding Maasdijk 16 4283 GA Giessen 0620380336 info@carokindercoach.nl www.carokindercoach.nl heeft een ballon Handleiding Doelgroep: Kinderen van 3 tot 6 jaar. Doel van het lezen

Nadere informatie

CONCEPTVERSIE STORYTELLING

CONCEPTVERSIE STORYTELLING CONCEPTVERSIE STORYTELLING Priscilla van der Pluijm 2050563 VCMD2A6 Drie profielschetsen Lucian (mannelijke boom) Het hoofdpersonage is een mannelijke boom genaamd Lucian. Hij is een haagbeuk en deze staat

Nadere informatie

Online Titel Competentie Groepsfase Lesdoel Kwink van de Week

Online Titel Competentie Groepsfase Lesdoel Kwink van de Week onderbouw Les 1 Online Dit ben ik! Besef van jezelf Forming Ik kan mezelf voorstellen aan een ander. Ken je iemand nog niet? Vertel hoe je heet. Les 2 Online Hoe spreken we dit af? Keuzes maken Norming

Nadere informatie

Slaapwel baby. Hoeveel slaapt een baby?

Slaapwel baby. Hoeveel slaapt een baby? Slaapwel Slaapwel baby Net zoals volwassenen slapen ook niet alle kinderen even gemakkelijk of regelmatig. In deze brochure vind je meer informatie over goede slaapgewoontes en krijg je tips voor een gezonde

Nadere informatie

WERKBLADEN Seksuele intimidatie

WERKBLADEN Seksuele intimidatie WERKBLADEN Seksuele intimidatie 1 Waarom dit boekje? 1.1 Zet een rondje om het goede antwoord. Seksuele intimidatie komt vaak voor. Ja Nee Seksuele intimidatie komt weinig voor. Ja Nee Mannen worden vaker

Nadere informatie

VIB en Gehechtheid. Dorini Janssen De Rading Corinne Verheule SAV. Workshop AIT 30 mei 2016

VIB en Gehechtheid. Dorini Janssen De Rading Corinne Verheule SAV. Workshop AIT 30 mei 2016 VIB en Gehechtheid Dorini Janssen De Rading Corinne Verheule SAV Workshop AIT 30 mei 2016 Programma Wie zijn wij? VIB en Bouwstenen van hechting Hoe zie je gehechtheid in de praktijk? Wat is een hechtingsrepresentatie?

Nadere informatie

2 Ik en autisme VOORBEELDPAGINA S

2 Ik en autisme VOORBEELDPAGINA S 2 Ik en autisme In het vorige hoofdstuk is verteld over sterke kanten die mensen met autisme vaak hebben. In dit hoofdstuk vertellen we over autisme in het algemeen. We beginnen met een stelling. In de

Nadere informatie

Info. Aanraken, knuffelen en meer... Informatie voor cliënten. Expertisecentrum voor epilepsie en slaapgeneeskunde

Info. Aanraken, knuffelen en meer... Informatie voor cliënten. Expertisecentrum voor epilepsie en slaapgeneeskunde Info Aanraken, knuffelen en meer... Informatie voor cliënten Expertisecentrum voor epilepsie en slaapgeneeskunde Inhoud INHOUD 1. Waar gaat het over 3 2. Aanraken 4 3. Hoe noem jij dat? 5 4. Baas over

Nadere informatie

Ik besloot te verder te gaan en de zeven stappen naar het geluk eerst helemaal af te maken. We hadden al:

Ik besloot te verder te gaan en de zeven stappen naar het geluk eerst helemaal af te maken. We hadden al: Niet meer overgeven Vaak is de eerste zin die de klant uitspreekt een aanwijzing voor de hulpvraag. Paula zat nog maar net toen ze zei: ik ben bang om over te geven. Voor deze angst is een mooie naam:

Nadere informatie

4 communicatie. Ik weet welke informatie anderen nodig hebben om mij te kunnen begrijpen. Ik vertel anderen wat ik denk of voel.

4 communicatie. Ik weet welke informatie anderen nodig hebben om mij te kunnen begrijpen. Ik vertel anderen wat ik denk of voel. 4 communicatie Communicatie is het uitwisselen van informatie. Hierbij gaat het om alle informatie die je doorgeeft aan anderen en alle informatie die je van anderen krijgt. Als de informatie aankomt,

Nadere informatie

AMETHIST Developing People

AMETHIST Developing People AMETHIST Developing People COMMUNICEREN MET KINDEREN AMETHIST Developing People Argonweg 7 11 3812 RB Amersfoort 033 7370182 www.amethistdevelopingpeople.nl Waarom? Wie kent het niet? Het gevoel van machteloosheid

Nadere informatie

Inhoud Inleiding 15 1. Puberteit: algemene ontwikkelingskenmerken 19 2. Puberteit en adoptie 39

Inhoud Inleiding 15 1. Puberteit: algemene ontwikkelingskenmerken 19 2. Puberteit en adoptie 39 Inhoud Inleiding 15 1. Puberteit: algemene ontwikkelingskenmerken 19 1.1 Inleiding 19 1.2 Prepuberteit (9-12 jaar): veranderingen 21 1.2.1 Fysieke en hormonale veranderingen 21 1.2.2 Hersengroei 22 1.2.3

Nadere informatie

Ontdek je kracht voor de leerkracht

Ontdek je kracht voor de leerkracht Handleiding les 1 Ontdek je kracht voor de leerkracht Voor je ligt de handleiding voor de cursus Ontdek je kracht voor kinderen van groep 7/8. Waarom deze cursus? Om kinderen te leren beter in balans te

Nadere informatie

Koningspaard Polle en de magische kamers van paleis Kasagrande

Koningspaard Polle en de magische kamers van paleis Kasagrande Koningspaard Polle en de magische kamers van paleis Kasagrande Eerste druk 2015 R.R. Koning Foto/Afbeelding cover: Antoinette Martens Illustaties door: Antoinette Martens ISBN: 978-94-022-2192-3 Productie

Nadere informatie

Bewustwording dag 1 Ik aanvaard mezelf zoals ik nu ben.

Bewustwording dag 1 Ik aanvaard mezelf zoals ik nu ben. Het meditatieprogramma duurt veertig dagen en bestaat uit tien affirmaties. Het is fijn om gedurende dit programma een dagboek bij te houden om je bewustwordingen en ervaring op schrijven. Elke dag spreek

Nadere informatie

Relaties. HDYO heeft meer informatie beschikbaar over de Ziekte van Huntington voor jongeren, ouders en professionals op onze website: www.hdyo.

Relaties. HDYO heeft meer informatie beschikbaar over de Ziekte van Huntington voor jongeren, ouders en professionals op onze website: www.hdyo. Relaties HDYO heeft meer informatie beschikbaar over de Ziekte van Huntington voor jongeren, ouders en professionals op onze website: www.hdyo.org Relaties kunnen een belangrijke rol spelen bij het omgaan

Nadere informatie

Test: In hoeverre voel je je eenzaam? 42 vragen

Test: In hoeverre voel je je eenzaam? 42 vragen Test: In hoeverre voel je je eenzaam? 42 vragen Print dit document (7 pagina s) uit en omcirkel of arceer datgene wat op jou van toepassing is: 1. Ben je alleen? nooit soms/regelmatig (vrijwel) altijd

Nadere informatie

Als opvoeden even lastig is

Als opvoeden even lastig is Als opvoeden even lastig is Hoe pak je dat dan aan? Soms weet ik niet meer wat ik moet doen om hem stil te krijgen. Schattig? Je moest eens weten. Hoezo roze wolk? Mijn dochter kan af en toe het bloed

Nadere informatie

Lesdoelen: Werkvormen: Benodigdheden: Prentenboeken: Les 10: Hoe zeg ik nee. Lesoverzicht. Basis

Lesdoelen: Werkvormen: Benodigdheden: Prentenboeken: Les 10: Hoe zeg ik nee. Lesoverzicht. Basis Les 10: Hoe zeg ik nee Lesoverzicht Lesdoelen: Kinderen weten het verschil tussen prettige en onprettige situaties en kunnen deze herkennen. Kinderen weten dat ze onprettige aanrakingen mogen weigeren.

Nadere informatie

Hoe je je voelt. hoofdstuk 10. Het zal je wel opgevallen zijn dat je op een dag een heleboel verschillende gevoelens hebt. Je kunt bijvoorbeeld:

Hoe je je voelt. hoofdstuk 10. Het zal je wel opgevallen zijn dat je op een dag een heleboel verschillende gevoelens hebt. Je kunt bijvoorbeeld: hoofdstuk 10 Hoe je je voelt Het zal je wel opgevallen zijn dat je op een dag een heleboel verschillende gevoelens hebt. Je kunt bijvoorbeeld: zenuwachtig wakker worden omdat je naar school moet, vrolijk

Nadere informatie

De PAAZ, wat is dat? Informatie voor kinderen van 8 tot 12 jaar

De PAAZ, wat is dat? Informatie voor kinderen van 8 tot 12 jaar De PAAZ, wat is dat? Informatie voor kinderen van 8 tot 12 jaar De afgelopen weken was het niet zo leuk bij Pim thuis. Zijn moeder lag de hele dag in bed. Ze stond niet meer op, deed geen boodschappen

Nadere informatie

Visie (Pedagogisch werkplan)

Visie (Pedagogisch werkplan) Visie (Pedagogisch werkplan) Gastouderopvang De Krummeltjes stelt zich tot doel om een omgeving te bieden waarin kinderen kunnen opgroeien tot zelfstandige en evenwichtige mensen met respect voor anderen

Nadere informatie

Huilen als communicatiemiddel

Huilen als communicatiemiddel Huilen als communicatiemiddel Vanaf de geboorte hebben baby s mogelijkheden om te communiceren. Het communiceren verloopt in het begin heel onbeholpen: door te huilen, zuigen en kijken. Later door zich

Nadere informatie

O, antwoordde ik. Verder zei ik niets. Ik ging vlug de keuken weer uit en zonder eten naar school.

O, antwoordde ik. Verder zei ik niets. Ik ging vlug de keuken weer uit en zonder eten naar school. Voorwoord Susan schrijft elke dag in haar dagboek. Dat dagboek is geen echt boek. En ook geen schrift. Susans dagboek zit in haar tablet, een tablet van school. In een map die Moeilijke Vragen heet. Susan

Nadere informatie

Voorwoord 7. 1 Blijven je ouders je ouders? 13. 2 Moet ik nu ook verhuizen? 19. 3 Houd ik mijn eigen naam? 23. 4 Wie betaalt er voor mij?

Voorwoord 7. 1 Blijven je ouders je ouders? 13. 2 Moet ik nu ook verhuizen? 19. 3 Houd ik mijn eigen naam? 23. 4 Wie betaalt er voor mij? Inhoud Voorwoord 7 1 Blijven je ouders je ouders? 13 2 Moet ik nu ook verhuizen? 19 3 Houd ik mijn eigen naam? 23 4 Wie betaalt er voor mij? 25 5 En als ik zelf geen contact wil? 27 6 Hoe gaat dat, scheiden?

Nadere informatie

OPVOEDEN ZO!!! De cursus is bedoeld voor ouders van kinderen van 3 tot 12 jaar

OPVOEDEN ZO!!! De cursus is bedoeld voor ouders van kinderen van 3 tot 12 jaar OPVOEDEN ZO!!! Algemeen Het opvoeden van kinderen is leuk maar kan soms ook heel zwaar zijn. Bij het opvoeden van je kind komt heel wat kijken. Jij bent tenslotte diegene, die hem het goede voorbeeld moet

Nadere informatie

ONDERNEMEN IS VOOR HELDEN

ONDERNEMEN IS VOOR HELDEN ONDERNEMEN IS VOOR HELDEN EXCLUSIEF PROGRAMMA OVERZICHT 2016 LEF IN ACTIE Ontdek waarom het zo moeilijk is je hart te volgen en heb het lef dit toch te doen! De achtergrond van het programma Jij weet dat

Nadere informatie

veeg de tranen van me weg. Ik kijk nog eens rond en er valt een hoop spanning van me af. Er komt zelfs een kleine glimlach op me gezicht terug.

veeg de tranen van me weg. Ik kijk nog eens rond en er valt een hoop spanning van me af. Er komt zelfs een kleine glimlach op me gezicht terug. Het DOC Ik kruip in één van de buikpijn terwijl ik in bed lig. Mijn gedachten gaan uit naar de volgende dag. Ik weet wat er die dag staat te gebeuren, maar nog niet hoe dit zal uitpakken. Als ik hieraan

Nadere informatie

Didactisch partnerschap

Didactisch partnerschap Didactisch partnerschap Vijf routekaarten om lastige situaties in het samenwerken met ouders te hanteren Het klinkt zo mooi: didactisch partnerschap. Zie daar als leraar maar eens een goede invulling aan

Nadere informatie

INLEIDING. Inleiding

INLEIDING. Inleiding INLEIDING 13 Inleiding Je hebt besloten dit boek te lezen. Waarschijnlijk heb je op dit moment een relatie. En waarschijnlijk ben je benieuwd hoe je je relatie kunt verbeteren: je begrijpt je partner niet

Nadere informatie

Focusgroepen met geadopteerden

Focusgroepen met geadopteerden Focusgroepen met geadopteerden Een onderzoek in opdracht van het Steunpunt Adoptie Ann Buysse, Vakgroep Experimenteel-Klinische en Gezondheidspsychologie Michel Vandenbroeck, Vakgroep Sociaal Werk en Sociale

Nadere informatie

Bijeenkomst over geloofsopvoeding Communiceren met je puber Deze bijeenkomst sluit aan bij Moments, magazine voor ouders van jongeren van 12-18 jaar

Bijeenkomst over geloofsopvoeding Communiceren met je puber Deze bijeenkomst sluit aan bij Moments, magazine voor ouders van jongeren van 12-18 jaar DOELSTELLINGEN Ouders zijn zich ervan bewust dat je altijd en overal communiceert Ouders wisselen ervaringen met elkaar uit over hoe de communicatie met hun pubers verloopt Ouders verwerven meer inzicht

Nadere informatie

Waar gaan we het over hebben?

Waar gaan we het over hebben? Waar gaan we het over hebben? Onderwerp: Mensen vinden het vaak prettig om elkaar aan te raken. Dat kan een knuffel zijn van je ouders, een vriendschappelijke stomp tijdens een stoeipartij met vrienden

Nadere informatie

Tel: 06 239 475 38 esther@ikhouvanmij.eu www.ikhouvanmij.eu

Tel: 06 239 475 38 esther@ikhouvanmij.eu www.ikhouvanmij.eu Tel: 06 239 475 38 esther@ikhouvanmij.eu www.ikhouvanmij.eu Met dit Ebook wil ik je graag inzichten geven in hoe je van jezelf kunt (leren) houden. Dit bereik je (wellicht helaas) niet door even een knop

Nadere informatie

Waar gaan we het over hebben?

Waar gaan we het over hebben? Waar gaan we het over hebben? Onderwerp: Mensen vinden het vaak prettig om elkaar aan te raken. Dat kan een knuffel zijn van je ouders, een vriendschappelijke stomp tijdens een stoeipartij met vrienden

Nadere informatie

Centrum voor Psychotherapie

Centrum voor Psychotherapie Centrum voor Psychotherapie Je zit al een langere tijd niet goed in je vel. Op steeds dezelfde punten in je leven loop je vast. Je hebt al geprobeerd te veranderen. Waarschijnlijk heb je ook al behandelingen

Nadere informatie

DRIE GOUDEN TIPS om "Nee" te leren zeggen tegen alles wat je niet meer wilt. Kies voor het leven dat jij wilt hebben.

DRIE GOUDEN TIPS om Nee te leren zeggen tegen alles wat je niet meer wilt. Kies voor het leven dat jij wilt hebben. DRIE GOUDEN TIPS om "Nee" te leren zeggen tegen alles wat je niet meer wilt. Kies voor het leven dat jij wilt hebben. Chantal Smeets 1 INHOUDSOPGAVE 1. VOORWOORD... 3 2. INLEIDING... 4 3. DRIE GOUDEN TIPS...

Nadere informatie

Wenbeleid Kinderopvang/BSO Het Kinderparadijs

Wenbeleid Kinderopvang/BSO Het Kinderparadijs Wenbeleid Kinderopvang/BSO Het Kinderparadijs Kinderdagverblijf/BSO Het Kinderparadijs 1 januari 2016 Inhoud 1. Inleiding... 3 2. De eerste kennismaking... 5 3. Het afscheid... 7 4. De gehele periode van

Nadere informatie

Gastouderbureau MijnGastouderopvang

Gastouderbureau MijnGastouderopvang Hoe gaat het met mijn gast- of oppaskind? Gastouderbureau MijnGastouderopvang Observatielijst voor de ontwikkeling van kinderen in de gastouderopvang Iedere gastouder kent 'haar' gastkind na tijdje behoorlijk

Nadere informatie

Naam van gedichtenalbum : De eerste 30

Naam van gedichtenalbum : De eerste 30 Naam van gedichtenalbum : De eerste 30 Kinderen De Roos, een mooie school. Niet te stil of te druk. Kleine kindjes lopen door de gang, ik zie ze stampen en ze zeggen van alles door elkaar. Maar ze kunnen

Nadere informatie