20e jaargang nr. 1 Maart 2002

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "20e jaargang nr. 1 Maart 2002"

Transcriptie

1 20e jaargang nr. 1 Maart 2002 IN DIT NUMMER - Hanna Oorthuys Prijs - Ondersteuning van communicatieprocessen: hulpmiddelen en programma's - Risico s bij het gebruik van de Zweedse band in de gehandicaptenzorg - Hoe de dingen soms kunnen lopen...

2 Advertentie Keppra

3 tvaz Tijdschrift van de vereniging van artsen in de zorg voor mensen met een verstandelijke handicap

4 INHOUDSOPGAVE TVAZ 20e JAARGANG NR. 2 - MAART 2002 Redactioneel 3 Van het Bestuur 3 Bestuursmededelingen 4 Hanna Oorthuys Prijs 5 Ondersteuning van communicatieprocessen: hulpmiddelen en 6 programma's Dr. Johan Willems, ontwikkelingspsycholoog Risico s bij het gebruik van de zweedse band in de 10 gehandicaptenzorg Inspectie voor de Gezondheidszorg Hoe de dingen soms kunnen lopen R. Schreuel, AVG Uit de regio s 15 > Overzicht regiocontactpersonen > Nijmegen Uit de commissies en werkgroepen 16 > Accrediteringscommissie Van de opleiding 18 > Informatie > Snuffelen in andermans keuken > Rectificatie Ingezonden brieven 19 > What is in a name Mededelingen 21 Verenigingsadressen 25 Agenda 25 Overzicht NVAZ publicaties 26 COLOFON Redactie TVAZ: Layout: mw. J.J.Th.M. van Beurden mw. A.M.W. Coppus mw. M.L.F. Jacobs M. Manshande B. Elffers R.K. Schreuel Tekstverwekring: mw. D. Schamp Redactieadres: mw. J.J.Th.M. van Beurden p/a De Lathmer Postbus ZG Wilp tel.: (fax: ) Het TVAZ is het verenigingsblad van de Nederlandse Vereniging van Artsen in de Zorg voor mensen met een verstandelijke handicap (NVAZ). Deze vereniging, opgericht in 1981, stelt zich ten doel: het handhaven, c.q. verbeteren van de kwaliteit van de medische dienstverlening in de zorg voor mensen met een verstandelijke handicap, onder meer door: - het bevorderen van de onderlinge gedachtewisseling en samenwerking van artsen in de zorg voor mensen met een verstandelijke handicap; - het bevorderen van meningsvorming en standpuntbepaling t.a.v. onderwerpen die van belang kunnen zijn voor de organisatie en het functioneren van de medische dienstverlening in de zorg voor mensen met een verstandelijke handicap. De vereniging telt ongeveer 250 leden. Het lidmaatschap staat open voor artsen, werkzaam in de zorg voor mensen met een verstandelijke handicap. Het TVAZ verschijnt minimaal viermaal per jaar. De redactie stelt zich ten doel alle artsen, die werkzaam zijn in de zorg voor mensen met een verstandelijke handicap, op de hoogte te stellen van ontwikkelingen binnen dit vakgebied. Daartoe maakt zij gebruik van verslagen van studiedagen, congressen, van oorspronkelijke artikelen, casuïstiek, boekbesprekingen, het aankondigen van nieuwe initiatieven, van ingezonden stukken en voorts van alles wat aan het bereiken van de doelstelling kan bijdragen. ISSN: Lidmaatschap 170,- per jaar. Voor niet-leden bestaat de mogelijkheid een abonnement te nemen op het TVAZ door 30,- over te maken op postbankrekeningnummer t.a.v. de penningmeester van de NVAZ o.v.v. "abonnement TVAZ". Copy (zo mogelijk op diskette -Word- met het uitgeprinte stuk) voor het volgende TVAZ kunt u aanleveren vóór 15 april TVAZ 20; (1)

5 REDACTIONEEL Communicatie is een vaak gebezigd begrip in de zorg voor mensen met een verstandelijke handicap zowel rond cliënten als binnen organisaties. Over de ondersteuning van communicatieprocessen gaat het artikel van de heer Willems. De casus over Kees illustreert de soms moeizame communicatie met een cliënt, ook of zelfs wanneer er iets ernstigs aan de hand is. Vanuit de AVG-opleiding laten diverse mensen ons weten waar zij zoal mee bezig zijn en hoe zij dat ervaren. Dit keer ook weer eens een ingezonden brief als teken van communicatie met de lezers van dit blad. Ten behoeve van de onderlinge communicatie binnen onze vereniging zijn naast de namen van de leden van het bestuur ook de namen van de regiocontactpersonen en van de voorzitters van de diverse commissies en werkgroepen opgenomen, alsmede hoe zij te bereiken zijn. De redactie wenst u veel leesplezier. VAN HET BESTUUR Valuing people, of, papier is geduldig. In Engeland woonden verstandelijk gehandicapten tot ver in de 20e eeuw in grote ziekenhuizen: grote gebouwen, met lange gangen en grote zalen. Dit was vergelijkbaar met onze zorg, zij het dat de paviljoens, met te grote groepen en te grote slaapzalen, in ieder geval nog vaak gelegen waren in parkachtige omgevingen. Anders dan bij ons heeft de intramurale zorg daar geen kans gekregen te verbeteren, omdat vanaf 1971 het beleid gericht is geweest op sluiting van alle grote Mental Handicap ziekenhuizen en verhuizing van de verstandelijk gehandicapten naar kleinschalige woonvoorzieningen in de samenleving. Een white paper "Better services for the Mentally Handicapped" van de overheid (1971) was het begin van de verschuiving van 'hospitals' naar 'community'. Vanaf 1980 heeft zich het grootste deel van deze volksverhuizing voltrokken. Geld was geen probleem. Er werden kleine Group Homes gevormd. Echt gespreid, anders dan bij ons, waar het moederinstituut vaak een aantal woningen naast elkaar huurt, zodat er in een buurt toch nog een concentratie van 24 tot 36 bedden bestaat. De dagelijkse zorg voor deze mensen is ondergebracht in social care trusts. De medische zorg wordt geleverd door general practitioners (GP's). Deze hebben onvoldoende tijd en deskundigheid voor de specifieke zorgvragen. Wel kunnen de GP's een beroep doen op een Learning Disability districtsteam. Dit team bestaat uit VG-gespecialiseerde psychiaters, psychologen, fysiotherapeuten, logopedisten, ergotherapeuten en verpleegkundigen. De psychiaters behandelen niet alleen psychiatrische problematiek, maar ook epilepsie. Verder adviseren ze de GP regelmatig op het gebied van de somatische zorg. Het principe van ondersteuning door multidisciplinair samengestelde districtsteams geldt voor heel Engeland, de organisatorische plaatsbepaling is overal anders. De algemene sfeer onder leden van de districtsteams is er een van ontmoediging en frustratie. Dat heeft verschillende oorzaken: nadat aanvankelijk geld geen probleem was is dat in de loop van de tijd anders geworden. Er werd minder geld beschikbaar gesteld en de groepen werden weer vergroot tot zelfs 10 tot 12 personen. De meeste general practitioners hebben weerstand om medische zorg aan verstandelijk gehandicapten te verlenen en de leden van de districtsteams krijgen tegelijkertijd minder mogelijkheden vanuit de gedachte dat het verstandelijk gehandicapt zijn een sociaal en geen medisch probleem is. Mensen met een verstandelijke handicap hebben geen dokters nodig als ze in de gemeenschap wonen. Toch is de overheid blijkbaar niet tevreden over de positie van de verstandelijk gehandicapte in de samenleving. Er verscheen opnieuw een "white paper" deze keer met als titel: "Valuing People, a new strategy for Learning Disability for the 21st Century" maart Van de 137 pagina's zijn slechts 10 gewijd aan "Improving Health for people with learning disabilities". Hierin komt de volgende doelstelling voor: "To enable people with learning disabilities to access a health service designed around their individual needs, with fast and convenient care delivered to a consistently high standard, and with additional support where necessary". Dat klinkt uitstekend. De nota erkent dat mensen met een verstandelijke handicap een grotere behoefte hebben aan medische zorg, dat er te weinig health screening plaats vindt, dat er onvoldoende kennis is over diagnostiek en behandeling en dat er een overconsumptie is van psychofarmaca. De leden van de districtsteams zijn sceptisch. De taken van de districtsteams lijken, met dezelfde middelen, nog meer te verschuiven naar het ondersteunen en onderwijzen van de reguliere hulpverleners in eerste en tweede lijn die daar niet op zitten te wachten. Daarnaast worden "acute assesment and treatment units" opgezet voor het kleine aantal mensen met ernstige verstandelijke handicaps en gezondheidsproblemen "who cannot be admitted to general psychiatric services". Op papier staat het mooi, maar "papier is geduldig". Ik ben bang dat wij een ander probleem met papier krijgen: de enorme hoeveelheid gedetailleerde gegevens die moet worden ingevuld alvorens een besluit over een persoonsgebonden of persoonsvolgende budget kan worden genomen. Frans Scholte, Arts VG, voorzitter VAVG TVAZ 20; (1)

6 BESTUURSMEDEDELINGEN Veranderde vergaderdata Tijdens de voorjaarsvergadering zal het Meerjarenbeleidsplan besproken worden. In de versie die dan aan de leden wordt voorgelegd zijn de resultaten van de invitatie conferentie van 21 maart verwerkt, evenals de opmerkingen van de regiovertegenwoordigers en werkgroepvoorzitters die allen gevraagd zijn schriftelijk op een eerder concept te reageren. Als gevolg van deze werkwijze is de regiocontactdag van 22 maart verschoven naar 21 juni. Dan staat de concrete invulling van het Meerjarenbeleidsplan centraal. De najaarsvergadering is op verzoek van de Commissie Deskundigheidsbevordering verplaatst naar 29 november. Op 22 november, de eerder voorgestelde datum, vindt bij gelegenheid van het afscheid van prof. dr. Peter Barth, een voor de AVG interessant symposium plaats over neurogenetics. Een nadere aankondiging volgt. Tariefstelling diensten AVG Op 5 maart vond een breed overleg over deze slepende zaak plaats, waaraan naast de NVAZ alle betrokken partijen deelnemen. Frans Scholte had tevoren op niet mis te verstane wijze laten weten, hoe ongewenst en hoe gênant de ontstane vertraging is en wat onze verwachtingen van dit overleg waren. Hiervoor werd door VWS excuses aangeboden. Afgesproken is dat de intentie is dat het CTG voor de zomer een zg. neventarief binnen de AWBZ vaststelt. Hierdoor kunnen incidentele consulten door de AVG ten behoeve van verstandelijk gehandicapte mensen vanuit AWBZ gelden na indicatiestelling betaald worden. Voor deze indicatiestelling wordt een korte, efficiente procedure ontwikkeld. Directe honorering vanuit de ziektekostenverzekering (een verwijskaart) is niet mogelijk. Alleen omwegen via bv kinderarts of neuroloog kunnen hier soelaas bieden. We houden de druk op de ketel en hopen dat tijdens de voorjaarsvergadering verdere resultaten bekend zullen zijn. Contacten LHV - NVAZ It takes two to tango. De LHV blijkt geen prioriteit te geven aan contacten met de NVAZ. Na een eerder veelbelovend overleg met een stafmedewerker blijkt het ondanks nadrukkelijke verzoeken niet mogelijk tot een bestuurlijk overleg te komen. Een patstelling waaruit het bestuur spoedig hoopt te geraken. De gedachten gaan uit naar het aanbieden van samenwerkingsprotocollen aan de regio's, zo mogelijk in samenwerking met het NHG. Hanna Oorthuysprijs De jury heeft inmiddels de eerste voordracht(en) ontvangen. Namen van personen die in belangrijke mate bijgedragen hebben aan de ontwikkeling van het vak kunnen met een motivatie nog aangemeld worden bij de jury, p.a. secretariaat NVAZ. Commissiewerkzaamheden Op diverse plaatsen in het land zijn expertise-centra opgericht. Om de opgedane ervaringen te bundelen en van elkaar te leren is er een Platform Expertise centra ingesteld. Hanneke Veeren en Peter Deman houden zich vanuit het bestuur hiermee bezig. In dit TVAZ is een geactualiseerd en van contacten voorzien overzicht van de werkgroepen en commissies opgenomen. In deelname geïnteresseerde leden kunnen rechtstreeks overleggen of eerst contact opnemen met het bestuurslid Willemijn Veraart. Overleg Inspectie Gezondheidszorg Op verzoek van de Inspectie vindt er in de loop van maart een overleg plaats met het bestuur en de commissie Weten Regelgeving over de BOPZ-problematiek, de positie van de 1e geneeskundige en andere onderwerpen van gezamenlijk belang. In het volgende TVAZ komt een verslag van dit gesprek. Professioneel Statuut Al lange tijd bestaat er bij de leden behoefte aan een toegesneden professioneel statuut. De LAD werkt momenteel aan een eerste concept. In de loop van dit jaar zal dit aan de leden voorgelegd kunnen worden. Frans Ewals, secretaris 4 TVAZ 20; (1)

7 HANNA OORTHUYS PRIJS De NVAZ, de Nederlandse Vereniging van Artsen werkzaam in de Zorg voor mensen met een verstandelijke handicap, zal najaar 2002 voor de eerste keer de Hanna Oorthuys prijs uitreiken. De prijs zal worden uitgereikt aan een persoon of instantie die zich bijzonder heeft ingespannen voor de verdere ontwikkeling van het beroep Arts voor Verstandelijk Gehandicapten (AVG) in Nederland en beoogt waardering uit te spreken voor een wezenlijke bijdrage aan de verdere professionalisering van dit vakgebied. Bijdragen die aan een of meer van de volgende criteria voldoen komen in aanmerking: het leveren van een belangwekkende bijdrage aan de wetenschappelijke onderbouwing van het vakgebied geneeskunde voor mensen met een verstandelijke handicap het ontplooien van belangwekkende en vernieuwende initiatieven op het gebied van de orga-nisatie van de medische zorg voor mensen met een verstandelijke handicap het vervullen van een voortrekkersrol bij activiteiten in of namens de vereniging NVAZ het op enige andere wijze in aanzienlijke mate bijdragen aan de verdere professionalisering van het vakgebied. De prijs bestaat uit een geldbedrag van 1000 en een oorkonde. Voordrachten voor de prijs kunnen tot 1 juni 2002 worden ingediend. Nadere informatie over de prijs is te verkrijgen bij het secretariaat van de NVAZ: Mw. C.Mansveld-Uittenboogaard Postbus LB Utrecht TVAZ 20; (1)

8 ARTIKELEN ONDERSTEUNING VAN COMMUNICATIEPROCESSEN: HULPMIDDELEN EN PRO- GRAMMA'S 1 Inleiding gehouden op najaarsvergadering NVAZ Dr. Johan Willems, ontwikkelingspsycholoog Inleiding Iemands communicatieve vaardigheden bepalen in grote mate de kwaliteit van zijn leven. Mensen met goede communicatievaardigheden zullen, los van eventuele overige beperkingen, in hun leven zelfstandiger, minder geïsoleerd, en in het algemeen minder beperkt zijn. Zij zullen beter in staat zijn hun behoeften, wensen, gedachten en gevoelens te uiten, en daardoor minder afhankelijk zijn van invulling ervan door anderen. Sinds ongeveer 10 jaar (Luckasson, Coulter, Polloway, Reiss, Schalock, Snell, Spitalnik en Stark, 1992) wordt een vertraagde of afwijkende communicatieontwikkeling als een van de belangrijkste componenten van de verstandelijke handicap genoemd. Veel problemen die mensen met een verstandelijke handicap ondervinden in hun omgang met anderen zijn terug te voeren op een niet optimale communicatie tussen hen en de mensen in hun omgeving. Zo is zeer regelmatig aangetoond dat bij verstandelijk gehandicapten met ernstige beperkingen in het gebruik van de spraak relatief veel vaker psychische en gedragsproblemen (zoals agressie, zich terugtrekken of 'acting out') voorkomen dan bij mensen zonder deze beperkingen (onder andere Duker, 1983). De betekenis van communicatie als aandachtsgebied in de dienstverlening kan dan ook niet onderschat worden, en als zodanig is het een van de belangrijkste ondersteuningsgebieden. 1. Communicatie en communicatieproblemen 1.1. Begripsbepaling Wanneer wij hier spreken over communicatie bedoelen wij een proces dat zich afspeelt tussen minstens twee mensen die zich in elkaars nabijheid bevinden, en die op een of andere wijze in staat zijn de ander waar te nemen. Communicatie kan plaatsvinden door middel van verschillende communicatievormen: door geluiden of spraak, gezichtsuitdrukkingen, lichaamshouding, en gebaren zoals wijzen of reiken, maar ook door geschreven taal, foto's of tekeningen, of zelfs voorwerpen. Boodschappen kunnen via de tastzin worden overgebracht, zoals bij gebruik van Braille, ja zelfs geuren kunnen als communicatief worden beschouwd (gebruik van parfum!). Veel communicatievormen kunnen door de 'zender' intentioneel ingezet worden met de specifieke bedoeling een specifieke boodschap aan 1 Dit artikel is een bewerking van Willems, J.B.H.G. (1998). Ondersteuning van communicatieprocessen. In: G.H.M.M. ten Horn, W.H.E. Buntinx, E.Th. Klapwijk, P.A.H. van Lieshout, A. Vos-Olyslager & B. van Zijderveld (red.), Handboek mogelijkheden: vraaggerichte zorg voor mensen met een verstandelijke handicap. Maarssen: Elsevier/De Tijdstroom. een 'ontvanger' over te brengen. Nog meer communicatie vindt niet-intentioneel plaats. Onwillekeurige reacties bij sterke emoties, bijvoorbeeld gezichtsuitdrukkingen, kunnen wel degelijk communicatief zijn, zonder dat de 'zender' zich van zijn gedrag bewust is. In deze gevallen kent de ontvanger wel degelijk betekenissen toe aan deze onbedoelde gedragingen en signalen van de zender. Het moge duidelijk zijn dat in deze opvatting communicatie meer, en wel véél meer is dan alleen de gesproken taal. Alle mensen, ook zij die niet spreken, zoals baby's of de meeste mensen met een zeer ernstige verstandelijke handicap, kunnen daarom partner zijn in een communicatieproces Problematisch verlopende communicatie De communicatie tussen mensen met een verstandelijke handicap en mensen in hun omgeving verloopt vaak niet optimaal. Dit kan het gevolg zijn van veel verschillende factoren. Vaak zijn deze gelegen in de verstandelijk gehandicapte persoon zelf (intra-individueel). Zo spelen de cognitieve beperkingen die de persoon met een verstandelijke handicap per definitie ondervindt, een rol. De persoon is minder goed in staat informatie op te nemen qua hoeveelheid en complexiteit, deze te associëren met opgedane kennis en verder te verwerken (Van Geert,1997). Bovendien is de visuele en auditieve discriminatie minder goed, waardoor kleine elementen en verschillen daartussen minder goed waargenomen worden, en is het concentratievermogen lager. Daarnaast kunnen veel stoornissen en de beperkingen die de persoon als gevolg van deze stoornissen ondervindt, de communicatie negatief beïnvloeden (zie Tabel 1). Ook verschillende vormen van psychiatrische problematiek, stoornissen in het autistisch spectrum, epilepsie en de gevolgen daarvan op termijn, en dementie (met name mensen met het syndroom van Down) kunnen alle aspecten van communicatie aandoen. Naast factoren in de verstandelijk gehandicapte persoon zelf kunnen echter ook factoren in de communicatiepartner en in de omgeving van belang zijn. Communicatie is bijvoorbeeld niet-geslaagd wanneer communicatiepogingen van de verstandelijk gehandicapte persoon eenvoudigweg niet waargenomen worden. Het wonen in groepen met een cultuur die vaak nog altijd te weinig individu-gericht is, de relatief hoge werkdruk bij begeleiders waardoor weinig tijd beschikbaar is om zich bijvoorbeeld aan te passen aan het vaak lage tempo van communiceren van de verstandelijk gehandicapte, en de grote mate van wisselingen in de begeleiders waardoor men te weinig op de hoogte is van de specifieke (communicatie-)eigenschappen van de verstandelijk gehandicapte persoon zijn hier negatieve factoren (Van der Maat, 1995). 6 TVAZ 20; (1)

9 Mogelijke beperkingen Beperkingen in het maken van geluiden of in het gebruik van de spraak Beperkingen in het maken van bewegingen of gebaren Beperkingen in het waarnemen of begrijpen van geluiden of spraak Beperkingen in het waarnemen of begrijpen van bewegingen Stoornissen Expressieve afasie (Broca's afasie) Problemen met de mondmotoriek Psychogene spraakstoornissen, bijvoorbeeld als gevolg van schizofrenie Spraakstoornissen als gevolg van afwijkingen aan de spraakorganen Neurologische stoornissen als dysarthrie, anarthrie, dyspraxie of apraxie, en afasie. Spasticiteit Neurologische stoornissen als apraxie Doof- of slechthorendheid Neurologische stoornissen zoals receptieve of totale afasie Blind- of slechtziendheid Neurologische stoornissen Ernstige sociale deprivatie Tabel 1. Stoornissen met mogelijke negatieve invloed op de communicatie (naar Willems, 1996) De invloed van de sociale omgeving op de kwaliteit van de communicatie werd fraai aangetoond door Bryen en McGinley (1991). Zij trainden begeleiders van niet-sprekende verstandelijk gehandicapten om als model op te treden bij het aanleren van een gebarensysteem. Het bleek dat de begeleiders slechts weinig beter dan hun cliënten presteerden bij het gebruik van gebaren (!), en dat zij in de interactie met de cliënten maar beperkt van gebaren gebruik maakten. Zij deden dat voornamelijk tijdens de gestructureerde periodes van het aanleren van de gebaren, maar in veel mindere mate tijdens spontane sociale interactie met de cliënten. Geconcludeerd kan worden dat we in de zorg voor mensen met een verstandelijke handicap vaak met zeer diverse en complexe communicatie-problematiek geconfronteerd worden, en dat communicatieproblematiek vanuit verschillende dimensies (intra-individueel en inter-individueel) bekeken dient te worden. Het bieden van ondersteuning kan dan ook erg ingewikkeld zijn. 2. Ondersteuning 2.1. Uitgangspunten In de ondersteuning op het gebied van communicatie gelden twee belangrijke uitgangspunten. Ten eerste, doelen van behandeling of ondersteuning moeten altijd geformuleerd worden in termen van het opheffen van beperkingen die de verstandelijk gehandicapte persoon of de mensen in zijn omgeving op het gebied van communicatie ondervinden. Met andere woorden: therapie en ondersteuning moeten altijd functioneel zijn. Bovendien is het nodig ondersteuning individueel en op maat vorm te geven. We zagen dat de beperkingen die personen als gevolg van eventuele stoornissen ondervinden namelijk sterk kunnen verschillen, afhankelijk van onder andere ook de ernst van de stoornis, de ernst van de verstandelijke handicap en de leeftijd. Daarnaast is de omgevingssituatie zeer bepalend voor de kwaliteit van het communicatieproces. Een en ander kan soms resulteren in een complexe communicatieproblematiek, die op maat aangepakt moet worden Het doel vóór de middelen: Totale Communicatie Veel van het werk dat in de Nederlandse zorg voor verstandelijk gehandicapten is verricht op het gebied van ondersteuning bij taal- en communicatieproblemen heeft plaatsgevonden vanuit het perspectief van de Totale Communicatie (TC)-gedachte. Dit begrip is bij de ondersteuning van communicatieprocessen nog altijd van groot belang. TC is een benadering van de menselijke communicatie waarbij de aandacht uitgaat naar drie basisbegrippen: interactie, pragmatiek en expressie. Interactie duidt erop dat communicatie gezien wordt als een interactioneel proces dat plaatsvindt tussen minimaal twee mensen. Verder wordt gesteld dat bij de opzet en uitvoering van ondersteuning pragmatiek ofwel de functionaliteit van communicatie centraal moet staan. De functies waarvoor communicatievormen gebruikt kunnen worden vormen het uitgangspunt van elk ondersteunend handelen. Het derde basisbegrip, expressie, houdt in dat geen enkele communicatievorm tevoren mag worden uitgesloten: alle vormen waarin mensen met elkaar kunnen communiceren kunnen ingezet worden als ze functioneel zijn. Vanzelfsprekend is niet iedere communicatievorm geschikt voor iedere verstandelijk gehandicapte persoon en voor iedere sociale omgeving. Het is daarom van groot belang aan te sluiten bij de aanwezige (verstandelijke, vocale, nonvocale, visuele, auditieve, motorische enzovoort) capaciteiten van de persoon in kwestie (Granlund en Olsson, 1997). Niet de communicatiebeperkingen, maar de communicatiemogelijkheden vormen het uitgangspunt van handelen. Een goede en systematische diagnostiek is hiervoor onontbeerlijk (Willems,1996). Daarnaast is het van evengroot belang aandacht te besteden aan ondersteuning van de sociale omgeving bij het communiceren met de persoon in kwestie. TVAZ 20; (1)

10 Met de intrede van TC is in de zorg voor mensen met een verstandelijke handicap beduidend meer aandacht gekomen voor andere communicatievormen dan de gesproken taal; deze gedachte is gelukkig inmiddels algemeen geaccepteerd, waardoor ook voor de niet-talige communicatie van bijvoorbeeld zeer ernstig verstandelijk gehandicapten veel meer aandacht is gekomen. De nadruk op andere communicatievormen dan gesproken taal staat ook centraal in een ander snel groeiend en verwant terrein dat zijn oorsprong vindt in de wereld van de revalidatie van mensen met een lichamelijke handicap: dat van de Ondersteunde Communicatie Middelen voor communicatie: Ondersteunde Communicatie Er bestaat op dit moment een heel scala van programma's, strategieën en hulpmiddelen die kunnen worden ingezet bij communicatieproblemen bij mensen met lichamelijke of verstandelijke beperkingen. In de Engelstalige literatuur wordt dit gebied omschreven met de term 'Augmentative and Alternative Communication' (AAC; Van Balkom, 1991). Waar in de Nederlandstalige situatie oorspronkelijk vooral gesproken werd over 'alternatieve' of 'non-verbale' communicatie, wordt momenteel vrij algemeen over ondersteunde communicatie (OC) gesproken ter aanduiding van alle mogelijke communicatievormen die ingezet kunnen worden ter ondersteuning van communicatieprocessen. De term 'alternatieve communicatie' is moeilijk te gebruiken als verwijzing naar systemen waarbij een combinatie van verschillende vormen wordt gebruikt, en waarbij mogelijk ook spraak een rol speelt. Een verdere rationale achter de nieuwe term is dat de OC-systemen voor mensen met beperkingen geen aanvullingen op of compensaties van aanwezige functionele en communicatieve tekorten zijn, maar ondersteunend werken op de aanwezige vaardigheden en behoeften. De International Society of Augmentative and Alternative Communication (ISAAC) omschrijft de term AAC als overkoepelende omschrijving voor (Van Balkom en Welle- Donker Gimbrère, 1994): inzet van communicatiehulpmiddelen voor ondersteuning bij een gestoorde communicatie, communicatieve vaardigheden, weergave van communicatiemiddelen, en spraakondersteuning. De OC-systemen zijn te verdelen in de volgende vier groepen. Voorbeelden van motorisch-visuele communicatievormen zijn gezichtsuitdrukking, kijkrichting, mimiek, reiken en wijzen, en gebaren. In de ondersteuning van mensen met een verstandelijke handicap worden uit deze groep vooral gebaren gebruikt. Hierbij valt overigens onderscheid te maken tussen gebarentalen, die linguïstisch gezien beschouwd kunnen worden als volledige symbolische talen met eigen woordenschat, structuur en grammatica, en gebarensystemen: verzamelingen losstaande gebaren die enkelvoudige begrippen representeren. Gebaren zijn overigens voor het overgrote deel cultuurbepaald en aangeleerd. Ook mensen met een verstandelijke handicap zullen ze niet zomaar vanzelf leren en gebruiken, maar vorm en betekenis zullen vaak aangeleerd moeten worden. Daarbij zullen zij in principe dezelfde moeilijkheden ondervinden als bij het leren begrijpen en gebruiken van andere symbolen. Dit geldt vanzelfsprekend in sterkere mate voor het aanleren van gebarentalen dan voor losstaande gebaren. Onder grafisch-visuele communicatievormen worden tweedimensionele afbeeldingen verstaan, zoals foto's, tekeningen en pictogrammen. Boodschappen kunnen worden overgebracht door een of meer afbeeldingen aan te duiden, aan te wijzen of te overhandigen. In Nederland zijn er rond de dertig systemen van gepubliceerd, van beperkt tot zeer uitgebreid in omvang. De mate van abstractie van deze systemen varieert sterk, en voor de meest abstracte zoals het Bliss-systeem geldt een beperkte bruikbaarheid voor mensen met een verstandelijke handicap. Ruimtelijk-tactiele communicatievormen worden door middel van de tastzin waargenomen. Voorbeelden ervan zijn voorwerpen, reliëfalfabet, en Braille. Natuurlijk zijn deze ruimtelijk-tactiele communicatievormen in eerste instantie bruikbaar voor mensen met een beperkt gezichtsvermogen. Voorwerpen zijn echter nog concreter dan twee-dimensionele communicatievormen, waardoor zij voor met name ernstig en zeer ernstig verstandelijk gehandicapten nog beter toegankelijk zijn. Daarbij kan het gaan om voorwerpen die concreet bij een handeling gebruikt worden (fles shampoo staat voor: douchen) of miniatuurvoorwerpen. Bij akoestisch-auditieve communicatievormen, tenslotte, gaat het om geluid. Spraak en morse (in de vorm van geluid) zijn voorbeelden hiervan. Computers met spraakuitvoer kunnen overigens gezien worden als akoestisch-auditief, waarbij de bediening meestal grafischvisueel van karakter is. Het gebied van OC biedt een goed kader voor de toepassing van verschillende communicatievormen, zowel wat betreft de keuze van systemen voor individuele personen als voor methodieken voor het aanleren ervan, waarbij rekening gehouden wordt met vooral de lichamelijke beperkingen van de desbetreffende personen. Cognitieve beperkingen komen bij dit alles maar relatief beperkt aan de orde. In de praktijk blijkt dan ook dat maar weinig bekend is over welke systemen geschikt zijn voor welke (groepen van verstandelijk gehandicapte) mensen. Regelmatig worden beslissingen omtrent het al dan niet toepassen van OC, en de individuele keuzes voor specifieke communicatiesystemen ad hoc genomen, met als gevolg tegenvallende resultaten. Fristoe en Lloyd merkten bij hun inventarisatie van communicatiesystemen in 1979 al op dat de selectie van een bepaald communicatiesysteem meer bepaald wordt door de toevallige bekendheid met een bepaald systeem bij de onderzoeker dan door degelijk onderzoek van de mogelijkheden van de cliënt in kwestie! Hoewel de situatie sinds die tijd ongetwijfeld sterk verbeterd is kan men niet genoeg benadrukken dat ondersteuning alleen zinvol is wanneer die op maat van de individuele cliënt geboden wordt: de cliënt mag niet aangepast worden aan het systeem, maar het systeem moet aangepast worden aan de cliënt Ondersteuning in de praktijk: de ecologische benadering Bij de ondersteuning in de praktijk bieden TC en OC elkaar uitstekend aanvullende kaders. Uit de Totale Communicatiegedachte valt af te leiden dat interventie en ondersteuning op het gebied van communicatieprocessen eerst en vooral gericht moeten zijn op het bevorderen van functionele communicatieve vaardigheden, dat wil zeggen, gebruik van communicatievormen voor communicatieve doeleinden. Deze doeleinden moeten zo concreet mogelijk beschreven worden. De inhoud en grootte van de 'woordenschat' zijn een logisch voortvloeisel uit de omschreven doeleinden. Ook Granlund en Olsson (1997) zijn van mening dat het eerste doel van communicatieve interventie het uitbreiden van het gebruik van de aanwezige vaardigheden moet zijn, gevolgd door zelf-geïnitieerde, spontane controle over de omgeving. 8 TVAZ 20; (1)

Risico s bij het gebruik van de Zweedse band in de gehandicaptenzorg

Risico s bij het gebruik van de Zweedse band in de gehandicaptenzorg Risico s bij het gebruik van de Zweedse band in de gehandicaptenzorg Den Haag, januari 2002 Colofon Inspectie voor de Gezondheidszorg Postbus 16119 2500 BC Den Haag Tel.: 070 3407142 Internet : www.igz.nl

Nadere informatie

De diep verstandelijk gehandicapte medemens

De diep verstandelijk gehandicapte medemens De diep verstandelijk gehandicapte medemens Eerste druk, mei 2012 2012 Wilte van Houten isbn: 978-90-484-2352-1 nur: 895 Uitgever: Free Musketeers, Zoetermeer www.freemusketeers.nl Hoewel aan de totstandkoming

Nadere informatie

Onderzoek Communicatie: Assessment en interventie van perceptieve en productieve functiestoornissen bij volwassenen met een verstandelijke beperking

Onderzoek Communicatie: Assessment en interventie van perceptieve en productieve functiestoornissen bij volwassenen met een verstandelijke beperking Onderzoek Communicatie: Assessment en interventie van perceptieve en productieve functiestoornissen bij volwassenen met een verstandelijke beperking Prof. Dr. Ir. Ad Snik, Klinisch Fysicus en Audioloog,

Nadere informatie

Circulairenummer Inlichtingen bij Doorkiesnummer Den Haag, 2007-05-IGZ IGZ-loket 088 120 5000 22 november 2007

Circulairenummer Inlichtingen bij Doorkiesnummer Den Haag, 2007-05-IGZ IGZ-loket 088 120 5000 22 november 2007 Bezoekadres Parnassusplein 5 2511 VX Den Haag Postadres Postbus 16119 2500 BC Den Haag Telefoon (070) 340 79 11 Telefax (070) 340 51 40 www.igz.nl Internet Circulairenummer Inlichtingen bij Doorkiesnummer

Nadere informatie

Logeren waarderen. Kiezen van logeeropvang door ouders van meervoudig complex gehandicapte kinderen/mensen

Logeren waarderen. Kiezen van logeeropvang door ouders van meervoudig complex gehandicapte kinderen/mensen Logeren waarderen Kiezen van logeeropvang door ouders van meervoudig complex gehandicapte kinderen/mensen Auteurs : Bram van Beek, Kees van der Pijl Datum : 5 juni 2007 Inhoudsopgave 1. Achtergrond...

Nadere informatie

Psychisch functioneren bij het syndroom van Noonan

Psychisch functioneren bij het syndroom van Noonan Psychisch functioneren bij het syndroom van Noonan drs. Ellen Wingbermühle GZ psycholoog / neuropsycholoog GGZ Noord- en Midden-Limburg Contactdag 29 september 2007 Stichting Noonan Syndroom 1 Inhoud Introductie

Nadere informatie

Buntinx Training & Consultancy. De professional en de manager in dialoog Mark Vervuurt. St. Michielsgestel. 20 januari 2010

Buntinx Training & Consultancy. De professional en de manager in dialoog Mark Vervuurt. St. Michielsgestel. 20 januari 2010 Buntinx Training & Consultancy Boekpresentatie De professional en de manager in dialoog Mark Vervuurt St. Michielsgestel 20 januari 2010 www.buntinx.org De contextuele professional W.H.E. Buntinx Mission

Nadere informatie

Het belang van (ondersteuning van) communicatie bij personen met een verstandelijke handicap

Het belang van (ondersteuning van) communicatie bij personen met een verstandelijke handicap Het belang van (ondersteuning van) communicatie bij personen met een verstandelijke handicap Prof. dr. Bea Maes, Onderzoekseenheid Gezins- en Orthopedagogiek, K.U.Leuven 1. Centrale rol van taal en communicatie

Nadere informatie

Gebaren volgens weerklankmethodiek. Wilma Scheres 16 juni 2011

Gebaren volgens weerklankmethodiek. Wilma Scheres 16 juni 2011 Gebaren volgens weerklankmethodiek Wilma Scheres 16 juni 2011 Wat is communicatie? Communicatie is alle gedrag in een situatie van interactie. Een situatie waarin mensen contact hebben met elkaar Betekenis

Nadere informatie

1. Inleiding tot The Assessment of Basic Language and Learning Skills: The ABLLS-R. James W. Partington

1. Inleiding tot The Assessment of Basic Language and Learning Skills: The ABLLS-R. James W. Partington 1. Inleiding tot The Assessment of Basic Language and Learning Skills: The ABLLS-R. James W. Partington 2. Autisme: Kwalitatieve verschillen op 3 gebieden: taalvaardigheden, sociale vaardigheden en beperkte/

Nadere informatie

Overdracht van zorg aan de CVA-client naar de thuissituatie

Overdracht van zorg aan de CVA-client naar de thuissituatie Overdracht van zorg aan de CVA-client naar de thuissituatie Richtlijnen/afspraken met betrekking overdracht van de coördinatie van zorg naar de thuissituatie. Protocol thuiszorg, 1 december 2004 Opgesteld

Nadere informatie

Specialistische begeleiding (Vroeg)dove burgers met bijkomende complexe problematiek

Specialistische begeleiding (Vroeg)dove burgers met bijkomende complexe problematiek Specialistische begeleiding (Vroeg)dove burgers met bijkomende complexe problematiek Informatie voor gemeenten Zelf en samen redzaam Als gemeente wilt u de zorg en ondersteuning van uw burgers zo goed

Nadere informatie

Methodisch werken met zorgleefplan, ondersteuningsplan of begeleidingsplan

Methodisch werken met zorgleefplan, ondersteuningsplan of begeleidingsplan Zorgleefplan, ondersteuningsplan en begeleidingsplan Methodisch werken met zorgleefplan, ondersteuningsplan of begeleidingsplan Om goede zorg en/of ondersteuning te kunnen geven aan een cliënt is het werken

Nadere informatie

Gezondheidsraad (1999). Dagbesteding voor mensen met een ernstige meervoudige handicap. Den Haag: Gezondheidsraad.

Gezondheidsraad (1999). Dagbesteding voor mensen met een ernstige meervoudige handicap. Den Haag: Gezondheidsraad. DAGBESTEDING Dagbesteding voor personen met ernstige meervoudige beperkingen is steeds meer en beter uitgewerkt. Dit is een positieve evolutie, gezien het deelnemen aan activiteiten op meerdere manieren

Nadere informatie

Beleidsregels indicatiestelling AWBZ 2011. Bijlage 7. Behandeling

Beleidsregels indicatiestelling AWBZ 2011. Bijlage 7. Behandeling 2011 Inhoudsopgave 1 Inleiding 3 2 Doelstelling functie 4 2.1 Algemeen 4 2.2 Continue, systematische, langdurige en multidisciplinaire zorg (CSLM) 5 2.3 gericht op herstel en/of het aanleren van vaardigheden

Nadere informatie

Informatiebrochure ParkinsonNet

Informatiebrochure ParkinsonNet Informatiebrochure ParkinsonNet voor Zorgverleners Het ParkinsonNet concept wordt ondersteund door: 2 De ziekte van Parkinson De ziekte van Parkinson is een veel voorkomende en complexe aandoening. Parkinson

Nadere informatie

PROBLEEMINVENTARISATIE, ZORGBEHANDELPLAN EN FRADIE

PROBLEEMINVENTARISATIE, ZORGBEHANDELPLAN EN FRADIE PROBLEEMINVENTARISATIE, ZORGBEHANDELPLAN EN FRADIE De probleeminventarisatie is een overzicht van beperkingen en problemen op verschillende levensgebieden: lichamelijke gezondheid, emotioneel welbevinden,

Nadere informatie

In contact door ondersteund communiceren

In contact door ondersteund communiceren COCPvg: In contact door ondersteund communiceren Elise Brinkman EMB Congres 6 maart 2014 COCPvg Verbetering van de communicatie tussen niet of nauwelijks sprekende personen met een meervoudige beperking

Nadere informatie

Logopedie in het cluster 4 onderwijs

Logopedie in het cluster 4 onderwijs Logopedie in het cluster 4 onderwijs mw. E. Cox MA (NVLF) mw. E. Kunst-Verberne (NVLF) mw. M. Schulte (NVLF) dhr. R. Nannes (NVLF) 2 Aanleiding position statement Dit position statement richt zich op de

Nadere informatie

HANDREIKING EVIDENT EN KENNELIJK STABIELE KINDKEMERKEN Algemene uitgangspunten

HANDREIKING EVIDENT EN KENNELIJK STABIELE KINDKEMERKEN Algemene uitgangspunten HANDREIKING EVIDENT EN KENNELIJK STABIELE KINDKEMERKEN Algemene uitgangspunten Het vaststellen van een stoornis bii (her-)indicatie. De toegang tot het speciaal onderwijs of leerlinggebonden financiering

Nadere informatie

Health Advisory Services 08-03-06

Health Advisory Services 08-03-06 Health Advisory Services 08-03-06 Oolgaardtlezing 4 maart 2008 Van Disease Management naar levensloopbegeleiding voor mensen met een Autisme Spectrum Stoornis (ASS) Ir. W. (Wine) te Meerman MSc, Managing

Nadere informatie

Spieren en het brein Multidisciplinaire expertise over leren, ontwikkeling en gedrag van kinderen, jongeren en jongvolwassenen met een spierziekte

Spieren en het brein Multidisciplinaire expertise over leren, ontwikkeling en gedrag van kinderen, jongeren en jongvolwassenen met een spierziekte NEUROLOGISCHE LEER- EN ONTWIKKELINGSSTOORNISSEN Spieren en het brein Multidisciplinaire expertise over leren, ontwikkeling en gedrag van kinderen, jongeren en jongvolwassenen met een spierziekte Het centrum

Nadere informatie

VISIE OP DAGBESTEDING EN WERK DICHTERBIJ

VISIE OP DAGBESTEDING EN WERK DICHTERBIJ VISIE OP DAGBESTEDING EN WERK DICHTERBIJ Visie Dichterbij: Dichterbij schept voorwaarden waardoor mensen met een verstandelijke beperking: - leven in een eigen netwerk temidden van anderen - een eigen

Nadere informatie

Advies- en Behandel Centrum

Advies- en Behandel Centrum Advies- en Behandel Centrum Voor wie is deze folder bedoeld? Woon je nog thuis of bij een andere zorgaanbieder dan De Twentse Zorgcentra, heb je een verstandelijke beperking én een behandelvraag? Dan is

Nadere informatie

Eindtermen voor de vervolgopleiding tot spoedeisende hulp verpleegkundige

Eindtermen voor de vervolgopleiding tot spoedeisende hulp verpleegkundige Eindtermen voor de vervolgopleiding tot spoedeisende hulp verpleegkundige De beschrijving van de eindtermen voor de vervolgopleiding tot spoedeisende hulp verpleegkundige is ontleend aan het deskundigheidsgebied

Nadere informatie

Longitudinale studie van de communicatieontwikkeling van jonge kinderen met een verstandelijke beperking 22/09/2011. Inleiding. Inleiding.

Longitudinale studie van de communicatieontwikkeling van jonge kinderen met een verstandelijke beperking 22/09/2011. Inleiding. Inleiding. Longitudinale studie van de communicatieontwikkeling van jonge kinderen met een verstandelijke beperking Joke Vandereet Centrum voor Ontwikkelingsstoornissen, Leuven Expertisecentrum Autisme, UZ Leuven

Nadere informatie

Blik op de Toekomst Marjolein Herps (M.Herps@vilans.nl) Wil Buntinx (Wil@buntinx.org) 10 april 2014

Blik op de Toekomst Marjolein Herps (M.Herps@vilans.nl) Wil Buntinx (Wil@buntinx.org) 10 april 2014 Blik op de Toekomst Marjolein Herps Wil Buntinx (M.Herps@vilans.nl) (Wil@buntinx.org) 10 april 2014 Ondersteuningsplannen Verleden Heden Toekomst Ondersteuningsplannen Verleden Education for All Handicapped

Nadere informatie

1 RAPPORT. Rapport naar aanleiding van het extra bezoek aan Triade Almere op 21 januari 2009

1 RAPPORT. Rapport naar aanleiding van het extra bezoek aan Triade Almere op 21 januari 2009 1 RAPPORT Rapport naar aanleiding van het extra bezoek aan Triade Almere op 21 januari 2009 Amsterdam, april 2009 2 INSPECTIE VOOR DE GEZONDHEIDSZORG Inhoudsopgave 1 Inleiding 3 2 Resultaten inspectiebezoek

Nadere informatie

Informatiefolder. ParC Dagcentrum

Informatiefolder. ParC Dagcentrum Informatiefolder ParC Dagcentrum Achtergrond Het Parkinson Centrum Nijmegen (ParC) is een onderdeel van het Radboud Universitair Medisch Centrum te Nijmegen. Het ParC wil de kwaliteit van leven voor de

Nadere informatie

Internationale classificatie van het menselijk functioneren of ICF- CY 1

Internationale classificatie van het menselijk functioneren of ICF- CY 1 Internationale classificatie van het menselijk functioneren of ICF- CY 1 ICF 2 staat voor International Classification of Functioning, Disability and Health en is een classificatiesysteem van de Wereldgezondheidsorganisatie.

Nadere informatie

PDL: Een benadering voor passief welzijn

PDL: Een benadering voor passief welzijn PDL: Een benadering voor passief welzijn Chrétienne van der Burg, ergotherapeut Lisette Vrolijk, fysiotherapeut Inhoud Voorstellen Wie zijn wij Ipse de Bruggen LACCS en PDL Anne: van ADL naar PDL Interactief

Nadere informatie

UMCG Centrum voor Revalidatie Locatie Beatrixoord Communiceren met kinderen die moeilijk of niet kunnen praten

UMCG Centrum voor Revalidatie Locatie Beatrixoord Communiceren met kinderen die moeilijk of niet kunnen praten UMCG Centrum voor Revalidatie Locatie Beatrixoord Communiceren met kinderen die moeilijk of niet kunnen praten Het COCP-programma voor ondersteunde communicatie UMCG Centrum voor Revalidatie Locatie Beatrixoord

Nadere informatie

Eindtermen vervolgopleiding intensive care verpleegkundige

Eindtermen vervolgopleiding intensive care verpleegkundige Eindtermen vervolgopleiding intensive care verpleegkundige De beschrijving van de eindtermen voor de vervolgopleiding tot intensive care verpleegkundige is ontleend aan het deskundigheidsgebied intensive

Nadere informatie

Zorg in vrijheid. Vrijheidsbeperkende maatregelen Informatie over beleid Voor cliënten en familie. Versie 4

Zorg in vrijheid. Vrijheidsbeperkende maatregelen Informatie over beleid Voor cliënten en familie. Versie 4 Zorg in vrijheid Vrijheidsbeperkende maatregelen Informatie over beleid Voor cliënten en familie Versie 4 Inleiding Vrijheid is voor de meeste mensen in Nederland een gegeven. Toch komt het in zorginstellingen

Nadere informatie

Het invoeren van een EINDFORMULIER in het SLIKTEAM. de kwaliteit van verslaglegging en overdracht van gegevens

Het invoeren van een EINDFORMULIER in het SLIKTEAM. de kwaliteit van verslaglegging en overdracht van gegevens KWALITEITSPROJECT Het invoeren van een EINDFORMULIER in het SLIKTEAM ter bevordering van de kwaliteit van verslaglegging en overdracht van gegevens in de instelling voor verstandelijk gehandicapten, locatie

Nadere informatie

Cliëntervaringsonderzoek

Cliëntervaringsonderzoek Cliëntervaringsonderzoek Hoofdrapportage Stichting Het Lichtpunt Meting april 2014 Uw consultant Carolien Wannyn E: carolien.wannyn@effectory.com T: +31 (0)20 30 50 100 Inhoudsopgave Inhoudsopgave 1. Inleiding

Nadere informatie

Patiënteninformatie. Afasie. Dienst Logopedie & Afasiologie. GezondheidsZorg met een Ziel

Patiënteninformatie. Afasie. Dienst Logopedie & Afasiologie. GezondheidsZorg met een Ziel i Patiënteninformatie Dienst Logopedie & Afasiologie Afasie GezondheidsZorg met een Ziel Wat is afasie? Afasie is een verworven taalstoornis ten gevolge van een hersenletsel. We lichten de belangrijkste

Nadere informatie

Gedragscode medewerkers en cliënten

Gedragscode medewerkers en cliënten Gedragscode medewerkers en cliënten 2014 1/9 Inhoudsopgave 1. Inleiding... 3 2. Werkwijze... 3 3. Samenvatting gedragscode... 4 4. Gedragscode medewerkers stichting Zorg Almere... 5 - clientgerichtheid....5

Nadere informatie

Verstandelijke beperkingen

Verstandelijke beperkingen 11 2 Verstandelijke beperkingen 2.1 Definitie 12 2.1.1 Denken 12 2.1.2 Vaardigheden 12 2.1.3 Vroegtijdig en levenslang aanwezig 13 2.2 Enkele belangrijke overwegingen 13 2.3 Ernst van verstandelijke beperking

Nadere informatie

De Klinisch Linguïst. Specialist in. Taalontwikkelingsstoornissen Verworven taalstoornissen

De Klinisch Linguïst. Specialist in. Taalontwikkelingsstoornissen Verworven taalstoornissen De Klinisch Linguïst Specialist in Taalontwikkelingsstoornissen Verworven taalstoornissen Copyright Vereniging voor Klinische Linguïstiek (VKL) April 2000 Secretariaat: Vereniging voor Klinische Linguïstiek

Nadere informatie

Au-tomutilatie. Een groot probleem, een grote uitdaging. Carmen van Bussel Orthopedagoog/GZ-psycholoog

Au-tomutilatie. Een groot probleem, een grote uitdaging. Carmen van Bussel Orthopedagoog/GZ-psycholoog Au-tomutilatie Een groot probleem, een grote uitdaging Carmen van Bussel Orthopedagoog/GZ-psycholoog Inhoud Waarom verwonden cliënten zichzelf? Handelingsverlegenheid en machteloosheid bij begeleiders

Nadere informatie

De Week gaat van start met de Breingeindag op maandag 26 maart 2012 in t Veerhuis te Nieuwegein.

De Week gaat van start met de Breingeindag op maandag 26 maart 2012 in t Veerhuis te Nieuwegein. Op zoek naar waardevolle contacten De werkgroep Week van de Psychiatrie organiseert van 26 tot en met 31 maart 2012 de 38e Week van de Psychiatrie. Het thema van de Week van de Psychiatrie 2012 is Contact

Nadere informatie

Bijlage 25: Autismespectrumstoornis in DSM-5 (voorlopige Nederlandse vertaling) 1

Bijlage 25: Autismespectrumstoornis in DSM-5 (voorlopige Nederlandse vertaling) 1 Bijlage 25: Autismespectrumstoornis in DSM-5 (voorlopige Nederlandse vertaling) 1 Moet voldoen aan de criteria A, B, C en D A. Aanhoudende tekorten in sociale communicatie en sociale interactie in meerdere

Nadere informatie

Dit artikel is met toestemming van de redactie overgenomen uit TvZ Tijdschrift voor verpleegkundigen 2012, nr. 2

Dit artikel is met toestemming van de redactie overgenomen uit TvZ Tijdschrift voor verpleegkundigen 2012, nr. 2 Dit artikel is met toestemming van de redactie overgenomen uit TvZ Tijdschrift voor verpleegkundigen 2012, nr. 2 Nog steeds veel behoefte aan extra scholing levenseindezorg In 2002 is het landelijke Panel

Nadere informatie

Ontwikkelingen in de. Dr. W.H.E. Buntinx. 10 jarig Jubileum NIP-NVO 24 september 2009 Huis ter Heide

Ontwikkelingen in de. Dr. W.H.E. Buntinx. 10 jarig Jubileum NIP-NVO 24 september 2009 Huis ter Heide Ontwikkelingen in de Professionele Zorg Dr. W.H.E. Buntinx 10 jarig Jubileum NIP-NVO 24 september 2009 Huis ter Heide 1. Achtergrond Wetenschappelijke ontwikkelingen Maatschappelijke ontwikkelingen (Ontwikkelingen

Nadere informatie

Stoppen met langdurig antipsychoticagebruik voor gedragsproblemen. Gerda de Kuijper Arts verstandelijk gehandicapten/senior onderzoeker

Stoppen met langdurig antipsychoticagebruik voor gedragsproblemen. Gerda de Kuijper Arts verstandelijk gehandicapten/senior onderzoeker Stoppen met langdurig antipsychoticagebruik voor gedragsproblemen Gerda de Kuijper Arts verstandelijk gehandicapten/senior onderzoeker Congres Focus op onderzoek Utrecht 22 juni 2015 Inhoud presentatie

Nadere informatie

FUNCTIEBESCHRIJVING LOGOPEDIST ZUIDWESTER

FUNCTIEBESCHRIJVING LOGOPEDIST ZUIDWESTER FUNCTIEBESCHRIJVING LOGOPEDIST ZUIDWESTER 2008 A. Plaats in de organisatie 1. Missie en visie van Missie. richt zich op het vergroten van het persoonlijke welzijn van mensen met een verstandelijke beperking

Nadere informatie

Opleiding Verpleegkunde Stage-opdrachten jaar 3

Opleiding Verpleegkunde Stage-opdrachten jaar 3 Opleiding Verpleegkunde Stage-opdrachten jaar 3 Handleiding Voltijd Jaar 3 Studiejaar 2015-2016 Stage-opdrachten Tijdens stage 3 worden 4 stage-opdrachten gemaakt (waarvan opdracht 1 als toets voor de

Nadere informatie

Psychologische expertise Maarsingh & van Steijn

Psychologische expertise Maarsingh & van Steijn Psychologische expertise Veel verzuim op het werk wordt veroorzaakt door psychische problemen. Maarsingh & van Steijn heeft zich gespecialiseerd in de diagnostiek en behandeling van problemen op het vlak

Nadere informatie

Zorgprogramma voor mensen met gerontopsychiatrische problematiek in het verpleeghuis

Zorgprogramma voor mensen met gerontopsychiatrische problematiek in het verpleeghuis Zorgprogramma voor mensen met gerontopsychiatrische problematiek in het verpleeghuis Anne van den Brink Specialist Ouderengeneeskunde Onderzoeker Pakkende ondertitel Inhoud presentatie Inleiding Aanleiding

Nadere informatie

wegwijzer 2 dagbesteding & vrije tijd

wegwijzer 2 dagbesteding & vrije tijd wegwijzer 2 dagbesteding & vrije tijd 1 wegwijzers zorg & ondersteuning voor ouderen met een verstandelijke beperking De wegwijzers van KansPlus/VraagRaak geven inzicht in de zorg en ondersteuning voor

Nadere informatie

1 RAPPORT. Rapport naar aanleiding van het extra bezoek aan Triade Midden-Flevoland op 21 januari 2009

1 RAPPORT. Rapport naar aanleiding van het extra bezoek aan Triade Midden-Flevoland op 21 januari 2009 1 RAPPORT Rapport naar aanleiding van het extra bezoek aan Triade Midden-Flevoland op 21 januari 2009 Amsterdam, april 2009 2 INSPECTIE VOOR DE GEZONDHEIDSZORG Inhoudsopgave 1 Inleiding 3 2 Resultaten

Nadere informatie

KINDERGENEESKUNDE. Het Down-team KINDEREN

KINDERGENEESKUNDE. Het Down-team KINDEREN KINDERGENEESKUNDE Het Down-team KINDEREN Het Down-team In het St. Antonius Ziekenhuis is er een gezamenlijk spreekuur voor kinderen met het Downsyndroom. Het Downteam dat dit spreekuur houdt, bestaat uit

Nadere informatie

Parkinsonzorg en behandeling in Groningen, Maartenshof

Parkinsonzorg en behandeling in Groningen, Maartenshof Parkinsonzorg en behandeling in Groningen, Maartenshof Verleden, heden en toekomst Annebaukje Berkhof-Huiser, specialist ouderengeneeskunde Wijnand Rutgers, neuroloog Verleden Dagbehandeling Maartenshof

Nadere informatie

Individueel verhuisprofiel en verhuisplan

Individueel verhuisprofiel en verhuisplan Individueel verhuisprofiel en verhuisplan Het ondersteunen van kinderen en volwassenen met een verstandelijke en zintuiglijke beperking bij verhuizen Marijse Pol Bartiméus Expertisecentrum Doofblindheid

Nadere informatie

Verstandelijke Beperking en Psychiatrie; praktijk richtlijnen

Verstandelijke Beperking en Psychiatrie; praktijk richtlijnen Verstandelijke Beperking en Psychiatrie; praktijk richtlijnen Congres Focus op Onderzoek, 22 juni 2015 Gerda de Kuijper, AVG/senior senior onderzoeker CVBP/UMCG Dederieke Festen AVG/senior onderzoeker

Nadere informatie

Samenwerking en communicatie binnen de anderhalvelijnszorg

Samenwerking en communicatie binnen de anderhalvelijnszorg Samenwerking en communicatie binnen de anderhalvelijnszorg Een beschrijvend/ evaluatief onderzoek naar de samenwerking en communicatie tussen huisartsen en specialisten binnen de anderhalvelijnszorg ZIO,

Nadere informatie

Algemene voorschriften voor het vaststellen van stoornis en beperking

Algemene voorschriften voor het vaststellen van stoornis en beperking CHECKLIST INDICATIESTELLING ONDERWIJSSOORTEN CLUSTER 3: onderwijssoorten: lichamelijk gehandicapte kinderen (LG) en langdurig zieke kinderen (LZK) m.i.v. 01-08-2008 Toelichting: deze checklist is gebaseerd

Nadere informatie

Symposium Zorg en onderwijs. Annemarie Tadema 8 april 2008

Symposium Zorg en onderwijs. Annemarie Tadema 8 april 2008 Symposium Zorg en onderwijs Annemarie Tadema 8 april 2008 Aanleiding onderzoek Burgerschapsparadigma: participeren in de samenleving KDC: segregatie Onderwijs: integratie/ inclusie Wet op de leerlinggebonden

Nadere informatie

Bijlage 9. Stappenplan bij beoordeling van wilsbekwaamheid

Bijlage 9. Stappenplan bij beoordeling van wilsbekwaamheid Bijlage 9 Stappenplan bij beoordeling van wilsbekwaamheid Dit Stappenplan biedt een toetsingskader aan hulpverleners die zich een oordeel moeten vormen over de wilsbekwaamheid van een patiënt. Afhankelijk

Nadere informatie

Onderzoeksopzet. Marktonderzoek Klantbeleving

Onderzoeksopzet. Marktonderzoek Klantbeleving Onderzoeksopzet Marktonderzoek Klantbeleving Utrecht, september 2009 1. Inleiding De beleving van de klant ten opzichte van dienstverlening wordt een steeds belangrijker onderwerp in het ontwikkelen van

Nadere informatie

Persoonlijkheidsstoornissen Kortdurend Behandelaanbod

Persoonlijkheidsstoornissen Kortdurend Behandelaanbod Persoonlijkheidsstoornissen Kortdurend Behandelaanbod U bent niet de enige Een op de tien Nederlanders heeft te maken met een persoonlijkheidsstoornis of heeft trekken hiervan. De Riagg Maastricht is gespecialiseerd

Nadere informatie

verstandelijke beperking

verstandelijke beperking Besluitvorming in de palliatieve zorg voor mensen met een verstandelijke beperking Over verhuizingen & medische interventies Informatie voor familie en andere naasten Wat is palliatieve zorg? Palliatieve

Nadere informatie

Samenvatting. Welk type zorg is PDL?

Samenvatting. Welk type zorg is PDL? Samenvatting In dit proefschrift is de zorgverlening volgens Passiviteiten Dagelijks Leven (PDL) beschreven. PDL wordt in toenemende mate toegepast in de Nederlandse en Vlaamse ouderenzorg en men ervaart

Nadere informatie

Systematische review naar effectieve interventies ter preventie van kindermishandeling.

Systematische review naar effectieve interventies ter preventie van kindermishandeling. Rapport Systematische review naar effectieve interventies ter preventie van kindermishandeling. Auteurs: F.J.M. van Leerdam 1 K. Kooijman 2 F. Öry 1 M. Landweer 3 1: TNO Preventie en Gezondheid Postbus

Nadere informatie

Inhoud. Inleiding... 3. Algemene gegevens... 4. Gevoel van veiligheid... 5. De mate waarin agressie voorkomt... 7. Omgaan met agressie...

Inhoud. Inleiding... 3. Algemene gegevens... 4. Gevoel van veiligheid... 5. De mate waarin agressie voorkomt... 7. Omgaan met agressie... Inhoud Inleiding... 3 Algemene gegevens... 4 Gevoel van veiligheid... 5 De mate waarin agressie voorkomt... 7 Omgaan met agressie... 8 Ontwikkeling van agressie... 11 Kwalitatieve analyse... 11 Conclusies...

Nadere informatie

Ben Ik Tevreden? Meetinstrument cliënttevredenheid

Ben Ik Tevreden? Meetinstrument cliënttevredenheid Ben Ik Tevreden? Meetinstrument cliënttevredenheid De kracht van Ben ik tevreden? ligt in het hier en nu. Wensen van cliënten zetten direct aan tot actie. Meten is dus niet alleen weten, maar de start

Nadere informatie

Expertisecentrum Begeleid Leren. Succesvol studeren met steun voor (jong)volwassenen met een psychiatrische aandoening

Expertisecentrum Begeleid Leren. Succesvol studeren met steun voor (jong)volwassenen met een psychiatrische aandoening Expertisecentrum Begeleid Leren Succesvol studeren met steun voor (jong)volwassenen met een psychiatrische aandoening Expertisecentrum Begeleid Leren Ê Succesvol studeren met steun voor (jong)volwassenen

Nadere informatie

Onderzoek naar het cluster 4 onderwijs: kinderen en hulpverlening. Drs. R. Stoutjesdijk & Prof. Dr. E.M. Scholte M.m.v. drs. H.

Onderzoek naar het cluster 4 onderwijs: kinderen en hulpverlening. Drs. R. Stoutjesdijk & Prof. Dr. E.M. Scholte M.m.v. drs. H. Onderzoek naar het cluster 4 onderwijs: kinderen en hulpverlening Drs. R. Stoutjesdijk & Prof. Dr. E.M. Scholte M.m.v. drs. H. Leloux-Opmeer Voorwoord Inhoudsopgave Een tijd geleden hebben Stichting Horizon

Nadere informatie

Studiedag Downsyndroom en dementie Antwerpen 20 maart 2010

Studiedag Downsyndroom en dementie Antwerpen 20 maart 2010 Studiedag Downsyndroom en dementie Antwerpen 20 maart 2010 KAREL DE CORTE Diepestraat 18 Orthopedagoog GSM 0479 91 88 47 9860 Balegem info@kareldecorte.be www.kareldecorte.be VOORAF CLICHE grappig, spontaan,

Nadere informatie

Handicapgerelateerde medische zorg in het derde jaar van de AVG-opleiding

Handicapgerelateerde medische zorg in het derde jaar van de AVG-opleiding medische zorg in het derde jaar van de AVG-opleiding Verdere ontwikkeling van de invulling van handicapgerelateerde zorg en de benodigde competenties hiervoor Inleiding Door de verschuiving in de zorg

Nadere informatie

MEDINELLO POLIKLINISCHE REVALIDATIE ZORG

MEDINELLO POLIKLINISCHE REVALIDATIE ZORG MEDINELLO POLIKLINISCHE REVALIDATIE ZORG Medinello is een nieuw ZBC, een zelfstandig behandelcentrum, voor poliklinische revalidatie in Amersfoort. Een multidisciplinair team behandelt hier cliënten met

Nadere informatie

Tinnitus en arbeid. Een onderzoek naar de invloed van stressoren op tinnitus en de mogelijkheid tot werken

Tinnitus en arbeid. Een onderzoek naar de invloed van stressoren op tinnitus en de mogelijkheid tot werken Rijksuniversiteit Groningen Wetenschapswinkel Geneeskunde en Volksgezondheid Universitair Medisch Centrum Groningen Tinnitus en arbeid Een onderzoek naar de invloed van stressoren op tinnitus en de mogelijkheid

Nadere informatie

Functiebeschrijving netwerk dementie regio Haaglanden

Functiebeschrijving netwerk dementie regio Haaglanden Functiebeschrijving netwerk dementie regio Haaglanden Inleiding De voor de cliënt en zijn omgeving zeer ingrijpende diagnose dementie roept veel vragen op over de ziekte en het verloop hiervan maar ook

Nadere informatie

Poliklinische medisch specialistische revalidatie

Poliklinische medisch specialistische revalidatie Poliklinische medisch specialistische revalidatie Revalidatie verbetert uw leefsituatie Door middel van deze informatiefolder informeren wij u over de poliklinische medisch specialistische revalidatiebehandeling.

Nadere informatie

volwassenen en ouderen

volwassenen en ouderen volwassenen en ouderen Inhoudsopgave 1. Aanmelding... 1 2. Eerste gesprek... 1 3. De verdere behandeling... 2 4. Privacy en kwaliteit... 2 5. Kosten... 3 6. Eigen risico... 3 7. Tot slot... 4 AmaCura is

Nadere informatie

De huid en het brein. Multidisciplinaire expertise bij ontwikkeling, leren en gedrag van kinderen en jongeren met neurofibromatose type 1

De huid en het brein. Multidisciplinaire expertise bij ontwikkeling, leren en gedrag van kinderen en jongeren met neurofibromatose type 1 De huid en het brein Multidisciplinaire expertise bij ontwikkeling, leren en gedrag van kinderen en jongeren met neurofibromatose type 1 Het Centrum voor Neurologische Leer- en ontwikkelingsstoornissen

Nadere informatie

Klanttevredenheidsonderzoek DBC COPD - Eerste lijn (2011)

Klanttevredenheidsonderzoek DBC COPD - Eerste lijn (2011) Klanttevredenheidsonderzoek DBC COPD - Eerste lijn (2011) Inhoudsopgave Verslag 2-4 Grafieken 5-10 Samenvatting resultaten 11-16 Bijlage - Vragenlijst 17+18 Cohesie Cure and Care Hagerhofweg 2 5912 PN

Nadere informatie

Beleidsregels indicatiestelling AWBZ 2010. Bijlage 7. Behandeling

Beleidsregels indicatiestelling AWBZ 2010. Bijlage 7. Behandeling 2010 Inhoudsopgave 1 Inleiding 3 2 Doelstelling functie 4 2.1 Algemeen 4 2.2 Aanvullende functionele diagnostiek 5 2.3 Kortdurende behandeling gericht op herstel en/of het aanleren van vaardigheden of

Nadere informatie

Waarom classificeren? Wat is een classificatiesysteem? Welke classificatiesystemen? MACS GMFCS CFCS

Waarom classificeren? Wat is een classificatiesysteem? Welke classificatiesystemen? MACS GMFCS CFCS Om u een beeld te geven van het functioneren van uw kind met cerebrale parese, gebruiken we classificatiesystemen. In deze folder leest u meer over de classificatiesystemen MACS, GMFCS en CFCS. Deze classificaties

Nadere informatie

Workshops en Praktijkopdrachten Periode 1 Schooljaar 2015-2016 Opleiding: Maatschappelijke Zorg Groep: HWEMZO3V, niveau 4

Workshops en Praktijkopdrachten Periode 1 Schooljaar 2015-2016 Opleiding: Maatschappelijke Zorg Groep: HWEMZO3V, niveau 4 Workshops en Praktijkopdrachten Periode 1 Schooljaar 2015-2016 Opleiding: Maatschappelijke Zorg Groep: HWEMZO3V, niveau 4 Workshop 1: Ouderenzorg Werkproces: 1.1, 1.2, 2.1, 2.2, 2.3, 2.4, 2.6, 3.1, 3.6

Nadere informatie

MIP staat voor Meldingen Incidenten Patiëntenzorg. Van die dingen waarvan je niet wilt dat ze gebeuren maar die desondanks toch voorkomen.

MIP staat voor Meldingen Incidenten Patiëntenzorg. Van die dingen waarvan je niet wilt dat ze gebeuren maar die desondanks toch voorkomen. Algemene inleiding Een onderdeel van de gezondheidswet is dat er uitvoering gegeven moet worden aan de systematische bewaking, beheersing en verbetering van de kwaliteit van de zorg. Hiervoor heeft Schouder

Nadere informatie

Logopedie in het cluster 2 onderwijs

Logopedie in het cluster 2 onderwijs Logopedie in het cluster 2 onderwijs mw. E. Cox MA (NVLF) mw. E. Kunst-Verberne (NVLF) mw. M. Schulte (NVLF) dhr. R. Nannes (NVLF) 2 Aanleiding position statement Dit position statement gaat over de logopedische

Nadere informatie

Training Omgaan met Agressie en Geweld

Training Omgaan met Agressie en Geweld Training Omgaan met Agressie en Geweld 2011 Inleiding In veel beroepen worden werknemers geconfronteerd met grensoverschrijdend gedrag, waaronder agressie. Agressie wordt door medewerkers over het algemeen

Nadere informatie

Onderzoek en behandeling bij kinderen met visuele problemen door stoornissen in hersenfuncties. Informatie voor verwijzers

Onderzoek en behandeling bij kinderen met visuele problemen door stoornissen in hersenfuncties. Informatie voor verwijzers Onderzoek en behandeling bij kinderen met visuele problemen door stoornissen in hersenfuncties Informatie voor verwijzers Zie jij wat ik zie? Kinderen met CVI Visuele problemen en beperkingen in het dagelijks

Nadere informatie

Overzicht zorgzwaartepakketten Gehandicaptenzorg (GZ)

Overzicht zorgzwaartepakketten Gehandicaptenzorg (GZ) Overzicht zorgzwaartepakketten Gehandicaptenzorg (GZ) Pakketten voor mensen met een verstandelijke beperking (VG) VG 1 Wonen met enige begeleiding Wonen met enige begeleiding is wonen in een veilige leefomgeving

Nadere informatie

Wonenbij SDW. SDW ondersteunt mensen met een handicap.

Wonenbij SDW. SDW ondersteunt mensen met een handicap. Wonenbij SDW SDW ondersteunt mensen met een handicap. Wat kan SDW voor u betekenen? Iedereen in West-Brabant met een verstandelijke beperking kan terecht bij SDW voor ondersteuning op het gebied van wonen,

Nadere informatie

Aangeboren doofblindheid

Aangeboren doofblindheid Aangeboren doofblindheid Het ondersteunen van kinderen en volwassenen met beperkingen in zien en horen sinds de geboorte of vlak daarna Saskia Damen Mijkje Worm Bartiméus wil kennis en ervaring over de

Nadere informatie

Verstandelijke Beperking en Psychiatrie; praktijk richtlijnen

Verstandelijke Beperking en Psychiatrie; praktijk richtlijnen Verstandelijke Beperking en Psychiatrie; praktijk richtlijnen Congres Focus op Onderzoek, 22 juni 2015 Gerda de Kuijper, AVG/senior senior onderzoeker CVBP/UMCG Dederieke Festen AVG/senior onderzoeker

Nadere informatie

deeltijdbehandeling voor jongeren met ASS van 12 jaar en ouder verder met autisme dr. leo kannerhuis locatie Nijmegen

deeltijdbehandeling voor jongeren met ASS van 12 jaar en ouder verder met autisme dr. leo kannerhuis locatie Nijmegen deeltijdbehandeling voor jongeren met ASS van 12 jaar en ouder locatie Nijmegen informatie voor jongeren, ouders en verwijzers september 2013 centrum voor autisme dr. leo kannerhuis verder met autisme

Nadere informatie

Effectstudie KLINc: Kinderen Leren Initiatieven Nemen in communicatie

Effectstudie KLINc: Kinderen Leren Initiatieven Nemen in communicatie : Kinderen Leren Initiatieven Nemen in communicatie drs. Margje van der Schuit Interreg Benelux Middengebied 4-BMG-V-I=31 Interventie Start bij sociale en cognitieve competenties Sensomotorische, multimodale

Nadere informatie

Hoe herken je pijn bij een cliënt? Rhodee van Herk 26-05-2008

Hoe herken je pijn bij een cliënt? Rhodee van Herk 26-05-2008 Hoe herken je pijn bij een cliënt? Rhodee van Herk 26-05-2008 Pijn bij verstandelijk gehandicapten 110.000 mensen met een verstandelijke handicap (VH) Ruim de helft ernstig Veel bijkomende stoornissen,

Nadere informatie

OPLEIDING INTENSIVE CARE VERPLEEGKUNDIGE

OPLEIDING INTENSIVE CARE VERPLEEGKUNDIGE OPLEIDING INTENSIVE CARE VERPLEEGKUNDIGE 1. Deskundigheidsgebied van de intensive care verpleegkundige blad 2 van 11 2. Eindtermen voor de opleiding intensive care verpleegkundige blad 6 van 11 LRVV Deel

Nadere informatie

Kennissynthese arbeid en psychische aandoeningen. Dr. F.G.Schaafsma Dr. H. Michon Prof. dr. J.R. Anema

Kennissynthese arbeid en psychische aandoeningen. Dr. F.G.Schaafsma Dr. H. Michon Prof. dr. J.R. Anema Kennissynthese arbeid en psychische aandoeningen Dr. F.G.Schaafsma Dr. H. Michon Prof. dr. J.R. Anema Ernstige Psychische Aandoeningen (EPA) Definitie consensus groep EPA¹ - Sprake van psychische stoornis

Nadere informatie

evaluatie, monitoring, tevr effectonderzoek en datave

evaluatie, monitoring, tevr effectonderzoek en datave ijs arbeid dat a zorg onderwijs zekerheid t enschap rg welzijn obilit eit n beleids- Het ITSmaakt deel uit van de Radboud Universiteit Nijmegen evaluatie, monitoring, tevr effectonderzoek en datave CE

Nadere informatie

DD-NR Regelingen en voorzieningen CODE 9.2.3.5

DD-NR Regelingen en voorzieningen CODE 9.2.3.5 DD-NR Regelingen en voorzieningen CODE 9.2.3.5 Zorgleefplan brochure bronnen www.loc.nl, (LOC, zeggenschap in de zorg is de koepelorganisatie van de cliëntenraden van de sectoren verpleging en verzorging,

Nadere informatie

Parkinsonismen Vereniging. Parkinson en Psychose

Parkinsonismen Vereniging. Parkinson en Psychose Parkinsonismen Vereniging Parkinson en Psychose Inhoudsopgave Inleiding 4 Psychose 4 Oorzaak 5 Door de ziekte van Parkinson 5 Door het gebruik van anti-parkinsonmedicatie 5 Door een lichamelijke aandoening

Nadere informatie

Psychologie Inovum. Informatie en productenboek voor cliënten, hun naasten en medewerkers

Psychologie Inovum. Informatie en productenboek voor cliënten, hun naasten en medewerkers Psychologie Inovum Informatie en productenboek voor cliënten, hun naasten en medewerkers Waarom psychologie Deze folder is om bewoners, hun naasten en medewerkers goed te informeren over de mogelijkheden

Nadere informatie

Inleiding Mensen met een verstandelijke beperking.

Inleiding Mensen met een verstandelijke beperking. Inleiding Mensen met een verstandelijke beperking. Aly Waninge Fysiotherapeute Koninklijke Visio De Brink Lector Participatie en gezondheid van mensen met een visuele en verstandelijke beperking Hanzehogeschool

Nadere informatie

MEE. Ondersteuning bij leven met een beperking. Omgaan met mensen met een licht verstandelijke beperking. Voor verwijzers

MEE. Ondersteuning bij leven met een beperking. Omgaan met mensen met een licht verstandelijke beperking. Voor verwijzers MEE Ondersteuning bij leven met een beperking Omgaan met mensen met een licht verstandelijke beperking Voor verwijzers Omgaan met mensen met een licht verstandelijke beperking Veel mensen met een licht

Nadere informatie