E-pal nr. 30, september 2011

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "E-pal nr. 30, september 2011"

Transcriptie

1 E-pal nr. 30, september 2011 Via verspreid tijdschrift met samenvattingen van artikelen uit diverse* periodieken over palliatieve zorg. Bestemd voor artsen, verpleegkundigen en andere hulpverleners in de palliatieve zorg; verschijnt eens per kwartaal. Aanvragen abonnement (gratis, vrijwillige bijdrage 10 euro/jaar welkom op giro tnv Zorgstroom te Middelburg ovv E-PAL): Uitgegeven door de werkgroep deskundigheidsbevordering van het Netwerk Palliatieve Zorg Zeeland ). Redactie liesbeth kooiman (huisarts, hoofdredacteur) frank van den berg (huisarts) marian beudeker (internist) marian van der hooft-bimmel (netwerkcoordinator) maria meijers (verpleeghuisarts) marijke speelman-verburgh (huisarts) marjan oortman (huisarts) petra de rijke (verpleegkundige BITteam/ praktijkondersteuner) sandra tanghe (verpleegkundige/ zorgcoordinator hospice) *oa. Journal of Pain and Symptom Management International Journal of Palliative Nursing Palliative Medicine European Journal of Palliative Care Nederlands Tijdschrift voor Palliatieve Zorg Pallium Journal of Pain Alle vorige edities van E-PAL staan nu op de website, onder bibliotheek:

2 Inhoud: 1. Hoe men reutelen aanpakt in Sicilië 2. Is de inzet van een palliatieve zorg verpleegkundige nuttig? 3. De waarde van ontkennen 4. Fentanyl neusspray vs snelwerkende morfine oraal 5. Overdracht in de palliatieve zorg aan de huisartsenpost 6. Een eerste stap naar Europese consensus over de organisatie van palliatieve zorg 7. Rol van angstsensitiviteit 1. Hoe men reutelen aanpakt in Sicilië Mercadante S. Refractory Death Rattle: Deep Aspiration Facilitates the Effects of Antisecretory Agents. J Pain Symptom Manage, 2011 Mar;41 (3): Reutelen komt voor bij 23 tot 92 procent van de stervende patiënten. De oorzaak: ophoping van slijm in de keel of de luchtpijp bij onmogelijkheid tot slikken en hoesten. Reutelen komt vooral voor bij maligniteiten van hersenen en longen. Het is niet altijd mogelijk om het door reutelen veroorzaakte lijden van de patiënt zelf vast te stellen. De naasten echter zijn dikwijls bezorgd over het reutelen omdat zij denken dat de patiënt het heel erg benauwd heeft, ondanks effectieve uitleg over de juiste interpretatie van reutelen en het wegnemen van onterechte bezorgdheid. De gebruikelijke behandeling van reutelen bestaat uit houdingsverandering en schoonmaken van de bovenste luchtwegen, of uit het toedienen van een anticholinergicum zoals atropine, scopolamine of hyoscine butylbromide. Er zijn geen placebogecontroleerde studies verricht naar het effect van deze middelen. De drie genoemde middelen zijn wel met elkaar vergeleken, ze blijken even effectief. Medicamenteuze behandeling lijkt effectiever te zijn als die reeds in een beginstadium van het reutelen gestart wordt. Dat is logisch, het anticholinergicum remt immers alleen de productie van secreet, het heeft geen effect op het reeds aanwezige slijm. Om behandeling met een anticholinergicum werkelijk effectief te maken, dient dus vooraf het bestaande secreet verwijderd te worden. Als de patiënt bij bewustzijn is, dan is diep uitzuigen te belastend. De auteurs gebruiken sinds jaren een procedure die voor de patiënt niet belastend is. Zij beschrijven een voor deze procedure illustratieve casus van een 71-jarige vrouw met longkanker, met ernstige dyspnoe, existentieel lijden en reutelen. Hyoscine butylbromide en steeds hogere doses furosemide hadden geen effect. Ze leed zodanig dat ze gesedeerd wilde worden. Men sprak af om de luchtwegen uit te zuigen voordat gestart zou worden met de sedatie. Dit gebeurde onder anesthesie met 50 mg propofol. Met een laryngoscoop verkreeg men direct zicht op de

3 trachea en met een plastic katheter konden de trachea en hoofdbronchi binnen twee minuten ontdaan worden van 20 ml taai slijm. Vanaf dat moment was het reutelen over. De patiënt werd gesedeerd met midazolam, juist diep genoeg om een comfortabele situatie te bereiken. Intraveneuze vochttoediening werd teruggebracht tot 10 ml per uur. De patiënt overleed 36 uur later zonder nog enig teken van lijden of reutelen te hebben getoond. De familie was tevreden over de behandeling. Het is moeilijk voor behandelaars om niet in te grijpen. Hoewel deze methode voor de hand ligt, is er in de literatuur nooit eerder geschreven over uitzuigen onder narcose. De methode kan belastend lijken en ongepast in een palliatieve setting. Echter, deze procedure kan door een bekwame arts snel en zonder stress worden uitgevoerd. Deze casus wijst de weg naar een nieuwe en effectieve behandeling. Het kan leerzaam zijn om te lezen hoe het niet moet. Een artikel uit Palermo in een Amerikaans tijdschrift, dat kan on-nederlandse adviezen opleveren. In de eerste door mij gecursiveerde zin spreken de auteurs zichzelf tegen. Blijkbaar lukt het de auteurs juist niét om uitleg te geven die effectief is en om ongerustheid weg te nemen. Uit de tweede gecursiveerde zin blijkt dat niet het lijden van de patiënt, maar hun eigen drang om te handelen, leidend is in hun beleid. Het valt me op dat de auteurs met geen woord reppen over de bijwerkingen van anticholinergica. Die kunnen ernstig zijn. Verder valt het op dat de auteurs de hydratatie toestand van de patiënt noemen als factor die het reutelen kan beïnvloeden. Volgens onze landelijke richtlijn kan een relatie met vochtonthouding, dan wel -toediening, niet worden onderbouwd door onderzoek. In die richtlijn staat trouwens wel het advies om, áls je een anticholinergicum geeft, er vroeg mee te starten. Laten we de Palermo-procedure bewaren voor die zeer zeldzame patiënten die reeds in een relatief vroeg stadium zélf veel last hebben van reutelen. Hoe het wel moet? Uitleg, uitleg en nog eens uitleg. En: lees nog eens de Richtlijn Reutelen op Pallialine! MO 2. Is de inzet van een palliatieve zorg verpleegkundige nuttig? Dale MJ, Johnston B. An exploration of the concerns of patients with inoperable lung cancer. Int J Palliat Nurs Jun; vol.17 (6): Bij patiënten met een inoperabele longkanker zijn meer behoeften onderbelicht en komen meer psychische problemen voor dan bij patiënten met een andere kanker. Daarnaast komt uit studies naar voren dat verpleegkundigen er niet altijd in slagen de zorgbehoeften van deze patiëntengroep in kaart te brengen. Mogelijke oorzaak is de angst dat psychisch onderzoek te belastend voor de patiënt is. Ook kunnen hierdoor emoties loskomen die voor de hulpverlener niet te hanteren zijn. In Schotland wordt er voor gepleit dat alle patiënten met longkanker een beroep kunnen doen op een palliatief team. Uit onderzoek blijkt dat door het

4 inschakelen van een palliatief team minder ziekenhuis opnames nodig zijn. Ook zijn patiënten en mantelzorgers meer tevreden. Tot slot overlijden door de inzet van een palliatief team meer patiënten op de plaats van keuze. Het is van groot belang dat bij de patiënt met een korte prognose zo snel mogelijk een betrouwbaar beeld gevormd wordt van zijn zorgbehoeften. In dit artikel wordt een onderzoek beschreven naar de behoeften van patiënten met inoperabele longkanker. Hiertoe zijn zes patiënten geïnterviewd over: de wil om te leven, de rol van familie en het naderend afscheid, en het vertrouwen in hulpverleners. Een belangrijke conclusie uit het onderzoek is dat de wil om te leven vooral samenhangt met de mogelijkheid om een zo normaal mogelijk leven te blijven leven en een goede symptoomcontrole. Vooral het behoud van zelfstandigheid is een belangrijk punt. Dat familie van groot belang is voor de palliatieve patiënt, is eerder aangetoond. De vraag blijft actueel of er genoeg zicht is op de behoeften van familie en mantelzorgers. Het vertrouwen in hulpverleners wordt vooral bepaald door een combinatie van factoren. De gegeven informatie moet begrijpelijk zijn voor de patiënt. Het schept vertrouwen als er naar de patiënt geluisterd wordt en zijn belangen worden behartigd. Tot slot komt uit het onderzoek het belang van patiëntgerichte hulpverlening naar voren. Dit artikel doet verslag van een zeer klein onderzoek. De uitkomsten kunnen mogelijk niet vertaald worden naar alle patiënten met inoperabele longkanker. Een opmerkelijk punt is dat studies hebben aangetoond dat verpleegkundigen niet goed in staat zijn de behoeften van patiënten met longkanker in kaart te brengen. Dit zou een pleidooi kunnen zijn voor het inzetten van een palliatieve zorg verpleegkundige. Of deze specialistische verpleegkundige voor alle palliatieve patiënten een aanspreekpunt moet zijn, blijft een punt van discussie. We zouden kunnen beginnen met het beschikbaar stellen van een palliatieve zorg verpleegkundige voor alle patiënten met inoperabele longkanker. Daarnaast blijft communicatietraining voor alle hulpverleners werkzaam in de palliatieve zorg, van groot belang. De palliatieve zorg verpleegkundige zou hieraan ook een bijdrage kunnen leveren. PR 3. De waarde van ontkennen H. van Zoest: De waarde van ontkennen, Pallium Nr 2, maart 2011 blz (Het beschreven proefschrift: Vos M: Death and Quality of Life in Lung Cancer Patients. Pallas Publications ISBN , proefschrift 2009) Kwaliteit van leven kan soms toenemen bij het ontkennen van een aandoening (of het ontkennen van aspecten van die aandoening). Deze opmerkelijke bevinding staat in het proefschrift van psychiater Tineke Vos. Zij onderzocht de relatie tussen ontkenning van een ziekte en de ervaren kwaliteit van leven. Ontkenning is een coping-mechanisme dat niet alleen in de oncologie een belangrijke plaats inneemt. Ontkenning is in gedoseerde mate voor iedereen en altijd nodig om te kunnen overleven.

5 In het artikel beschrijft van Zoest hoe de psychiater tot haar onderzoek kwam. Verdieping was een belangrijke drijfveer. Vos vroeg zich af of het zou kunnen dat we niet altijd alles willen weten en of ontkenning verandert in de loop van de tijd. Zij begon met een uitgebreid literatuuronderzoek over dit onderwerp en kwam verschillende soorten ontkenning tegen: - Ontkenning van de diagnose: Ik heb helemaal geen kanker. - Ontkenning van de impact: Ja, ik heb kanker maar het valt allemaal reuze mee. - Ontkenning van geraakt zijn: Ik heb wel kanker, maar ik heb er helemaal geen last van, het houdt me echt niet bezig. - Vluchtgedrag: bijvoorbeeld door overmatig alcohol- of drugsgebruik. Voor haar eigen onderzoek koos Vos als werkdefinitie de omschrijving van Hackett en Cassem: Ontkenning is een bewuste of onbewuste afwijzing van een deel of de hele betekenis van een gebeurtenis om angst, zorgen of ander onaangename gevoelens te verlichten. Vos beoogde met haar onderzoek o.a. vast te stellen wat de prevalentie van ontkenning is bij patiënten met longkanker en de invloed van andere omgeving variabelen (zoals leeftijd en geslacht) hierop. De reden hiertoe is dat uit een recent onderzoek bij patiënten met longkanker bleek dat patiënten met name de informatie over diagnose en behandeling waarderen, terwijl informatie over behandeldoelen vaak helemaal niet of maar gedeeltelijk overkomt. De totale onderzoeksgroep bedroeg 195 patiënten. De eerste conclusies van het onderzoek waren: 1. De meeste patiënten (86,6%) toonden een laag tot matig niveau van ontkenning bij de eerste meting. 2. Een klein aantal (3%) toonde bij de eerste meting een hoog niveau van ontkenning. 3. Het gemiddelde niveau van ontkenning was het laagst bij de eerste meting en nam in de loop van de maanden toe. 4. Mannen ontkenden meer dan vrouwen, jongere patiënten ontkenden minder dan oudere patiënten. Vos vond drie patronen van ontkenning: 1. Een stabiel laag niveau van ontkenning (69%) 2. Een stabiel matig niveau van ontkenning (19%) 3. Een patroon van toenemende ontkenning in de loop van de tijd (13%) De auteur vertelt verder hoe familie en partners spelen een rol spelen bij ontkenning. Hieruit blijkt dat artsen en verpleegkundigen aandacht moeten hebben voor die rol. Vos eindigt haar proefschrift met een kernachtige samenvatting: In onze tijd van zelfonthulling en nagenoeg grenzeloze openhartigheid moeten we beseffen dat sommige patiënten behoefte hebben aan bescherming tegen ondraaglijke feiten en gevoelens. Een zekere mate van ontkenning kan in deze behoefte voorzien. Artsen kunnen patiënten steunen door onderkenning van en respect voor ontkenning. Van Zoest eindigt zijn artikel met: Tja, ik realiseer mij, ontkennen is eigenlijk héél gewoon.

6 Ontkennen is eigenlijk heel gewoon. Ik kom dit in de dagelijkse praktijk bij palliatieve patiënten tegen. Artsen zijn wettelijk verplicht patiënten voor te lichten over de diagnose, behandelmogelijkheden en prognose van hun aandoening. Maar het is goed om te weten dat patiënten hier op hun eigen manier mee omgaan en dat juist ontkenning hun coping gedrag kan zijn. Ontkenning als functie. Voor ons als professionals is het een uitdaging om de patiënt te volgen in zijn eigen ritme en onze informatie daar op aan te passen. ST 4. Fentanyl neusspray vs snelwerkende morfine oraal. Davies A ea. Consistency of Efficacy, Patient Acceptability, and Nasal Tolerability of Fentanyl Pectin Nasal Spray Compared with Immediate- Release Morphine Sulfate in Breakthrough Cancer Pain. J Pain Symptom Manage 2011; 41: Zo n 80% van de patiënten met kanker en pijn heeft ook doorbraakpijn. Deze komt gemiddeld binnen 3 minuten opzetten en houdt een half uur aan. Oraal genomen snelwerkende morfine bereikt een piekeffect na 60 minuten. Buccale toediening van een opiaat wordt vaak beperkt door xerostomie. Daarom is een intranasale toedieningsvorm van fentanyl ontwikkeld. Hoe staat het met de effectiviteit hiervan en hoe bevalt deze manier van toedienen? Opzet van de studie: In 35 centra in Europa en India voerde men een gerandomiseerde dubbelblinde studie uit waarbij de patiënten: -eerst vaststelden welke dosis intranasaal toegediende fentanyl ( microgram) het meest effectief was zonder onacceptabele bijwerkingen. -Vervolgens tot 5x oraal morfine (1/6 deel van de dagdosis, omgerekend of de voor die patiënt bekende werkzame dosis) met placeboneusspray en tot 5x placebomorfine en fentanylspray kregen. De patiënten hadden bewezen kanker en gebruikten een stabiele dagdosis van minstens (het equivalent van) 60mg morfine oraal. M.b.v. een elektronisch dagboekje dat elke 5, 10, 15, 30, 45 en 60 minuten een signaaltje gaf, scoorde de patiënt een pijncijfer (0-10), bijwerkingen en satisfactie. Van de 110 patiënten die begonnen aan de eerste fase- waarin de effectieve dosis van de fentanylneusspray werd vastgesteld- werd 80% ingesloten in de studie. De helft van de uitvallers had onvoldoende effect, de helft onacceptabele bijwerkingen. Uiteindelijk konden 372 episoden doorbraakpijn, behandeld met fentanyl en 368 episoden behandeld met orale morfine geanalyseerd worden bij 79 patiënten. Effect: na 5 minuten was er in beide groepen minstens 2 punten pijnreductie bij 20-25%, zonder significant verschil. Na 10 minuten was dit het geval bij 52.4% van de fentanylepisoden en bij 45.4% van de met morfine behandelde doorbraakpijn, een significant verschil. Na een kwartier waren deze percentages resp en 69.3, ook significant. Na 30 minuten was er pijnreductie bij 80-90% zonder significant verschil. Na 45 en 60 minuten was dit het geval bij rond de 90%, zonder verschil. De patiënten bleken na zowel 30 als 60 minuten meer tevreden over de neusspray dan over de orale

7 morfine, maar de verschillen waren niet groot, zo n 10%. Wat betreft bijwerkingen op het gebied van de neus werd geen verschil tussen fentanylspray en oraal morfine gevonden. De onderzoekers tekenen zelf aan dat een nadeel van deze studieopzet was dat de fentanylspray wel netjes tevoren werd getitreerd maar de orale morfine in de meeste gevallen niet. Kortom, fentanylspray geeft na 10 en 15 minuten een significante verbetering in de bestrijding van doorbraakpijn, vergeleken met orale snelwerkende morfine. Het enthousiasme van de onderzoekers voor de spray is veel groter dan het verschil in werking tussen fentanylspray en oraal toegediende snelwerkende morfine Weliswaar is dit verschil significant, maar groot is het niet. En aangetekend moet worden dat 20% van de patiënten in de titratiefase uitviel. Hoeveel er uitgevallen zouden zijn als ook de orale morfine netjes getitreerd zou zijn, weten we niet. Verder valt op dat ook in de fentanylgroep het effect vaak niet erg snel optreedt. Pijnreductiesucces na 30 minuten moet misschien toegeschreven worden aan spontane verdwijning van de doorbraakpijn, zie de definitie. De schrijvers van het artikel hebben uitgebreid connecties met betrokken farmaceutische industrieën, maar zijn niet gesponsord. FB 5. Overdrachten in de palliatieve zorg aan de huisartsenpost Schweitzer BPM et al, Overdrachten in de palliatieve zorg aan de huisartsenpost. Huisarts Wet 2011;54(8): Als je boven de negentig bent of in een verzorgingshuis woont, is de kans klein dat de huisarts een overdracht over je schrijft in de palliatieve fase. De kans dat er vervolgens iets in staat over je wensen en persoonlijke situatie, is al helemaal klein. Terwijl dit soort informatie wel leidt tot minder ziekenhuisopnames. Het zijn enkele bevindingen van een onderzoek naar de overdracht aan de huisartsenpost mbt patiënten in de palliatieve zorg. Hiertoe zijn alle telefoontjes gescreend over palliatieve zorg die huisartsen gedurende een jaar met de centrale huisartsenposten van Amsterdam hebben gevoerd. Het doel was drieledig. Hoe staat het op de huisartsenpost met de beschikbaarheid van informatie over patiënten in de palliatieve fase? Wat is de inhoud van die informatie? Tot slot: welk effect heeft informatieoverdracht op de zorg voor deze patiëntengroep? Slechts een klein percentage van het totale aantal telefoontjes tussen nov en nov ging om een patiënt in de palliatieve fase: 0.75% (n=1041). In een kwart van deze gevallen was een overdracht van de huisarts aanwezig. Hierbinnen vallen twee groepen op. Voor patiënten boven de negentig jaar was slechts in 10.5% een overdracht gemaakt. Ook voor patiënten die in een verzorgingshuis verbleven, was de kans op een overdracht klein (12%). Bij patiënten die terminaal ziek waren, steeg het aantal informatieoverdrachten naar 29%. De aanwezige overdrachten (n=141)

8 zijn vervolgens beoordeeld op inhoud. Ze bevatten vooral medische gegevens, zoals diagnose, huidige problemen en medicatie. Informatie over de wensen van de patiënt en diens persoonlijke situatie werden minder vaak overgedragen. De aanwezigheid van een overdracht was niet bepalend voor de afhandeling (telefonisch advies of een visite), wel kregen patiënten met een overdracht minder snel een verwijzing naar het ziekenhuis. Onlangs schreef ik mijn eerste overdracht over een patiënt in de palliatieve fase voor de huisartsenpost. Na het lezen van dit onderzoek ben ik bewust van die groepen voor wie ik dat minder snel zou doen, namelijk de verzorgingshuis bewoner en de negentig plusser. Schrijven over medische feiten is makkelijker dan het formuleren van de wensen van de patiënt, dat merkte ik ook. Dat het wel de moeite waard is, blijkt uit het kleiner aantal ziekenhuisopnames bij aanwezigheid van een overdracht. LK 6. Een eerste stap naar Europese consensus over de organisatie van palliatieve zorg. Engels Y ea. De ontwikkelingen van een set indicatoren voor de organisatie van palliatieve zorg in Europa. Nederlands- Vlaams Tijdschrift voor Palliatieve Zorg 2011 (11) 3: p Palliatieve zorg is er niet alleen voor kankerpatiënten maar ook voor patiënten met andere levensbedreigende aandoeningen. Daarnaast heeft ook de vergrijzende samenleving invloed op het feit dat het aantal patiënten dat in aanmerking komt voor palliatieve zorg, stijgt. Palliatieve zorg dient dus goed te worden georganiseerd en kwaliteitsindicatoren kunnen hierbij helpen. Eerder waren klinische indicatoren reeds onderzocht; in dit artikel beschrijft men indicatoren mbt de organisatie van palliatieve zorg. Het onderzoek uit dit artikel werd in zeven Europese landen uitgevoerd (Nederland, België, Frankrijk, Duitsland, Engeland, Spanje en Polen). Elf domeinen kwamen in het raamwerk naar voren, met per domein een aantal indicatoren: 1. definitie van de verstrekker van palliatieve zorg (pz), 2. toegang tot pz, 3. infrastructuur, 4. meetinstrumenten, 5. personeel, 6. documentatie van medische gegevens, 7. kwaliteit en veiligheid, 8. rapportage, 9. regionale en (inter-)nationale aspecten van pz, 10. onderzoek en 11. onderwijs. Ieder land werd gevraagd erkende experts met hun teams de vragenlijsten te laten invullen (vlgs. Delphimethode). Resultaten n.a.v. genoemde domeinen zijn hieronder beschreven. 1. Een thuiszorgteam, hospicebedden en een palliatief team in het ziekenhuis zouden volgens alle ondervraagden beschikbaar moeten zijn. 2. Alle patiënten die pz nodig hebben, alsmede hun familie, zouden toegang moet hebben tot pz. De beschikbaarheid van een consultatieteam maar ook goede procedures voor een tijdige transfer, vond men nodig.

9 3. Privacy werd als belangrijk ervaren; bijv het kunnen overlijden in een eenpersoonskamer, logeermogelijkheden voor familie, afwezigheid van restricties rondom bezoektijden. Maar ook het kunnen beschikken over goede hulpmiddelen, zoals een antidecubitusmatras en een sociale kaart en website met informatie, worden bij dit onderdeel genoemd. 4. Gevalideerde instrumenten om pijn en andere symptomen te meten, vond men belangrijk. 5. Een multidisciplinair team zou minimaal moeten bestaan uit een arts, een verpleegkundige, een maatschappelijk werkende en een fysiotherapeut. Nieuw personeel, ook een vrijwilliger, verdient een inwerktraining. Goede samenwerking tussen verwijzer en palliatievezorgverstrekker vond men belangrijk. Geen consensus werd bereikt over het belang van spirituele zorgverlener, psycholoog en rouwconsulent. 6. Naast het belang van het medisch dossier met de reguliere onderdelen zou men grote waarde zien voor structurele aandacht van stervende patiënten in het medisch dossier. 7. Over genoemde indicatoren binnen dit domein werd geen consensus bereikt. 8. Het beschikken over een database met registratie van medisch handelen werd als belangrijk ervaren, men bereikte geen overeenstemming over welke gegevens men moet verzamelen. 9. Het hebben van landelijke richtlijnen bijv. over palliatieve sedatie, vindt men belangrijk. Maar ook de kwaliteit van de organisatie van instellingen werd hierbij genoemd. Geen consensus werd bereikt over de organisatie van vrijwilligerswerk in de palliatieve zorg. 10. Over dit onderwerp werd divers gedacht en geen consensus bereikt. 11. Gestandaardiseerde leerdoelen voor basale en voortgezette opleiding werden belangrijk geacht, evenals gespecialiseerde training voor zorgverleners. Van de 150 ontwikkelde indicatoren werden er 52 door bijna alle teams in zeven landen relevant gevonden. Per land verschilde het aantal en type indicatoren dat hoog gescoord werd. De ontwikkelde indicatoren kunnen gebruikt worden in instrumenten om landen te vergelijken, en het is een eerste stap in het verbeteren van de organisatie van palliatieve zorg in Europa. Hoe verschillend kunnen landen zijn, ieder land heeft immers een eigen gezondheidszorgsysteem dat is beïnvloed door historische, politieke en culturele aspecten. Er valt nog veel te onderzoeken maar deze stappen zijn een goed begin. MvdH-B 7. Rol van angstsensitiviteit McCracken L M. Acceptance, mindfulness, and values-based action may counteract fear and avoidance of emotions in chronic pain: an analysis of anxiety sensitivity. J Pain 2009, Vol 10, No 4:

10 Psychologische inflexibiliteit is een beschrijving van gedrag waarbij het mensen niet lukt om gedragspatronen te continueren of te veranderen, die nodig zijn om gezond te functioneren. Een centraal proces hierin is het vermijden van ervaringen (emotioneel, lichamelijk of cognitief), die men als onwenselijk ervaart, zoals pijn, vermoeidheid, depressie, angst, boosheid of pijnlijke herinneringen. Een factor die een rol speelt in relatie tot chronische pijn is angst sensitiviteit (AS), iemands vrees voor de eigen angstgerelateerde symptomen en wordt gezien als een predisponerende factor in de ontwikkeling van bepaalde angst-gerelateerde aandoeningen. Doel van deze studie was onderzoek naar de rol van AS in relatie tot het functioneren van mensen die behandeling zochten voor chronische pijn. Daarnaast wat het effect is van 3 variabelen (acceptatie van pijn, mindfulness en handelen o.b.v. waarden en normen) op AS: beschermen zij (volledig) tegen de negatieve gevolgen ervan? Deelnemers waren 125 opeenvolgende volwassen patiënten die een pijnpolikliniek in Zuid-West Engeland bezochten, bijna allen met klachten van het bewegingsapparaat. Zes procent had een complex regionaal pijnsyndroom. Maar 16% had een (deeltijd-) baan. Na informed consent vulde men vragenlijsten in met algemene vragen, maar daarnaast ook 7 gestandaardiseerde vragenlijsten die betrekking hadden op angst, depressie, acceptatie van pijn, mindfulness, normen en waarden en mate van beperking in dagelijks functioneren. Rekening houdend met de beperkte opzet van de studie (klein aantal deelnemers, gegevens op 1 moment verkregen) zijn er een aantal interessante uitkomsten verkregen. Processen van angst sensitiviteit voorspellen een hogere pijnbeleving, meer functiebeperking en een intensiever gebruik van de gezondheidszorg bij mensen met chronische pijn. Vermijden van ervaringen speelt hierin een rol. Acceptatie, mindfulness en handelen o.b.v. waarden en normen, zouden klachten en beperkingen bij de patiënt kunnen verminderen. Hiermee zou er een rol weggelegd zijn voor een cognitieve gedragstherapeutische benadering van mensen met chronische pijn. Men lijdt het meest onder het lijden dat men vreest is een bekende uitdrukking die in me opkomt bij het lezen van dit artikel. In de praktijk gaat het er niet zozeer om het euvel weg te nemen, maar wel om de beleving ervan te veranderen door acceptatie, bewustwording en te leven met oog voor dat wat (nog) van waarde is. Inzicht brengen in denken en handelen kan zo veel leed verminderen. Laten we ons daar als zorgverleners dan ook van bewust zijn/worden en andere paden durven te bewandelen dan alleen sec de bestrijding van chronische pijn. MS-V

11 Advertentie Pallium is een multidisciplinair tijdschrift over palliatieve zorg. Pallium volgt de medische en verpleegkundige ontwikkelingen op het gebied van palliatieve zorg. Daarbij is de praktijk de belangrijkste leidraad. Hoewel de ontwikkelingen in Nederland en Vlaanderen vooral betrekking hebben op de zorg voor stervenden, streeft de redactie ernaar een breder spectrum van palliatieve zorgverlening te beschrijven. Pallium is bestemd voor huisartsen, specialisten ouderengeneeskunde en verpleegkundigen, maar heeft ook aan medisch specialisten, maatschappelijk werkers, vrijwilligers, paramedici en psychologen veel te bieden. Redactie: Rob Bruntink (hoofdredacteur), Anke Clarijs-de Regt, Rob Krol, Piet van Leeuwen, Siebe Swart en Hugo van Zoest Frequentie: 5 keer per jaar. ISSN: Prijs: - particulieren: 69,95 per jaar - particulieren: Combi (tijdschrift + online) 81,95 - instellingen: 157,95 per jaar - studenten: 34,98 per jaar Ga voor een abonnement op Pallium naar de website van Bohn Stafleu van Loghum: zoek op Pallium, of bel de klantenservice:

Doorbraakpijn bij kanker: de rol van de verpleegkundige!

Doorbraakpijn bij kanker: de rol van de verpleegkundige! Doorbraakpijn bij kanker: de rol van de verpleegkundige! Sylvia Verhage MANP Verpleegkundig specialist intensieve zorg: oncologie & palliatieve zorg Jeroen Bosch Ziekenhuis, 's-hertogenbosch Congres V&VN

Nadere informatie

Als genezing niet meer mogelijk is

Als genezing niet meer mogelijk is Algemeen Als genezing niet meer mogelijk is www.catharinaziekenhuis.nl Patiëntenvoorlichting: patienten.voorlichting@catharinaziekenhuis.nl ALG043 / Als genezing niet meer mogelijk is / 06-10-2015 2 Als

Nadere informatie

Beschikbaarheid voor terminale patienten. Vraagstelling onderzoek database SHDA. PACT project PALLIATIEVE ZORG PROJECT

Beschikbaarheid voor terminale patienten. Vraagstelling onderzoek database SHDA. PACT project PALLIATIEVE ZORG PROJECT PACT project PALLIATIEVE ZORG PROJECT Palliatieve zorg buiten kantooruren door een huisartsenpost : De patiënten, en de rol van informatieoverdracht Bart Schweitzer Literatuuronderzoek Focusgroepen Webenquete

Nadere informatie

SAMENVATTING. Samenvatting

SAMENVATTING. Samenvatting SAMENVATTING. 167 Met de komst van verpleegkundigen gespecialiseerd in palliatieve zorg, die naast de huisarts en verpleegkundigen van de thuiszorg, thuiswonende patiënten bezoeken om te zorgen dat patiënten

Nadere informatie

Samenvatting Deel I Onderzoeksmethodologie in onderzoek naar palliatieve zorg in instellingen voor langdurige zorg

Samenvatting Deel I Onderzoeksmethodologie in onderzoek naar palliatieve zorg in instellingen voor langdurige zorg Samenvatting Palliatieve zorg is de zorg voor mensen waarbij genezing niet meer mogelijk is. Het doel van palliatieve zorg is niet om het leven te verlengen of de dood te bespoedigen maar om een zo hoog

Nadere informatie

Palliatieve zorg. Informatie voor patiënten. Medisch Centrum Haaglanden

Palliatieve zorg. Informatie voor patiënten. Medisch Centrum Haaglanden Palliatieve zorg Ondersteuning als genezing niet meer mogelijk is Informatie voor patiënten F1023-1163 oktober 2012 Medisch Centrum Haaglanden www.mchaaglanden.nl MCH Antoniushove, Burgemeester Banninglaan

Nadere informatie

Palliatieve sedatie 14 oktober 2015. Margot Verkuylen Specialist ouderengeneeskunde www.margotverkuylen.nl

Palliatieve sedatie 14 oktober 2015. Margot Verkuylen Specialist ouderengeneeskunde www.margotverkuylen.nl Palliatieve sedatie 14 oktober 2015 Margot Verkuylen Specialist ouderengeneeskunde www.margotverkuylen.nl Palliatieve sedatie in het hospice Veel kennis en ervaring Wat weten we over de praktijk? Dilemma

Nadere informatie

Farmacologische behandeling van doorbraakpijn bij kanker. Isala

Farmacologische behandeling van doorbraakpijn bij kanker. Isala Farmacologische behandeling van doorbraakpijn bij kanker Isala Dr. M.J.M.M. Giezeman, Anesthesioloog, Isala klinieken Zwolle 19 november 2014 Agenda Epidemiologie van doorbraakpijn Behandeling van doorbraakpijn

Nadere informatie

Zorg in de laatste levensfase. Agnes van der Heide Afd. Maatschappelijke Gezondheidszorg Erasmus MC

Zorg in de laatste levensfase. Agnes van der Heide Afd. Maatschappelijke Gezondheidszorg Erasmus MC Zorg in de laatste levensfase Agnes van der Heide Afd. Maatschappelijke Gezondheidszorg Erasmus MC Verschillen Nederland buitenland Palliatieve zorg is geen specialisme Palliatieve zorg is in principe

Nadere informatie

Dit proefschrift presenteert de resultaten van het ALASCA onderzoek wat staat voor Activity and Life After Survival of a Cardiac Arrest.

Dit proefschrift presenteert de resultaten van het ALASCA onderzoek wat staat voor Activity and Life After Survival of a Cardiac Arrest. Samenvatting 152 Samenvatting Ieder jaar krijgen in Nederland 16.000 mensen een hartstilstand. Hoofdstuk 1 beschrijft de achtergrond van dit proefschrift. De kans om een hartstilstand te overleven is met

Nadere informatie

Palliatieve zorg bij copd. Minisymposium 22 maart 2012

Palliatieve zorg bij copd. Minisymposium 22 maart 2012 Palliatieve zorg bij copd Minisymposium 22 maart 2012 Palliatieve zorg Hans Timmer, longarts ZGT Caroline Braam, huisarts Hengelo PALLIATIEVE ZORG CASUS 75-jarige terminale COPD-patient Mantelzorger valt

Nadere informatie

Vier kernvragen in de palliatieve zorg:

Vier kernvragen in de palliatieve zorg: Palliatieve thuiszorg in het nieuws In deze presentatie: 1. Palliatieve zorg in de 21 e eeuw, de stand van zaken Het PaTz project Een andere focus op palliatieve zorg 2. Het PaTz project in de praktijk

Nadere informatie

Feedback rapport Kwaliteitsindicatoren palliatieve zorg. Fictief voorbeeld feedbackrapport TEAM X

Feedback rapport Kwaliteitsindicatoren palliatieve zorg. Fictief voorbeeld feedbackrapport TEAM X Feedback rapport Kwaliteitsindicatoren palliatieve zorg Fictief voorbeeld feedbackrapport TEAM X Auteurs: Kathleen Leemans, Joachim Cohen Contact: kleemans@vub.ac.be 02/477.47.64 De indicatorenset is ontwikkeld

Nadere informatie

Ervaring in palliatieve zorg

Ervaring in palliatieve zorg De psychologische invalshoek in de palliatieve zorg Wie doet wat? Dr. Judith Prins klinisch psycholoog Medische Psychologie Congres NPTN 2 november 2006 1 Ervaring in palliatieve zorg 1986-1990 1992-1996

Nadere informatie

Zorgpad Stervensfase. Lia van Zuylen, internist-oncoloog. Kenniscentrum Palliatieve Zorg Erasmus MC, Rotterdam

Zorgpad Stervensfase. Lia van Zuylen, internist-oncoloog. Kenniscentrum Palliatieve Zorg Erasmus MC, Rotterdam Zorgpad Stervensfase Lia van Zuylen, internist-oncoloog Kenniscentrum Palliatieve Zorg Erasmus MC, Rotterdam Inhoud Herkenning stervensfase Inhoud van Zorgpad Stervensfase Onderzoeksresultaten Zorgpad

Nadere informatie

Wat is palliatieve zorg? Waar denk je aan bij palliatieve zorg?

Wat is palliatieve zorg? Waar denk je aan bij palliatieve zorg? Wat is palliatieve zorg? Waar denk je aan bij palliatieve zorg? 2 Definitie Palliatieve zorg (WHO 2002) Palliatieve zorg is een benadering die de kwaliteit van leven verbetert van patiënten en hun naasten,

Nadere informatie

Hoofdstuk 1. Inleiding.

Hoofdstuk 1. Inleiding. 159 Hoofdstuk 1. Inleiding. Huisartsen beschouwen palliatieve zorg, hoewel het maar een klein deel van hun werk is, als een belangrijke taak. Veel ongeneeslijk zieke patiënten zijn het grootse deel van

Nadere informatie

beslisschijf evaluatie pilot Besluitvorming in de palliatieve fase palliatieve zorg

beslisschijf evaluatie pilot Besluitvorming in de palliatieve fase palliatieve zorg evaluatie pilot Besluitvorming in de palliatieve fase beslisschijf palliatieve zorg Begin 2006 zijn de VIKC-richtlijnen voor de palliatieve zorg en het zakboekje verschenen. Het IKMN en het UMC Utrecht

Nadere informatie

Basisscholing Palliatieve Zorg voor artsen 2 november 2006 Nationaal Congres Palliatieve Zorg Sasja Mulder Onderwijs in palliatieve zorg in de medische specialisten opleiding 2001 2003 COPZ project ontwikkeling

Nadere informatie

Continue Palliatieve sedatie, feiten en fabels 19-09-2013. Specialist ouderengeneeskunde/docent. Probeer te verwoorden wat volgens jou

Continue Palliatieve sedatie, feiten en fabels 19-09-2013. Specialist ouderengeneeskunde/docent. Probeer te verwoorden wat volgens jou Continue Palliatieve sedatie, feiten en fabels 19-09-2013 Margot Verkuylen Specialist ouderengeneeskunde/docent Wat is het? Probeer te verwoorden wat volgens jou palliatieve sedatie is PALLIATIEVE SEDATIE

Nadere informatie

Workshop 2 Pijn & Pijnbestrijding en de rol van de verpleegkundige Antoine Engelen, Paul Cornelissen & Sylvia Verhage

Workshop 2 Pijn & Pijnbestrijding en de rol van de verpleegkundige Antoine Engelen, Paul Cornelissen & Sylvia Verhage Workshop 2 Pijn & Pijnbestrijding en de rol van de verpleegkundige Antoine Engelen, Paul Cornelissen & Sylvia Verhage Kasteel Maurick 2-10-2012 Pijn bij kanker Pijn bij kanker + algemeen voorkomend symptoom

Nadere informatie

Euthanasie-sedatie Grijs gebied??? Anneke Witziers, specialist ouderengeneeskunde palliatief consulent, SCEN arts.

Euthanasie-sedatie Grijs gebied??? Anneke Witziers, specialist ouderengeneeskunde palliatief consulent, SCEN arts. Euthanasie-sedatie Grijs gebied??? Anneke Witziers, specialist ouderengeneeskunde palliatief consulent, SCEN arts. Inhoud Casus Wettelijk kader Historische achtergrond, status en betekenis Verhouding continue

Nadere informatie

Pijn en pijnbestrijding in de palliatieve fase

Pijn en pijnbestrijding in de palliatieve fase Pijn en pijnbestrijding in de palliatieve fase JOS KITZEN, ONCOLOOG COBIE VAN BEUZEKOM,VERPLEEGKUNDIG SPECIALIST Inhoud van de presentatie Even voorstellen Definitie palliatieve zorg Definitie pijn Hoe

Nadere informatie

Wat is palliatieve zorg? Pallium = Latijns woord voor mantel Palliatieve zorg, een mantel van warmte en bescherming

Wat is palliatieve zorg? Pallium = Latijns woord voor mantel Palliatieve zorg, een mantel van warmte en bescherming Wat is palliatieve zorg? Pallium = Latijns woord voor mantel Palliatieve zorg, een mantel van warmte en bescherming 1 Palliatieve zorg is de totale zorg voor de zorgvrager en zijn naasten vanaf het moment

Nadere informatie

Kunnen wij ook het laatste stuk van ons levenspad in eigen regie afleggen?

Kunnen wij ook het laatste stuk van ons levenspad in eigen regie afleggen? Kunnen wij ook het laatste stuk van ons levenspad in eigen regie afleggen? Maaike Veldhuizen Arts palliatieve zorg in het Elkerliek ziekenhuis, palliatief consulent en SCEN arts Ingrid van Asseldonk, verpleegkundige

Nadere informatie

Ondersteuning bij de diagnose kanker (de lastmeter)

Ondersteuning bij de diagnose kanker (de lastmeter) Ondersteuning bij de diagnose kanker (de lastmeter) De diagnose kanker kan grote impact op u en uw naaste(n) hebben. De ziekte en de behandeling kunnen niet alleen lichamelijke klachten met zich meebrengen,

Nadere informatie

Palliatieve zorg in het ZGT

Palliatieve zorg in het ZGT 30 oktober 2014 Mw. Dr. I.M. Oving Internist-Oncoloog Palliatieve zorg in het ZGT Op het juiste moment en de juiste plaats Namens het palliatief consult team Palliatieve zorg, op het juiste moment en de

Nadere informatie

Zorgpad Stervensfase

Zorgpad Stervensfase Zorgpad Stervensfase de laatste stand van zaken Lia van Zuylen, internist-oncoloog Kenniscentrum Palliatieve Zorg Erasmus MC, Rotterdam Inhoud Belang markering stervensfase Zorgpad Stervensfase Nieuwe

Nadere informatie

Mindfulness binnen de (psycho) oncologie. Else Bisseling, 16 mei 2014

Mindfulness binnen de (psycho) oncologie. Else Bisseling, 16 mei 2014 Mindfulness binnen de (psycho) oncologie Else Bisseling, 16 mei 2014 (Online) Mindfulness-Based Cognitieve Therapie voor kankerpatiënten. (Cost)effectiveness of Mindfulness-Based Cognitive Therapy (MBCT)

Nadere informatie

Psychosociale gevolgen van kanker. Wat speelt er bij kanker. 8 november 2011 8 november 2011. K.Rutgers, Centrum Amarant/THHA 1

Psychosociale gevolgen van kanker. Wat speelt er bij kanker. 8 november 2011 8 november 2011. K.Rutgers, Centrum Amarant/THHA 1 Psychosociale gevolgen van kanker Karen Rutgers van Wijlen Psycho-oncologisch therapeut Centrum Amarant te Utrecht Toon Hermans Huis Amersfoort Wat speelt er bij kanker Kanker = crisis = ontreddering Kanker

Nadere informatie

INTERMED Self-Assessment Het scoren van BioPsychoSociale Gezondheidszorg behoeften vanuit perspectief van de oudere Maart 2011

INTERMED Self-Assessment Het scoren van BioPsychoSociale Gezondheidszorg behoeften vanuit perspectief van de oudere Maart 2011 INTERMED Self-Assessment Het scoren van BioPsychoSociale Gezondheidszorg behoeften vanuit perspectief van de oudere Maart 2011 De INTERMED 1 is een instrument waarmee zorgcomplexiteit kan worden vastgesteld.

Nadere informatie

Medische Beslissingen rond het levenseinde

Medische Beslissingen rond het levenseinde Medische Beslissingen rond het levenseinde Jo Lisaerde Eric Triau Maartje Wils Bewonersadviesraad 7 december 2011 Definitie Palliatieve Zorg Palliatieve zorg is een totaalzorg voor mensen die aan een ziekte

Nadere informatie

KNMG richtlijn Tijdig praten over het overlijden

KNMG richtlijn Tijdig praten over het overlijden KNMG richtlijn Tijdig praten over het overlijden L.Paulides, huisarts S.Vollenberg, maatschappelijk werk JBZ T.Smilde, Internist oncoloog Margot Verkuylen, specialist ouderengnk voorzitter 07 November

Nadere informatie

Gecontroleerde sedatie:

Gecontroleerde sedatie: Gecontroleerde sedatie: een therapeutische mogelijkheid voor refractaire symptomen bij de terminale palliatieve patient? Dr. J. Menten Coördinator Palliatieve Zorg Kliniekhoofd Radiotherapie UZ Gasthuisberg-Leuven

Nadere informatie

Richtlijn palliatieve zorg bij COPD

Richtlijn palliatieve zorg bij COPD Richtlijn palliatieve zorg bij COPD Heleen Nederveen: palliatief verpleegkundige Maasstadziekenhuis Lolkje Roos: palliatief verpleegkundige hospice Cadenza / Laurens Levina Oosterom: longverpleegkundige

Nadere informatie

Palliatieve Oncologische Zorg

Palliatieve Oncologische Zorg Palliatieve Oncologische Zorg In het Ziekenhuis En Thuis Liesbeth Peters en Eisso Braak Palliatieve Oncologische Zorg Impressies Definitie, geschiedenis Binnen en buiten ziekenhuis Nieuw palliatief zorgmodel

Nadere informatie

Samenvatting. Welk type zorg is PDL?

Samenvatting. Welk type zorg is PDL? Samenvatting In dit proefschrift is de zorgverlening volgens Passiviteiten Dagelijks Leven (PDL) beschreven. PDL wordt in toenemende mate toegepast in de Nederlandse en Vlaamse ouderenzorg en men ervaart

Nadere informatie

Palliatieve sedatie. 21 oktober 2014 Elgin Gülpinar, ANIOS IC

Palliatieve sedatie. 21 oktober 2014 Elgin Gülpinar, ANIOS IC Palliatieve sedatie 21 oktober 2014 Elgin Gülpinar, ANIOS IC Casus Patient, 78 jr Overname ander ziekenhuis i.v.m. respiratoire insufficiëntie Voorgeschiedenis COPD, Hypertensie, DM II, PAF Nefrectomie

Nadere informatie

Behandeling van doorbraakpijn. Doorbraakpijn. Kenmerken doorbraakpijn 19-10-2011

Behandeling van doorbraakpijn. Doorbraakpijn. Kenmerken doorbraakpijn 19-10-2011 Behandeling van doorbraakpijn Alexander de Graeff, internist-oncoloog, Universitair Medisch Centrum Utrecht Academisch Hospice Demeter, De Bilt Doorbraakpijn Plotseling optredende (vaak hevige) pijn die

Nadere informatie

Palliatieve sedatie is geen euthanasie. Medische aspecten

Palliatieve sedatie is geen euthanasie. Medische aspecten Palliatieve sedatie is geen euthanasie Medische aspecten Hoe kwam deze richtlijn er? Werkgroep artsen met interesse in palliatieve zorg Uit meerdere regionale ziekenhuizen en 1 ste lijn Meerdere specialiteiten

Nadere informatie

Palliatief consult door de verpleegkundig specialist: de arts overbodig?

Palliatief consult door de verpleegkundig specialist: de arts overbodig? Palliatief consult door de verpleegkundig specialist: de arts overbodig? Ellen de Nijs Verpleegkundig specialist chronische zorg Leids Universitair Medisch Centrum (EPZ) Kennis en Innovatie (Kennis) Centrum

Nadere informatie

De Zorgmodule Palliatieve Zorg

De Zorgmodule Palliatieve Zorg De Zorgmodule Palliatieve Zorg - wat betekent dit voor de professional en zijn werkveld?- 2e regionale symposium palliatieve zorg s Hertogenbosch, 2 oktober 2014 Drs. Jaap R.G. Gootjes Alg. directeur /

Nadere informatie

Palliatieve sedatie: opmaat voor een nationaal programma. Jeroen Hasselaar, September 2012

Palliatieve sedatie: opmaat voor een nationaal programma. Jeroen Hasselaar, September 2012 Palliatieve sedatie: opmaat voor een nationaal programma Jeroen Hasselaar, September 2012 Palliatieve zorg; alleen stervenden? Sterfte aan chronisch ziekten in 2006 in Nederland BMC Pall Care 2009 8:4

Nadere informatie

Je bent jong, krijgt kanker en dan

Je bent jong, krijgt kanker en dan Nazorgproject jongeren en kanker Maril van Kimmenade 03 oktober 2014 Je bent jong, krijgt kanker en dan Nazorgproject jongeren en kanker Maril van Kimmenade Nazorgproject jongeren en kanker Maril van Kimmenade

Nadere informatie

RESULTATEN NATIONALE PIJNMETING: PIJNPATIENTEN SIGNALEREN ERNSTIG GEBREK AAN ERKENNING EN GOEDE ZORG

RESULTATEN NATIONALE PIJNMETING: PIJNPATIENTEN SIGNALEREN ERNSTIG GEBREK AAN ERKENNING EN GOEDE ZORG Verslag bijeenkomst 21 januari 2011 Erasmus MC RESULTATEN NATIONALE PIJNMETING: PIJNPATIENTEN SIGNALEREN ERNSTIG GEBREK AAN ERKENNING EN GOEDE ZORG Partners Mijnpijn.nl vinden dat chronische pijn prioriteit

Nadere informatie

Pijn en dementie. Inhoud. Introductie! Pijn. Pijn

Pijn en dementie. Inhoud. Introductie! Pijn. Pijn Inge van Mansom palliatief arts/specialist ouderengeneeskunde Sint Elisabeth Gasthuishof, LUMC en IKNL regio Leiden Maartje Klapwijk specialist ouderengeneeskunde en onderzoeker LUMC Introductie! 22 september

Nadere informatie

Palliatieve zorg bij COPD in onze regio. Karin Janssen-van Hemmen Jeroen Verheul

Palliatieve zorg bij COPD in onze regio. Karin Janssen-van Hemmen Jeroen Verheul Palliatieve zorg bij COPD in onze regio Karin Janssen-van Hemmen Jeroen Verheul Inhoud Stellingen Wie zijn we? Wat is ons doel? En waarom? Wat hebben we tot nu toe gedaan? Toekomst? Antwoorden op stellingen

Nadere informatie

Ongeneeslijk ziek. Samen uw zorg tijdig plannen

Ongeneeslijk ziek. Samen uw zorg tijdig plannen Ongeneeslijk ziek Samen uw zorg tijdig plannen Inhoudsopgave 1. Inleiding...3 1.1 Een naaste die met u meedenkt...3 1.2 Gespreksonderwerpen...3 2. Belangrijke vragen...3 2.1 Lichamelijke veranderingen...3

Nadere informatie

PS in NL: bij 12,3% van de patiënten in de stervensfase toegepast

PS in NL: bij 12,3% van de patiënten in de stervensfase toegepast Palliatieve sedatie 12 november 2012 Carla Juffermans,kaderhuisarts PZ Palliatieve sedatie Proportionele toepassing van sedativa in de laatste levensfase om ondraaglijke klachten te bestrijden, waarvoor

Nadere informatie

Charlotte Penders, Verpleegkundig Specialist Marc Kamps, Medisch Maatschappelijk Werker 17 december 2014

Charlotte Penders, Verpleegkundig Specialist Marc Kamps, Medisch Maatschappelijk Werker 17 december 2014 Charlotte Penders, Verpleegkundig Specialist Marc Kamps, Medisch Maatschappelijk Werker 17 december 2014 Zorgpad Casus Cervixcarcinoom Follow up Supportive care Soorten zorg in de psychosociale ondersteuning

Nadere informatie

Psychosociale oncologische zorg. Afstemming en communicatie tussen eerste- en tweedelijn

Psychosociale oncologische zorg. Afstemming en communicatie tussen eerste- en tweedelijn Psychosociale oncologische zorg Afstemming en communicatie tussen eerste- en tweedelijn Psychosociale oncologische zorg binnen het st. Anna Ziekenhuis en de eerste lijn Input huidig procesverloop: Doorlopen

Nadere informatie

COPD en Palliatieve Zorg

COPD en Palliatieve Zorg Een logisch sluitstuk van de keten Lucyl Verhoeven Longverpleegkundige Nurse Practitioner i.o. Thebe Mick Raeven Medisch coördinator Palliatief Netwerk Midden-Brabant COPD is dodelijk Bij mensen met COPD

Nadere informatie

Engelse Verpleegster Gebruikt HeartMath met Multiple Sclerose patiënten

Engelse Verpleegster Gebruikt HeartMath met Multiple Sclerose patiënten Engelse Verpleegster Gebruikt HeartMath met Multiple Sclerose patiënten Een verpleegkundige in Engeland die is gespecialiseerd in patiënten met multiple sclerose / MS voerde een informele studie uit waarbij

Nadere informatie

Een patiënt met stress en burnout

Een patiënt met stress en burnout Een patiënt met stress en burnout Een patiënt met stress en burnout in de huisartspraktijk Bart Verkuil Arnold van Emmerik Roelf Holtrop Houten 2010 2010 Bohn Stafleu van Loghum, onderdeel van Springer

Nadere informatie

Keten Palliatieve Zorg

Keten Palliatieve Zorg Keten Palliatieve Zorg Wat is palliatieve zorg? Palliatieve zorg begint wanneer iemand te horen heeft gekregen dat hij/zij ongeneeslijk ziek is en behandeling niet meer mogelijk is. Dat is een harde boodschap

Nadere informatie

PALLIATIEVE ZORG. fysieke aspecten Rob Jongbloed Raphaëlstichting Jacqueline Fluitman `s Heeren Loo

PALLIATIEVE ZORG. fysieke aspecten Rob Jongbloed Raphaëlstichting Jacqueline Fluitman `s Heeren Loo PALLIATIEVE ZORG fysieke aspecten Rob Jongbloed Raphaëlstichting Jacqueline Fluitman `s Heeren Loo Inleiding Indeling workshop Specifieke kenmerken Selectie lichamelijke klachten in palliatieve fase Selectie

Nadere informatie

Het PaTz project : Een ander focus op palliatieve zorg. Dr. Bart Schweitzer, huisarts, projectleider

Het PaTz project : Een ander focus op palliatieve zorg. Dr. Bart Schweitzer, huisarts, projectleider Het PaTz project : Een ander focus op palliatieve zorg Dr. Bart Schweitzer, huisarts, projectleider De Volkskrant 8 oktober 2013 In deze presentatie: 1.Palliatieve zorg in de 21 e eeuw, de stand van zaken

Nadere informatie

Downloaded from UvA-DARE, the institutional repository of the University of Amsterdam (UvA) http://hdl.handle.net/11245/2.69744

Downloaded from UvA-DARE, the institutional repository of the University of Amsterdam (UvA) http://hdl.handle.net/11245/2.69744 Downloaded from UvA-DARE, the institutional repository of the University of Amsterdam (UvA) http://hdl.handle.net/11245/2.69744 File ID Filename Version uvapub:69744 Samenvatting unknown SOURCE (OR PART

Nadere informatie

Dyspnoe in palliatieve fase. Marloes van Haandel

Dyspnoe in palliatieve fase. Marloes van Haandel Dyspnoe in palliatieve fase Marloes van Haandel Inhoud Epidemiologie Definities van dyspnoe Communicatie Utrechts Symptoom Dagboek Verpleegkundige interventies bij dyspnoe Verpleegkundige diagnoses Angst

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting 119 120 Samenvatting 121 Inleiding Vermoeidheid is een veel voorkomende klacht bij de ziekte sarcoïdose en is geassocieerd met een verminderde kwaliteit van leven. In de literatuur

Nadere informatie

marian van der hooft-bimmel verpleegkundig consulent/ oncologieverpleegkundige oncologieverpleegkundige, nurse practitioner

marian van der hooft-bimmel verpleegkundig consulent/ oncologieverpleegkundige oncologieverpleegkundige, nurse practitioner E-pal nr. 22 sept 2009 Via e-mail verspreid tijdschrift met samenvattingen van artikelen uit diverse* periodieken over palliatieve zorg. Bestemd voor artsen, verpleegkundigen en andere hulpverleners in

Nadere informatie

In deze presentatie: The Quality of Death Index. 1. Voor Wie? Vier kernvragen in de palliatieve zorg: Het wereld sterftecijfer blijft 100%..

In deze presentatie: The Quality of Death Index. 1. Voor Wie? Vier kernvragen in de palliatieve zorg: Het wereld sterftecijfer blijft 100%.. In deze presentatie: 1.Palliatieve zorg in de 21e eeuw, de stand van zaken 2. PaTz in de praktijk Ook voor chronische ziekten en dementie? September 2013 Dr. Bart Schweitzer, huisarts, projectleider Het

Nadere informatie

Implementatie Zorgpad stervensfase

Implementatie Zorgpad stervensfase Implementatie Zorgpad stervensfase Navigatie naar een goed einde Navigatie naar een goed einde René de Bakker Verpleeghuisarts Verpleeghuis De Blaauwe Hoeve Hulst rdebakker@curamus.nl Navigatie naar een

Nadere informatie

Zorgmodule Palliatieve Zorg 1.0. Welkom bij: De Zorgmodule Palliatieve Zorg en de Palliative Performance Scale. Inhoud. Definitie Palliatieve Zorg

Zorgmodule Palliatieve Zorg 1.0. Welkom bij: De Zorgmodule Palliatieve Zorg en de Palliative Performance Scale. Inhoud. Definitie Palliatieve Zorg Zorgmodule Palliatieve Zorg 1.0 Welkom bij: De Zorgmodule Palliatieve Zorg en de Palliative Performance Scale Symposium V&VN Verpleegkundigen Maatschappij & Gezondheid Els M. L. Verschuur namens V&VN Palliatieve

Nadere informatie

Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg

Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg Informatie voor cliënten Cliënten en geestelijke gezondheidszorg Slachtoffers van mensenhandel hebben vaak nare dingen meegemaakt. Ze zijn geschokt

Nadere informatie

Evolutie en kenmerken van euthanasie sedert de implementatie van de euthanasiewet in 2002. Prof dr Luc Deliens

Evolutie en kenmerken van euthanasie sedert de implementatie van de euthanasiewet in 2002. Prof dr Luc Deliens Evolutie en kenmerken van euthanasie sedert de implementatie van de euthanasiewet in 2002 Prof dr Luc Deliens Onderzoeksgroep Zorg rond het Levenseinde Acknowledgement VUB-UGent Onderzoeksgroep Zorg rond

Nadere informatie

Scen. Malaga 2014 Petrie van Bracht en Rob van Lier scenartsen

Scen. Malaga 2014 Petrie van Bracht en Rob van Lier scenartsen Scen Malaga 2014 Petrie van Bracht en Rob van Lier scenartsen inhoud Inleiding Getallen Zorgvuldigheidscriteria Valkuilen Euthanasie versus palliatieve sedatie De scenarts S: staat voor steun: informatie,

Nadere informatie

Marrit-10-H10 24-06-2008 11:05 Pagina 131. chapter 10 samenvatting

Marrit-10-H10 24-06-2008 11:05 Pagina 131. chapter 10 samenvatting Marrit-10-H10 24-06-2008 11:05 Pagina 131 chapter 10 samenvatting Marrit-10-H10 24-06-2008 11:05 Pagina 132 Marrit-10-H10 24-06-2008 11:05 Pagina 133 Zaadbalkanker wordt voornamelijk bij jonge mannen vastgesteld

Nadere informatie

Meer informatie MRS 0610-2

Meer informatie MRS 0610-2 Meer informatie Bij de VGCt zijn meer brochures verkrijgbaar, voor volwassenen bijvoorbeeld over depressie en angststoornissen. Speciaal voor kinderen zijn er brochures over veel piekeren, verlatingsangst,

Nadere informatie

Pijn en Palliatie. Rensia Bouwmeester. Zorgcoordinator, Hospice Bardo, Hoofddorp Consulente, Palliatief Consultteam. 2 February 2007 Post ONS meeting

Pijn en Palliatie. Rensia Bouwmeester. Zorgcoordinator, Hospice Bardo, Hoofddorp Consulente, Palliatief Consultteam. 2 February 2007 Post ONS meeting Pijn en Palliatie Rensia Bouwmeester Zorgcoordinator, Hospice Bardo, Hoofddorp Consulente, Palliatief Consultteam 2 February 2007 Post ONS meeting USA < > Nederland Specialisatie Palliatieve zorg in de

Nadere informatie

Het voorkomen van geneesmiddel gerelateerde problemen bij oudere patiënten met polyfarmacie ontslagen uit het ziekenhuis

Het voorkomen van geneesmiddel gerelateerde problemen bij oudere patiënten met polyfarmacie ontslagen uit het ziekenhuis Samenvatting Het voorkomen van geneesmiddel gerelateerde problemen bij oudere patiënten met polyfarmacie ontslagen uit het ziekenhuis Hoofdstuk 1 bevat de algemene inleiding van dit proefschrift. Dit hoofdstuk

Nadere informatie

Palliatie bij COPD de uitdaging KRIS MOOREN LONGARTS EN KADERARTS PALLIATIEVE ZORG I.O.

Palliatie bij COPD de uitdaging KRIS MOOREN LONGARTS EN KADERARTS PALLIATIEVE ZORG I.O. 1 Palliatie bij COPD de uitdaging KRIS MOOREN LONGARTS EN KADERARTS PALLIATIEVE ZORG I.O. Het probleem van COPD insidious onset lack of clear beginning A story with no beginning A middle that is a way

Nadere informatie

workshop besluitvorming in de palliatieve fase

workshop besluitvorming in de palliatieve fase workshop besluitvorming in de palliatieve fase Alexander de Graeff, internist-oncoloog UMC Utrecht, hospice-arts Demeter Marjolein van Meggelen, oncologieverpleegkundige Aveant Consulenten PalliatieTeam

Nadere informatie

Psychosociale aspecten bij longkankerpatiënten. Christine De Coninck Palliatief Support Team UZ Gent 1 december 2007

Psychosociale aspecten bij longkankerpatiënten. Christine De Coninck Palliatief Support Team UZ Gent 1 december 2007 Psychosociale aspecten bij longkankerpatiënten Christine De Coninck Palliatief Support Team UZ Gent 1 december 2007 Overzicht Inleiding Prevalentie psychosociale problemen Specifieke aspecten bij longkanker

Nadere informatie

Palliatieve behandeling van het bronchuscarcinoma

Palliatieve behandeling van het bronchuscarcinoma 1 Palliatieve behandeling van het bronchuscarcinoma Tessa Dieudonné Pneumologe H.Hartziekenhuis Mol Palliatieve zorg 2 1. Definitie 2. Pijnbestrijding 3. Symptoombestrijding 4. Palliatieve sedatie : richtlijnen

Nadere informatie

Het gebruik van morfine en veel voorkomende vragen

Het gebruik van morfine en veel voorkomende vragen Het gebruik van morfine en veel voorkomende vragen Albert Schweitzer ziekenhuis januari 2015 pavo 0437 Inleiding Uw arts heeft u morfineachtige pijnstillers (zie tabel) voorgeschreven tegen de pijn. Deze

Nadere informatie

Ondersteunende zorg voor mensen met kanker

Ondersteunende zorg voor mensen met kanker Ondersteunende zorg voor mensen met kanker Máxima Oncologisch Centrum (MOC) Inleiding Als u van uw behandelend arts te horen krijgt dat u kanker heeft, krijgen u en uw naasten veel informatie en emoties

Nadere informatie

specialistische hulp kleinschalig dichtbij

specialistische hulp kleinschalig dichtbij P R A K T I S C H E I N F O R M A T I E specialistische hulp kleinschalig dichtbij De Hoofdlijn De menselijke maat in hulpverlening Doorverwijzing Als u bent doorverwezen naar De Hoofdlijn, meestal door

Nadere informatie

Samenvatting SAMENVATTING

Samenvatting SAMENVATTING SAMENVATTING Deze thesis beschrijft de ontwikkeling van palliatieve zorg in Roemenië en evalueert een nieuwe dienstverlening, i.c. palliatieve zorg thuis door een multidisciplinair team. Deze studie is

Nadere informatie

ehealth in de oncologie dr Nelly van Uden-Kraan

ehealth in de oncologie dr Nelly van Uden-Kraan ehealth in de oncologie dr Nelly van Uden-Kraan Onderzoeksgroep Samen leven met kanker Kanker: incidentie en prevalentie Incidentie 100.000 nieuwe gevallen per jaar Leeftijd 70% ouder dan 60 jaar 20% tussen

Nadere informatie

Advance care planning Laatste stand van zaken palliatieve zorg. Karin van der Rijt Hoogleraar palliatieve oncologische zorg

Advance care planning Laatste stand van zaken palliatieve zorg. Karin van der Rijt Hoogleraar palliatieve oncologische zorg Advance care planning Laatste stand van zaken palliatieve zorg Karin van der Rijt Hoogleraar palliatieve oncologische zorg Advance care planning Open communicatie met patiënt en naasten over: Situatie

Nadere informatie

AngsAngst bij Hartfalen

AngsAngst bij Hartfalen AngsAngst bij Hartfalen Gini van Til,verpleegkundig specialist Hartfalen polikliniek CWZ Lezing Verpleegkundig Vizier 18-6-2015 Even voorstellen: Gini van Til Verpleegkundig Specialist intensieve zorg

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting. Chapter 11

Nederlandse samenvatting. Chapter 11 Nederlandse samenvatting Chapter 11 Chapter 11 Samenvatting Dit proefschrift beschrijft de resultaten van een groot vragenlijstonderzoek over de epidemiologie van chronisch frequente hoofdpijn in de Nederlandse

Nadere informatie

Onderzoek en behandeling door de medisch psycholoog

Onderzoek en behandeling door de medisch psycholoog Onderzoek en behandeling door de medisch psycholoog Inleiding In overleg met uw behandelend arts heeft u informatie gekregen over het maken van een afspraak met een medisch psycholoog van de afdeling

Nadere informatie

Zou het u verbazen als deze patiënt over een jaar nog leeft?

Zou het u verbazen als deze patiënt over een jaar nog leeft? Zou het u verbazen als deze patiënt over een jaar nog leeft? Het belang van een integraal anticiperend beleid 22 maart 2012 Bernardina Wanrooij Huisarts, consulent palliatieve zorg AMC Palliatieve zorg

Nadere informatie

26. Sedatie: een alternatief voor euthanasie?

26. Sedatie: een alternatief voor euthanasie? 26. Sedatie: een alternatief voor euthanasie? Mijn moeder ligt op sterven. Dat proces verloopt redelijk rustig, maar soms is ze verschrikkelijk bang dat ze stikkend zal sterven. De arts zegt dat hij haar

Nadere informatie

Pijnbeleving bij patiënten met een chronische aandoening

Pijnbeleving bij patiënten met een chronische aandoening Kernboodschappen Resultaten: Pijnbeleving bij patiënten met een chronische aandoening Een onderzoek bij patiënten met een reumatische aandoening, 2008 3 op 4 patiënten heeft dagelijks pijn ondanks bevredigende

Nadere informatie

waardoor een beroerte kan worden gezien als een chronische aandoening.

waardoor een beroerte kan worden gezien als een chronische aandoening. amenvatting Elk jaar krijgen in Nederland zo n 45.000 mensen een beroerte, ook wel CVA (Cerebro Vasculair Accident) genoemd. Ongeveer 60% van hen keert na opname in het ziekenhuis of revalidatiecentrum

Nadere informatie

Zorginnovatie voor pijnlijke diabetische polyneuropathie. Margot Geerts Verpleegkundig Specialist

Zorginnovatie voor pijnlijke diabetische polyneuropathie. Margot Geerts Verpleegkundig Specialist Zorginnovatie voor pijnlijke diabetische polyneuropathie Margot Geerts Verpleegkundig Specialist Diabetische polyneuropathie 1. Distale symmetrische polyneuropathie Uitval van een combinatie van sensore,

Nadere informatie

Palliatieve zorg in het Elkerliek ziekenhuis

Palliatieve zorg in het Elkerliek ziekenhuis Palliatieve zorg in het Elkerliek ziekenhuis LOOV, 4 november 2014 Ingrid van Asseldonk Verpleegkundig specialist palliatieve zorg Programmaleider palliatieve zorg Consulent palliatieve zorg IKNL Elkerliek

Nadere informatie

BeMind studie: Mindfulness bij kanker

BeMind studie: Mindfulness bij kanker BeMind studie: Mindfulness bij kanker Een vergelijking tussen online en face to face mindfulness versus standaardzorg Prof. Dr. A.E.M. Speckens, Radboud UMC en Dr. M. van der Lee, Helen Dowling Instituut

Nadere informatie

Universitair Medisch Centrum Groningen

Universitair Medisch Centrum Groningen Universitair Medisch Centrum Groningen Beter af met minder Reduction of Inappropriate psychotropic Drug use in nursing home residents with dementia Claudia Groot Kormelinck Prof.dr. Sytse Zuidema Probleemgedrag

Nadere informatie

Verwijzing naar de klinisch psycholoog

Verwijzing naar de klinisch psycholoog Verwijzing naar de klinisch psycholoog Deze folder geeft u informatie over de manier van werken van de klinisch psycholoog. Waar in deze folder gesproken wordt over u, kan het ook om uw kind gaan. Aan

Nadere informatie

Palliatieve Zorg. Palliatieve Zorg. Palliatieve Zorg 13-2-2013

Palliatieve Zorg. Palliatieve Zorg. Palliatieve Zorg 13-2-2013 Palliatieve Zorg Paul Smit Specialist Ouderengeneeskunde Carinova Woonzorg Consultatieteam Palliatieve Zorg Salland Palliatieve Zorg Palliatieve zorgverlening is aan de orde zodra behandelingen die op

Nadere informatie

Verstandelijke Beperking en Psychiatrie; praktijk richtlijnen

Verstandelijke Beperking en Psychiatrie; praktijk richtlijnen Verstandelijke Beperking en Psychiatrie; praktijk richtlijnen Congres Focus op Onderzoek, 22 juni 2015 Gerda de Kuijper, AVG/senior senior onderzoeker CVBP/UMCG Dederieke Festen AVG/senior onderzoeker

Nadere informatie

Symptomen in de Palliatieve Fase

Symptomen in de Palliatieve Fase Symptomen in de Palliatieve Fase Internationale dag Palliatieve zorg Limburg 2015 Marieke van den Beuken- van Everdingen 36 symptomen die bij > 10% voorkomen vermoeidheid obstipatie snelle verzadiging

Nadere informatie

Symposium 14 april 2009. aanpassing richtlijnen palliatieve sedatie Karin van Heijst en Trijntje Buiter

Symposium 14 april 2009. aanpassing richtlijnen palliatieve sedatie Karin van Heijst en Trijntje Buiter Symposium 14 april 2009 aanpassing richtlijnen palliatieve sedatie Karin van Heijst en Trijntje Buiter Palliatieve sedatie Het opzettelijk verlagen van het bewustzijn in de laatste levens of stervensfase.

Nadere informatie

Netwerk Ouderenzorg Regio Noord

Netwerk Ouderenzorg Regio Noord Netwerk Ouderenzorg Regio Noord Vragenlijst Behoefte als kompas, de oudere aan het roer Deze vragenlijst bestaat vragen naar uw algemene situatie, lichamelijke en geestelijke gezondheid, omgang met gezondheid

Nadere informatie

Verstandelijke Beperking en Psychiatrie; praktijk richtlijnen

Verstandelijke Beperking en Psychiatrie; praktijk richtlijnen Verstandelijke Beperking en Psychiatrie; praktijk richtlijnen Congres Focus op Onderzoek, 22 juni 2015 Gerda de Kuijper, AVG/senior senior onderzoeker CVBP/UMCG Dederieke Festen AVG/senior onderzoeker

Nadere informatie

NIEUWE EUROPESE RICHTLIJN VOOR PREVENTIE, DETECTIE EN BEHANDELING VAN DEPRESSIE IN

NIEUWE EUROPESE RICHTLIJN VOOR PREVENTIE, DETECTIE EN BEHANDELING VAN DEPRESSIE IN NIEUWE EUROPESE RICHTLIJN VOOR PREVENTIE, DETECTIE EN BEHANDELING VAN DEPRESSIE IN PALLIATIEVE ZORG Referentie. Rayner, L., Price, A., Hotopf, M., Higginson, I.J. (2011). The development of evidencebased

Nadere informatie