Beken kleur. michiel westerman Specialisten moeten sneller worden blootgesteld aan zelfstandigheid. Dokteren met. en handen

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Beken kleur. michiel westerman Specialisten moeten sneller worden blootgesteld aan zelfstandigheid. Dokteren met. en handen"

Transcriptie

1 Magazine van het Instituut voor onderwijs en opleiden november 2013 michiel westerman Specialisten moeten sneller worden blootgesteld aan zelfstandigheid Dokteren met hoofd, hart en handen Opleiden met aandacht voor diversiteit Beken kleur

2 202 i.o. november 2013 Door Liesbeth Kuipers Foto De Beeldredaktie Katherine Taylor DE superstudent Leonora Balaj, PhD (31) Oud-student Master Oncology bij VUmc, Postdoc op Harvard University, Boston (VS). Stage op Harvard was een gouden kans De liefde bracht mij in 2007 van de VS naar Nederland, waar mijn toenmalige vriend studeerde. Met een Huygensbeurs begon ik aan de Master Oncology, een gewilde studie omdat je overal onderzoek kunt doen. Ook aan het befaamde Harvard. Na mijn eerste stage bij Tom Wurdinger van de Neuro-Oncology Research Group in VUmc/CCA, kon ik er - via hem - mijn tweede jaar afmaken. Een gouden kans. Harvard-onderzoekers hadden net een grote ontdekking gedaan: bij hersentumoren komenexosomesvrij - kleine blaasjes die door cellen worden afgegeven en uiteindelijk in het bloed terechtkomen. Dat zou betekenen dat je de tumor non-invasief, via een bloedtest, zou kunnen diagnosticeren. Na deze vondst mocht ik in het Harvardlab dingen doen die niet erg gebruikelijk zijn voor een Master-student. Zoals een promotieonderzoek starten naar andere belangrijke kenmerken van exosomes. Daar kwam uit dat exosomes nauw verwant zijn aan virussen, wat in 2011 leidde tot een publicatie in Nature! In oktober 2012 promoveerde ik aan de VU. Nu werk ik nog steeds op Harvard: als postdoc onderzoek ik biomarkers van exosomes. Omdat exosomes zo n nieuw, interessant onderwerp is ben ik een seminar-serie gestart met vooraanstaande sprekers; het veld weet dit zeer te waarderen. De Master Oncology heeft me veel gebracht. Toch kan mijns inziens de voorbereiding op de toekomst beter. Er is zoveel meer dan de universiteit. Bijvoorbeeld de farmaceutische industrie; Master-studenten zouden ook daar stage moeten kunnen lopen. Zelf hoop ik nog een paar jaar op Harvard te blijven. Maar het is goed om te weten welke alternatieven er voor daarna zijn.

3 inhoud Nr Essay pieter kievit, medisch centrum alkmaar, over de brug tussen onderzoek en praktijk augustus 2013, uur Eerste onderwijsdag VUmc School of Medical Sciences 6-7 En? Was het een boeiend congres? + buitenpost VUmc in het buitenland + Column Michiel Peereboom, cabaretier en arts 20 Meelopen met Guus de Graaf, verpleegkundige in opleiding 28 KORT: o.a. de opening van de Vakschool Verpleegkunde 32 de meester Tamare Paff, arts-onderzoeker longziekten VUmc i.o. november Kleur bekend Amsterdam telt 175 verschillende nationaliteiten, ieder met zijn eigen kleur. Die kleur bepaalt ook hoe je doktert. 12 INTERVIEW Michiel Westerman toont aan dat er een kloof is tussen en opleiding tot medisch specialist en beroepspraktijk. 16 ACHTERGROND Patienten willen artsen die interesse tonen, doorvragen en hun bruikbare adviezen geven: een dokter met hoofd, hart en handen. Colofon I.O. staat voor in opleiding en is een uitgave van het instituut voor onderwijs en opleiden van VU medisch centrum. Het verschijnt 3x per jaar. Eindredacteur: Marre Roozen; Redactie-adviezen: Jacqueline den Bandt-Bloemzaad, Roel Breuls, Marjan van Duist, Lisette van Elswijk, Inèz de Jonge, Marianne A.R. Kooiman, Lilian Rodenburg, Christien van Santen, Jitta Reddingius, Jan Spee, Cora Visser Bladconcept en vormgeving: Maters & Hermsen (Stan van Herpen, Jelle Hoogendam/Jan Peter Hemminga, Mascha Baarda) Artikelen: Maaike de Hon, Liesbeth Kuipers, Marianne Meijerink, Wilma Mik en Petra ter Veer Fotografie: istockphoto, Lizzy Kalisvaart, Frank Ruiter, Maarten Willemstein Illustraties: Jelle Hoogendam, Marenthe Otten en Marieke van Gils Coverbeeld: Maarten Willemstein Drukwerk: Delta Hage Redactieadres: VUmc, dienst communicatie, 4 X 190, Postbus MB Amsterdam, tel , Oplage: 4000 ex. VUmc maakt deel uit van de Nederlandse Federatie van Universitair Medische Centra (NFU): ISSN: Stuur voor een gratis abonnement een mail met volledige adresgegevens naar Copyright 2013, VUmc, Amsterdam. Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of op enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van VUmc.

4 04 i.o. november augustus 2013, uur Jullie zijn nu onderdeel van VUmc, een academisch ziekenhuis waar meer dan 7000 mensen samen werken aan patiëntenzorg, onderwijs en onderzoek. Die drie delen kunnen niet zonder elkaar, aldus Wouter Bos, bestuursvoorzitter VUmc, tijdens de Eerste Onderwijsdag.

5 i.o. november

6 606 i.o. november 2013 Buitenpost Stevige rol voor verpleegkundige op Bonaire Het AMEE-congres (Association for Medical Education in Europe) is een internationaal, medisch onderwijscongres. Veronica Selleger is arts en coördinator van de reflectielijn in het basiscurriculum geneeskunde VUmc. Samen met Benno Bonke van Erasmus MC verzorgde zij een preconference workshop. Door Jitta Reddingius En? Waar ging het over? Over intervisie tijdens coschappen en arts-assistentschappen: hoe creëer je een veilige, open sfeer zodat aio s echt iets van zichzelf durven te laten zien? Hoe ga je om met weerstand? De deelnemers maakten kennis met speelse werkvormen en materialen voor intervisieonderwijs, o.a. the multicoloured card game. Dat is onze set kaarten met reflectievragen die in verschillende landen wordt gebruikt.

7 i.o. november Positieve reacties? Na afloop werden we meteen gevraagd dezelfde workshop te geven bij het congres van de Ierse vereniging voor medisch onderwijs in Belfast. Nieuwe inzichten? Het verhaal van Hiroshi Nishigori over zeven deugden van de Samurai vond ik verrassend. Voor moderne Japanse artsen zijn die deugden nog steeds van belang. Hierdoor realiseerde ik mij dat ik over de grenzen van mijn In opdracht van het ministerie van VWS werken VUmc en AMC in een jumelage aan de verbetering van de gezondheidszorg op de BES-eilanden. Binnen deze jumelage organiseert VUmc Academie op Bonaire het onderwijs aan verpleegkundigen. Wilma Scholte op Reimer, lector en opleidingsmanager HBO-Verpleegkunde aan de Amsterdam School of Health Professions woonde een half jaar met haar gezin op Bonaire, deed onderzoek naar de specifieke pathologie op het eiland en adviseerde met betrekking tot de opleiding verpleegkunde. Hoge bloeddruk en suikerziektevormen, in combinatie met overgewicht, is een voorbeeld van een toenemend probleem op Bonaire. Door vroege signalering en preventie is bij deze problematiek veel te winnen. Verpleegkundigen spelen daarbij een belangrijke rol. We hebben nu de unieke kans om bij de opleiding van verpleegkundigen al rekening houden met de specifieke eisen waar toekomstige zorgprofessionals op Bonaire aan moeten voldoen. Juist verpleegkundigen zijn vaak afkomstig van Bonaire zelf, kennen de cultuur en hebben het meeste contact met de patiënten. Het is dan ook van grote betekenis dat we in de opleiding aandacht besteden aan deze rol. Het leidt tot snelle en structurele winst in de kwaliteit van zorg op de BES-eilanden. vakgebied en cultuur heen wil kijken. Ik moet mijn eigen blinde vlekken blijven zoeken. En verder? Jaarlijks presenteren we de onderwijscollega s van medische psychologie en huisartsgeneeskunde onze take home messages. Dit jaar wil ik vertellen over onze blinde vlekken en taboes. Ik heb al een idee voor de preconference workshop van volgend jaar: een taboeonderwerp. Meer wil ik nog niet zeggen... ILLUSTRATIE JELLE HOOGENDAM COLUMN Empathie Uit onderzoek blijkt dat er tijdens de medische studie te weinig aandacht is voor de ontwikkeling van het empathisch vermogen van studenten. Persoonlijk zie ik ook liever zachte heelmeesters prachtige wonden maken. Maar vooral bij de snijdende specialismen lijkt het traditie dat de vlijmscherpe scalpels gecompenseerd worden door een zekere botheid van de arts. Maar goed, waarom zou empathie niet van twee kanten moeten komen? Hoeveel patiënten lopen er niet rond die zich totaal niet kunnen inleven in de gevoelens van de arts? Door te klagen over lange wachttijden, door vlak voor etenstijd met lastige inheemse ziekten aan te komen strompelen, of heel hard au! te roepen tijdens het lichamelijk onderzoek. Hoog tijd dus voor een cursus waarin de patiënt leert om op een empathische manier om te gaan met zijn dokter en deze niet alleen te zien als een kundig professional, maar ook als mens. Een spoedcursus die in de anderhalf uur die de cursisten toch al in de wachtkamer zitten, gegeven kan worden. Waarbij men bijvoorbeeld leert om lichamelijke klachten op fluistertoon te presenteren wanneer het maandagochtend is, rekening houdend met eventuele weekenddienst, overmatig alcoholgebruik of een combinatie van beide. Door zichzelf puur als lichaam met een gebrek te zien, een casus zonder gevoel, bespaart men de arts een hoop tijd en niet in de laatste plaats: gezeur. Ook wordt de patiënt getraind in het voeren van slechtnieuwsgesprekken. Een boodschap als: Ik klaag u aan wegens onmenselijke kilheid en totaal gebrek aan empathie, beklijft namelijk veel beter wanneer de brenger van de boodschap zich afstemt op de luisteraar. Bijvoorbeeld door te spiegelen. Als dit situaties oplevert waarbij zowel arts als patiënt met de vingers in de oren roepen: Ik luister lekker toch niet! dan zijn we al voor de helft op de goede weg. Michiel Peereboom specialiseerde zich na zijn artsenopleiding tot cabaretier, tekstschrijver en filmmaker.

8 808 i.o. november 2013 Beken Kleur Culturele diversiteit in het onderwijs

9 i.o. november Amsterdam telt 175 verschillende nationaliteiten, ieder met zijn eigen kleur. En die kleur bepaalt hoe je leeft, eet, denkt, doet, doktert, ziek bent en sterft. Een arts moet zich dat realiseren. Om dit onder de knie te krijgen is een andere manier van onderwijs nodig. Want als je met je hoofd moet beredeneren wat je met je hart moet voelen; dat werkt niet. Door wilma mik Foto s maarten willemstein Studenten van allochtone komaf nu zo n 30% stromen maar mondjesmaat door naar vervolgopleidingen en staffuncties, bleek uit onderzoek van Tineke Abma. Vooroordelen en uitsluiting komen ook voor in ziekenhuis en faculteit. Een tamelijk verontrustende zaak, meent VUmc School of Medical Sciences. Dus is het geneeskunde curriculum tegen het licht gehouden of culturele competenties voldoende aan bod komen. Het thema is zeker niet afwezig, maar concentreert zich voornamelijk op kennisoverdracht, terwijl het vooral gaat om het ontwikkelen van interculturele sensitiviteit. Naast meer aandacht voor taallessen en loopbaanperspectief, zijn er ook andere methodieken en werkvormen nodig. Petra Verdonk, coördinator van de nieuw opgezette leerlijn interculturalisatie en diversiteit bij VUmc School of Medical Sciences: Het is goed dat studenten zich bewust worden van hun vooroordelen. Die blijven vaak impliciet maar werken wel door in hun handelen. In een practicum over zorg aan ongedocumenteerden, dat ze sinds vorig jaar geeft aan derdejaars, komen de onderbuikgevoelens meteen op tafel. Die mensen komen hier maar profiteren. En wie moet dat betalen, dat is toch veel te duur. Empathie is ver te zoeken. Deze uitspraken komen niet uit de lucht vallen. Ze weerspiegelen natuurlijk hoe er in de samenleving over wordt gedacht, zegt Verdonk. Maar van toekomstige artsen verwacht ik dat ze enige empathie kunnen opbrengen en snappen hoe lastig zo n illegaal bestaan is, met voortdurend angst om terug gestuurd te worden. Bovendien: illegalen mijden eerder zorg, dan dat ze de deur platlopen. Door die vooroordelen expliciet te maken kunnen we het gesprek aangaan. Dat is de eerste stap. Op Shanice Beerepoot (21), student Gezondheid en Leven, heeft het practicum grote indruk gemaakt. Veel studenten en artsen weten weinig over de rechten van illegalen en hoe zij moeten handelen wanneer er iemand zonder papieren en voldoende geld medische hulp vraagt. Medische zorg moet voor iedereen beschikbaar zijn, ook voor illegalen! Onderzoek moet uitwijzen of deze aanpak effectief is of bijstelling behoeft. Die kan dan meteen in het volgende studiejaar worden doorgevoerd. Anders kijken Onderwijsdirecteur Gerda Croiset van VUmc School of Medical Sciences wil nog een aantal stappen verder gaan op deze weg. Daarvoor nodigde ze de kunstenares Lina Issa van Art Partner uit. Kunstenaars kunnen ons op een andere manier laten kijken en zo veranderingen realiseren. Issa kwam in 2003 vanuit Libanon naar Nederland voor vervolgkunstopleidingen. Ze ontwikkelde zich van grafisch ontwerper naar ontwikkelaar van performances. Sinds ik vertrokken ben uit Libanon, ben ik bang dat ik nooit en nergens meer een burger kan zijn. En tegelijkertijd zie ik dat enorme potentieel in Nederland vanwege al die verschillende culturen. Maar dat wordt helaas veel te weinig benut. De Nederlandse norm is nogal dwingend. Haar angst en de kansen vormen de voedingsbodem voor haar werk. Ze stelde 50 mensen van VUmc vier vragen: wie is de ander, wat is hier de norm, wanneer voel je je het meest kwetsbaar, wanneer ben je een tolk/heb je een tolk nodig? De

10 10 i.o. november 2013 gesprekken met studenten, docenten, tolken, artsen, verpleegkundigen, schoonmakers, koks leidden tot een intermezzo tijdens het symposium rond de oratie van Croiset begin Elke aanwezige las een quote voor van een van de geïnterviewde VUmc ers: De ander is iemand naar wie ik kijk maar waar ik geen gevoel bij heb. De ander is iemand die niet in ons straatje past. De ander is een allochtoon die wij in dienst moeten nemen. De norm hier is een blanke man tussen de 30 en 50. De norm hier is dat je nooit over je twijfels, emoties en kwetsbaarheid praat. Ik voelde me kwetsbaar toen ik een laag advies voor de middelbare school kreeg, terwijl ik hoge cijfers had. Ik voel me kwetsbaar als ik continu moet presteren. Ik heb een tolk nodig om de trots van allochtonen goed te kunnen plaatsen. Ik heb een tolk nodig om te begrijpen waarom docenten de gevoelige dingen van culturele diversiteit niet in de klas bespreekbaar maken. De impact was enorm, er vielen zelfs tranen. Welkom Deze aanpak moest een vervolg krijgen. Dat dacht ook Mucahit Yalaniz, derdejaars student geneeskunde en destijds lid van de studentenraad. Het raakte me echt. Heel mooi dat er aandacht wordt besteed aan dit thema. Samen met enkele andere studenten ging hij met Issa brainstormen. Gaan studenten écht met elkaar om? Voelt iedereen zich vrij om overal over te praten? Je ziet vaak groepjes ontstaan. Meisjes met hoofddoekjes zitten bij elkaar, de Chinese studenten. Het zou mooi zijn als dat meer mengt. Dan kunnen we ook van elkaar leren. Tess Vader (22), derdejaars, lid van de studentenraad, en een van de meedenkers: Ik zit in de collegezaal ook bij mijn Nederlandse vrienden. Je kiest daar niet bewust voor, maar het gebeurt gewoon. Ik vind het belangrijk om na te denken hoe het anders kan, omdat je later als arts patiënten treft met allemaal een verschillende afkomst en cultuur. Die moeten zich ook op hun gemak kunnen voelen in je spreekkamer en daar kan mijn houding bij helpen. Het team zag dat een aantal zaken anders kan, bijvoorbeeld de introductieweek. Die is nu hoofdzakelijk gericht op een bepaalde groep studenten: zij die het leuk vinden vrijwel elke dag uit te gaan en veel te drinken. Yalaniz: Dan ga je voorbij aan studenten die daar minder belangstelling voor hebben. Het gevolg kan zijn dat niet iedereen zich even welkom voelt, terwijl zo n eerste kennismaking daar juist wel voor is bedoeld. Volgend jaar zal het programma er anders uit gaan zien. Eerste onderwijsdag Tijdens de eerste onderwijsdag voerden de vier studenten een act op. Yalaniz: Met de bedoeling iedereen te laten ervaren hoe het is als we open met elkaar praten. Over wie we zijn, wat onze angsten zijn. Dat gaat verder dan vertellen waar je vandaan Kunstenares Lina Issa van Art Parner.

11 i.o. november komt en wat je hobby s zijn. Ik vertelde bijvoorbeeld dat ik soms bang ben dat mijn culturele achtergrond me in mijn verdere toekomst misschien kan dwarsbomen. Heel veel allochtone studenten zaten mee te knikken. Dat was mooi om te zien, ik ben dus niet de enige die hiermee zit. Ook Vader was onder de indruk van het effect. De kunstenares heeft de hele opzet met ons bedacht en vormgegeven en daardoor ontstond een indringender onderwijsvorm dan een gewoon college. Het kwam nu veel dichterbij. En natuurlijk zijn er altijd studenten bij die het niet interesseert, maar toch hoop ik dat ze er bewuster over na gaan denken en beseffen dat culturele diversiteit belangrijk is binnen onze opleiding. Bij de afsluiting van deze dag werd met een traditie gebroken. Geen rijkelijk vloeiend bier, maar Turkse koffie en Marokkaanse thee. En twaalf eerstejaars, zowel van allochtone als autochtone komaf, hebben zich opgegeven om mee te gaan denken met Issa over verdere aanpassingen in het onderwijs. Dialoog Gedurende het tweede semester van afgelopen studiejaar liep Issa twee dagen per week mee met de lessen. Wat viel haar op? Ze vertelt over de boodschap die een studente meekreeg van haar moeder toen ze begon aan de studie: Er zijn drie dingen die heel erg in je nadeel kunnen werken: je bent een vrouw, je bent donker, je bent moslim. Dus bereid je daarop voor. Dat doet ze nu, vertelt Issa. Door met behoud van haar eigenheid een plekje te verwerven in deze nieuwe wereld. Autochtone studenten hebben vaak een air van dedain: wij doen het zo, dit zijn onze regels, die zijn goed bedacht, dus waarom moet het anders? Anderen zijn open en echt geïnteresseerd. Allochtone studenten stellen zich vaak terughoudend op. Het is ook cultureel bepaald hoe je je naar de wereld presenteert, of je jezelf in de spotlight mag zetten. Bij veel culturen is dat niet gepast. Je wacht tot je wordt uitgenodigd. Assertiviteit is niet per definitie een plus, soms is het zelfs onbeleefd. Het streven is niet dat iedereen alles op dezelfde manier gaat doen. De zoektocht is naar ieders kwaliteiten en die zien als toegevoegde waarde. Niet iedereen hoeft druk te gaan netwerken, zijn cv uitventen. Als een student zijn ouders of soms zijn hele buurt helpt met brieven lezen en belastingzaken, is dat ook een kwaliteit net zoiets als goed kunnen hockeyen. En daar kan je heel veel baat bij hebben in je werk als arts en überhaupt in het leven. Tolk Een klein team werkt nu aan een ethiekpracticum in het eerste jaar waar het draait om vragen als: wie is de ander, en wat is de norm hier? Daar hoort ook een training bij voor docenten die dat practicum gaan geven. Issa: Bij docenten ligt natuurlijk een grote verantwoordelijkheid. Allochtone studenten geven aan dat docenten discussies over culturele verschillen vermijden. Tegelijkertijd houden de studenten informatie uit hun cultuur voor zichzelf. Ze stellen zich op als blanke arts. En dat is zo jammer! Er is een enorme bron van kennis aanwezig in de les over euthanasie, ziekte, familierelaties, die onbenut blijft. Als een docent in staat is die bron aan te boren, gaan we naar een cultuur van inleven en vragen stellen, oprecht naar jezelf kijken, ervaringen die je bewust maken, die je raken en motiveren. Dan plaats je het zaadje van een tolk in jezelf. We willen immers naar een situatie dat iedereen durft te zeggen: ik heb kennis die verrijkend is en voel me uitgenodigd om die in te brengen en erover te praten. Meer informatie:

12 Michiel Westerman: Blootstelling aan zelfstandigheid is essentieel voor specialisten

13 i.o. november Er gaapt een kloof tussen de opleiding tot medisch specialist en beroepspraktijk. Niet alleen de kwaliteit van de zorg lijdt daar onder. Ook de beginnende specialist zelf betaalt soms een hoge prijs. Dat toonde Michiel Westerman (30) - inmiddels zelf internist in opleiding en postdoc onderzoeker medisch onderwijs aan VUmc - aan in zijn proefschrift. Door duizenden collega s te vragen naar hun ervaringen kreeg hij meer zicht op de problemen, de mogelijke oorzaken én de oplossingen. Door Marianne Meijerink Foto s Frank Ruiter Westermans onderzoek, dat hij uitvoerde in het Sint Lucas Andreas Ziekenhuis in Amsterdam, trekt veel aandacht. Hij gaf al vele interviews en opleidingsziekenhuizen in binnenen buitenland nodigen hem uit voor presentaties. Hij doet dat graag, hoopt op die manier een bijdrage te kunnen leveren aan een veranderingsproces. Vernieuwing komt niet van de ene op de andere dag tot stand. Met name zijn bevinding dat de stap naar de echte werkvloer kan leiden tot psychische problemen - van emotionele uitputting tot burn-out - wierp een heel nieuw licht op de noodzaak tot vernieuwing van de opleiding. Het is kennelijk meer dan alleen een kwestie van modernisering met het oog op kwaliteit van zorg. Nu, als internist in opleiding, maakt hij zelf deel uit van het systeem dat hij in zijn proefschrift analyseert en zoekt hij de grenzen op: Ik wil binnen een paar jaar toegroeien naar meer verantwoordelijkheid. Dus in mijn derde of vierde jaar wil ik oefenen met functioneren als voorwacht. Die blootstelling aan zelfstan- digheid is essentieel; hierdoor kan de overgang naar de beroepspraktijk veel soepeler verlopen. Hoe ben je tot die conclusie gekomen? We hebben een vergelijking gemaakt met Denemarken. Onder Deense startende specialisten hebben we dezelfde vragenlijsten afgenomen als onder hun Nederlandse collega s. Ook keken we naar verschillen tussen de opleiding hier en in Denemarken, en naar andere zaken die van belang zouden kunnen zijn. De Deense artsen hebben veel minder problemen met de overgang naar de werkpraktijk en dus ook veel minder psychische klachten. Een groot verschil is dat gedurende de opleiding systematisch wordt toegewerkt naar zelfstandig functioneren. Bijvoorbeeld doordat derdejaars, eerstejaars superviseren, zesdejaars doen dat weer bij derdejaars. Zo raak je gaandeweg vertrouwd met een rol als supervisor. In Nederland is dat niet de algemene praktijk, al gebeurt hier en daar wel iets vergelijkbaars. Bij heelkunde wordt gewerkt met jongste en oudste assistenten. Maar bij veel internisten bijvoorbeeld, waar wij ons onderzoek deden, bestaat een dergelijk systeem niet. Maar er is nog veel meer wat een specialist van de ene op de andere dag moet doen. Management, financiële planning, business cases schrijven, en ga zo maar door. Veel beginnende specialisten gaan daarop onderuit. Mensen die ik interviewde zeiden: Ik ben opgeleid om dokter te worden, maar ik blijk zelfstandig ondernemer te zijn. Of: Ik ben maar voor vijftig procent opgeleid voor het werk dat ik nu doe. Móet je wel alles kunnen, als medisch specialist? Ik denk dat het niet reëel is te verwachten dat iedereen alles kan en doet, en dat dat ook niet efficiënt is. Als vakgroep zou je taken moeten differentiëren, zoals je samen een bedrijf runt. In Denemarken gebeurt dat ook. Het werk is daar zo georganiseerd dat niet iedereen alles hoeft te doen. Maar dat wil niet zeggen dat die brede voorbereiding niet nodig is. Het hoort bij je vorming als specialist. Dat is toch ook precies wat met Can- Meds wordt beoogd, het onderwijskundig concept dat nu wordt ingevoerd voor de specialistenopleiding? Dat is gericht op het aanleren van al die zogeheten generieke competenties.

14 14 i.o. november 2013 Ja, maar je ziet hoe iedereen er nu mee worstelt om dat concreet te maken. Neem bijvoorbeeld het domein communicatie. Daar staat bijvoorbeeld als leerdoel geformuleerd dat de specialist medische informatie goed met patiënten en familie moet bespreken. Maar hoe leer je dat? Als ik straks klaar ben heb ik in die zes jaar misschien 2,5 dag communicatietraining gehad of misschien niet, want het is facultatief. Maar ik vind bijvoorbeeld ook dat specialisten iets moet afweten van geldstromen binnen de zorg. Daar wordt niets aan gedaan, terwijl het toch ook bij je maatschappelijke verantwoordelijkheid hoort om te weten hoe je opleiding wordt gefinancierd. Er zijn mensen die zeggen: het gaat toch primair om het dokter worden Daar ben ik het mee eens, maar het is niet het hele verhaal. Uit de arbeids- en organisatiepsychologie weten we ook dat iemands succes wordt bepaald door hoe goed hij kan manoeuvreren binnen een organisatie, vorm kan geven aan verandering. Dat zijn dus ook vaardigheden die je tijdens je opleiding moet verwerven. Alleen dan ben je als specialist bijvoorbeeld ook in staat om belangrijke vernieuwingen door te voeren. Veiligheid en efficiency zijn nu belangrijke thema s. Wil je op dat vlak echt iets veranderen binnen de medische zorg, dan zul je toch moeten beginnen bij de opleiding. Maar er is ook een persoonlijke component. Uit mijn onderzoek bleek dat juist de mensen die zich niet toegerust voelen voor die generieke taken, hoog scoren op de burn-out lijst. Het staat helemaal los van hoe ze medisch functioneren. ik wil toegroeien naar meer verantwoordelijkheid. Dus in mijn derde of vierde jaar wil ik oefenen met functioneren als voorwacht Je zou zeggen: verandering van het onderwijs is simpel. De beroepspraktijk is het richtsnoer voor de leerdoelen en van daaruit ontwerp je het curriculum. Het onderwijs was van oudsher het domein van de specialisten zelf. Die waren een soort god, alwetend en onaantast-

15 i.o. november Tot op de laatste vrijdag aan het eind van je opleiding moet je bij wijze van spreken nog alles overleggen met je supervisor. De maandag daarna ben je opeens overal zelf verantwoordelijk voor. baar. Nu zijn er onderwijskundigen bij betrokken, maar die spreken een andere taal. Daardoor gaan veranderingen heel moeizaam en gaat er veel mis. Of je krijgt verandering op verandering, zonder dat er wezenlijk iets verbetert. Maar hier en daar lukt het wel. De gynaecologen bijvoorbeeld zijn inmiddels ver vooruit met het vernieuwen van de opleiding. Ze zijn om de tafel gaan zitten met verschillende partijen en betrekken ook de aio s zelf bij het ontwikkelen van de vernieuwing. Zo kun je op een valide manier een curriculum in elkaar zetten. Welke rol zie je voor jezelf? Ik hoop dat we de komende jaren onderzoek kunnen doen naar interventies: welke veranderingen zijn nodig en hoe breng je ze tot stand. Dat spanningsveld tussen het maatschappelijk debat over veranderingen in de zorg vind ik heel interessant en heel belangrijk: de overheid pompt een miljard euro per jaar in de opleidingen! Ik zou echt graag willen bijdragen aan het slaan van bruggen tussen de medische en de onderwijskundige wereld. Maar eerst moet ik nog internist worden. De laatste grote transitie in de aanloop naar het specialistenbestaan Transitie is een centraal begrip in het proefschrift van Michiel Westerman. Het wordt onder anderen door de Amerikaanse psycholoog Daniel Levinson gebruikt om belangrijke overgangsfasen in een mensenleven te beschrijven. Levinsons definitie is het motto van Westermans proefschrift: Transition is a phase in which we have cast ourselves, adrift from the past but cannot yet see the land of the future (uit: The seasons of a man s life, 1978). In de onderwijsliteratuur wordt de stap van aio s naar specialist beschouwd als de derde en laatste grote transitie in de medische opleiding. De eerste is de overgang van preklinisch naar coschapfase, de tweede van geneeskundestudent naar specialist in opleiding. In zijn proefschrift legt Westerman bloot wat de aard is van de laatste grote transitie: van de specialistenopleiding naar werkpraktijk. Opvallende uitkomsten waren de mate van burnout (10%) en emotionele uitputting (18%) onder beginnende specialisten en verschillen met de situatie in Denemarken, waar tijdens de opleiding meer naar zelfstandigheid wordt toegewerkt, meer taakdifferentiatie bestaat op de werkvloer en de transitie als zodanig minder problemen oplevert, zowel op professioneel als persoonlijk vlak. Michiel Westerman, Mind the Gap: the transition to hospital consultant, Amsterdam (2012)

16 16 i.o. november 2013 Ik begrijp dat je je vreselijk voelt

17 i.o. november Dokteren met hoofd, hart en handen De tijden dat je je als arts alleen kon richten op het lichamelijke probleem van de patiënt, zijn voorgoed voorbij. Patiënten willen artsen die interesse tonen, doorvragen en hun bruikbare adviezen geven. Zo n arts is niet alleen medisch-technisch vaardig maar heeft ook empathisch vermogen. Toch krijgt empathie in geneeskundige curricula nog maar weinig aandacht. Dat kan beter, vinden steeds meer deskundigen. Door Liesbeth Kuipers illustraties istockphoto

18 18 i.o. november 2013 Recent internationaal onderzoek laat zien dat het empathisch vermogen van geneeskundestudenten afneemt tijdens de studie. Met name tijdens de klinische fase als de studenten onder druk komen te staan blijkt er een sterke daling te zijn van hun vermogen zich in te leven in de patiënt. Onder meer omdat zij keihard moeten werken, slaapgebrek hebben en soms worden geïntimideerd en gekleineerd door begeleiders. Een zorgelijke ontwikkeling, vindt Gerda Croiset, hoogleraar medisch onderwijs en opleidingsdirecteur van VUmc School of Medical Sciences. Een goed ontwikkeld empathisch vermogen is onontbeerlijk voor een arts. Aan de ene kant wil de patiënt van de arts naast deskundige zorg antwoorden krijgen op al zijn vragen, adviezen ontvangen die uitvoerbaar zijn en zich door de arts begrepen voelen. Aan de andere kant heeft de arts inlevend vermogen nodig om de hulpvraag duidelijk te krijgen. Als arts zit je immers niet tegenover een gebroken pols, maar tegenover bijvoorbeeld een weduwe van 80 met osteoporose, een gebroken pols en een zoon in het buitenland. Wat heeft zij nodig aan medische zorg? Dus je vraagt door, zodat je voeling krijgt met de situatie van de patiënt. Bij mensen met een andere culturele achtergrond moet je als arts extra checken of je de hulpvraag begrepen hebt. Want soms past de hulpvraag niet zo in ons Nederlandse denkkader. Aanleren Tijdens haar oratie dit jaar, pleitte Croiset dan ook voor meer balans tussen het verwerven van kennis en empathisch vermogen in de opleiding geneeskunde. We moeten ons realiseren dat empathisch vermogen onder studenten afneemt en daar wat mee doen: de geneeskundeopleiding moet aandacht aan het belang van empathie schenken. Empathie komt al deels ter sprake bij de behandeling van het vak communicatie, maar wordt daar nog niet expliciet benoemd. Empathie moet je wel in de juiste context aanleren: in een simulatiesetting of de klinische praktijk; daarover moeten we nog nadenken. Je zou bijvoorbeeld studenten na afloop van een consult kunnen laten vragen of de patiënt tevreden is over het consult, wat de hulpvraag was en of al zijn vragen of onzekerheden besproken zijn. Zodat de student in de huid kruipt van de patiënt en zich bewust wordt van het belang van empathie voor een arts tijdens een consult. Van belang eveneens is dat studenten nadenken over hun rolmodel, vindt zij. Elke student moet zich afvragen: welke dokter vind ik nu een goede dokter en waarom? Vaak kom je dan uit bij de dokter die jou begrijpt, die handelt in jouw belang en je het vertrouwen geeft dat je bij hem aan het juiste adres bent. Een dokter is een dokter met z n hoofd en We moeten ons realiseren dat empathisch vermogen onder studenten afneemt en daar wat mee doen. handen, maar ook met z n hart. Docenten zouden hen daarvan bewust moeten maken; empathie zou dan ook aandacht moeten krijgen bij docentprofessionalisering. Goede voorbeelden Goede voorbeelden zijn essentieel bij het aanleren van empathisch vermogen, zegt ook hoogleraar Psychologie en Pedagogiek Lydia Krabbendam. Zij verricht onderzoek naar empathie tijdens de adolescentie. Eén resultaat van haar onderzoek is dat empathie onder adolescenten nog in ontwikkeling is. Zij verklaart: De basis voor empathie is al bij de geboorte aanwezig. Maar empathie ontwikkelt nog lang door en dat gebeurt onder invloed van de sociale omgeving. Goede voorbeelden en uitleg over het belang van empathie zijn daarin heel belangrijk. Ook in de geneeskundestudie moet je studenten leren dat sociale vaardigheden zoals empathie een belangrijke rol spelen, bijvoorbeeld bij het brengen van een nare boodschap, vindt zij. Oudere studenten, docenten en artsen bij wie je stage loopt zouden het belang van empathie aan studenten moeten uitdragen. Want als zij empathie niet belangrijk vinden, is de kans heel klein dat studenten dat wel een belangrijke eigenschap gaan vinden. In principe is het mogelijk om empathisch vermogen bij studenten te stimuleren, zegt zij. Empathie heeft een affectieve kant - het meevoelen van de emotie van de ander - en een cognitieve kant - het begrijpen wat de ander doormaakt en het kunnen redeneren vanuit andermans perspectief. Ons onderzoek laat zien dat beide aspecten van empathie zich tijdens de adolescentie verder ontwikkelen. Maar de ontwikkeling van empathie start al eerder: baby s die gaan huilen als andere baby s huilen, laten

19 i.o. november Mijn moeder voelt zich vast erg eenzaam in het ziekenhuis al zien dat zij de emotie van een ander als het ware meebeleven. Ook kinderen kunnen al empathisch reageren. En studies van het brein samen met studies van gedrag bewijzen dat het empathisch vermogen zich continu ontwikkelt, van jongs af aan tot in de vroege volwassenheid. Studenten staan er dus in principe open voor. Praktijk Volgens psychiater Klaas Nauta, programmaleider van Costa-VU (complexe situatietraining arts-assistenten), komt communicatie, inclusief het belang van empathisch vermogen, wel voldoende aan bod in het huidige curriculum geneeskunde. Empathie is een onmisbaar bestanddeel van communicatie; zonder dat je je verplaatst in een ander kun je niet efficiënt communiceren. En communicatieonderwijs is al onderdeel van de bachelor- en masterfase. Maar de aandacht voor empathie en communicatie wordt beduidend minder als artsen in de praktijk gaan werken. Dat zou efficiënter kunnen. Als het aan Nauta ligt, komt er meer aandacht voor de ontwikkeling van empathisch vermogen bij artsen tijdens de medisch specialistenopleiding en daarna. Volwassenenonderwijs over het belang van empathie werkt pas goed als de deelnemers de relevantie ervan inzien. En dat zien ze pas als ze er zelf mee geconfronteerd worden, dus vanaf het moment dat ze als arts-assistent zelf verantwoordelijkheid dragen voor het contact met de patiënt. De aandacht voor empatisch vermogen in een vervolgopleiding is om meerdere redenen essentieel, meent Nauta. Uit evidence-based onderzoek weten we dat empathie voor een arts heel belangrijk gereedschap is. Want empathie leidt tot een goede relatie tussen arts en patiënt. Dit is van belang bij chronische zorg, het volhouden van therapie en verandering van leefstijl. De patiënt laat zich dan overtuigen, steunen en coachen door de arts en dat draagt direct bij aan een goed resultaat van een behandeling. Samenwerking Maar empathisch vermogen is ook belangrijk in het contact met collega s, vindt Nauta. In deze tijd, waarin de zorg steeds complexer wordt en gedragen door meer mensen, kunnen artsen niet meer als solist optreden. Zij werken steeds vaker in teamverband en voor een goede samenwerking moet je je kunnen verplaatsen in een ander. Alleen dan kun je op efficiënte wijze een taak gezamenlijk uitvoeren. Empathie zorgt ervoor dat een arts nog beter gebruik kan maken van zijn medisch-inhoudelijke vaardigheden. Dit soort vaardigheden moet je dus ook na je opleiding continu bijhouden, vindt hij. Op dit soort vaardigheden wordt vaak als eerste beknibbeld vanuit het argument dat het te veel tijd kost. Dat is jammer, want juist als je effectief communiceert kun je veel tijd besparen. Hij stelt voor om empathie te trainen in experimentele situaties, waarbij objectieve en getrainde waarnemers feedback geven. Zoals in de trainingen van Costa-VU. Maar bij VUmc

20 20 i.o. november 2013 Op dezelfde golflengte Zijn al je vragen beantwoordt? Arend van Deutekom studeerde in 2008 af als basisarts en is nu in opleiding tot kinderarts. Op welke manier stak hij tijdens zijn opleidingen bij VUmc iets op over het belang van empathie? In de basisopleiding geneeskunde van het vorige VUmc-curriculum hebben we niet concreet les gehad in empathie. Maar we kregen wel veel communicatietrainingen. Daarvan kreeg ik mee dat het belangrijk is om op dezelfde golflengte te zitten als de patiënt, om zijn hulpvraag boven tafel te krijgen. En dat àls je op weerstand stuit als je het idee krijgt dat de patiënt de boodschap niet begrijpt of niet wil begrijpen je de oorzaak daarvan moet onderzoeken. Anders is er een kans dat je geen effect bereikt. De aandacht voor empathie en communicatie-eigenschappen was een stuk minder tijdens de coschappen. Als co-assistent werd ik vooral beoordeeld op snelheid, statusvoering, presentaties en kennisniveau. In de opleiding kindergeneeskunde is dat beter. Sinds kort worden we zelfs beoordeeld op empathisch vermogen en communicatie op basis van videoopnames tijdens consulten. En er is de 360 graden feedback, waarin ook de patiënt, verpleegkundige en administratief medewerker aangeven hoe je overkomt. Heel confronterend, maar ook bijzonder leerzaam. In mijn ogen is empathie: laten zien dat je de patiënt begrijpt. Het is een misvatting dat dat onnodig veel tijd kost. Het aanreiken van een tissue kan al veel betekenen. En dat komt de artspatiëntrelatie en dus de behandeling ten goede. organiseren we dit soort geavanceerde, practise based communicatietrainingen ook voor medisch specialisten. Het basisniveau is al heel hoog bij artsen. De waarnemers wijzen artsen op hun blinde vlekken, maar ook op wat de artsen al goed doen. Want bij veel van dit soort vaardigheden zijn artsen onbewust competent. Het gaat er vooral om deze latente expertise telkens aan te scherpen en optimaal te houden. In deze tijd, waarin de zorg steeds complexer wordt en gedragen door meer mensen, kunnen artsen niet meer als solist optreden. Feedback Bij verpleegkundige opleidingen is empathie al jaren een van de competenties waar studenten op beoordeeld worden, vertelt Maaike Pouwels, hoofd praktijkopleiding verpleegkunde bij VUmc. Natuurlijk behoort empathie al tot de drijfveren van verpleegkundigen: zij vinden het fijn mensen te helpen en naar ze te luisteren. Maar beginnende verpleegkundigen zijn vaak volledig geobsedeerd door een handeling, bijvoorbeeld het geven van een injectie. Terwijl communicatie met de patiënt bij elke verpleegkundige handeling van belang is: je moet de patiënt in z n totaliteit bekijken. Daarom beoordelen onze werkbegeleiders en praktijkopleiders verpleegkundestudenten op aspecten als: het tonen van betrokkenheid bij patiënten, het respecteren van de afhankelijkheid, zelfstandigheid en autonomie van patiënten en het zorgvuldig omgaan met de privacy en intimiteit van patiënten. De werkbegeleiders van de verpleegkundeopleiding bij VUmc, die op de leerwerkplaatsen zelf geen patiënten hebben, doen studenten alle relevante handelingen voor, begeleiden hen bij het uitvoeren ervan en geven hen continu feedback op hun functioneren. Pouwels: Waar we als VUmc heen willen, is dat we ook als professionals onderling elkaar aanspreken en feedback geven. Niet alleen als verpleegkundigen, ook als artsen. Steeds meer artsen en verpleegkundigen werken met elkaar samen in multidisciplinaire teams. Ze moeten hierin samen getraind.

Sprankelend Spraakmakend Verrassend Inspirerend Waanzinnig

Sprankelend Spraakmakend Verrassend Inspirerend Waanzinnig Grijp je Ambities Sprankelend Spraakmakend Verrassend Inspirerend Waanzinnig Je dromen verwezenlijken in 7 stappen. Grijp je ambities Brengt je dichterbij je ideaal Laat je talenten leven Helpt je het

Nadere informatie

Hart voor je patiënt, goed in je vak, trots op je werk

Hart voor je patiënt, goed in je vak, trots op je werk Visie Verpleging & Verzorging VUmc 2015 Preventie Zorg plannen Pro-actief State-of-the-art zorg Samen Zorg uitvoeren Gezamenlijk verant wo or de lijk Screening & diagnostiek Efficiënt Zinvolle ontmoeting

Nadere informatie

Gedragscode. Gewoon goed doen

Gedragscode. Gewoon goed doen Gedragscode Gewoon goed doen 2 Inhoudsopgave pagina 1. Missie, ambitie en kernwaarden 4 2. Gewoon goed doen 5 3. Waarom een gedragscode? 6 4. Omgaan met de patiënt/klant: respectvol en gastvrij 7 5. Professioneel

Nadere informatie

Workshop communicatie

Workshop communicatie Workshop communicatie Feedback is collegiale ondersteuning of toch niet? Wat wil de beroepsvereniging betekenen voor Verzorgenden en Verpleegkundigen? Wij willen onze beroepsgroepen in staat stellen hun

Nadere informatie

TRAINING WERKBEGELEIDING

TRAINING WERKBEGELEIDING TRAINING WERKBEGELEIDING Door Martje Kuijlenburg Student no: 500618854 Jaar 3 Hogere Beroepsopleiding Verpleegkunde In opdracht van: de Hogeschool van Amsterdam Docent: Yvonne van Marle INHOUDSOPGAVE Inleiding...

Nadere informatie

Kortom, informatie en advies die vindbaar, begrijpelijk en herkenbaar is. Ik zal u aangeven waarom ik dit zo belangrijk vind.

Kortom, informatie en advies die vindbaar, begrijpelijk en herkenbaar is. Ik zal u aangeven waarom ik dit zo belangrijk vind. Tekst: opening Helpdesk Welkom dames en heren, Het doet mij goed om te zien dat er zo veel mensen op deze feestelijke opening van de Helpdesk zijn afgekomen. Dat betekent dat er veel interesse voor is.

Nadere informatie

Opleiding consulent seksuele gezondheid NVVS

Opleiding consulent seksuele gezondheid NVVS Dat vind ik een van de mooiste dingen aan de seksuologie: dat de geestelijke en de somatische gezondheidszorg erin samen komen. evaluatie deelnemer mensenkennis Opleiding consulent seksuele gezondheid

Nadere informatie

Wat mevrouw verteld zal ik in schuin gedrukte tekst zetten. Ik zal letterlijk weergeven wat mevrouw verteld. Mevrouw is van Turkse afkomst.

Wat mevrouw verteld zal ik in schuin gedrukte tekst zetten. Ik zal letterlijk weergeven wat mevrouw verteld. Mevrouw is van Turkse afkomst. Interview op zaterdag 16 mei, om 12.00 uur. Betreft een alleenstaande mevrouw met vier kinderen. Een zoontje van 5 jaar, een dochter van 7 jaar, een dochter van 9 jaar en een dochter van 12 jaar. Allen

Nadere informatie

Feedback geven en ontvangen

Feedback geven en ontvangen Feedback geven en ontvangen 1 Inleiding In het begeleiden van studenten zul je regelmatig feedback moeten geven en ontvangen: feedback is onmisbaar in de samenwerking. Je moet zo nu en dan kunnen zeggen

Nadere informatie

Handvatten Interventie GEZAMENLIJK HUISBEZOEK bij complexe palliatieve thuiszorg

Handvatten Interventie GEZAMENLIJK HUISBEZOEK bij complexe palliatieve thuiszorg INHOUDSOPGAVE 1. Het initiatief tot een gezamenlijk huisbezoek: wie en wanneer? Pagina 1 2. Voorbereiding van het gezamenlijk huisbezoek Pagina 1 3. Uitvoering van het gezamenlijk huisbezoek / het gesprek

Nadere informatie

Menukaart Loopbaanevents. Investeer in jouw talent

Menukaart Loopbaanevents. Investeer in jouw talent Menukaart Loopbaanevents Investeer in jouw talent Inhoud 1. LOOPBAANEVENTS OP LOCATIE... 3 Inleiding... 3 Praktisch... 3 2. TALENT ONTWIKKELEN ( TALENTMANAGEMENT)... 4 (her)ken je Talent/ Kernkwaliteiten...

Nadere informatie

VRAGEN BIJ DE COMPETENTIES

VRAGEN BIJ DE COMPETENTIES ONDERWIJSMAGAZIJN VOOR LOB VRAGEN BIJ DE COMPETENTIES Landelijk Stimuleringsproject LOB in het mbo VRAGEN BIJ ONTDEK COMPETENTIES JE PASSIE MOTIEVEN INLEIDING In LOB-trainingen en tijdens gesprekken met

Nadere informatie

Ontwikkeling. Opleiding Persoonlijke Ontwikkeling

Ontwikkeling. Opleiding Persoonlijke Ontwikkeling Ontwikkeling Opleiding Persoonlijke Ontwikkeling Opleiding Persoonlijke Ontwikkeling Waarom? Ik heb het idee dat ik wel eens tekortschiet als het erom gaat anderen duidelijk te maken wat ik bedoel. Ik

Nadere informatie

Beoordelingsformulieren

Beoordelingsformulieren Beoordelingsformulieren In elke prestatie zitten zoals hierboven uiteengezet (p. 81) vijf elementen verpakt. Het Takenblad is daarop gebaseerd. Om elk van die vijf elementen grondig te kunnen beoordelen

Nadere informatie

Amsterdam School of Health Professions (ASHP) Opleiding Verpleegkunde. Stagegids Jaar 4. Jaar 4, Blok 3 & 4 Semester II

Amsterdam School of Health Professions (ASHP) Opleiding Verpleegkunde. Stagegids Jaar 4. Jaar 4, Blok 3 & 4 Semester II Amsterdam School of Health Professions (ASHP) Opleiding Verpleegkunde Stagegids Jaar 4 Stagegids Jaar 4, Blok 3 & 4 Semester II Regulier Studiejaar 2014-2015 Amsterdam School of Health Professions Opleiding

Nadere informatie

Trainingen en workshops voor praktijkopleiders en leidinggevenden. Jouw talent, onze ambitie!

Trainingen en workshops voor praktijkopleiders en leidinggevenden. Jouw talent, onze ambitie! Trainingen en workshops voor praktijkopleiders en leidinggevenden Jouw talent, onze ambitie! Je vindt het belangrijk om te blijven investeren in je eigen ontwikkeling. Zeker als je nieuwe vaardigheden

Nadere informatie

Meedoen& Meetellen. Wat betekent het voor mensen met een verstandelijke beperking? Trainingsmodules voor professionals

Meedoen& Meetellen. Wat betekent het voor mensen met een verstandelijke beperking? Trainingsmodules voor professionals Meedoen& Meetellen Wat betekent het voor mensen met een verstandelijke beperking? Trainingsmodules voor professionals Samenstelling trainingsmodule Eline Roelofsen Roel Schulte www.verwondering.nu Illustratie

Nadere informatie

Teamkompas voor Zelfsturing

Teamkompas voor Zelfsturing Teamkompas voor Zelfsturing Wat is het teamkompas: Met dit instrument kun je inzicht krijgen in de ontwikkeling van je team als het gaat om effectief samenwerken: Waar staan wij als team? Hoe werken wij

Nadere informatie

Sprankelend Spraakmakend Verrassend Inspirerend Waanzinnig

Sprankelend Spraakmakend Verrassend Inspirerend Waanzinnig Grijp je Ambities Sprankelend Spraakmakend Verrassend Inspirerend Waanzinnig Je dromen verwezenlijken in 7 stappen. Grijp je ambities Brengt je dichterbij je ideaal Geeft je inzicht in jouw persoonlijke

Nadere informatie

Kwaliteitszorg. Test jezelf.

Kwaliteitszorg. Test jezelf. Kwaliteitszorg. Test jezelf. Pagina 1 Weet jij hoe je je deskundigheid of die van je collega s kunt bevorderen of professionaliseren? Kun je goed samenwerken? Kun je kwaliteitszorg leveren? Doe de testjes

Nadere informatie

4 communicatie. Ik weet welke informatie anderen nodig hebben om mij te kunnen begrijpen. Ik vertel anderen wat ik denk of voel.

4 communicatie. Ik weet welke informatie anderen nodig hebben om mij te kunnen begrijpen. Ik vertel anderen wat ik denk of voel. 4 communicatie Communicatie is het uitwisselen van informatie. Hierbij gaat het om alle informatie die je doorgeeft aan anderen en alle informatie die je van anderen krijgt. Als de informatie aankomt,

Nadere informatie

Competent talent in de praktijk

Competent talent in de praktijk Competent talent in de praktijk Competent talent in DE PRAKTIJK CURSISTENBOEK Talent ontdekken, ontwikkelen & inzetten Competent talent in de praktijk Cursistenboek Talent ontdekken, ontwikkelen & inzetten

Nadere informatie

Fiche 4: Hoe verhoog je je interculturele competentie?

Fiche 4: Hoe verhoog je je interculturele competentie? Fiche 4: Hoe verhoog je je interculturele competentie? In deze fiche vind je instrumenten om de interculturele competenties van personeelsleden op te bouwen en te vergroten zodat het diversiteitsbeleid

Nadere informatie

Dit zijn de nieuwe trainingen en workshops van Mankind Mens & Organisatie in 2016:

Dit zijn de nieuwe trainingen en workshops van Mankind Mens & Organisatie in 2016: Mankind Mens & Organisatie gelooft in de kracht van dromen en drijfveren in relatie tot ondernemerschap en leiderschap. Dromen en drijfveren vormen de grond waarop ambitie kan groeien. Passie zorgt vervolgens

Nadere informatie

Uitkomsten en achtergrondinformatie onderzoek De relatie tussen arts en patiënt

Uitkomsten en achtergrondinformatie onderzoek De relatie tussen arts en patiënt Uitkomsten en achtergrondinformatie onderzoek De relatie tussen arts en patiënt Onderzoekers: Marij Hillen, Danielle Vermeulen, Hanneke de Haes en Ellen Smets Redactie: Marij Hillen en Sanne Schepers Afdeling

Nadere informatie

Verpleegkundige in opleiding

Verpleegkundige in opleiding Volg je hart, gebruik je hoofd Verpleegkundige in opleiding Opleiding verpleegkunde Zoek je zinvol werk en wil je graag voor mensen zorgen? Word dan verpleegkundige! Kom naar VUmc. Wij zijn je ideale partner

Nadere informatie

E-health en het effect op opleiden. Mireille Jansen, manager Maasstad Academie, Maasstad ziekenhuis

E-health en het effect op opleiden. Mireille Jansen, manager Maasstad Academie, Maasstad ziekenhuis 1 E-health en het effect op opleiden. Mireille Jansen, manager Maasstad Academie, Maasstad ziekenhuis 2 Vraagstelling E-health is meer dan het toepassen van technologie. Goede implementatie is een organisatieverandering

Nadere informatie

Fianne Konings en Marjo Berendsen over Culturele instellingen en een doorlopende leerlijn cultuuronderwijs door Jacolien de Nooij

Fianne Konings en Marjo Berendsen over Culturele instellingen en een doorlopende leerlijn cultuuronderwijs door Jacolien de Nooij Fianne Konings en Marjo Berendsen over Culturele instellingen en een doorlopende leerlijn cultuuronderwijs door Jacolien de Nooij De publicatie van Fianne Konings, Culturele instellingen en een doorlopende

Nadere informatie

Workshop overtuigingen

Workshop overtuigingen Workshop overtuigingen Inleiding Overtuigingen zijn vaak automatische gedachten, die de keuze- en handelingsvrijheid van mensen onnodig beperken. Het zijn vaak algemene, sterk emotioneel geladen ideeën

Nadere informatie

CoachWijzer Houvast bij het vormgeven van effectieve begeleiding

CoachWijzer Houvast bij het vormgeven van effectieve begeleiding Houvast bij het vormgeven van effectieve begeleiding Naam: Datum: Bert van Rossum 9 december 2013 Inhoudsopgave Inleiding... De uitslag van Bert van Rossum... Toelichting coach- en begeleidingsvoorkeur...

Nadere informatie

Project CanBetter. Patiëntveiligheid. Doelmatigheid. Ouderenzorg. Medisch Leiderschap 01-04-2014 2

Project CanBetter. Patiëntveiligheid. Doelmatigheid. Ouderenzorg. Medisch Leiderschap 01-04-2014 2 Medisch Leiderschap Prof.dr. Margriet Schneider Loes Nissen, aios MDL Jessica Vogel, Bedrijfsleider MDL Judith Voogt, student geneeskunde, onderzoeker V & V Project CanBetter Patiëntveiligheid Doelmatigheid

Nadere informatie

Inhoudsopgave. Over Dingerdis Customer Care. Inleiding. 1. Situaties die weerstand oproepen. 2. Zes veel voorkomende vormen van weerstand

Inhoudsopgave. Over Dingerdis Customer Care. Inleiding. 1. Situaties die weerstand oproepen. 2. Zes veel voorkomende vormen van weerstand Ronald Dingerdis Inhoudsopgave Over Dingerdis Customer Care Inleiding 1. Situaties die weerstand oproepen 2. Zes veel voorkomende vormen van weerstand 3. Omgaan met weerstand van anderen 4. Omgaan met

Nadere informatie

Zelfdiagnostische vragenlijst verandercompetenties

Zelfdiagnostische vragenlijst verandercompetenties Zelfdiagnostische vragenlijst verandercompetenties Het gaat om de volgende zeven verandercompetenties. De competenties worden eerst toegelicht en vervolgens in een vragenlijst verwerkt. Veranderkundige

Nadere informatie

voorbereiding Maatschappelijke Stage VERANTWOORDELIJKHEID IS EEN DEUGD

voorbereiding Maatschappelijke Stage VERANTWOORDELIJKHEID IS EEN DEUGD voorbereiding Maatschappelijke Stage VERANTWOORDELIJKHEID IS EEN DEUGD OPDRACHTEN: INDIVIDU DUO GROEP KLAS 1. Introductie 3 2. Interview 5 Inhoud 3.Stage voorbereiding 6 4. Reflectie 11 Naam: Klas: Datum:

Nadere informatie

DEEL 1. WERKBOEK 5 Eigen keuze. 2015 Monique van Dam YOU: De keuze is aan jou!

DEEL 1. WERKBOEK 5 Eigen keuze. 2015 Monique van Dam YOU: De keuze is aan jou! DEEL 1 1 WERKBOEK 5 Eigen keuze Inhoud 2 1. Hoe zit het met je keuzes? 3 2. Hoe stap je uit je automatische piloot? 7 3. Juiste keuzes maken doe je met 3 vragen 9 4. Vervolg & afronding 11 1. Hoe zit het

Nadere informatie

NFU-master. Kwaliteit en Veiligheid in de Patiëntenzorg

NFU-master. Kwaliteit en Veiligheid in de Patiëntenzorg NFU-master Kwaliteit en Veiligheid in de Patiëntenzorg 2016-2018 De master Kwaliteit en Veiligheid in de Patiëntenzorg De zorg heeft initiatiefnemers en leiders in kwaliteit en veiligheid van zorg nodig.

Nadere informatie

Effectieve samenwerking: werken in driehoeken

Effectieve samenwerking: werken in driehoeken Effectieve samenwerking: werken in driehoeken Werken in driehoeken is een wijze van samenwerking die in elke organisatie, projectteam en netwerk mogelijk is. Het maakt dat we kunnen werken vanuit een heldere

Nadere informatie

18 tips om te werken aan je eigen inzetbaarheid

18 tips om te werken aan je eigen inzetbaarheid 18 tips om te werken aan je eigen inzetbaarheid Goed, gezond en gemotiveerd aan het werk tot je pensioen? Dat bereik je door kansen te pakken op het werk. Leer aan de hand van onderstaande punten hoe je

Nadere informatie

COMMUNICATIE training. effectief communiceren met iedereen

COMMUNICATIE training. effectief communiceren met iedereen COMMUNICATIE training effectief communiceren met iedereen Een training van COMMUNICERENENZO Mensen zijn belangrijk. Resultaten ook Mensen zijn belangrijk en waardevol. Resultaten worden behaald dankzij

Nadere informatie

www.ludenstraining.nl Trainingen voor Young Professionals

www.ludenstraining.nl Trainingen voor Young Professionals www.ludenstraining.nl Trainingen voor Young Professionals Rendement van talent Porties VAN GOED NAAR Ludens Talentontwikkeling is een jong trainingsbureau met veel ervaring. Wij zijn gespecialiseerd in

Nadere informatie

Basiscursus 2 Nederlands voor buitenlanders. Tekstboek. DM-Basiscursus2-tekstboek_05.indd 1 07-09-15 12:34

Basiscursus 2 Nederlands voor buitenlanders. Tekstboek. DM-Basiscursus2-tekstboek_05.indd 1 07-09-15 12:34 Basiscursus 2 Nederlands voor buitenlanders Tekstboek DM-Basiscursus2-tekstboek_05.indd 1 07-09-15 12:34 Basiscursus 2 Nederlands voor buitenlanders P.J. Meijer A.G. Sciarone Tekstboek Herziene editie

Nadere informatie

Toetsopdracht. Communicatieve vaardigheden 2 de stage(cova 2S) Naam: Sanne Terpstra. Studentnummer: 500646500. Klas: 2B2

Toetsopdracht. Communicatieve vaardigheden 2 de stage(cova 2S) Naam: Sanne Terpstra. Studentnummer: 500646500. Klas: 2B2 Toetsopdracht Communicatieve vaardigheden 2 de stage(cova 2S) Naam: Sanne Terpstra Studentnummer: 500646500 Klas: 2B2 Datum: 15 januari 2013 Reflectieverslag bijeenkomst 1,2 en 3 Zingevingsgesprekken Dit

Nadere informatie

Stop met vergelijken. Je bent uniek

Stop met vergelijken. Je bent uniek Stop met vergelijken. Je bent uniek Deze week schrijft Tineke Franssen, een van de wandelcoaches van Het Coach Bureau, het artikel. Vlak voor de zomer rondt zij het wandelcoachtraject af met Hanneke (43).

Nadere informatie

Adriaan Visser, assitant lector

Adriaan Visser, assitant lector Adriaan Visser, assitant lector Kenniscentrum Zorginnovatie, Lectoraat transities in zorg, Hogeschool Rotterdam a.p.visser@hr.nl en adriaan.visser@planet.nl Daarover is onderzoek gedaan! Betreft m.n.

Nadere informatie

Meerdaagse trainingen voor bewustzijn, motivatie én plezier op de werkvloer

Meerdaagse trainingen voor bewustzijn, motivatie én plezier op de werkvloer Sport werkt! Meerdaagse trainingen voor bewustzijn, motivatie én plezier op de werkvloer Leer optimaal samenwerken, omgaan met stress en effectief communiceren Nederlands Instituut voor Vechtsport en Maatschappij

Nadere informatie

360 graden feedback formulier

360 graden feedback formulier 360 graden feedback formulier Je bent gevraagd om feedback te geven door middel van dit formulier. Het doel van dit onderzoek is: Aangeven waar Tessa Persijn na haar vierdejaarsstage op het koning Willem

Nadere informatie

ASSERTIVITEIT. beter communiceren vanuit jezelf

ASSERTIVITEIT. beter communiceren vanuit jezelf ASSERTIVITEIT beter communiceren vanuit jezelf Een training van COMMUNICERENENZO Mensen zijn belangrijk. Resultaten ook Mensen zijn belangrijk en waardevol. Resultaten worden behaald dankzij mensen. Zij

Nadere informatie

Reflectiegesprekken met kinderen

Reflectiegesprekken met kinderen Reflectiegesprekken met kinderen Hierbij een samenvatting van allerlei soorten vragen die je kunt stellen bij het voeren van (reflectie)gesprekken met kinderen. 1. Van gesloten vragen naar open vragen

Nadere informatie

Didactisch partnerschap

Didactisch partnerschap Didactisch partnerschap Vijf routekaarten om lastige situaties in het samenwerken met ouders te hanteren Het klinkt zo mooi: didactisch partnerschap. Zie daar als leraar maar eens een goede invulling aan

Nadere informatie

Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg

Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg Informatie voor cliënten Cliënten en geestelijke gezondheidszorg Slachtoffers van mensenhandel hebben vaak nare dingen meegemaakt. Ze zijn geschokt

Nadere informatie

PeerEducatie Handboek voor Peers

PeerEducatie Handboek voor Peers PeerEducatie Handboek voor Peers Handboek voor Peers 1 Colofon PeerEducatie Handboek voor Peers december 2007 Work-Wise Dit is een uitgave van: Work-Wise info@work-wise.nl www.work-wise.nl Contactpersoon:

Nadere informatie

Respectvol reageren op gevoelens

Respectvol reageren op gevoelens OPDRACHTFORMULIER Respectvol reageren op gevoelens Naam student: Datum: 1 Lees het handelingsformulier van deze vaardigheid en noteer vragen en opmerkingen. Bespreek deze met medestudenten of je docent.

Nadere informatie

DEFINITIES COMPETENTIES

DEFINITIES COMPETENTIES DEFINITIES COMPETENTIES A. MENSEN LEIDINGGEVEN A1 Sturen Geeft op een duidelijke manier richting aan een team, neemt de leiding op zich, zet mensen en middelen zodanig in dat doelen met succes worden bereikt.

Nadere informatie

4 INZICHTEN. De vier inzichten in dit boekje zijn gebaseerd op de uitkomsten van het Trainer-Kind-Interactieonderzoek,

4 INZICHTEN. De vier inzichten in dit boekje zijn gebaseerd op de uitkomsten van het Trainer-Kind-Interactieonderzoek, 4 INZICHTEN De vier inzichten in dit boekje zijn gebaseerd op de uitkomsten van het Trainer-Kind-Interactieonderzoek, waarbij 37 trainers en coaches een seizoen lang intensief zijn gevolgd. Dit onderzoek

Nadere informatie

Feedback. in hapklare brokken

Feedback. in hapklare brokken Feedback in hapklare brokken Jan van Baardewijk Zorgteamtrainer Op zorgteamtraining.nl is de meest recente versie van feedback gratis beschikbaar. Mocht je willen weten of je de meest recente versie hebt,

Nadere informatie

Instructie 1. Heb jij je voelsprieten uitstaan? De relatie met je cliënt

Instructie 1. Heb jij je voelsprieten uitstaan? De relatie met je cliënt Instructie 1 De relatie met je cliënt Heb jij je voelsprieten uitstaan? Met behulp van dit werkblad onderzoek je of je je voelsprieten hebt uitstaan naar de cliënt. Kies een cliënt en vul met die cliënt

Nadere informatie

Diepteanalyse loopbaangesprekken Welk docentgedrag helpt?

Diepteanalyse loopbaangesprekken Welk docentgedrag helpt? Diepteanalyse loopbaangesprekken Welk docentgedrag helpt? Peter den Boer Esther Stukker Lectoraat keuzeprocessen ROC West-Brabant Opzet workshop 1. Introductie en voorstellen 2. U (kort) 3. Presentatie

Nadere informatie

Postmaster opleiding systeemtherapeut

Postmaster opleiding systeemtherapeut Postmaster opleiding systeemtherapeut mensenkennis In de context met cliënten, gezinnen en kinderen was dit leerzaam en direct bruikbaar in mijn werk. evaluatie deelnemer Postmaster opleiding systeemtherapeut

Nadere informatie

Wat het effect van een vraag is, hangt sterk af van het soort vraag. Hieronder volgen enkele soorten vragen, geïllustreerd met voorbeelden.

Wat het effect van een vraag is, hangt sterk af van het soort vraag. Hieronder volgen enkele soorten vragen, geïllustreerd met voorbeelden. Actief luisteren Om effectief te kunnen communiceren en de boodschap van een ander goed te begrijpen, is het belangrijk om de essentie te achterhalen. Je bent geneigd te denken dat je een ander wel begrijpt,

Nadere informatie

The University Hospital of Crete

The University Hospital of Crete The University Hospital of Crete In Heraklion, Griekenland Snuffel stageverslag Snuffel stageverslag November/december 2012 The University Hospital of Crete Student: Bonnie Oosterveld Nummer: 10004726

Nadere informatie

Annette Koops: Een dialoog in de klas

Annette Koops: Een dialoog in de klas Annette Koops: Een dialoog in de klas Als ondersteuning bij het houden van een dialoog vindt u hier een compilatie aan van Spreken is zilver, luisteren is goud : een handleiding voor het houden van een

Nadere informatie

FiT. Mastering Financiality. In tien maanden tijd je circle of influence vergroten

FiT. Mastering Financiality. In tien maanden tijd je circle of influence vergroten FiT Mastering Financiality. In tien maanden tijd je circle of influence vergroten Vergroot je circle of influence Niemand kan de financiële gevolgen van strategische beslissingen beter inzichtelijk maken

Nadere informatie

1 Leren op de werkplek

1 Leren op de werkplek 1 Leren op de werkplek Wat is leren op de werkplek? Om dit te verduidelijken onderscheiden we in dit hoofdstuk twee vormen van leren: formeel en informeel leren. Ook laten we zien welke vormen van leren

Nadere informatie

Annelies Knoppers Hoogleraar pedagogiek en didactiek van sport en lichamelijke opvoeding Universiteit Utrecht

Annelies Knoppers Hoogleraar pedagogiek en didactiek van sport en lichamelijke opvoeding Universiteit Utrecht Annelies Knoppers Hoogleraar pedagogiek en didactiek van sport en lichamelijke opvoeding Universiteit Utrecht Vragen stellen bij schijnbare vanzelfsprekendheden is een basisvoorwaarde voor wetenschappelijk

Nadere informatie

Wegwijzer Stigmabestrijding in de ggz. Gids naar praktijken die werken. Lessen, praktijken en voorbeelden

Wegwijzer Stigmabestrijding in de ggz. Gids naar praktijken die werken. Lessen, praktijken en voorbeelden Wegwijzer Stigmabestrijding in de ggz Gids naar praktijken die werken. Lessen, praktijken en voorbeelden Colofon Opdrachtgevers Stuurgroep Toolkit Antistigma-interventies: Kenniscentrum Phrenos, Stichting

Nadere informatie

Samen op zoek naar verandering of Hoe maak ik het contact met de cliënt efficiënter?

Samen op zoek naar verandering of Hoe maak ik het contact met de cliënt efficiënter? Samen op zoek naar verandering of Hoe maak ik het contact met de cliënt efficiënter? Inleiding In deze notitie staan de tips en adviezen uit het project Samen op zoek naar verandering. Ze zijn het resultaat

Nadere informatie

Postmaster opleiding psychosociale oncologie

Postmaster opleiding psychosociale oncologie Postmaster opleiding psychosociale oncologie mensenkennis Door de rollenspellen kon ik een betere verbinding maken tussen de theorie en de praktijk. Psychosociale oncologie Professionals die met oncologiepatiënten

Nadere informatie

Basisscholing Palliatieve Zorg voor artsen 2 november 2006 Nationaal Congres Palliatieve Zorg Sasja Mulder Onderwijs in palliatieve zorg in de medische specialisten opleiding 2001 2003 COPZ project ontwikkeling

Nadere informatie

Gezinsinterventie Gezinsgesprekken voor gezinnen waarbij de ouder psychische problemen heeft

Gezinsinterventie Gezinsgesprekken voor gezinnen waarbij de ouder psychische problemen heeft Gezinsinterventie Gezinsgesprekken voor gezinnen waarbij de ouder psychische problemen heeft Inhoudsopgave Klik op het onderwerp om verder te lezen. Zorgen en vragen 1 Gezinsinterventie 2 Tien praktische

Nadere informatie

NVAG 16012014 Prof. Dr Marie Louise Essink-Bot en drs Marielle Jambroes MPH

NVAG 16012014 Prof. Dr Marie Louise Essink-Bot en drs Marielle Jambroes MPH NVAG 16012014 Prof. Dr Marie Louise Essink-Bot en drs Marielle Jambroes MPH Slide 5 Ik ga u een stukje van mijn oratie laten zien, die ik op 11-12-13 heb uitgesproken. Voor degenen die daar ook waren,

Nadere informatie

Rapport Carriere Waarden I

Rapport Carriere Waarden I Rapport Carriere Waarden I Kandidaat TH de Man Datum 18 Mei 2015 Normgroep Advies 1. Inleiding Carrièrewaarden zijn persoonlijke kenmerken die maken dat u bepaald werk als motiverend ervaart. In dit rapport

Nadere informatie

Krachtig samenwerken: meer bereiken

Krachtig samenwerken: meer bereiken Of ligt het misschien ook aan mij? Krachtig samenwerken: meer bereiken Voor verantwoordelijke, resultaatgerichte managers en professionals die willen leren hoe ze meer voor elkaar krijgen. Belangrijke

Nadere informatie

Begeleiders Handleiding

Begeleiders Handleiding Begeleiders Handleiding handleiding voor de ondernemer, praktijkbegeleider of docent Onderdeel van de Opleidingen Verkopen in de Gemengde Branche en Verkopen in de Speelgoedbranche Retail Trainingen Begeleiders

Nadere informatie

Jouw reis door de Bijbel. Uitgeverij Jes! Zoetermeer

Jouw reis door de Bijbel. Uitgeverij Jes! Zoetermeer Nieske Selles-ten Brinke Jouw reis door de Bijbel Dagboek voor kinderen Uitgeverij Jes! Zoetermeer Onder de naam Jes! Junior verschijnen boeken voor kinderen tot twaalf jaar. Jes! Junior is een imprint

Nadere informatie

Dit boek heeft het keurmerk Makkelijk Lezen gekregen. Wilt u meer weten over dit keurmerk kijk dan op de website: www.stichtingmakkelijklezen.nl.

Dit boek heeft het keurmerk Makkelijk Lezen gekregen. Wilt u meer weten over dit keurmerk kijk dan op de website: www.stichtingmakkelijklezen.nl. Chatten Dit boek heeft het keurmerk Makkelijk Lezen gekregen. Wilt u meer weten over dit keurmerk kijk dan op de website: www.stichtingmakkelijklezen.nl. Colofon Een uitgave van Eenvoudig Communiceren

Nadere informatie

5.4 Praten met ouders

5.4 Praten met ouders seksualiteit. Bespreek daarom ook eens met je Turkse of Marokkaanse collega s welke waarden jullie samen belangrijk vinden in de seksuele ontwikkeling. Verschillende meningen zijn geen probleem, zolang

Nadere informatie

Stap 6. Stap 6: Deel 1. Changes only take place through action Dalai Lama. Wat ga je doen?

Stap 6. Stap 6: Deel 1. Changes only take place through action Dalai Lama. Wat ga je doen? Stap 6. Changes only take place through action Dalai Lama Wat ga je doen? Jullie hebben een ACTiePlan voor het experiment gemaakt. Dat betekent dat je een nieuwe rol en andere ACTies gaat uitproberen dan

Nadere informatie

WORD GROTER DAN DAT WAT JOU KLEIN HOUDT. Ann Weiser Cornell en Egbert Monsuur

WORD GROTER DAN DAT WAT JOU KLEIN HOUDT. Ann Weiser Cornell en Egbert Monsuur WORD GROTER DAN DAT WAT JOU KLEIN HOUDT Ann Weiser Cornell en Egbert Monsuur 1 Les één Welkom bij deze e-cursus waarin we je zullen laten zien hoe jij groter kunt worden en je problemen kleiner! Zijn er

Nadere informatie

In gesprek gaan met ouders in verband met een vermoeden van kindermishandeling

In gesprek gaan met ouders in verband met een vermoeden van kindermishandeling In gesprek gaan met ouders in verband met een vermoeden van kindermishandeling 1. Aandachtspunten voor een gesprek met ouders i.v.m. een vermoeden van kindermishandeling: Als je je zorgen maakt over een

Nadere informatie

Borderline. Als gevoelens en gedrag snel veranderen. Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over borderline

Borderline. Als gevoelens en gedrag snel veranderen. Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over borderline ggz voor doven & slechthorenden Borderline Als gevoelens en gedrag snel veranderen Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over borderline Herkent u dit? Bij iedereen gaat wel

Nadere informatie

Wie is Jan Jacobs? Wie ik ben in enkele woorden?

Wie is Jan Jacobs? Wie ik ben in enkele woorden? Wie is? Wie ik ben in enkele woorden? coach, trainer, docent, getrouwde man met Leen, kersverse papa van Marie, prille dertiger, Mechelaar met West-Vlaamse roots, psychotherapeut i.o., goede eter, droge

Nadere informatie

Wij weten hoe het voelt

Wij weten hoe het voelt www.freya.nl Twitter: @Freya_NL facebook.com/freyanl Wij weten hoe het voelt Om je heen lijkt iedereen zomaar kinderen te krijgen. Bij jou blijft die zo gewenste zwangerschap uit. Bij Freya weten we als

Nadere informatie

Koen Lemmink Lectoraat Praktijkgerichte Sportwetenschap Instituut voor Sportstudies van de Hanzehogeschool

Koen Lemmink Lectoraat Praktijkgerichte Sportwetenschap Instituut voor Sportstudies van de Hanzehogeschool Koen Lemmink (l) en Johan de Jong. Koen Lemmink Lectoraat Praktijkgerichte Sportwetenschap Instituut voor Sportstudies van de Hanzehogeschool Een twaalftal studenten zit rond een grote tafel in één van

Nadere informatie

Visie Dimence Groep op VerpleGinG en VerzorGinG

Visie Dimence Groep op VerpleGinG en VerzorGinG Visie Dimence Groep op verpleging en verzorging Visie Dimence Groep op verpleging en verzorging De zorg verandert en vindt zoveel mogelijk thuis of dichtbij huis plaats. Er worden minder mensen opgenomen

Nadere informatie

Inhoudsopgave van de gehele gids:

Inhoudsopgave van de gehele gids: Inhoudsopgave van de gehele gids: 1. Inleiding 2. De rol van werk 3. Talent 3.1 Wat is talent en toptalent? 3.2 Hoe ontstaat een talent? 4. Talent ontdekking: Ontdek je talenten 4.1 Waaraan herken je een

Nadere informatie

Cursus werkbegeleiding

Cursus werkbegeleiding Cursus werkbegeleiding Naam: Joyce Stuijt Studentnr: 500635116 Klas: 3IKZ1 Opleiding: 3 e jaar HBO-V Studiedeelnummer: 3512TRWBOP Studieonderdeel: Cursus werkbegeleiding Aantal woorden: 1800 Docent: Y.

Nadere informatie

Communicatie onderzoek Team haarverzorging

Communicatie onderzoek Team haarverzorging Communicatie onderzoek Team haarverzorging Introductiebrief behorende bij de enquête over de interne communicatie Beste collega s, Gedurende het schooljaar doen wij ons uiterste best om de taken te vervullen

Nadere informatie

Inventarisatie opbouw en toetsing master jaar 3

Inventarisatie opbouw en toetsing master jaar 3 Inventarisatie opbouw en toetsing master jaar 3 Inleiding In het laatste jaar van de opleiding staan de semi-arts stage/oudste co-schap en de wetenschappelijke stage op het programma. Tijdens de semi-arts

Nadere informatie

Luisteren is: erkenning geven

Luisteren is: erkenning geven enuit nuit Luisteren is: erkenning geven it Luisteren is: erkenning geven Onze dagen zitten vol prikkels. Waar vinden we de ruimte om stil te zijn en rustig te luisteren naar wat er in ons omgaat? En als

Nadere informatie

Samen voor een sociale stad

Samen voor een sociale stad Samen voor een sociale stad 2015-2018 Samen werken we aan een sociaal en leefbaar Almere waar iedereen naar vermogen meedoet 2015 Visie VMCA 2015 1 Almere in beweging We staan in Almere voor de uitdaging

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Docenten in het hoger onderwijs zijn experts in wát zij doceren, maar niet noodzakelijk in hóe zij dit zouden moeten doen. Dit komt omdat zij vaak weinig tot geen training hebben gehad in het lesgeven.

Nadere informatie

Teaching on the Run. verbeter uw opleidingsvaardigheden voor dokters door dokters korte modules

Teaching on the Run. verbeter uw opleidingsvaardigheden voor dokters door dokters korte modules Teaching on the Run verbeter uw opleidingsvaardigheden voor dokters door dokters korte modules Teaching on the Run Teaching on the Run (TOTR) is een beknopte versie van het Teach the Teachers programma

Nadere informatie

Theorieboek. leeftijd, dezelfde hobby, of ze houden van hetzelfde. Een vriend heeft iets voor je over,

Theorieboek. leeftijd, dezelfde hobby, of ze houden van hetzelfde. Een vriend heeft iets voor je over, 3F Wat is vriendschap? 1 Iedereen heeft vrienden, iedereen vindt het hebben van vrienden van groot belang. Maar als we proberen uit te leggen wat vriendschap precies is staan we al snel met de mond vol

Nadere informatie

Carefulness AANDACHT VOOR ZORG ZORG VOOR AANDACHT

Carefulness AANDACHT VOOR ZORG ZORG VOOR AANDACHT Carefulness AANDACHT VOOR ZORG ZORG VOOR AANDACHT Inleiding Aandacht is een essentieel onderdeel in de zorg. Aandacht voor de patiënt en de zorgverlener vergroot de vitaliteit, de effectiviteit en de kwaliteit

Nadere informatie

Masterclass Presenteren

Masterclass Presenteren Masterclass Presenteren Wil jij ook zo graag een hele goede en inspirerende spreker zijn? Volg dan deze Masterclass en vergroot en verdiep je presentatievaardigheden. In een kleine, exclusieve groep van

Nadere informatie

Missie, Visie en Kernwaarden

Missie, Visie en Kernwaarden Missie, Visie en Kernwaarden Samen je centen de baas De Stichting Mijn Geld en Zo begeleidt mensen met een verstandelijke beperking die niet in staat zijn hun eigen geldzaken te regelen en hun financiële

Nadere informatie

6.2.1 Dealen met afleiding onderweg

6.2.1 Dealen met afleiding onderweg Stap 6: Deel 2 6.2.1 Dealen met afleiding onderweg In het tweede deel van jullie experiment ga je verder met het ondernemen van ACTies die je met de anderen hebt afgesproken te doen. Daarnaast krijg je

Nadere informatie