Hersenletsel en Arbeids participatie

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Hersenletsel en Arbeids participatie"

Transcriptie

1 Multidisciplinaire Richtlijn voor Beoordelen, Behandelen en Begeleiden Niet-Aangeboren Hersenletsel en Arbeids participatie

2

3 Multidisciplinaire Richtlijn voor Beoordelen, Behandelen en Begeleiden Niet-Aangeboren Hersenletsel en Arbeids participatie

4 Deze richtlijn is tot stand gekomen met subsidie van Zorgonderzoek Nederland Medische Wetenschappen (ZonMw) in het kader van het programma kennisbeleid kwaliteit curatieve zorg (kkcz).

5 INHOUDSOPGAVE Hoofdstukken 1 Samenvatting 5-8 2a Uitgangsvragen 9 2b Overzicht aanbevelingen Algemene inleiding Vroege triage ten aanzien van arbeidsparticipatie Factoren van invloed op arbeidsparticipatie Interventies die arbeidsparticipatie bevorderen Werkgever en werkplek Prognose op langere termijn ten aanzien van arbeidsparticipatie 9 Multidisciplinaire samenwerking gericht op arbeid Bijlagen 1 Samenstelling van de werkgroep Knelpuntenanalyse Uitgangsvragen Zoekstrategieën Levels of evidence Evidencetabellen Consensusbijeenkomst Focusgroepgesprek patiënten Focusgroepgesprek werkgevers Overzicht mogelijke gevolgen van nah Overzicht betrokken disciplines Stroomdiagram ketenzorg Afkortingen en verklaring begrippen Literatuurlijst Patiëntenversie

6 4 Samenvatting

7 1 Samenvatting Inleiding Niet aangeboren hersenletsel (NAH) is een verzameling van aandoeningen waarbij door een traumatische of niet-traumatische oorzaak hersen beschadiging is ontstaan, anders dan voor of rondom de geboorte. In deze richtlijn zijn niet-progressieve aandoeningen onderwerp van studie, waarbij na een (sub) acuut begin nadruk ligt op herstel van arbeidsmogelijkheden. In Nederland worden jaarlijks circa mensen in ziekenhuizen geregi streerd met diagnose niet-progressieve NAH. Ruim de helft van de patiënten met traumatisch hersenletsel en 30% van de patiënten met niet-traumatisch hersenletsel behoort tot de beroepsbevolking. Slechts 40% van degenen, die werkzaam waren voor het letsel optrad, is na 2 jaar weer aan het werk. Medisch handelen bij ziekteverzuim en arbeidsongeschiktheid dient ver beterd te worden. Een multidisciplinaire, zorgproces-overkoepelende richt lijn waarbij beroeps groepen samenwerken ten aanzien van arbeids participatie bij NAH is wenselijk: een richtlijn voor beoordeling, behandeling en begeleiding (3B-richtlijn). Doelstelling Doelstelling van deze NAH-richtlijn is het stroomlijnen van het proces, dat start bij manifestatie van klachten en ziekteverzuim tot en met werkhervatting en de periode daarna. Doel is inzicht te verschaffen in factoren en interventies, die van invloed zijn op arbeidsparticipatie en voorts te adviseren over optimaliseren van samenwerking tussen betrokken disciplines gericht op arbeidsparticipatie. Methode Een multidisciplinaire werkgroep werd samengesteld, bestaande uit vertegenwoordigers van beroepsverenigingen met expertise op het gebied van NAH, onderzoekers en richtlijnadviseurs. Om inbreng van patiënten te waarborgen Samenvatting 5

8 namen afgevaardigden van patiëntenorganisaties deel. Knel punten uit de praktijk met betrekking tot arbeidsparticipatie dienden als basis voor het formuleren van een zestal uitgangsvragen over vroege triage, belem me ringen (bij patiënten, omgeving en werkgever), effectieve inter venties, werkgebonden factoren, prognose op langere termijn en multi disciplinaire samenwerking ten aanzien van arbeidparticipatie. De uit gangs vragen vormen de leidraad van deze richtlijn en werden uitgewerkt volgens de Evidence-based Richtlijnontwikkeling (EBRO)-methode. Per uit gangsvraag werden artikelen gezocht, door het verrichten van systematische zoekacties in PubMed, volgens PICO (Patient-Intervention-Control-Outcome) methodiek. Gevonden artikelen werden op relevantie beoordeeld aan de hand van inclusiecriteria. Eveneens vond evaluatie van de metho dologische kwaliteit plaats. Steekproefsgewijs werden de beoordelingen gecontroleerd door een tweede onderzoeker; in het incidentele geval dat deze verschilden, werd consensus bereikt. De geselecteerde studies werden gegradeerd naar mate van bewijskracht en gebruikt als onderbouwing van conclusies in de richtlijn. Wetenschappelijk bewijs vormde de basis voor het formuleren van aan bevelingen. Naast bewijs uit de literatuur werden ervaringen van patiënten en professionals uit de praktijk mee gewogen aan gezien uit gangs vragen voor deze richtlijn niet volledig vanuit de literatuur waren te beant woorden. Om op deze vragen een antwoord te kunnen formuleren, werd kwali tatief onderzoek verricht: een consensusbijeenkomst met de richt lijnwerkgroep, een focus groepgesprek met 8 patiënten en 1 mantel zorger en een focusgroepgesprek met 7 werkgevers. Vragen afgeleid van de uitgangsvragen vormden de basis voor de focusgroepbijeenkomsten. Resultaten Voor vroege triage ten aanzien van arbeidsparticipatie blijken de volgende factoren in een acute fase van het letsel in combinatie geassocieerd met een slechte prognose (overlijden, vegetatieve toestand en ernstige invaliditeit): ernst van het letsel: GCS <11 (Glasgow Coma Scale, zie Bijlage 13) neurologische bevindingen: Orgogozo score <60 (zie Bijlage 13), afwijkende pupilreactie stollingsstoornissen unilaterale of bilaterale afwezigheid van Somatosensory Evoked Potentials (SEP s, zie Bijlage 13) radiologische afwijkingen op een CT scan: hoge Marshall score (zie Bijlage 13) 6 Samenvatting

9 Verder worden volgende factoren eveneens geassocieerd met een slechte afloop: leeftijd CVA (zie Bijlage 13) in de voorgeschiedenis Onderstaande factoren blijken positief geassocieerd met arbeidsparticipatie: sociodemografische factoren: werkzaam zijn voor het letsel, hoog oplei dingsniveau, leeftijd <40 jaar, mannelijk geslacht, blank ras, gehuwd zijn minder ernstig letsel: korte opnameduur goede testuitslagen: bijvoorbeeld FIM, DRS, Barthel Index (zie Bijlage 13) Factoren, negatief geassocieerd met arbeidsparticipatie zijn: sociodemografische factoren: laag opleidingsniveau, leeftijd >55 jaar, vrouwelijk geslacht, donker ras ernstiger letsel: lange opnameduur, lage GCS (Glasgow Coma Scale, zie Bijlage 13), lange comaduur, lange duur post-traumatische amnesie, afasie, misselijkheid, braken en pijn) comorbiditeit: extracranieel letsel, diabetes slechte testuitslagen: DRS, Barthel Index, PCRS (zie Bijlage 13) Uit kwalitatief onderzoek kwamen de volgende re-integratiebevorderende aspecten naar voren: goed gemotiveerde patiënt met een positieve instelling soepele samenwerking tussen goed geïnformeerde zorgverleners steun van omgeving, werkgever en collega s adequaat aangepaste werkplek en/of arbeidsbelastingen aangeleerde arbeidsvaardigheden Anderzijds werden onderstaande aspecten als belemmerend ervaren ten aanzien van arbeidsparticipatie: aanwezige (met name cognitieve, onzichtbare) beperkingen een beperkt ziekte-inzicht gebrek aan steun en begeleiding door (slecht geïnformeerde) omgeving, zorgverleners en werkgever Samenvatting 7

10 Voorts werd er zwak bewijs gevonden, dat de volgende behandelprogramma s effectief zijn ten aanzien van arbeidsparticipatie: Program Based Vocational Rehabilitation Individual Placement of Supported Employment Case Coordination Brain Integration Programme. Het laatste programma wordt toegepast in Nederland. Uit literatuurgegevens en kwalitatief onderzoek bleek, dat prognose ten aanzien van arbeidsparticipatie na 2 jaar meestal niet verandert; verbetering is evenwel mogelijk, door een langdurig herstelproces of acceptatie. Verslechtering komt eveneens voor, bijvoorbeeld door een depressie. Door middel van consensus werd multidisciplinaire zorgafstemming ten aanzien van arbeidsparticipatie geëffectueerd. Zorgverleners, die betrokken zijn bij NAH en arbeidsparticipatie, dienen over voldoende expertise te beschikken. Een kern van bedrijfsarts of verzekeringsarts in de arborol en revalidatiearts, bijgestaan door neuropsycholoog, arbeidsdeskundige (en eventueel) zorgcoördinator, is wenselijk. Samen dragen zij zorg voor eenduidigheid ten aanzien van informatieverstrekking en voor continuïteit in hulpverlening waarbij al vroeg aandacht besteed wordt aan arbeid en de visie van patiënt en mantelzorger worden meegenomen. Conclusie De multidisciplinaire NAH-richtlijn voor beoordelen, behandelen en begeleiden (3B), biedt betrokken professionals, werkgevers en patiënten handvatten hoe arbeidsparticipatie bij NAH, vanaf begin tot moment van arbeidsparticipatie en daarna kan worden vormgegeven. Wetenschappelijk onder - zoek is noodzakelijk om dit proces verder te ontwikkelen en samen werking tussen betrokken disciplines te intensiveren en te optimaliseren. 8 Samenvatting

11 2A Uitgangsvragen Hieronder worden de hoofduitgangsvragen vermeld. De volledige uitgangsvragen met subvragen zijn opgenomen in Bijlage 3. Vraag 1 Wanneer en hoe kan worden vastgesteld dat er geen perspectieven zijn op enige vorm van deelname aan de arbeidsmarkt van patiënten met niet-aan geboren hersenletsel (NAH)? Vraag 2 Welke knelpunten ervaren patiënten en anderen als het gaat om terugkeer naar werk bij NAH? Vraag 3 Welke interventies zijn effectief ten aanzien van terugkeer naar werk bij patiënten met NAH? Vraag 4 Hoe moet terugkeer naar het arbeidsproces vorm gegeven worden? Vraag 5 Welke disciplines zijn betrokken bij de re-integratie van de patiënt met NAH en hoe moeten die samenwerken? Vraag 6 Wat is het beloop ten aanzien van functioneren van patiënten met NAH op langere termijn? Uitgangsvragen 9

12 2B Overzicht aanbevelingen In onderstaand overzicht worden de aanbevelingen van de richtlijn Nietaangeboren Hersenletsel (NAH) en Arbeidsparticipatie weergegeven. Vroege triage ten aanzien van arbeidsparticipatie Bij beoordeling van re-integratiemogelijkheden van een werknemer met traumatisch hersenletsel dienen bevindingen uit diagnostisch onderzoek in de acute fase te worden meegenomen, daar deze in combinatie worden geassocieerd met een slechte prognose na 6 maanden (overlijden, permanent vegetatieve toestand of ernstige invaliditeit). Dit zijn: Klinisch onderzoek: Glasgow Coma Scale (GCS), Orgogozo score (zie Bijlage 13) en pupilreactie bij opname Radiologisch onderzoek: Marshall score, aanwezigheid schedelbasisfractuur/subarachnoïdale bloeding/subduraal hematoom op CT scan bij opname (zie Bijlage 13) Stollingsstatus: coagulopathie Voorgeschiedenis: doorgemaakt CVA (zie Bijlage 13) Unilaterale/bilaterale afwezigheid somatosensory evoked potentials (SEP s, zie Bijlage 13) Knelpunten ten aanzien van arbeidsparticipatie Bij beoordeling van re-integratiemogelijkheden en vormgeving van een traject naar werk voor een werknemer met NAH dient rekening gehouden te worden met de volgende associaties ten aanzien van arbeidsparticipatie: Positieve associaties met arbeidsparticipatie Sociodemografische factoren Werkzaam voor hersenletsel optrad 10 Overzicht aanbevelingen

13 Hoog opleidingsniveau Lagere leeftijd (<40 jaar) Mannelijk geslacht Blank ras Gehuwd zijn Functioneren Goede testuitslagen op gebied van fysiek, cognitief en gedragsmatig functioneren (FIM, DRS, RLAS, NRS, Logical Memory Delay, PCRS ten aanzien van IADL, Brunnström, Barthel Index, RBMT ten aanzien van visuele perceptie, RBAP, Sunnaas test voor apraxie, zie Bijlage 13) Negatieve associaties met arbeidsparticipatie Sociodemografische factoren Laag opleidingsniveau Hogere leeftijd (>55 jaar) Vrouwelijk geslacht Donker ras Ernst letsel Lage GCS (acute fase, zie Bijlage 13) Lange comaduur Lange PTA (zie Bijlage 13) Lange opnameduur Misselijkheid of braken bij opname Veel pijn na het letsel Afasie Beperkingen - blijvende gevolgen Cognitieve stoornissen Vermoeidheid Beperkt ziekte-inzicht (leidend tot zelfoverschatting) Functioneren Barthel Index Comorbiditeit Extracranieel letsel Diabetes Omgevingsfactoren Gebrek aan structuur Verstoorde balans tussen werk en privé Overzicht aanbevelingen 11

14 Financiële factoren Bij vormgeving van een re-integratietraject dienen onderstaande aspecten in overweging te worden genomen: Patiënten met NAH vermelden dat zij minder geneigd zijn te gaan werken, als ze voor het hersenletsel al een uitkering hadden en gewend waren niet te werken en te beschikken over beperkte financiële middelen. Een uitkering en de angst deze te verliezen bij terugkeer naar werk vormt een belemmering voor re-integratie. Behoefte om over extra financiële ruimte te beschikken, stimuleert een patiënt met NAH terug te keren naar werk. Re-integratietrajecten worden niet altijd vergoed, dit staat arbeidsparticipatie van een patiënt met NAH in de weg. Arbeidsvaardigheden Wanneer een re-integratietraject wordt vormgegeven, dient in ogenschouw te worden genomen, dat training van arbeidsvaardigheden, wanneer dat mogelijk is, potentieel op een positieve manier bijdraagt aan arbeidsparticipatie. Knelpunten ten aanzien van arbeidsparticipatie ervaren door patiënten zelf Bij vormgeving van een re-integratietraject, dienen ervaringen van patiënten met NAH te worden meegenomen. Re-integratie wordt (volgens patiënten) bevorderd door: Functioneren Intacte armfunctie Persoonlijke factoren Hoge motivatie Positieve instelling Vastberadenheid Overtuiging eigen kunnen Goed gevoel voor humor 12 Overzicht aanbevelingen

15 Re-integratieproces/werkgever/werkplekaanpassingen Tijdens revalidatie aandacht voor terugkeer naar werk Geen hoge productiedruk Adequate werkplekaanpassing Flexibele werktijden Herstelmogelijkheden tijdens het werk Stapsgewijze terugkeer naar werk Goede samenwerking tussen betrokken disciplines Goed geïnformeerde werkgever en collega s Steun en begrip van werkgever en collega s Begeleiding op langere termijn Omgeving Steun van familie Re-integratie wordt (volgens patiënten) belemmerd door: Stoornissen/beperkingen Cognitieve (onzichtbare) beperkingen Geheugenproblematiek Gebrekkige concentratie Afasie Emotionele labiliteit Visus- en gehoorstoornissen Vermoeidheid en een gebrekkige conditie Pijn en zwakte van een lichaamshelft Hoofdpijn Epilepsie Langdurig herstelproces Persoonlijke factoren Negatieve percepties over werk Re-integratieproces/werkgever/werkplekaanpassingen Hoge productiedruk Meerdere taken tegelijk in werk Voeren van gesprekken en vergaderen tijdens werk Veelvuldige prikkels in werkomgeving (licht en geluid) Gebrekkig geïnformeerde werkgever en collega s Gebrek aan steun en begrip van werkgever en collega s Gebrekkige communicatie met leidinggevende Gebrek aan begeleiding Omgeving Gebrek aan steun van familie Overzicht aanbevelingen 13

16 Knelpunten ten aanzien van arbeidsparticipatie ervaren door omgeving Wanneer een patiënt met NAH gaat deelnemen aan het arbeidsproces, dient rekening gehouden te worden met knelpunten, die werkgevers en collega s daarbij ervaren, namelijk: Cognitieve (onzichtbare) beperkingen, waardoor een werkgever te hoge eisen stelt Gedragsproblematiek waardoor relaties met klanten en collega s verstoord raken Gebrekkig ziekte-inzicht en zelfoverschatting waardoor overbelasting ontstaat Interventies ten aanzien van arbeidsparticipatie Er zijn (nog) beperkte aanwijzingen dat de volgende interventies en behandelprogramma s effectief zijn ten aanzien van arbeidsparticipatie bij patiënten met NAH: program based vocational rehabilitation, individual placement of supported employment, case coordination, Brain Integration Programme (BIP) Derhalve wordt aanbevolen aanvullend wetenschappelijk onderzoek te verrichten naar effectiviteit van re-integratiebevorderende interventies bij patiënten met NAH: Studies, waarbij verschillende behandelmethoden vergeleken worden Interventies, die toepasbaar zijn op individuen of bepaalde subpopulaties van NAH Welke subpopulatie(s) binnen NAH het meest baat hebben bij bepaalde interventies Toepasbaarheid van interventies in de Nederlandse praktijk 14 Overzicht aanbevelingen

17 Informatie die leidinggevende nodig heeft ten aanzien van arbeidsparticipatie Om te voorkomen dat een werknemer vastloopt, of dat hem of zijn collega s schade wordt toegebracht, dient een werkgever geïnformeerd te worden over: Beperkingen van een werknemer (vooral cognitieve, onzichtbare beperkingen, gedragsproblemen, disharmonisch profiel, zelfoverschatting) Noodzakelijke werkaanpassingen Een werkgever dient er bij re-integratie van een werknemer met NAH rekening mee te houden, dat: Problematiek die NAH met zich meebrengt, complex en divers is. Werknemers met NAH hebben vaak onzichtbare beperkingen, waardoor werktempo, overzicht en het uitvoeren van meerdere taken tegelijk een probleem vormen. Vermoeidheid en een gebrek aan structuur doen aanwezige beperkingen toenemen. NAH gaat vaak gepaard met gedragsproblemen. Het voor een werknemer met NAH moeilijk is, aan zijn omgeving over te dragen welke zijn belemmeringen zijn; acceptatie en ontkenning spelen daarbij een rol alsmede gevolgen van NAH zelf. Door een gebrekkig ziekte-inzicht kan overschatting optreden, waardoor overbelasting in werk kan ontstaan. Aanpassingen in het werk Bij terugkeer van een werknemer met NAH worden de volgende aanpassingen in werk aanbevolen: Ergonomische aanpassingen in geval van fysieke beperkingen Prikkelarme omgeving Herverdeling van belastingen en taken Beperkte productiedruk Geen verhoogd persoonlijk risico Solistisch werk Flexibele werktijden (met voorzieningen voor lange rustpauzes) Begeleiding door een coach of een casemanager (mentor of collega) Bijsturing van een re-integratieproces dient, indien noodzakelijk in overleg met de bedrijfsarts of de jobcoach, geëffectueerd te worden, ook op langere termijn. Overzicht aanbevelingen 15

18 Ondersteuning werkgever en werknemer Wanneer een werknemer terugkeert naar werk, dragen volgende zaken positief daaraan bij: Werkgever en collega s zijn goed geïnformeerd over NAH en mogelijke gevolgen en kunnen daardoor begrip tonen en steun bieden. Er is sprake van een goede verstandhouding tussen de werkgever en een gemotiveerde werknemer. Een werkgever is door de bedrijfsarts (in nauwe samenwerking met de afdeling (arbeids)revalidatie) adequaat geïnformeerd over de belastbaarheid van de betreffende werknemer en benodigde werkaanpassingen. Aanvullende bijdrage van een jobcoach, mentor of collega als begeleider is voorhanden, mochten zich tijdens re-integratie problemen voordoen. Ondersteuning op langere termijn, in de vorm van een aanspreekpunt (collega, mentor of leidinggevende) voor overleg, is voorhanden. Zo nodig dienen de bedrijfsarts of de jobcoach te worden geconsulteerd. Begeleiding vindt plaats door één persoon op eenduidige wijze. Patiënt en mantelzorger worden betrokken bij re-integratie. Prognose op langere termijn ten aanzien van arbeidsparticipatie Bij beoordelen van prognose van functioneren van een werknemer met NAH op langere termijn dienen volgende zaken in overweging te worden genomen: Als er sprake is van een beroerte, is er na twee jaar meestal geen herstel meer te verwachten van direct uit een beroerte voortvloeiende stoornissen. Een merendeel van patiënten met NAH ervaart na twee jaar geen significante wijzigingen in functioneren. Een minderheid van patiënten met NAH ervaart een verbetering ten aanzien van functioneren, na twee jaar en jaren daarna. Circa 20% van patiënten met een beroerte ervaart een verslechtering ten aanzien van functioneren in een chronische fase. Verbetering van functioneren is mogelijk door aanpassingsprocessen, deze processen kunnen jaren lang voortduren. Verbetering van functioneren is mogelijk door aanleren van vaardigheden. Op grond van bovenstaande wordt aanbevolen op langere termijn, na twee jaar, in overleg met betrokkene, begeleiding van een werknemer met NAH voort te zetten. 16 Overzicht aanbevelingen

19 Duurzaamheid van arbeidsbeperkingen Wanneer er sprake blijkt van volledige arbeidsongeschiktheid, dient te worden nagegaan of er (een minder dan een geringe) kans bestaat op verbetering van arbeidsmogelijkheden, in het komende jaar en daaropvolgende jaren. Wanneer dit niet het geval is, zijn arbeidsbeperkingen duurzaam. Bovenstaande is huidig beleid, vanuit de werkgroep zijn hierop geen aanvullingen gegeven. Disciplines betrokken bij arbeidsparticipatie Ten aanzien van (bij NAH) betrokken disciplines wordt het volgende geadviseerd: Betrokken professionals dienen over ruime expertise te beschikken met betrekking tot de relatie tussen NAH en arbeidsmogelijkheden. Een kern van disciplines, betrokken bij het gehele re-integratieproces is noodzakelijk, bestaande uit een revalidatiearts en een bedrijfsarts, aangevuld met een neuropsycholoog en een casemanager, die het proces bewaakt. Werknemer en mantelzorger dienen te worden betrokken bij re-integratie. Samenwerking Samenwerking tussen disciplines, betrokken bij NAH en arbeidsparticipatie, dient te worden bevorderd: Door afbakening van taken van afzonderlijke disciplines Door deeltaken van de afzonderlijke disciplines te formuleren Overzicht aanbevelingen 17

20 Informatie-uitwisseling Bij informatieoverdracht van de ene naar een andere discipline dient, momenteel en in de toekomst, vooraf toestemming te zijn verleend door de patiënt, ook ten aanzien van inhoud van informatie die overgedragen wordt. Bedrijfsartsen en verzekeringsartsen dienen, indien dit voor adequate beeldvorming noodzakelijk is, informatie op te vragen bij de curatieve sector en zich te informeren over de actuele neuropsychologische status van een patiënt met NAH voor inschatting van arbeidsmogelijkheden. Disciplines dienen eenduidigheid te betrachten in verstrekking van informatie; elkaar tegenspreken dient ten alle tijden te worden voorkomen. Er dient daartoe uitwisseling van informatie plaats te vinden tussen respectievelijk eerste en tweede lijn en bedrijfsarts en tussen bedrijfsarts en verzekeringsarts. Aanbevolen wordt informatieoverdracht plaats te laten vinden door middel van een dossier, dat een patiënt met NAH in eigen beheer krijgt. Disciplines, die betrokken zijn of waren bij deze patiënt, voegen elk hun eigen bijdrage aan het proces van NAH naar arbeidsparticipatie toe. Er wordt zo een overzicht verkregen van beoordeling, behandeling en begeleiding gericht op arbeidsparticipatie die tot dan toe heeft plaatsgevonden. Een volgende discipline heeft op deze manier een adequaat overzicht en continuïteit van informatieoverdracht blijft gewaarborgd. Wanneer een patiënt, mede als gevolg van NAH, niet voldoende in staat is zijn dossier te beheren, dient zijn mantelzorger hem hierin bij te staan. 18 Overzicht aanbevelingen

21 Om een traject naar werk vorm te geven wordt aanbevolen warme overdracht plaats te laten vinden tussen revalidatiearts en bedrijfsarts, waarbij vanaf het begin van een revalidatiebehandeling aandacht besteed wordt aan werkzaamheden die de patiënt zal gaan uitvoeren. Na ontslag uit revalidatie vindt opnieuw overleg plaats, waarbij behaalde behandeldoelen worden besproken en de revalidatiearts de bedrijfsarts informeert over actueel functioneren. Vervolgens vinden rondetafelgesprekken/sociaal medisch overleg plaats waarbij een goed geïnformeerde bedrijfsarts met patiënt, mantelzorger en werkgever bespreekt hoe het re-integratietraject verder zal worden ingericht. Continuïteit Om continuïteit in het proces van NAH naar arbeidsparticipatie te waarborgen en geen onderbreking daarvan te laten optreden, dienen adequate verwijzing en doorverwijzing plaats te vinden. Bij verwijzing wordt een patiënt met NAH van buiten in het proces naar arbeidsparticipatie geplaatst, bij doorverwijzing bevindt een patiënt zich reeds in deze keten, hij wordt aansluitend naar een volgende discipline verwezen. Disciplines dienen op de hoogte te zijn van elkaars aanbod, waardoor gericht doorverwijzing kan plaatsvinden en de keten niet wordt onderbroken. Een kerncoördinator of casemanager, die contact onderhoudt met een patiënt met NAH en zijn mantelzorger, dient erop toe te zien dat de keten naar arbeidsparticipatie niet onderbroken wordt. Bij NAH patiënten dient vroegtijdig, simultaan aan het stellen van een medische diagnose, aandacht te worden besteed aan arbeidsparticipatie. Overzicht aanbevelingen 19

22 Bij een NAH patiënt dient een neuropsychologische status, gericht op arbeidsparticipatie, te worden vastgesteld, ook bij licht hersenletsel als er klinisch tekenen zijn van een hoog risico op post-traumatische klachten. Verhoogd risico op discontinuïteit bestaat: na ontslag uit een behandeling, na afronding van (arbeids)gerelateerde revalidatie, bij licht hersenletsel en wanneer financiering of vergoeding van een traject wordt gestaakt. Aanbevolen wordt op deze momenten extra alertheid te betrachten. 20 Overzicht aanbevelingen

23 3 Algemene inleiding Niet - Aangeboren Hersenletsel (NAH) Niet aangeboren hersenletsel (NAH) is geen medische diagnose. Het is een verzameling van meerdere aandoeningen waarbij een beschadiging van de hersenen is ontstaan ten gevolge van welke oorzaak dan ook, anders dan voor, tijdens of vlak na de geboorte. Door de gevolgen van dit letsel ontstaat een breuk in de levenslijn (CBO 2007). Er wordt onderscheid gemaakt tussen traumatisch en niet-traumatisch hersenletsel. Traumatisch hersenletsel ontstaat door een oorzaak van buitenaf: zoals bijvoorbeeld een (verkeers)ongeval, een val op het hoofd of een schotwond. Niet-traumatisch hersenletsel ontstaat door een proces of aandoening in het lichaam zelf: zoals een cerebrovasculair accident ten gevolge van ischemie of bloeding (CVA), een hersentumor, infecties, intoxicaties, hypoxie, of ziekten waardoor degeneratie van het hersenweefsel optreedt (M. Parkinson, multipele sclerose). In Nederland worden er jaarlijks circa mensen in de ziekenhuizen geregistreerd met niet progressief niet-aangeboren hersenletsel (van Velzen 2009). Ongeveer 25% daarvan wordt veroorzaakt door een trauma en driekwart heeft een niet-traumatische oorzaak. Een aanzienlijk deel van de patiënten met NAH behoort tot de beroepsbevolking: ruim de helft van patiënten met traumatisch hersenletsel en ongeveer 30% van de mensen met niet-traumatisch hersenletsel. NAH is derhalve een relevante aandoening als het gaat om arbeidsparticipatie. Het percentage patiënten, dat na een traumatisch of niet-traumatisch hersenletsel weer aan het werk komt, loopt volgens literatuurgegevens sterk uiteen: van 13 tot 73 % (Shames 2007, Treger 2007). Uit een systematische review blijkt verder, dat van patiënten met niet-traumatisch hersenletsel, die werkzaam waren voor het letsel, in 2 jaar ruim 39% weer aan het werk komt. Van voor het letsel werkzame patiënten met een traumatisch hersenletsel is, zowel na 1 jaar als ook na 2 jaar, 40% weer aan het werk (Van Velzen 2009). Algemene inleiding 21

24 Gevolgen van NAH voor functioneren hebben betrekking op alle functies van de hersenen. Ze zijn onder te verdelen in: fysieke stoornissen, cognitieve stoornissen, psychiatrische stoornissen, gedragsproblemen en persoonlijkheidsveranderingen (CBO 2007). Een patiënt met NAH wordt daardoor beperkt in zijn dagelijks functioneren in verschillende opzichten (Nederlandse Hartstichting 2001). Soms is de ernst van problematiek zodanig dat werkhervatting in welke vorm dan ook is uitgesloten. Daarentegen komt het ook vaak voor dat re-integratie in eigen of ander werk wel mogelijk is ondanks beperkingen. Er zijn diverse richtlijnen verschenen over NAH, die vooral gericht zijn op diagnostiek en behandeling van NAH (CBO 2007, Nederlandse Hartstichting 2001, CBO 2008). Aspecten, die te maken hebben met mogelijkheden tot arbeidsparticipatie, worden in deze richtlijnen echter niet of nauwelijks besproken. Invloed van persoonlijke factoren en omgevingsfactoren op deelname aan het arbeidsproces wordt daarbij onderbelicht. Een vrij recent verschenen systematische review toonde aan dat na traumatisch hersenletsel, de ernst van de aandoening (volgens de Glasgow Coma Scale) en de aanwezigheid van depressie of angst geen relatie hebben met terugkeer naar werk. Bovendien blijkt uit dezelfde review dat bij patiënten met niet-traumatisch hersenletsel geslacht en anatomische locatie van het letsel geen verband hebben met terugkeer naar werk (Van Velzen 2009). Er is behoefte aan informatie, die ons inzicht verschaft welke factoren een positieve bijdrage leveren aan werkhervatting bij deze categorie patiënten. En voorts welke interventies we tot onze beschikking hebben om negatieve factoren te elimineren, dan wel effect daarvan te reduceren. Met die kennis kan namelijk een traject worden ingericht dat begint op het moment van manifestatie van NAH en voortduurt tot en met duurzame re-integratie in werk. Maar ook als er geen sprake meer is van werkhervatting zal verkregen kennis helderheid verschaffen waarom mogelijkheden daartoe ontbreken. Afbakening van aandoeningen Bij ontwikkeling van de richtlijn wordt een beperking van het aantal ziektebeelden binnen de categorie patiënten met NAH aangehouden. Het gaat bij NAH om een categorie aandoeningen, die onderling sterk verschillen in de wijze waarop het ziektebeeld manifest wordt en verloopt. Aan de ene kant is er een groep van aandoeningen, die een acuut begin kennen en waarbij daar- 22 Algemene inleiding

25 na in de regel een fase van herstel volgt. Voorbeelden van aandoeningen met een dergelijk beloop zijn onder andere beroerte (CVA), infecties en traumatisch hersenletsel. Behandeling van deze groep aandoeningen is gericht op optimaal herstel van functionele mogelijkheden in het dagelijks leven en verder op voorkoming van recidieven. Een andere groep betreft aandoeningen, die sluimerend en geleidelijk beginnen maar die een progressief verloop kennen en waarbij behandeling vooral gericht is op beheersing van het ziektebeeld en gevolgen daarvan. Het gaat dan om aandoeningen als bijvoorbeeld de ziekte van Parkinson, Multipele Sclerose (MS) en de ziekte van Alzheimer. Ten aanzien van arbeid gaat het er bij deze laatstgenoemde aandoeningen vooral om dat een getroffene zo lang mogelijk in de gelegenheid wordt gesteld zijn werk uit te oefenen. Bij ontwikkeling van deze richtlijn is er voor gekozen alleen eerstgenoemde, niet-progressieve aandoeningen als onderwerp te nemen, waarbij na een acuut begin nadruk ligt op herstel van functioneren. Ten aanzien van werk geldt voor deze groep van niet-progressieve NAH patiënten dat herstel van functioneren en arbeidsmogelijkheden centraal staat en factoren die dit belemmeren moeten worden opgeheven. Resumerend worden de volgende aandoeningen, die tot niet-progressieve vormen van NAH worden gerekend, in deze richtlijn betrokken: hersenbeschadiging door een (bloedig of onbloedig) CVA, door ongevallen, tengevolge van een bacteriële of virale infectie, door hypoxie als gevolg van een hartstilstand, door een intoxicatie of door een laaggradige hersentumor. Multidisciplinaire richtlijn Tot nog toe zijn er op het gebied van NAH alleen richtlijnen opgesteld voor een specifieke categorie zorgverleners: monodisciplinaire richtlijnen. Een patiënt met NAH ondergaat echter vaak transmurale zorg op het vlak van diagnostiek, behandeling en begeleiding. In de praktijk zijn daarbij meerdere zorgverleners betrokken afkomstig uit meerdere disciplines. Soms spreken monodisciplinaire richtlijnen elkaar tegen. De patiënt ondervindt hier hinder van. Voortgang en uiteindelijk resultaat van re-integratie kunnen hierdoor negatief beïnvloed worden. Er bestaat daarom behoefte aan een multidisciplinaire, zorgproces-overkoepelende richtlijn. Mensen met NAH willen graag weer aan het werk. Uit onderzoek komt naar voren, dat het hebben van werk positief bijdraagt aan ervaren levenskwaliteit bij NAH (O Neill 1998, Steadman 2001). Terugkeer naar het eigen, oorspronke- Algemene inleiding 23

Niet-Aangeboren Hersenletsel (NAH) en Arbeidsparticipatie. Multidisciplinaire Richtlijn voor Beoordelen, Behandelen en Begeleiden

Niet-Aangeboren Hersenletsel (NAH) en Arbeidsparticipatie. Multidisciplinaire Richtlijn voor Beoordelen, Behandelen en Begeleiden Niet-Aangeboren Hersenletsel (NAH) en Arbeidsparticipatie Multidisciplinaire Richtlijn voor Beoordelen, Behandelen en Begeleiden 1 1 INHOUDSOPGAVE HOOFDSTUK 1. SAMENVATTING 4-7 HOOFDSTUK 2A. UITGANGSVRAGEN

Nadere informatie

Hersenletsel en Arbeids participatie

Hersenletsel en Arbeids participatie Multidisciplinaire Richtlijn voor Beoordelen, Behandelen en Begeleiden Niet-Aangeboren Hersenletsel en Arbeids participatie MULTIDISCIPLINAIRE RICHTLIJN VOOR BEOORDELEN, BEHANDELEN EN BEGELEIDEN NIET-AANGEBOREN

Nadere informatie

Niet- Aangeboren Hersenletsel en werk

Niet- Aangeboren Hersenletsel en werk PATIENTENVERSIE Niet- Aangeboren Hersenletsel en werk Een richtlijn voor patiënten. Inleiding: Niet aangeboren hersenletsel (NAH) Deze richtlijn gaat over de terugkeer naar werk van patiënten met niet-aangeboren

Nadere informatie

Wat is relevant voor de revalidatiegeneeskunde?

Wat is relevant voor de revalidatiegeneeskunde? De richtlijn Niet-Aangeboren Hersenletsel (NAH) en Arbeidsparticipatie (2011) Wat is relevant voor de revalidatiegeneeskunde? P.H. Goossens, B.H.P.M. Donker-Cools, J.M. van Velzen en H. Wind Aanleiding

Nadere informatie

Weer aan t werk na een CVA?!

Weer aan t werk na een CVA?! Weer aan t werk na een CVA?! Coen van Bennekom Siemon Vroom Carla Zandstra 13 november 2015 Inhoud Grootte van het probleem Vraag van patiënt Problemen op werk Aanbod revalidatie Arbeidsketen Niet aangeboren

Nadere informatie

C4 Arbeidsre-integratie na NAH: werkt het? Kwalitatief onderzoek: participanten. Terugkeer naar werk na NAH

C4 Arbeidsre-integratie na NAH: werkt het? Kwalitatief onderzoek: participanten. Terugkeer naar werk na NAH HersenletselCongres 20 november Disclosure belangen sprekers C Arbeidsre-integratie na NAH: werkt het? Judith van Velzen en Coen van Bennekom Heliomare research & development Coronel Instituut voor Arbeid

Nadere informatie

Dit proefschrift presenteert de resultaten van het ALASCA onderzoek wat staat voor Activity and Life After Survival of a Cardiac Arrest.

Dit proefschrift presenteert de resultaten van het ALASCA onderzoek wat staat voor Activity and Life After Survival of a Cardiac Arrest. Samenvatting 152 Samenvatting Ieder jaar krijgen in Nederland 16.000 mensen een hartstilstand. Hoofdstuk 1 beschrijft de achtergrond van dit proefschrift. De kans om een hartstilstand te overleven is met

Nadere informatie

Congres Richtlijn Niet-aangeboren Hersenletsel en Arbeidsparticipatie

Congres Richtlijn Niet-aangeboren Hersenletsel en Arbeidsparticipatie Congres Richtlijn Niet-aangeboren Hersenletsel en Arbeidsparticipatie Academisch Medisch Centrum, Amsterdam 16 februari 2012 Ieder jaar weer wordt een grote groep werknemers getroffen door niet aangeboren

Nadere informatie

NAH op de werkvloer het werkt! Saskia Harmens Aletta Zandbergen

NAH op de werkvloer het werkt! Saskia Harmens Aletta Zandbergen NAH op de werkvloer het werkt! Saskia Harmens Aletta Zandbergen Introductie Stel je hebt een mooie baan, je staat actief in het leven en je wordt getroffen door hersenletsel. Hoe vanzelfsprekend is het

Nadere informatie

Chapter 9 Samenvatting CHAPTER 9. Samenvatting

Chapter 9 Samenvatting CHAPTER 9. Samenvatting Chapter 9 Samenvatting CHAPTER 9 Samenvatting 155 Chapter 9 Samenvatting SAMENVATTING Richtlijnen en protocollen worden ontwikkeld om de variatie van professioneel handelen te reduceren, om kwaliteit van

Nadere informatie

Samenvatting. Samenvatting

Samenvatting. Samenvatting Samenvatting Langdurig ziekteverzuim is een erkend sociaal-economisch en sociaal-geneeskundig probleem op nationaal en internationaal niveau. Verschillende landen hebben wettelijke maatregelen genomen

Nadere informatie

Herziening NVAB richtlijn Zwangerschap, postpartumperiode en werk

Herziening NVAB richtlijn Zwangerschap, postpartumperiode en werk Herziening NVAB richtlijn Zwangerschap, postpartumperiode en werk Ageeth Schonewille-Rosman, verloskundige, senior onderzoeker Monique van Beukering Bedrijfsarts, onderzoeker Disclosure belangen spreker

Nadere informatie

Arbeidsrevalidatie bij NAH

Arbeidsrevalidatie bij NAH Arbeidsrevalidatie bij NAH Traject voor diagnostiek en advies voor mensen met niet-aangeboren hersenletsel en arbeidsproblemen Informatie voor verwijzers Werknemers met niet-aangeboren hersenletsel, die

Nadere informatie

Even voorstellen: Vanaf 2015 is Pauwer onderdeel van de Amarant Groep

Even voorstellen: Vanaf 2015 is Pauwer onderdeel van de Amarant Groep Even voorstellen: Pauwer biedt zorg op maat aan kinderen, jongeren en volwassenen met een lichamelijke beperking, een meervoudige beperking of met nietaangeboren hersenletsel. Vanaf 2015 is Pauwer onderdeel

Nadere informatie

Samenvatting Beloop van beperkingen in activiteiten bij oudere patiënten met artrose van heup of knie

Samenvatting Beloop van beperkingen in activiteiten bij oudere patiënten met artrose van heup of knie Beloop van beperkingen in activiteiten bij oudere patiënten met artrose van heup of knie Zoals beschreven in hoofdstuk 1, is artrose een chronische ziekte die vaak voorkomt bij ouderen en in het bijzonder

Nadere informatie

PERSBERICHT Groningen, Bunnik, Bussum, 11 april 2011

PERSBERICHT Groningen, Bunnik, Bussum, 11 april 2011 PERSBERICHT Groningen, Bunnik, Bussum, 11 april 2011 Patiëntenorganisaties werken samen aan verbetering kwaliteit arbeidsongeschiktheidskeuringen Drie patiëntenorganisaties gaan actief bijdragen aan de

Nadere informatie

Bevorderen arbeidsparticipatie chronisch zieken: effectieve interventies

Bevorderen arbeidsparticipatie chronisch zieken: effectieve interventies Bevorderen arbeidsparticipatie chronisch zieken: effectieve interventies Marloes Vooijs Monique Leensen Jan Hoving Haije Wind Monique Frings-Dresen Organisatie voor Arbeid en Gezondheid (AMC) Preventie

Nadere informatie

NAH bij kinderen en jongeren: plasticiteit en herstel Caroline van Heugten

NAH bij kinderen en jongeren: plasticiteit en herstel Caroline van Heugten NAH bij kinderen en jongeren: plasticiteit en herstel Caroline van Heugten Universiteit Maastricht c.vanheugten@np.unimaas.nl Inhoud presentatie Plasticiteit van het brein Hersenletsel Schade en herstel

Nadere informatie

Niet Aangeboren Hersenletsel

Niet Aangeboren Hersenletsel Niet Aangeboren Hersenletsel diagnostiek en behandeling door de revalidatiearts Wie ben ik? Opleiding (neuro)psychologie in Utrecht (afgerond 2001) Opleiding geneeskunde in Utrecht Opleiding tot revalidatiearts

Nadere informatie

Samenstelling van de verschillende werkgroepen 11. 1 Inleiding 15

Samenstelling van de verschillende werkgroepen 11. 1 Inleiding 15 Inhoud Samenstelling van de verschillende werkgroepen 11 1 Inleiding 15 1.1 Aanleiding voor de richtlijn 15 1.2 Werkwijze 15 1.3 Patiëntenpopulatie 16 1.4 Doelgroep 16 2 De ziekte van Parkinson 17 2.1

Nadere informatie

Niet-Aangeboren Hersenletsel (NAH) De Wielingen, Lindenhof en Reigerbos

Niet-Aangeboren Hersenletsel (NAH) De Wielingen, Lindenhof en Reigerbos Niet-Aangeboren Hersenletsel (NAH) De Wielingen, Lindenhof en Reigerbos Niet-Aangeboren Hersenletsel (NAH) De Wielingen, Lindenhof en Reigerbos Wat is de definitie van Niet-Aangeboren Hersenletsel (NAH)?

Nadere informatie

Stap voor stap weer aan het werk

Stap voor stap weer aan het werk Stap voor stap weer aan het werk Re-integratie en diagnose van arbeidsbelastbaarheid Volwassenenrevalidatie Kinderrevalidatie Arbeidsrevalidatie Rijndam Rijndam is hét medisch geneeskundig revalidatiecentrum

Nadere informatie

Neuropsychologisch onderzoek en behandeling door de psycholoog in het ziekenhuis

Neuropsychologisch onderzoek en behandeling door de psycholoog in het ziekenhuis Neuropsychologisch onderzoek en behandeling door de psycholoog in het ziekenhuis Inleiding In deze folder kunt u lezen over neuropsychologie in het Gemini Ziekenhuis. Aan de orde komen onder meer: met

Nadere informatie

10 de psycholoog / juli-augustus 2015

10 de psycholoog / juli-augustus 2015 10 de psycholoog / juli-augustus 2015 Stel je voor: je hebt een baan, staat midden in het leven en je loopt hersenletsel op. Is terugkeren naar je werk dan wel vanzelfsprekend? Ieder jaar krijgen tienduizenden

Nadere informatie

MULTIDISCIPLINAIRE RICHTLIJN WERK EN ERNSTIGE PSYCHISCHE AANDOENINGEN. Versie 0.0

MULTIDISCIPLINAIRE RICHTLIJN WERK EN ERNSTIGE PSYCHISCHE AANDOENINGEN. Versie 0.0 MULTIDISCIPLINAIRE RICHTLIJN WERK EN ERNSTIGE PSYCHISCHE AANDOENINGEN Versie 0.0 Datum Goedkeuring 21-04-2011 Methodiek Evidence based Verantwoording Trimbos-instituut Inhoudsopgave Multidisciplinaire

Nadere informatie

Niet aangeboren hersenletsel Van patiënt naar werknemer. Ageeth Bruinsma Revalidatie arts MCA

Niet aangeboren hersenletsel Van patiënt naar werknemer. Ageeth Bruinsma Revalidatie arts MCA Niet aangeboren hersenletsel Van patiënt naar werknemer Ageeth Bruinsma Revalidatie arts MCA Gemini Ziekenhuis in Den Helder Kennemer Gasthuis in Haarlem Medisch Centrum Alkmaar in Alkmaar Waterlandziekenhuis

Nadere informatie

SAMENVATTING. Schiemanck_totaal_v4.indd 133 06-03-2007 10:13:56

SAMENVATTING. Schiemanck_totaal_v4.indd 133 06-03-2007 10:13:56 SAMENVATTING Schiemanck_totaal_v4.indd 133 06-03-2007 10:13:56 Schiemanck_totaal_v4.indd 134 06-03-2007 10:13:56 Samenvatting in het Nederlands Beroerte (Cerebro Vasculair Accident; CVA) is een veel voorkomende

Nadere informatie

Wat is niet aangeboren hersenletsel

Wat is niet aangeboren hersenletsel Wat is niet aangeboren hersenletsel Wat zijn de symptomen en de onzichtbare problematiek. Danielle Driessen Revalidatiearts revalidatiecentrum Blixembosch Inhoud 1. Wat is NAH 2. Oorzaken 3. Hoe vaak komt

Nadere informatie

Langdurig ziekteverzuim van werknemers met een chronische ziekte of beperking Geeke Waverijn, Mieke Rijken

Langdurig ziekteverzuim van werknemers met een chronische ziekte of beperking Geeke Waverijn, Mieke Rijken Deze factsheet is een uitgave van het NIVEL. De gegevens mogen met bronvermelding (Langdurig ziekteverzuim van werknemers met een chronische ziekte of beperking, G. Waverijn & M. Rijken, NIVEL, januari

Nadere informatie

Neuropsychologisch onderzoek bij ouderen

Neuropsychologisch onderzoek bij ouderen Neuropsychologisch onderzoek bij ouderen Inhoudsopgave Inleiding... 1 Wat is neuropsychologie en wat is een neuropsycholoog... 1 Mogelijke gevolgen van een hersenbeschadiging... 1 Wat is een neuropsychologisch

Nadere informatie

Kennissynthese arbeid en psychische aandoeningen. Dr. F.G.Schaafsma Dr. H. Michon Prof. dr. J.R. Anema

Kennissynthese arbeid en psychische aandoeningen. Dr. F.G.Schaafsma Dr. H. Michon Prof. dr. J.R. Anema Kennissynthese arbeid en psychische aandoeningen Dr. F.G.Schaafsma Dr. H. Michon Prof. dr. J.R. Anema Ernstige Psychische Aandoeningen (EPA) Definitie consensus groep EPA¹ - Sprake van psychische stoornis

Nadere informatie

Verzekeringsgeneeskundige protocollen van de Gezondheidsraad: doel, opzet en hantering. april 2007

Verzekeringsgeneeskundige protocollen van de Gezondheidsraad: doel, opzet en hantering. april 2007 Verzekeringsgeneeskundige protocollen van de Gezondheidsraad: doel, opzet en hantering april 2007 1 Arbeidsongeschikt Arbeidsongeschiktheid wordt in de WIA hetzelfde gedefinieerd als in de WAO: Volledig

Nadere informatie

Arbokennis ontsloten

Arbokennis ontsloten Arbokennis ontsloten Kennis voor en door(?) arboprofessionals NVvA symposium maart 2012 Door: Huib Arts Kennisbronnen (1) Tekst communicatie: De wetenschappelijke wereld / Kennisinstituten Handboeken en

Nadere informatie

EVALUATIE PILOTS ARBEID EN FUNCTIONEREN IN MULTIDISCIPLINAIRE RICHTLIJNEN

EVALUATIE PILOTS ARBEID EN FUNCTIONEREN IN MULTIDISCIPLINAIRE RICHTLIJNEN EVALUATIE PILOTS ARBEID EN FUNCTIONEREN IN MULTIDISCIPLINAIRE RICHTLIJNEN Deelproject 1.3 van het Project Bouwen en Borgen, Arbeid en functioneren in richtlijnen dr C.T.J. Hulshof December 2008 1 Colofon

Nadere informatie

Parallelsessie Niet-Aangeboren Hersenletsel

Parallelsessie Niet-Aangeboren Hersenletsel Parallelsessie Niet-Aangeboren Hersenletsel Thea Vliet Vlieland, Henk Arwert, Judith van Velzen, Arend de Kloet i.s.m. Paulien Goossens Leve(n) lang werken 26 mei 2016 Programma Parallelsessie NAH 13.30

Nadere informatie

Gezondheid en arbeidsparticipatie: determinanten, gevolgen en bouwstenen voor reïntegratie

Gezondheid en arbeidsparticipatie: determinanten, gevolgen en bouwstenen voor reïntegratie Gezondheid en arbeidsparticipatie: determinanten, gevolgen en bouwstenen voor reïntegratie Prof Dr Lex Burdorf Afdeling Maatschappelijke Gezondheidszorg Erasmus MC, Rotterdam Gezondheid van uitkeringsgerechtigden

Nadere informatie

Opleiding Verpleegkunde Stage-opdrachten jaar 3

Opleiding Verpleegkunde Stage-opdrachten jaar 3 Opleiding Verpleegkunde Stage-opdrachten jaar 3 Handleiding Voltijd Jaar 3 Studiejaar 2015-2016 Stage-opdrachten Tijdens stage 3 worden 4 stage-opdrachten gemaakt (waarvan opdracht 1 als toets voor de

Nadere informatie

Visie op Geriatrische Revalidatie in Groot Amsterdam. Notitie gemaakt voor platform Sigra GRZ. Versie 1.5

Visie op Geriatrische Revalidatie in Groot Amsterdam. Notitie gemaakt voor platform Sigra GRZ. Versie 1.5 Visie op Geriatrische Revalidatie in Groot Amsterdam Notitie gemaakt voor platform Sigra GRZ Versie 1.5 Deze notitie heeft tot doel de transmurale visie op revalidatie te omschrijven aan de hand waarvan

Nadere informatie

Praktijk Inge Oud. Hart voor Hersenen

Praktijk Inge Oud. Hart voor Hersenen Praktijk Inge Oud Hart voor Hersenen -Hersenletsel krijg je niet alleen -De impact van hersenletsel op gezinnen -Aanbevelingen Even wat cijfers - 226.000 mensen met een gediagnosticeerde beroerte - 60%

Nadere informatie

Een andere kijk op werken kanker en re-integratie

Een andere kijk op werken kanker en re-integratie Een andere kijk op werken kanker en re-integratie human support grensverleggend mensenwerk Kanker wordt steeds meer een chronische ziekte, dus krijgen organisaties en werkgevers in toenemende mate te maken

Nadere informatie

Blauwdruk patiëntenparticipatie in richtlijnontwikkeling Leidraad voor richtlijnmakers

Blauwdruk patiëntenparticipatie in richtlijnontwikkeling Leidraad voor richtlijnmakers Blauwdruk patiëntenparticipatie in richtlijnontwikkeling Leidraad voor richtlijnmakers Ontwikkeld door: Kwaliteitsinstituut voor de Gezondheidszorg CBO Nederlandse Patiënten Consumenten Federatie (NPCF)

Nadere informatie

Arbeidsrevalidatie. Huizen en Almere

Arbeidsrevalidatie. Huizen en Almere Arbeidsrevalidatie Huizen en Almere Arbeidstraining bij De Trappenberg is voor werknemers met chronische pijnklachten aan het houdings- en bewegingsapparaat zonder duidelijke oorzaak, al dan niet gecombineerd

Nadere informatie

Oncologische Revalidatie:

Oncologische Revalidatie: Oncologische Revalidatie: Verleden Heden - Toekomst dr. Jan Paul van den Berg, revalidatiearts Meander MC Doelstelling Oncologische Revalidatie Het verbeteren van de kwaliteit van leven van patiënten met

Nadere informatie

Samenwerking en INnovatie in GEriatrische Revalidatie Ineke Zekveld LUMC

Samenwerking en INnovatie in GEriatrische Revalidatie Ineke Zekveld LUMC Resultaten monitor proeftuinen SINGER Samenwerking en INnovatie in GEriatrische Revalidatie Ineke Zekveld LUMC Inhoud presentatie Organisatie proeftuinen Vraagstelling SINGER Conclusies uit eerder onderzoek

Nadere informatie

Patiënteninformatie. Medische Psychologie. Informatie over neuropsychologisch onderzoek

Patiënteninformatie. Medische Psychologie. Informatie over neuropsychologisch onderzoek Patiënteninformatie Medische Psychologie Informatie over neuropsychologisch onderzoek Medische Psychologie Informatie over neuropsychologisch onderzoek U bent door een specialist van het ziekenhuis verwezen

Nadere informatie

NVAB-richtlijn blijkt effectief

NVAB-richtlijn blijkt effectief NVAB-richtlijn blijkt effectief Nieuwenhuijsen onderzocht de kwaliteit van de sociaal-medische begeleiding door bedrijfsartsen van werknemers die verzuimen vanwege overspannenheid, burn-out, depressies

Nadere informatie

Patiënteninformatie. Medische Psychologie. Informatie over neuropsychologisch onderzoek

Patiënteninformatie. Medische Psychologie. Informatie over neuropsychologisch onderzoek Patiënteninformatie Medische Psychologie Informatie over neuropsychologisch onderzoek Medische Psychologie Informatie over neuropsychologisch onderzoek U bent door een specialist van het ziekenhuis verwezen

Nadere informatie

Duurzame Re-integratie

Duurzame Re-integratie Duurzame Re-integratie van mensen met aanhoudende vermoeidheidsklachten Margot Joosen Monique Frings-Dresen Judith Sluiter Coronel Instituut voor Arbeid en Gezondheid Academisch Medisch Centrum, Amsterdam

Nadere informatie

INTERNE INDICATOREN BEHORENDE BIJ DE RICHTLIJN ASPECIFIEKE LAGE RUGKLACHTEN

INTERNE INDICATOREN BEHORENDE BIJ DE RICHTLIJN ASPECIFIEKE LAGE RUGKLACHTEN INTERNE INDICATOREN BEHORENDE BIJ DE RICHTLIJN ASPECIFIEKE LAGE RUGKLACHTEN Samenstelling subwerkgroep indicatoren richtlijn Aspecifieke lage rugklachten : - Dr. P.R. Algra, Nederlandse Vereniging voor

Nadere informatie

richtlijnen basis voor kwaliteit

richtlijnen basis voor kwaliteit richtlijnen basis voor kwaliteit het IKNL alles-in-één concept Alle kankerpatiënten in Nederland hebben recht op de best mogelijke zorg tijdens en na hun behandeling. U, als zorgprofessional, zet zich

Nadere informatie

Interventies Houdings- en Bewegingsapparaat

Interventies Houdings- en Bewegingsapparaat Interventies Houdings- en Bewegingsapparaat 2013 Re. Entry is samenwerkingspartner binnen FIT Return (zie www.fit-return.nl) 1 Arbeid en Belastbaarheid Intake Fysiek (Arbeids- Bedrijfsfysiotherapeut) De

Nadere informatie

Kennis in Beweging. 30/10/14 MTP Fysiotherapie/KBC Haaglanden 1

Kennis in Beweging. 30/10/14 MTP Fysiotherapie/KBC Haaglanden 1 Kennis in Beweging 30/10/14 MTP Fysiotherapie/KBC Haaglanden 1 Eisen en doelen overheid Opdracht Kwaliteitsinstituut: maak kwaliteit transparant. Kwaliteitsstandaarden & Meetinstrumenten Tripartiet (patiënten,

Nadere informatie

Supported Employment modelgetrouwheid in Vlaamse arbeidsrehabilitatieprogramma s Knaeps J. & Van Audenhove Ch. GGZ-congres, 2012 Overzicht Inleiding Onderzoek Onderzoeksvragen Methode Analyse Resultaten

Nadere informatie

INHOUD Dit protocol is gebaseerd op de NVN richtlijn 2011 Prognose van post-anoxisch coma. 1 september 2012

INHOUD Dit protocol is gebaseerd op de NVN richtlijn 2011 Prognose van post-anoxisch coma. 1 september 2012 INHOUD Dit protocol is gebaseerd op de NVN richtlijn 2011 Prognose van post-anoxisch coma. 1 september 2012 Inleiding: Een post-anoxisch coma wordt veroorzaakt door globale anoxie of ischemie van de hersenen,

Nadere informatie

17-5-2014 GEFELICITEERD! Evidence-based logopedie. Evidence-based logopedie: 10 jaar! Taakverdeling. Wat ben jij? @hannekekalf

17-5-2014 GEFELICITEERD! Evidence-based logopedie. Evidence-based logopedie: 10 jaar! Taakverdeling. Wat ben jij? @hannekekalf Evidence-based logopedie - wat is er in 10 jaar veranderd? GEFELICITEERD! Dr. Hanneke Kalf hanneke.kalf@radboudumc.nl www.hannekekalf.nl @hannekekalf 15 mei 2014 @hannekekalf Evidence-based logopedie:

Nadere informatie

Richtlijnen aanpak verzuim om psychische redenen

Richtlijnen aanpak verzuim om psychische redenen Richtlijnen aanpak verzuim om psychische redenen HR&O november 2014 Opgesteld door: Asja Gruijters, adviseur HR&O 1 1. Inleiding Om te komen tot een integraal PSA-beleid is het belangrijk richtlijnen op

Nadere informatie

Richtlijn: Chronisch zieken en Werk

Richtlijn: Chronisch zieken en Werk Richtlijn: Chronisch zieken en Werk Workshop: Haije Wind Ernst Jurgens Marloes Vooijs Projectteam richtlijn: Marloes Vooijs Iris van der Heide Monique Leensen Jan Hoving Haije Wind Monique Frings-Dresen

Nadere informatie

Samenvatting. Effectiviteit van ergotherapie: stand van zaken

Samenvatting. Effectiviteit van ergotherapie: stand van zaken Samenvatting Effectiviteit van ergotherapie: stand van zaken Ergotherapie is een paramedisch beroep dat gericht is op het verbeteren van het zelfstandig functioneren door het individu in de voor die persoon

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2005 2006 28 333 WAO-stelsel Nr. 76 BRIEF VAN DE MINISTER VAN SOCIALE ZAKEN EN WERKGELE- GENHEID Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal

Nadere informatie

COMMUNICATIE-EN IMPLEMEMENTATIEPLAN

COMMUNICATIE-EN IMPLEMEMENTATIEPLAN Bijlage 9 ETHIEK IN RICHTLIJNEN bij Arbeid en Gezondheid (EiR-A) COMMUNICATIE-EN IMPLEMEMENTATIEPLAN Versie INHOUD 1 Inleiding 2 Contextanalyse 2.1 Situatie en omgeving 2.2 De actoren 2.3 Het product 3

Nadere informatie

Richtlijn Mammacarcinoom

Richtlijn Mammacarcinoom Richtlijn Mammacarcinoom Truus Smit-Hoeksma Waterlandziekenhuis, Purmerend Fase in de richtlijnontwikkeling - uitwerken conclusie literatuursearch - schrijven aanbevelingen Aanleiding voor aanvullingen

Nadere informatie

Kanker en Werk Naar betere zorg voor de werkende patiënt

Kanker en Werk Naar betere zorg voor de werkende patiënt Kanker en Werk Naar betere zorg voor de werkende patiënt Drs. Desiree Dona Klinisch arbeidsgeneeskundige oncologie / bedrijfsarts Radboudumc Marikenhuis 23-02-2016 Kanker en werk cijfers kanker en werk

Nadere informatie

Richtlijnontwikkeling Een praktische handleiding voor patiëntenvertegenwoordigers

Richtlijnontwikkeling Een praktische handleiding voor patiëntenvertegenwoordigers Richtlijnontwikkeling Een praktische handleiding voor patiëntenvertegenwoordigers Ontwikkeld door: Kwaliteitsinstituut voor de Gezondheidszorg CBO Nederlandse Patiënten Consumenten Federatie (NPCF) Versie

Nadere informatie

Multidisciplinaire richtlijn aspecifieke KANS. Inzicht in beloop van beperkingen en verzuim

Multidisciplinaire richtlijn aspecifieke KANS. Inzicht in beloop van beperkingen en verzuim Multidisciplinaire richtlijn aspecifieke KANS Inzicht in beloop van beperkingen en verzuim 28 februari 2015, Utrecht Anita Feleus Kenniscentrum Zorginnovatie Hogeschool Rotterdam Samenwerking richtlijn

Nadere informatie

Neuropsychologisch onderzoek

Neuropsychologisch onderzoek Neuropsychologisch onderzoek Inhoudsopgave Wat is neuropsychologie? 3 Wat doet de neuropsycholoog? 3 Hersenletsel 3 Waarom een neuropsychologisch onderzoek? 4 Neuropsychologisch onderzoek 5 Wat gebeurt

Nadere informatie

SAMENVATTING Depressie en verzuim Voorspellers voor verzuim en werkhervatting hoofdstuk 2 hoofdstuk 3

SAMENVATTING Depressie en verzuim Voorspellers voor verzuim en werkhervatting hoofdstuk 2 hoofdstuk 3 Samenvatting SAMENVATTING SAMENVATTING Depressie en verzuim Ongeveer 15% van de Nederlandse bevolking krijgt eens in zijn of haar leven een depressie. Het hebben van een depressie beïnvloedt het leven

Nadere informatie

Behandeling voor patiënten met niet-aangeboren hersenletsel

Behandeling voor patiënten met niet-aangeboren hersenletsel Behandeling voor patiënten met niet-aangeboren hersenletsel Informatie voor (para)medici Zelf en samen redzaam Als betrokken professional kent u uw patiënt. U stelt of kent de diagnose en ziet welke behandeling

Nadere informatie

Leerbaarheid. Le ren. Overzicht. HersenletselCongres 2015 4-11-2015. A5 Leerbaarheid: veel besproken, weinig onderzocht

Leerbaarheid. Le ren. Overzicht. HersenletselCongres 2015 4-11-2015. A5 Leerbaarheid: veel besproken, weinig onderzocht Disclosure belangen sprekers (Potentiële) belangenverstrengeling Geen A5 Leerbaarheid: veel besproken, weinig onderzocht Dr. Hileen Boosman De betrokken relaties bij dit project zijn: Financiering: Projectgroep:

Nadere informatie

Chapter 10. Samenvatting

Chapter 10. Samenvatting 1 Chapter 10 Samenvatting 2 INLEIDING Adequate pijnbehandeling voor traumapatiënten is een complex probleem in de (prehospitale) spoedzorg. Met dit proefschrift willen we inzicht geven in de vroegtijdige,

Nadere informatie

Aanbestedingsdocument AKC Onderzoekprogramma: Onderzoek Thema: Ronde 6: Titel: Projectnummer: AKC 27 1. Aanleiding 2. Context en hoofddoelen

Aanbestedingsdocument AKC Onderzoekprogramma: Onderzoek Thema: Ronde 6: Titel: Projectnummer: AKC 27 1. Aanleiding 2. Context en hoofddoelen Aanbestedingsdocument AKC Onderzoekprogramma: Professionalisering Arbeidsdeskundig Handelen Onderzoek Thema: Arbeidsparticipatie en Chronische Ziekte Ronde 6: AKC PAH 2015 Titel: Implementatie en verbreding

Nadere informatie

coping en emotionele aanpassing na NAH

coping en emotionele aanpassing na NAH Het venijn zit in de staart 29 maart historic perspective: the 1980s decade of the severe TBIs introduction of the concept golden hour coping en emotionele aanpassing na NAH Dr. S.Z. Stapert Neuropsycholoog

Nadere informatie

VELE HANDEN. In kader van CVA. Chinette Verhagen, Physician Assistant neurologie

VELE HANDEN. In kader van CVA. Chinette Verhagen, Physician Assistant neurologie VELE HANDEN In kader van CVA Chinette Verhagen, Physician Assistant neurologie Informatiebijeenkomst 14-12-2010 aan wijkverpleegkundige betrokken bij CVA patiënten. Inhoud presentatie Wat is CVA Verschillende

Nadere informatie

Specialistische begeleiding voor burgers met niet-aangeboren hersenletsel

Specialistische begeleiding voor burgers met niet-aangeboren hersenletsel Specialistische begeleiding voor burgers met niet-aangeboren hersenletsel Informatie voor gemeenten Zelf en samen redzaam Als gemeente wilt u de zorg en ondersteuning van uw burgers zo goed mogelijk organiseren.

Nadere informatie

Nabestaanden in de knel; wat kunnen cliëntenraden doen?

Nabestaanden in de knel; wat kunnen cliëntenraden doen? Nabestaanden in de knel; wat kunnen cliëntenraden doen? 9 april 2015 Dr. Rienk Prins Lector Capabel Hogeschool Utrecht Inhoud Afbakening en doel Een verkennend onderzoek naar re-integratie naar werk van

Nadere informatie

Wat beweegt de patiënt met MS? Vincent de Groot, revalidatiearts. Inhoud

Wat beweegt de patiënt met MS? Vincent de Groot, revalidatiearts. Inhoud Wat beweegt de patiënt met MS? Vincent de Groot, revalidatiearts Inhoud Multipele sclerose Overzicht behandelmogelijkheden Multidisciplinair revalidatieplan Casus Conclusie 1 Wat is MS? Typen MS Relapsing-Remitting

Nadere informatie

Beroerte en werkhervatting. Coen van Bennekom, revalidatiearts RC Heliomare, Wijk aan Zee

Beroerte en werkhervatting. Coen van Bennekom, revalidatiearts RC Heliomare, Wijk aan Zee Beroerte en werkhervatting Coen van Bennekom, revalidatiearts RC Heliomare, Wijk aan Zee Opbouw voordracht Achtergrond info over CVA Incidentie Inhoud revalidatie Casus Opkomst van arbeidsgerelateerde

Nadere informatie

Inhoud. predictie predictie afasie predictiemodel ontwikkeling predictiemodel afasie predictiemodel afasie conclusies aanbeveling

Inhoud. predictie predictie afasie predictiemodel ontwikkeling predictiemodel afasie predictiemodel afasie conclusies aanbeveling VOORSPELLEN VAN VERBAAL COMMUNICATIEVE VAARDIGHEID VAN AFASIEPATIËNTEN NA KLINISCHE REVALIDATIE AfasieNet Netwerkdag 31.10.2014 Marieke Blom-Smink Inhoud predictie predictie afasie predictiemodel ontwikkeling

Nadere informatie

Kanker en Werk Begeleiding en Re-integratie Stap.nu in mogelijkheden

Kanker en Werk Begeleiding en Re-integratie Stap.nu in mogelijkheden Kanker en Werk Begeleiding en Re-integratie Stap.nu in mogelijkheden Regionaal Genootschap Fysiotherapie Midden Nederland Zelfmanagement bij kanker De realiteit 100.000 nieuwe diagnoses in 2012 Het aantal

Nadere informatie

NAH bij Kinderen en Jongeren. Dr. Eric Hermans

NAH bij Kinderen en Jongeren. Dr. Eric Hermans NAH bij Kinderen en Jongeren Dr. Eric Hermans Vilans Kennisinstituut voor de langdurende zorg (Vooral: gehandicaptenzorg, ouderenzorg, chronisch zieken) Ontwikkelen van vernieuwende, praktijkgerichte kennis

Nadere informatie

Systematische review naar effectieve interventies ter preventie van kindermishandeling.

Systematische review naar effectieve interventies ter preventie van kindermishandeling. Rapport Systematische review naar effectieve interventies ter preventie van kindermishandeling. Auteurs: F.J.M. van Leerdam 1 K. Kooijman 2 F. Öry 1 M. Landweer 3 1: TNO Preventie en Gezondheid Postbus

Nadere informatie

Scholingsbijeenkomst. Samen sterk in de zorg na een beroerte

Scholingsbijeenkomst. Samen sterk in de zorg na een beroerte Scholingsbijeenkomst Samen sterk in de zorg na een beroerte Programma scholingsbijeenkomst 1. Welkom, inleiding 2. Simulatiespel Heb ik een probleem dan? 3. Lezing Lange termijn gevolgen CVA voor patiënt

Nadere informatie

Centrum Hersenletsel Limburg: een nieuw initiatief. Caroline van Heugten en Rudolf Ponds

Centrum Hersenletsel Limburg: een nieuw initiatief. Caroline van Heugten en Rudolf Ponds Centrum Hersenletsel Limburg: een nieuw initiatief Caroline van Heugten en Rudolf Ponds 11 juni 2014, Maastricht Dept NP&PP, FPN Dept P&N, FHML azm Psychologie Adelante hersenletsel Niet aaangeboren hersenletsel

Nadere informatie

KANKER EN WERK. informatie voor werkgevers. jaarlijks circa 40.000 werknemers. kans op overleving steeds groter. steeds meer mensen met kanker werken

KANKER EN WERK. informatie voor werkgevers. jaarlijks circa 40.000 werknemers. kans op overleving steeds groter. steeds meer mensen met kanker werken KANKER EN WERK informatie voor werkgevers Deze brochure biedt u als werkgever een handreiking voor het begeleiden van medewerkers met kanker. Met als doel dat uw medewerker aan het werk kan blijven. De

Nadere informatie

waardoor een beroerte kan worden gezien als een chronische aandoening.

waardoor een beroerte kan worden gezien als een chronische aandoening. amenvatting Elk jaar krijgen in Nederland zo n 45.000 mensen een beroerte, ook wel CVA (Cerebro Vasculair Accident) genoemd. Ongeveer 60% van hen keert na opname in het ziekenhuis of revalidatiecentrum

Nadere informatie

TRAJECT: AAN HET WERK!? Module Arbeidstoeleiding. Joan Verhoef Monique Floothuis Natascha van Schaardenburgh Leonard de Vos

TRAJECT: AAN HET WERK!? Module Arbeidstoeleiding. Joan Verhoef Monique Floothuis Natascha van Schaardenburgh Leonard de Vos TRAJECT: AAN HET WERK!? Module Arbeidstoeleiding Joan Verhoef Monique Floothuis Natascha van Schaardenburgh Leonard de Vos TRAJECT: TRansitie naar Arbeidsparticipatie van Jongeren met Een Chronische ziekte

Nadere informatie

SAMENWERKEN BIJ ASPECIFIEKE LAGE RUGKLACHTEN

SAMENWERKEN BIJ ASPECIFIEKE LAGE RUGKLACHTEN SAMENWERKEN BIJ ASPECIFIEKE LAGE RUGKLACHTEN Een gezamenlijke nascholing voor huisartsen, bedrijfsartsen en fysiotherapeuten December 2014 Arnela Suman a.suman@vumc.nl 020-4445945 DISCLOSURE BELANGEN Drs.

Nadere informatie

Behandelprogramma. Pijnrevalidatie

Behandelprogramma. Pijnrevalidatie Behandelprogramma Pijnrevalidatie Iedereen is anders. Elke situatie is anders en elk herstelproces verloopt anders. Dat realiseren wij ons heel goed. Om u voorafgaand aan uw opname en/of behandeling bij

Nadere informatie

Van Revalidatie naar thuissituatie

Van Revalidatie naar thuissituatie Van Revalidatie naar thuissituatie De inzet van mantelzorgers en ambulante begeleiding bij complexe NAH Projekt van Centrum voor Revalidatie De Vogellanden, in samenwerking met Interakt Contour en Professionals

Nadere informatie

Beleidsregels indicatiestelling AWBZ 2011. Bijlage 7. Behandeling

Beleidsregels indicatiestelling AWBZ 2011. Bijlage 7. Behandeling 2011 Inhoudsopgave 1 Inleiding 3 2 Doelstelling functie 4 2.1 Algemeen 4 2.2 Continue, systematische, langdurige en multidisciplinaire zorg (CSLM) 5 2.3 gericht op herstel en/of het aanleren van vaardigheden

Nadere informatie

Duurzame Re-integratie

Duurzame Re-integratie Duurzame Re-integratie van mensen met aanhoudende vermoeidheidsklachten Margot Joosen Monique Frings-Dresen Judith Sluiter Coronel Instituut voor Arbeid en Gezondheid Academisch Medisch Centrum, Amsterdam

Nadere informatie

Cognitieve Revalidatie. Dr S. Rasquin 17 september 2015

Cognitieve Revalidatie. Dr S. Rasquin 17 september 2015 Cognitieve Revalidatie Dr S. Rasquin 17 september 2015 Definitie Cognitieve Revalidatie CR can apply to any intervention strategy or technique which intends to enable clients or patients and their families

Nadere informatie

John Deckers Specialist Ouderengeneeskunde Kaderarts geriatrische revalidatie 24 september 2014. Contusie Cerebri. Als NAH letsel een grillig beeld

John Deckers Specialist Ouderengeneeskunde Kaderarts geriatrische revalidatie 24 september 2014. Contusie Cerebri. Als NAH letsel een grillig beeld John Deckers Specialist Ouderengeneeskunde Kaderarts geriatrische revalidatie 24 september 2014 Contusie Cerebri Als NAH letsel een grillig beeld Indeling NAH letsel Traumatisch Zonder scheldel letsel

Nadere informatie

Dr. Hilde Verbeek 15 april 2014. Department of Health Services Research Focusing on Chronic Care and Ageing 1

Dr. Hilde Verbeek 15 april 2014. Department of Health Services Research Focusing on Chronic Care and Ageing 1 Dr. Hilde Verbeek 15 april 2014 Department of Health Services Research Focusing on Chronic Care and Ageing 1 Doelstelling Nurses on the Move Bijdragen aan verbetering kwaliteit van zorg in verpleeg- en

Nadere informatie

SAMENVATTING. Samenvatting

SAMENVATTING. Samenvatting Samenvatting SAMENVATTING PSYCHOMETRISCHE EIGENSCHAPPEN VAN ADL- EN WERK- GERELATEERDE MEETINSTRUMENTEN VOOR HET METEN VAN BEPERKINGEN BIJ PATIËNTEN MET CHRONISCHE LAGE RUGPIJN. Chronische lage rugpijn

Nadere informatie

Samenvatting in het Nederlands

Samenvatting in het Nederlands * 137 Samenvatting Het doel van deze dissertatie was het beschrijven van lange termijn resultaten van ernstige tot zeer ernstige ongevalslachtoffers. Ernstig werd gedefinieerd als een letselernst van 16

Nadere informatie

groepswerker/ begeleider (m/v) 24-30 uur. Voor onze locatie de Schuilplaats, 24-uurs zorg, zijn wij op zoek naar een:

groepswerker/ begeleider (m/v) 24-30 uur. Voor onze locatie de Schuilplaats, 24-uurs zorg, zijn wij op zoek naar een: Breng jij ons team op sterkte met je ervaring in de psychiatrie? (of: Werk je als professional in de psychiatrie en zou je wel meer met je geloof willen?) Voor onze locatie de Schuilplaats, 24-uurs zorg,

Nadere informatie

Nederlandse standaarden voor de verzekeringsarts

Nederlandse standaarden voor de verzekeringsarts Nederlandse standaarden voor de verzekeringsarts Drs. A.E. DE WIND Leuven, 27-04-2007 WIA: wet Werk en Inkomen naar Arbeidsvermogen: Hervorming en verbetering claimbeoordelingsproces Gebruik wetenschappelijk

Nadere informatie

TOEKOMST (of empowerment) van bedrijfsarts en verzekeringsarts

TOEKOMST (of empowerment) van bedrijfsarts en verzekeringsarts een kwestie van perspectief 2012-2020 TOEKOMST (of empowerment) van bedrijfsarts en verzekeringsarts 2012-2020: 2020: de NVVG staat voor iedereen doet mee 1. verantwoordelijkheid nemen & mogelijkheden

Nadere informatie

Sociaal-economische gezondheidsverschillen en werk

Sociaal-economische gezondheidsverschillen en werk Sociaal-economische gezondheidsverschillen en werk Lex Burdorf, hoogleraar Determinanten van Volksgezondheid Afdeling Maatschappelijke Gezondheidszorg Academische Werkplaats Publieke Gezondheid CEPHIR

Nadere informatie

s-gravenhage, 14 januari 2000 De Minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport, E. Borst-Eilers

s-gravenhage, 14 januari 2000 De Minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport, E. Borst-Eilers Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal s-gravenhage, 14 januari 2000 Onderwerp: Beleidsvisie landelijk kennis/behandelcentrum eetstoornissen Hierbij doe ik u een mijn «beleidsvisie voor

Nadere informatie