Herstel en ervaringsdeskundigheid

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Herstel en ervaringsdeskundigheid"

Transcriptie

1 Herstel en ervaringsdeskundigheid in het maatschappelijk domein Notitie van de werkgroep ervaringsdeskundigheid van de Regiokamer (LPGGZ) juni 2014 Samenstelling: Stichting Door en Voor RCO De Hoofdzaak Stichting Kompassie Cliëntgestuurde Initiatieven en Projecten (SCIP) Stichting Umah-hai

2 INLEIDING De Regiokamer is onderdeel van het Landelijk Platform GGZ (LPGGZ). In de Regiokamer werken Regionale Cliëntenorganisaties (RCO s) samen met het LPGGZ. Een van de drie werkgroepen van de Regiokamer is de Werkgroep Ervaringsdeskundigheid. De Werkgroep Ervaringsdeskundigheid presenteert hierbij een notitie, gebaseerd op praktijkkennis en geschreven vanuit cliëntperspectief.* Doel hiervan is om over herstel en ervaringsdeskundigheid de stand van zaken te schetsen en een aantal aanbevelingen te doen. De nadruk ligt daarbij op het maatschappelijk domein. Dit document is samengesteld op basis van ervaringen van meerdere RCO s en een weergave van wat in de Werkgroep is besproken in de periode oktober februari Een aantal vragen vormt de structuur van dit document: 1. Herstel en ervaringsdeskundigheid als basis van RCO s 3 Wat is de waarde van ervaringsdeskundigheid m.n. buiten de GGz-instellingen? 2. Ervaringsdeskundigheid in maatschappelijk perspectief 5 Wat is de maatschappelijke waarde van (de inzet van) ervaringsdeskundigen? 3. Functioneren van ervaringsdeskundigen in de praktijk 7 Onder welke voorwaarden komt ervaringsdeskundigheid goed tot haar recht? 4. Ondersteuning, coaching en scholing van ervaringsdeskundigen 8 Wat hebben ervaringsdeskundigen nodig om zich optimaal in te kunnen zetten? 5. Aanbevelingen 10 Welke aanbevelingen doet de Werkgroep voor de inzet en doorontwikkeling van ervaringsdeskundigheid in het maatschappelijk domein? Bijlage: Onderzoek naar ervaringsdeskundigheid 12 Literatuurlijst 15 * Het cliëntperspectief bestaat niet. Met dit begrip wordt een bundeling van ervaringen, meningen en perspectieven bedoeld ten aanzien van de thematiek. 2

3 1. Herstel en ervaringsdeskundigheid als basis van RCO s Wat is de waarde van ervaringsdeskundigheid? Herstel De RCO s in de werkgroep werken vanuit de herstelvisie. Twee veel gebruikte definities van herstel zijn: Herstel is een zeer persoonlijk en uniek proces waarin iemands opvattingen, waarde, gevoelens, doelen en/of rollen veranderen. Het leidt tot een leven met meer voldoening waarin hoop een plaats heeft en men kan geven en nemen ondanks de beperkingen die veroorzaakt worden door de aandoening. Herstel heeft te maken met het ontstaan van een nieuwe betekenis en zin in het leven, terwijl men over de rampzalige gevolgen van een psychiatrische aandoening heen groeit (Anthony, 1993). Het fundament van herstel is dat mensen met psychiatrische aandoeningen zelf bepalen welke betekenis ze aan hun problemen geven (Plooy, 2009). Het verloop van psychiatrische problematiek gaat vaak met ups en downs. Periodes van herstel en terugval kunnen elkaar afwisselen. Herstel heeft binnen de langdurende ggz een specifieke betekenis. Het staat niet voor genezing in medische zin, maar voor het weer greep krijgen op het eigen leven, ondanks blijvende beperkingen. De aandacht gaat niet alleen uit naar de ziekte, maar juist ook naar wat de persoon wel wil en kan. Niet de persoon als patiënt, maar de persoon als burger staat centraal. Hulpverleners kunnen dit proces ondersteunen, maar zij kunnen het niet overnemen of forceren (LPGGZ, CG-raad en VCP, 2011). Andere benaderingen Enkele RCO s in het veld gaan (mede) uit van de presentiebenadering. Een praktijk waarbij de zorggever zich aandachtig en toegewijd op de ander betrekt, zo leert zien wat er bij die ander op het spel staat van verlangens tot angst. In aansluiting daarop gaat de zorggever begrijpen wat er in de desbetreffende situatie gedaan zou kunnen worden en wie hij/zij daarbij voor de ander kan zijn. Umah-hai heeft goede ervaringen met de Gentle teaching-methode. Grondlegger John McGee ( ) zegt hierover: De mensen die wij in ons werk tegenkomen hebben een gebroken hart. Hun ongewenste gedrag is daar het gevolg van. In plaats van hun gedrag te veranderen, kunnen we beter proberen hun gebroken hart te repareren. Dan verdwijnt het ongewenste gedrag vanzelf. Ervaringsdeskundigheid Naast herstel vormt ervaringsdeskundigheid de basis van Regionale Cliëntenorganisaties. RCO s ondersteunen (ex-)cliënten in hun weg naar herstel, en leiden hen veelal op tot ervaringsdeskundigen. Herstel is een noodzakelijke voorwaarde voor (het bereiken van) ervaringsdeskundigheid. 3

4 Enkele definities zijn: Ervaringsdeskundigheid betreft de (professionele) inzet en overdracht van kennis die vergaard is door: analyse van en reflectie op eigen ervaringen en ervaringen van lotgenoten, aangevuld met kennis uit andere bronnen zoals literatuur, presentatie en media. (Timmer, H.2009). Ervaringsdeskundigheid is het vermogen om op grond van eigen herstelervaring voor anderen ruimte te maken voor herstel (Boertien en van Bakel, 2012). Ervaringsdeskundigheid is: - deskundigheid in het omgaan met je eigen lichaam, je eigen geest, je eigen gedrag en je eigen manieren van doen, je eigen leven, je eigen herstelproces; - deskundigheid in het omgaan met hulpverleners, gezondheidszorg en andere steunsystemen in jouw leven: hoe ze aan te spreken, hoe ze aan te wenden voor je eigen herstel, hoe om te gaan met de regels, hoe om te gaan met de bureaucratie, etc.; - deskundigheid in het omgaan met maatschappelijke reacties op jou, zowel positieve als negatieve. Bijvoorbeeld hoe om te gaan met mantelzorg en burenhulp of hoe om te gaan met stigmatisering en uitstoting, hoe exclusie te voorkomen en participatie respectievelijk maatschappelijk herstel te realiseren; - deskundigheid in het omgaan met lotgenoten, hoe je anderen kunt steunen bij herstel, al dan niet in geformaliseerde kaders als zelfhulpgroepen, herstelgroepen, cliëntenorganisaties of cliëntgestuurde projecten (2013, van Haaster e.a.). De waarde van ervaringsdeskundigheid Ervaringsdeskundigheid biedt een breed onderkende meerwaarde, niet alleen ten opzichte van de reguliere hulpverlening en ondersteuning, maar vooral ook daarbuiten. Door RCO s opgeleide ervaringsdeskundigen hebben doorgaans een onafhankelijke, positief-kritische houding jegens (zorg)instellingen en maatschappelijke organisaties. Mede daardoor bieden zij een vernieuwende blik op zorg, maatschappelijke dienstverlening en ondersteuning. Idealiter zijn ervaringsdeskundigen onafhankelijk van het zorgsysteem, zodat ze maatschappelijk herstel goed kunnen ondersteunen. Belangrijke aspecten van ervaringsdeskundigheid zijn: - eigen ervaringen goed kunnen hanteren en in staat zijn tot zelfreflectie; - verbinding kunnen leggen met andere cliëntverhalen en het bredere cliëntperspectief (collectieve kennis en vaardigheden); - ervaringskennis kunnen overdragen en toepassen in contact met anderen - ruimte maken voor het persoonlijk herstelproces voor anderen - bevorderen van een herstelondersteunende (maatschappelijke) omgeving 4

5 2. Ervaringsdeskundigheid in maatschappelijk perspectief Wat is de maatschappelijke waarde van (de inzet van) ervaringsdeskundigen? Specifieke eigenschappen en capaciteiten die ervaringsdeskundigen op uiteenlopende terreinen kunnen inbrengen zijn onder meer: inlevingsvermogen, bemiddeling (brugfunctie), een ander in zijn/haar kracht kunnen zetten, kunnen levelen (bondgenoot zijn) en het aanreiken van oplossingsrichtingen en adviezen. De maatschappelijke (meer)waarde van ervaringsdeskundigheid komt tot uitdrukking in een diversiteit aan taken en functies - binnen, maar met name ook buiten de zorg: - bereiken van kwetsbare burgers - fungeren als rolmodel/ voorbeeldfunctie - versterken van eigen kracht van anderen - bijdragen aan het herstelproces van anderen (bijv. d.m.v. coaching of training) - stimuleren tot het (her)nemen van de eigen regie - toegang bieden tot de ervaringswereld van anderen - aandragen van kennis, oplossingen en strategieën - behartigen van belangen van cliënten / kwetsbare burgers - bestrijden van vooroordelen en stigmatisering - overdragen van kennis d.m.v. training en scholing - ontwikkelen van kennis d.m.v. onderzoek - vormen van brug tussen (leefwereld van) cliënt en (systeem van) zorg/welzijn/ gemeente - ondersteunen van cliënten, bijv. bij herkeuringen, keukentafel- of PGB-gesprekken - adviseren in beleid van zorgverzekeraars/gemeenten/zorgaanbieders Daarbij is het van belang niet alleen een appel te doen op iemands rol als ervaringsdeskundige, maar ook op andere rollen die hij/zij heeft, bijvoorbeeld als trainer, voorlichter of onderzoeker. Onderzoek naar de (meer)waarde van herstelgerichte interventies en de inzet van ervaringsdeskundigheid Uit onderzoek kan worden vastgesteld dat m.n. het persoonlijk rendement van herstelgerichte cursussen evident is. Cursisten koesterden weer hoop en waren optimistischer na het volgen van o.m. Herstellen doe je zelf. Zulke bevindingen vallen onder de noemer persoonlijk of psychologisch herstel (Michon et al 2008). Onderzoek naar maatschappelijk herstel (mede) door de inzet van ervaringsdeskundigheid verdient nog veel aandacht. Hoewel de positieve opbrengst door zowel cliënten, familieleden, hulpverleners en vele anderen wordt ervaren, is hiervoor nog weinig wetenschappelijke evidentie. Onafhankelijk onderzoek is daarom zeer gewenst. 5

6 De Werkgroep Ervaringsdeskundigheid pleit voor (meer) inzet van ervaringsdeskundigheid buiten de zorg. Maatschappelijke ontwikkelingen brengen met zich mee dat er, buiten de ggz, steeds meer plekken zijn waar ervaringsdeskundigen van waarde kunnen zijn, zoals: Binnen gemeenten: decentralisaties / nieuw Wmo-beleid per 1 januari 2015, participatiewet en meer wijkgericht werken: bij deze ontwikkelingen past de herstelvisie en de inzet van ervaringsdeskundigen, bijvoorbeeld in wijkteams en wijkgebonden ondersteuning Bij huisartspraktijken: afbouw AWBZ en opbouw Basis GGz: Meer mensen met GGz-klachten gaan naar de huisarts. Ervaringsdeskundigen kunnen een belangrijke rol vervullen, bijvoorbeeld als POH-GGZ Ervaringsdeskundigen kunnen ook ingezet worden in o.m. het onderwijs, re-integratie / arbeidsbemiddeling en welzijnsorganisaties Ook kunnen zorgverzekeraars zorgaanbieders (m.n. GGz-instellinten) stimuleren om cliëntenorganisaties te betrekken bij hun beleid. In het kader van zorgmanagement is een aantal producten van RCO s (zoals herstelgerichte trainingen) zeer interessant. 6

7 3. Functioneren van ervaringsdeskundigen in de praktijk Onder welke voorwaarden komt ervaringsdeskundigheid goed tot haar recht? Ervaringsdeskundigen kunnen in verschillende settingen goed tot hun recht komen. Daarbij is het wel belangrijk dat er aan een aantal condities voldaan wordt. Hoewel deze niet voor iedereen gelden, geeft onderstaand overzicht wel de belangrijkste voorwaarden weer. Deze zijn afkomstig uit de praktijk: RCO s in de werkgroep, die veel contacten hebben met andere RCO s, alsook met ervaringsdeskundigen en andere professionals binnen en buiten zorginstellingen. Voor optimaal functioneren hebben ervaringsdeskundigen o.m. nodig: - een duidelijke taak- en functieomschrijving, afhankelijk van de werksetting - goede arbeidsvoorwaarden, die perspectief bieden op verdere ontwikkeling - samenwerking met andere ervaringsdeskundigen (geen geïsoleerde positie) - contact met andere ervaringsdeskundigen, m.n. ook op andere niveaus in de organisatie - intervisie, niet alleen binnen de eigen organisatie, maar vooral ook met ervaringsdeskundigen die elders werkzaam zijn - budget voor scholing en opleiding - aandacht voor de rol, positie, het draagvlak en de (meer)waarde binnen de organisatie - goede coaching en begeleiding; met extra aandacht voor risico s van overbelasting of terugval - (continue beschikbare) ondersteuning van een vertrouwd persoon - regelmatige evaluatie De Werkgroep Ervaringsdeskundigheid durft te stellen dat ervaringsdeskundigen in het algemeen beter tot hun recht komen in innovatieve organisaties. Binnen organisaties die openstaan voor verandering en (door)ontwikkeling zijn ervaringsdeskundigen goed in staat om de leefervaringswereld (van cliënten of kwetsbare burgers) en de systeemwereld (van organisaties) dichter bij elkaar te brengen. Platte organisaties met een duidelijke structuur en omkaderde verantwoordelijkheden genieten de voorkeur. Zelfsturing en zelfregie kunnen daarbinnen goed tot hun recht komen. In de aanloop naar een rol als ervaringsdeskundige in een bepaalde werksetting, biedt een cliëntenorganisatie voor ervaringsdeskundigen vaak mogelijkheden om zich daarop voor te bereiden. Bij RCO s kunnen ervaringsdeskundigen vaardigheden (door)ontwikkelen, die zij in hun verdere loopbaan nodig hebben. 7

8 4. Ondersteuning, coaching en scholing van ervaringsdeskundigen Wat hebben ervaringsdeskundigen nodig om zich optimaal in te kunnen zetten? (Toekomstige) ervaringsdeskundigen hebben vaak hun opleiding of werkervaring abrupt moeten onderbreken vanwege hun problematiek. Daarvoor gingen zij in behandeling bij de ggz, hetgeen veel tijd en aandacht vergde. In en na hun herstelfase kost het tijd en inspanningen om zich (oude) vaardigheden, zoals plannen en verantwoordelijkheid nemen, (weer) eigen te maken. Een goede basis van ondersteuning en scholing is daarom essentieel. Eerdergenoemde voorwaarden, tevens te beschouwen als noodzakelijke ondersteuningsvormen, zijn: coaching, intervisie, werkbegeleiding en regelmatige evaluaties. Daarnaast geven veel ervaringsdeskundigen er de voorkeur aan om ondersteund te worden door andere ervaringsdeskundigen, liefst met onderwijsen coachingservaring. Diverse soorten cursussen en opleidingen zijn gericht op het bereiken van - en werken met - ervaringsdeskundigheid: Algemene opleidingen, zoals: - Werken met eigen ervaring (WMEE) - Traject Opleiding Ervaringsdeskundigheid (TOED; IGPB Amsterdam en Eindhoven) - Leerweg Ervaringsdeskundigheid (LED; Alkmaar en Oost-Nederland) - GGz Ervaringsagoog Opleiding (GEO; Amsterdam, HvA en IGPB) - eigen opleidingen RCO s Verdiepingscursussen t.b.v.: - voorlichtingsvaardigheden - presentatievaardigheden - communicatievaardigheden - organisatorische vaardigheden (Reguliere) beroepsopleidingen: Sommige zorginstellingen eisen (vaak d.t.v. zorgverzekeraars) voor bepaalde ervaringsdeskundige functies een reguliere opleiding, zoals verpleegkunde of SPH. Meerdere hogescholen bieden beroepsopleidingen aan die mensen tweeledig opleiden. Daarnaast zijn er langere opleidingstrajecten voor ervaringsdeskundigen, o.a. bij Markieza in Eindhoven (o.a. SPH en andere MBO en HBO opleidingen) 8

9 Gangbare elementen in de opleidingen: - Verdieping Herstelconcept en het eigen verhaal (evt: gentle teaching/ presentiebenadering - Verdieping en onderzoeken van het begrip Ervaringsdeskundigheid - Eigen competenties/ onderzoeken van valkuilen - Presentatievaardigheden - Communicatie/samenwerken - Wet en Recht (ggz) - Maatschappelijke context (ontwikkelingen AWBZ, Wmo, sociaal domein ) - Bronnen van steun (kennis van lotgenotenverenigingen, (zelfhulp)organisaties, etc.) - Agogisch handelen (GEO) - Groepsdynamische processen (GEO) - Onderzoek doen en daarvan verslag doen (GEO) - Praktijkplan maken, uitvoeren en verslagleggen (LED) Bij sommige cursussen zoals WMEE is het mogelijk om, na een zekere proeve van bekwaamheid, zelf cursusleider te worden. Daarbij ontwikkelen mensen vaak additionele vaardigheden zoals groepsbegeleiding, organisatorische vaardigheden, didactische vaardigheden en presentatievaardigheden. 9

10 5. Aanbevelingen Welke aanbevelingen doet de Werkgroep voor de inzet en doorontwikkeling van ervaringsdeskundigheid in het maatschappelijk domein? Als onderdeel van het Landelijk Platform GGZ is het wenselijk dat de Regiokamer de maatschappelijke waarde van ervaringsdeskundigheid uitdraagt. Dat kan o.a. op de volgende wijzen: - Aandacht genereren voor de herstelvisie en (de waarde van) ervaringsdeskundigheid binnen het maatschappelijk domein, alsook binnen het reguliere onderwijsveld - Naar buiten brengen van succesverhalen en concrete praktijkvoorbeelden - Bekendheid geven aan het opleidingsaanbod van RCO s op het gebied van herstel en ervaringsdeskundigheid - Initiëren of stimuleren van innovatieve projecten met ervaringsdeskundigen als spil - Onderbouwen van het belang van de onafhankelijke inzet van ervaringsdeskundigen in het maatschappelijk domein De Werkgroep Ervaringsdeskundigheid doet de volgende aanbevelingen: De Regiokamer en het LPGGz dragen het belang en de meerwaarde van herstel en ervaringsdeskundigheid (meer) uit bij maatschappelijke organisaties zoals gemeenten, welzijnsorganisaties, hulpverleningsinstellingen en zorgverzekeraars. Dat kan o.m. door het verspreiden van praktijkvoorbeelden. De Regiokamer en het LPGGz richten zich (meer) op loopbaantrajecten/ arbeidsparticipatie/ re-integratietrajecten. In het verlengde hiervan ligt ook het stimuleren van toekomstgerichte, onafhankelijke opleidingstrajecten voor herstel en ervaringsdeskundigheid besloten. Ten behoeve van de onderbouwing van de maatschappelijke meerwaarde van ervaringsdeskundigheid kan het LPGGZ wetenschappelijk onderzoek initiëren en/of financieren. Voor de uitvoering kan gebruik worden gemaakt van onderzoekers uit het eigen netwerk. Ervaringsdeskundigen kunnen zich inzetten in de uitvoering en/of de begeleidingsgroep. Van belang is een gezamenlijk perspectief van zowel studenten/onderzoekers met kennis van herstel, als van studenten/wetenschappers met ervaringsdeskundigheid die het perspectief van de eigen beleving kunnen inbrengen. Mogelijke onderzoeksrichtingen zijn: - In hoeverre leidt de inzet van ervaringsdeskundigen in (specifieke) organisaties tot meer herstel en participatie van anderen (cliënten of burgers)? - Wat zijn de maatschappelijke baten van ervaringsdeskundigheid? - In hoeverre kan maatschappelijke kostenbesparing ten gevolge van de inzet van ervaringsdeskundigen worden aangetoond? 10

11 11

12 BIJLAGE ONDERZOEK NAAR ERVARINGSDESKUNDIGHEID * ONDERZOEK NAAR DE INZET VAN ERVARINGSDESKUNDIGHEID In het Kaderdocument Ervaringsdeskundigheid (2013) wordt gesteld dat de eerste verwijzingen naar ervaringsdeskundigheid bij Van Hoorn (1995) al snel hun opvolging kregen in de kwaliteitscriteria. Deze werden door de LOC-LPR (koepelorganisatie cliëntenraden) ontwikkeld voor toetsingen van de zorg vanuit cliëntenperspectief (LPR, 1996). Sindsdien is het begrip ervaringsdeskundigheid nogal populair geworden in de GGz. Anno 2014 zijn er talloze initiatieven binnen de GGz en verslavingszorg waarbij ervaringsdeskundigheid wordt ontwikkeld en waarbij ervaringsdeskundigen worden ingezet in de zorg en herstelondersteuning van cliënten. Deze ontwikkeling wordt op een aantal wijzen ondersteund met onderzoek. Zo heeft het lectoraat Participatie, Ondersteuning en Zorg van de Hoge School Utrecht (uitgever van het Kaderdocument) een onderzoeksprogramma naar de ontwikkeling en betekenis van ervaringsdeskundigheid (zie bijv. Karbouniaris, S. & Brettschneider 2008, 2009). Daarnaast zijn er ook andere organisaties die ervaringsdeskundigheid (zijdelings) als onderwerp van onderzoek hebben, zoals het Instituut voor Gebruikers Participatie en Beleid (IGPB), Trimbosinstituut (HEE; Herstel, Ervaringsdeskundigheid en Empowerment), Tranzo (UVT), Kenniscentrum Phrenos, HVO/Querido, Hogescholen (Arnhem, Amsterdam, Eindhoven, Groningen. Leiden, Zwolle), Radboud Universiteit en ZonMw. Veel onderzoek betreft de vraag wat ervaringsdeskundigheid is en hoe deze ingezet kan worden. Zo onderzochten het Trimbos instituut (het HEE-team) samen met Kenniscentrum Phrenos bij 18 ggz-instellingen de inzet van ervaringsdeskundigheid (van Erp e.a. 2011). Dit was te beschouwen als een formatief evaluatieonderzoek. Want naast de onderzoeksvraag hoe ervaringsdeskundigen op welke posities in welke instellingen actief waren en wat daarbij de doelen waren van de organisatie, ging het om de bevordering en verspreiding van de inzet van ervaringsdeskundigheid in de ggz. Daarbij werd de beginsituatie gemeten, werd naar aanleiding daarvan verbeteradvies uitgebracht en werd tenslotte een eindmeting verricht. De conclusie luidde: Bij de eindmeting is er enige vooruitgang geboekt in de implementatie van ervaringsdeskundigheid, met name op het terrein van het creëren van draagvlak, het scholingsaanbod voor ervaringsdeskundigen en de coaching van ervaringsdeskundigen. Daarentegen zijn er weinig doelen gesteld en behaald op het terrein van het inzetten van ervaringsdeskundigen in herstelgroepen en in beleidsfuncties, en in het coachen van teams. Cliënten en ervaringsdeskundigen ontmoeten elkaar vooral binnen lotgenoten- of themagroepen. Minder vaak voorkomend zijn de zogenoemde vrijplaatsen als een Bureau Herstel of een Cliëntenbelangenbureau, die niet alleen een ontmoetingsplek zijn voor cliënten en ervaringsdeskundigen, maar ook de gelegenheid bieden om (cliënten)initiatieven en beleidsvoorstellen voor herstelondersteuning te ontwikkelen. 12

13 Deze constatering sluit aan bij onderzoek van Segal (2010) dat laat zien dat een horizontale, platte organisatievorm de resultaten van de inzet van ervaringsdeskundigheid bevordert. Bij Hogescholen wordt er regelmatig onderzoek gedaan naar reguliere opleidingen (zoals SPH, MWD) en de rol van ervaringsdeskundigen daarbij. Interessant is bijvoorbeeld een onderzoek naar een experiment in Eindhoven, waarbij studenten in de rol van ervaringsdeskundigen werkzaam zijn binnen de GGz-Eindhoven en waarbij zou blijken dat er een directe verbinding is tussen hun inzet en herstelgerichte zorg. Volgens de onderzoekers (Erp e.a., 2011) geven cliënten aan dat zij dankzij ondersteuning van een ervaringsdeskundige weer structuur in hun leven hebben gekregen, zelfverzekerder zijn geworden en mogelijkheden zien zichzelf verder te ontwikkelen. Ook geeft de begeleiding hen hoop en vertrouwen in hun herstelproces. Het voorbeeld van het herstelproces van de ervaringsdeskundig begeleiders opent voor hen mogelijkheden voor hun eigen toekomst. De onderzoekers concluderen tevens dat inzet van ervaringsdeskundigheid in een impasse verkeert. Ze constateren dat deze impasse zich afspeelt op vier belangrijke domeinen: die van werkgevers, uitkeringsinstanties, onderwijs en de GGz-beroepsgroep (hulpverleners). De betrokken partners lijken gevangen in cirkels van machteloosheid. Binnen de gewone GGz-instellingen wordt ervaringsdeskundigheid onvoldoende herkend en ondersteund en ook de uitkerende instanties ondersteunen de ervaringsdeskundigen vaak onvoldoende op hun pad naar het weer vinden van een plek op de arbeidsmarkt als ervaringsdeskundige. Ook de scholing vanuit de opleidingsinstituten is vaak onvoldoende om volwaardige zorg te kunnen bieden. Uit het onderzoek blijkt dat de transitie naar herstelgericht denken en de inzet van ervaringsdeskundigheid een cultuuromslag in de organisaties vergt, die niet eenvoudig te realiseren is. Deze aspecten vereisen een nieuw zorgconcept, waarvoor de financiering vanuit bestaand beleid en regelgeving nog niet is geregeld. Bovendien komen ervaringsdeskundigen veel obstakels tegen. Zij krijgen te maken met stigmatisering, betutteling en belemmeringen om toegang te verkrijgen tot werk en opleidingen. Werkgevers, uitkeringsinstanties en onderwijs vrezen voor uitval en benadrukken de kwetsbare kanten van ervaringsdeskundigen. Zelf vinden de ervaringsdeskundigen het lastig om zich goed te verhouden tot collega s. In het algemeen blijkt er nog maar weinig besef van de toegevoegde waarde van ervaringsdeskundigen in de GGz. Ook is er dikwijls geen duidelijke visie waarom hun inzet een toegevoegde waarde kan hebben; de relatie tussen herstel, herstelondersteunende zorg en ervaringsdeskundigheid dient sterker te worden benadrukt. De Hogeschool van Amsterdam kwam in haar door Raak gefinancierd onderzoek niet voldoende ingaan op de vraag welke opbrengst ervaringsdeskundigen hadden voor cliënten. Wel hebben zij het begrip ervaringsdeskundigheid in hun publicatie helder neergezet, met name door verhalen van ervaringsdeskundigen daarover op te nemen (Desain 2013; Driessen 2013). De opleiding tot ervaringsdeskundigen (TOED) werd positief geëvalueerd en de nieuwste herstelmethodiek uit Amerika (WRAP) geïntroduceerd. Op het symposium naar aanleiding van het onderzoek kwam apart aan de orde hoe ervaringsdeskundigheid in het curriculum van de opleiding wordt opgenomen. 13

14 ONDERZOEK NAAR ERVARINGSDESKUNDIGHEID * ONDERZOEK NAAR DE EFFECTEN VAN ERVARINGSDESKUNDIGHEID Evaluatie van het Trimbos-onderzoek leidt tot de vraag welke meerwaarde ervaringsdeskundigen in de zorg hebben ten opzichte van traditioneel opgeleide hulpverleners. Deze vraag is vaker gesteld, maar nooit goed beantwoord. In 2008 werd bijvoorbeeld in een rapport van het Trimbos-instituut over Rehabilitatie-onderzoek in Nederland gesteld dat er enkele veelbelovende programma s of cursussen zijn ontwikkeld die zich richten op het herstel van deelnemers (Michon & Weeghel, 2008). Deze zijn vanuit cliëntperspectief opgezet, met een (bege-)leidende rol van ervaringsdeskundigen. Een kennislacune waar de onderzoekers toen al op anticipeerden was dat de studies herstel nagenoeg uitsluitend als psychologisch begrip definiëren. Hiermee zal onbekend blijven in hoeverre er empirisch bewijs is voor de hypothese dat herstel en volwaardige maatschappelijke participatie nauw met elkaar samenhangen en dat het één nauwelijks zonder (een behoorlijke mate van) het ander kan. Dat is een uitspraak die nog steeds geldig lijkt. Vanuit Tranzo werd onderzoek gedaan naar het effect van de cursus Herstellen doe je zelf (Gestel 2013). Maar het bewijs dat de cursus herstel bevordert, is zwak. Wel werd er vooruitgang gemeten en geconstateerd dat cursisten na afronding van de cursus weer hoop koesterden en optimistischer waren. Ook hierbij ging het om persoonlijk (psychologisch) herstel. 14

15 Conclusie De feitelijke meerwaarde van ervaringsdeskundigheid voor persoonlijk en maatschappelijk herstel is nog onvoldoende aangetoond. Daarbij hebben onderzoeken zich met name gericht op een zorgcontext: de inzet van ervaringsdeskundigen in de GGz. Aan de meerwaarde van ervaringsdeskundigheid in het maatschappelijk domein is nog nauwelijks aandacht besteed. Dit wordt echter steeds urgenter, gezien de extramuralisering en transities vanuit de zorg naar de maatschappij (o.a. BasisGGZ). Cliëntengroeperingen verenigd in het LPGGZ hebben het cliëntperspectief, de herstelvisie en ervaringsdeskundigheid in de loop der jaren ontwikkeld en georganiseerd. Zij hebben de juiste visie, deskundigheid en ondersteunende netwerken in het maatschappelijk domein, alsook binnen onderwijs en wetenschap, om een adequaat onderzoeksprogramma voor ervaringsdeskundigheid vanuit cliëntperspectief te ontwikkelen en/of te monitoren. Concreet: Er is meer onderzoek nodig naar de behoeften van GGz-cliënten aan ondersteuning door ervaringsdeskundigen. Er is meer longitudinaal onderzoek nodig naar het effect van de inzet van ervaringsdeskundigheid op persoonlijk en maatschappelijk herstel, niet alleen binnen de GGz maar met name ook daarbuiten. Er dient meer onderzoek verricht te worden naar good practices m.b.t. de inzet van ervaringsdeskundigheid binnen en buiten de GGz Er zouden meer systematische en gestructureerde evaluaties plaats moeten vinden van projecten en initiatieven op het gebied van onderwijs voor ervaringsdeskundigen. 15

16 Literatuur Anthony, W.A. (1993). Recovery from mental illness: The guiding vision of the mental health service system in the 1990 s. Psychosocial Rehabilitation Journal, 16(4), Boertien, D. en Bakel, M. van (2012). Handreiking voor de inzet van ervaringsdeskundigheid vanuit de ggz. Utrecht: Trimbos-instituut en KC Phrenos. Doughty, C., & Tse, S. (2011). Can consumer-led mental health services be equally effective? An integrative review of CLMH services in high-income countries. Community Mental Health Journal, 47(3), Desain, L. et al. (2013). Ervaringen met de inzet van ervaringsdeskundigheid. Amsterdam: Hogeschool Amsterdam, Maatschappij en Recht. Driessen, E, e.a. (2013). Begrippenkader Ervaringsdeskundigheid en aanverwante begrippen. Amsterdam: Hogeschool Amsterdam, Maatschappij en Recht. Erp, van, N., Wezep, van M., Meijer, A., Henkens, H. Rooijen van, S. (2011). Werk en opleiding voor ervaringsdeskundigen. Transitie-experiment Eindhoven. Utrecht: Trimbos-instituut Gestel, H. van, Buitendijk, J., Brouwers, E., Nieuwenhuizen, C. van (2013). Persoonlijk herstel van cliënten in de maatschappelijke opvang. Een studie naar de uitvoerbaarheid en implementatie van de cursus Herstellen doe je zelf. Tilburg: Stichting Maatschappelijke Opvang Traverse. Haaster, H. van, Wilken, J.P, Karbouniaris, S., Hidajattoellah, D. (2013). Kaderdocument ervaringsdeskundigheid. Utrecht: Kenniscentrum Sociale Innovatie Hoge School Utrecht. Hoorn, E. van (1995). De zorggebruiker: wat wil de patiënt? In: Handboek Cliëntenparticipatie. Houten: Bohn, Stafleu, van Loghum. Karbouniaris, S. & Brettschneider, E. (2008). Inzet en waarde van ervaringsdeskundigheid in de GGZ. Onderzoeksrapport Inzet en waarde Ervaringsdeskundigheid in hulpverlening en onderwijs. Utrecht: Kenniscentrum Sociale Innovatie. Karbouniaris, S & Brettschneider, E. (2009). Ervaringsdeskundigheid in het onderwijs. Rapportage onderzoek inzet en waarde ervaringsdeskundigheid in hulpverlening en onderwijs. Utrecht: Kenniscentrum Sociale Innovatie. LPGGZ, CG-raad en VCP (2011). Kanteling WMO Iedereen doet mee. Mensen met psychiatrische problematiek en het Wmo-beleid. LPR (1996). Kwaliteitscriteria en visitatiecommissie, Utrecht. Michon, M., Weeghel, J. van (2008). Rehabilitatie-onderzoek in Nederland. Overzicht van onderzoek en synthese van bevindingen in de periode Utrecht: Trimbos-instituut, Kenniscentrum Rehabilitatie, ZonMw. Plooy A. (2009). Ervaringsdeskundige is in de eerste plaats bondgenoot. In: Psy, 5, Segal e.a. (2010) Steven P. Segal S.P, Carol J. Silverman C.J., Temkin T.L. (2010),).Self-Help and Community Mental Health Agency Outcomes: A Recovery- Focused Randomized Controlled Trial. Psychiatryonline.org, Vol. 61 No. 9, pp Transitie-experiment Eindhoven (2011). Werk en opleiding voor ervaringsdeskundigen. deervaringsdeskundige.nl/kennis/multimedia/get/7242) 16

Ervaring is de beste leermeester

Ervaring is de beste leermeester Jeroen Ruis 1 Ervaring is de beste leermeester De meerwaarde en positie van ervaringsdeskundigen Opinie Begin eens te kijken wat iemand wél kan. Anouk, een vrouw van begin 40, zit tegenover ons en praat

Nadere informatie

Position paper Integratie Ervaringskennis binnen het HBO

Position paper Integratie Ervaringskennis binnen het HBO Position paper Integratie Ervaringskennis binnen het HBO Hogeschool Overleg Ervaringskennis en Ervaringsdeskundigheid (HOED) A. Weerman (Hogeschool Windesheim) C. van Slagmaat (Hogeschool Utrecht) J.A.

Nadere informatie

Stichting. Beleidsvoornemens 2014-2016

Stichting. Beleidsvoornemens 2014-2016 Stichting Beleidsvoornemens 2014-2016 Stichting Door & Voor Beleidsvoornemens 2014-2016 De ontwikkelingen 3 Voor de komende jaren staan enkele thema s centraal: meegaan in ontwikkeling van de Geestelijke

Nadere informatie

Waarom de inzet van ervaringsdeskundigen bijdraagt aan herstel en participatie van kwetsbare burgers

Waarom de inzet van ervaringsdeskundigen bijdraagt aan herstel en participatie van kwetsbare burgers Waarom de inzet van ervaringsdeskundigen bijdraagt aan herstel en participatie van kwetsbare burgers Wie/wat is de ervaringsdeskundige in het wijkgericht werken? Waarin onderscheidt zij zich? Wat is haar

Nadere informatie

Ervaringsdeskundigheid in de zorg voor mensen met een verstandelijke beperking. Petri Embregts

Ervaringsdeskundigheid in de zorg voor mensen met een verstandelijke beperking. Petri Embregts Ervaringsdeskundigheid in de zorg voor mensen met een verstandelijke beperking Petri Embregts Inhoud Waarom een kans in de zorg voor mensen met een verstandelijke beperking? Inzetbaarheid en effectiviteit

Nadere informatie

HEE in de praktijk. Improving Mental Health by Sharing Knowledge

HEE in de praktijk. Improving Mental Health by Sharing Knowledge HEE in de praktijk Improving Mental Health by Sharing Knowledge inhoud Wat is HEE Wat doet HEE Wie is HEE Waar is HEE Herstel Empowerment Wat is HEE Ervaringsdeskundigheid HEE geeft invulling aan deze

Nadere informatie

Herstellen doe je zelf; Evaluatie van een cliëntgestuurde cursus

Herstellen doe je zelf; Evaluatie van een cliëntgestuurde cursus Herstellen doe je zelf; Evaluatie van een cliëntgestuurde cursus Aanleiding onderzoek Meer kennis over cliëntgestuurde interventies nodig; belangrijk voor ontwikkelingen GGz Interventies door cliënten:

Nadere informatie

Special Cursusaanbod Bureau Herstel. Bureau Herstel organiseert.

Special Cursusaanbod Bureau Herstel. Bureau Herstel organiseert. Nummer 2, jaargang 4, juli 2015 Special Cursusaanbod Bureau Herstel Beste lezer.. Voor je ligt de Herstel nieuwsbrief. Deze keer met als onderwerp het cursusaanbod van Bureau Herstel. Cursusaanbod voor

Nadere informatie

Onderzoeksopzet Vrijwilligers in de Wmo Wmo-werkplaats Noord Jolanda Kroes Hanzehogeschool Groningen

Onderzoeksopzet Vrijwilligers in de Wmo Wmo-werkplaats Noord Jolanda Kroes Hanzehogeschool Groningen Onderzoeksopzet Vrijwilligers in de Wmo Wmo-werkplaats Noord Jolanda Kroes Hanzehogeschool Groningen Inhoud 1. Inleiding 2 De Wmo-werkplaats 2 Schets van de context 2 Ontwikkelde producten 3 2. Doel onderzoek

Nadere informatie

Voorlichtingsen. cursusaanbod ervaringsdeskundigheid

Voorlichtingsen. cursusaanbod ervaringsdeskundigheid Voorlichtingsen cursusaanbod ervaringsdeskundigheid De ZOG MH is een belangenorganisatie voor cliënten en naastbetrokkenen in de geestelijke gezondheidszorg, verslavingszorg en maatschappelijke opvang

Nadere informatie

Je steunsysteem is overal om je heen.

Je steunsysteem is overal om je heen. Je steunsysteem is overal om je heen. Kwartiermaken in de wijken in Oss en in de regio. Burgerkracht en Presentie Definitie kwartiermaken: Kwartiermaken gaat over het bevorderen van het maatschappelijk

Nadere informatie

Herstelondersteunende zorg in een veranderend zorglandschap. Michiel Bähler Adviseur/ psycholoog GGZ NHN

Herstelondersteunende zorg in een veranderend zorglandschap. Michiel Bähler Adviseur/ psycholoog GGZ NHN Herstelondersteunende zorg in een veranderend zorglandschap Michiel Bähler Adviseur/ psycholoog GGZ NHN Geen belangen Disclosure Persbericht 15 oktober 2014 Veranderend zorglandschap vraagt om vernieuwde

Nadere informatie

SAMENVATTING BOUWSTENEN ZELFMANAGEMENT EN PASSENDE ZORG

SAMENVATTING BOUWSTENEN ZELFMANAGEMENT EN PASSENDE ZORG SAMENVATTING ZELFMANAGEMENT EN PASSENDE ZORG INLEIDING ZELFMANAGEMENT EN PASSENDE ZORG In samenwerking met de deelnemers van het De Bouwstenen zijn opgebouwd uit thema s die Bestuurlijk Akkoord GGZ zijn

Nadere informatie

Project I GGz-jongeren aan het werk

Project I GGz-jongeren aan het werk Project I GGz-jongeren aan het werk Met het project GGz-jongeren aan het werk willen het Landelijk Platform GGz en het Fonds Psychische Gezondheid (PG) de persoonlijke ervaringen van de jongeren uit goedlopende

Nadere informatie

IRB in de Sociale Verslavingszorg. Eerste ervaringen. Cees Witsenburg

IRB in de Sociale Verslavingszorg. Eerste ervaringen. Cees Witsenburg IRB in de Sociale Verslavingszorg. Eerste ervaringen. Cees Witsenburg 1 Uit de missie van Brijder: De wensen en mogelijkheden van onze patiënten, hun omgeving en onze expertise vormen de bouwstenen van

Nadere informatie

GGZ Friesland in beweging: Implementatie van de IRB

GGZ Friesland in beweging: Implementatie van de IRB GGZ Friesland in beweging: Implementatie van de IRB Charlotte de Heer, c.de.heer@pl.hanze.nl Sanne van der Zee, sanne.van.der.zee@mind-up.nl Hilda van der Eems, hilda.van.der.eems@ggzfriesland.nl Workshop

Nadere informatie

De ervaringsdeskundige, de nieuwe collega in de ggz

De ervaringsdeskundige, de nieuwe collega in de ggz De ervaringsdeskundige, de nieuwe collega in de ggz Simona Karbouniaris, Paulina Sedney en Eefje Driessen 1 2 De komst van ervaringsdeskundigen in de beroepspraktijk van de langdurige geestelijke gezondheidszorg

Nadere informatie

Wegwijzer Stigmabestrijding in de ggz. Gids naar praktijken die werken. Lessen, praktijken en voorbeelden

Wegwijzer Stigmabestrijding in de ggz. Gids naar praktijken die werken. Lessen, praktijken en voorbeelden Wegwijzer Stigmabestrijding in de ggz Gids naar praktijken die werken. Lessen, praktijken en voorbeelden Colofon Opdrachtgevers Stuurgroep Toolkit Antistigma-interventies: Kenniscentrum Phrenos, Stichting

Nadere informatie

NAH & Ervaringsdeskundigheid. Aftrap Hersenletselcentra 27 juni 2014

NAH & Ervaringsdeskundigheid. Aftrap Hersenletselcentra 27 juni 2014 NAH & Ervaringsdeskundigheid Aftrap Hersenletselcentra 27 juni 2014 Korte introductie Drs. J. (Jeroen) Kwak Manager zorgconsumenten Zorgbelang Brabant (o.a. NAH-Cafés en hersenletselnetwerken) Manager

Nadere informatie

Meerjarenvisie 2011-2014 Gelijkwaardige en maatschappelijke participatie van mensen met een functiebeperking in Arnhem

Meerjarenvisie 2011-2014 Gelijkwaardige en maatschappelijke participatie van mensen met een functiebeperking in Arnhem 2012 Meerjarenvisie 2011-2014 Gelijkwaardige en maatschappelijke participatie van mensen met een functiebeperking in Arnhem Arnhems Platform Chronisch zieken en Gehandicapten September 2011 Aanleiding

Nadere informatie

Landelijk Platform GGz

Landelijk Platform GGz Herstel en Burgerschap Wat vinden cliënten belangrijk? Elske ten Vergert, LPGGz 17 november 2010 t.b.v. de vergadering Platform Herstel en Burgerschap 5 regionale conferenties Juni-sep 2010 280 bezoekers

Nadere informatie

Actieve Patiëntenparticipatie. Jan Delvaux Gent

Actieve Patiëntenparticipatie. Jan Delvaux Gent Actieve Patiëntenparticipatie Jan Delvaux Gent Participatie start vanuit een stevige basis Poco Loco WED OXOt UilenSpiegel Art. 107 PsyGent Wisselwerkingen Aanloophuis Poco Loco Voor mensen met een psychosociale

Nadere informatie

Bestemming: werk. Supported employment en herstel. H. Michon, symposium Goed gestemd aan het werk AMC, 20 maart 2013

Bestemming: werk. Supported employment en herstel. H. Michon, symposium Goed gestemd aan het werk AMC, 20 maart 2013 Bestemming: werk Supported employment en herstel H. Michon, symposium Goed gestemd aan het werk AMC, 20 maart 2013 Inhoud Mensen met ernstige psychische aandoeningen Arbeidsparticipatie Arbeidsre-integratie

Nadere informatie

Rehabilitatie & Herstel

Rehabilitatie & Herstel Symposium Rehabilitatie & Herstel Welkom Groningen 27 juni 2011 Betoging in Den Haag tegen de bezuinigingen in de GGz Teken de petitie!! http://www.ggznederland.nl/actueel/nieuwslijsten/petitie.html Lectoraat

Nadere informatie

Lezing cliëntenparticipatie en ervaringsdeskundigheid

Lezing cliëntenparticipatie en ervaringsdeskundigheid Lezing cliëntenparticipatie en ervaringsdeskundigheid Wanneer we praten over cliëntenparticipatie is het belangrijk om een onderscheid te maken tussen enerzijds de individuele en de collectieve cliëntenparticipatie.

Nadere informatie

herstelgerichte visie als leidend principe Hoe doe je dat

herstelgerichte visie als leidend principe Hoe doe je dat hgerichte visie als leidend principe Hoe doe je dat > fasen h h empowermentgericht coachen rehabilitatiegericht benaderen visie op de cliënt inleiding1.5 1 > fasen h h empowermentgericht coachen rehabilitatiegericht

Nadere informatie

Zijn gemeenten klaar om mensen met psychische problemen aan het werk te helpen?

Zijn gemeenten klaar om mensen met psychische problemen aan het werk te helpen? Zijn gemeenten klaar om mensen met psychische problemen aan het werk te helpen? Landelijke tussenrapportage Open voor Werk van het Landelijk Platform GGz Belangrijkste resultaten uit het onderzoek Open

Nadere informatie

De rol van ervaringsdeskundigen in cliëntondersteuning

De rol van ervaringsdeskundigen in cliëntondersteuning Kennisdossier: De rol van ervaringsdeskundigen in cliëntondersteuning Deel 2 - Praktijkvoorbeelden en literatuur 1 Inhoudsopgave Uit de praktijk... 3 Interessante publicaties op een rij... 4 Online meer

Nadere informatie

De rol van ervaringsdeskundigen in cliëntondersteuning

De rol van ervaringsdeskundigen in cliëntondersteuning Kennisdossier: De rol van ervaringsdeskundigen in cliëntondersteuning Deel 1 - De inhoud 1 Inhoudsopgave Wat is cliëntondersteuning?... 3 Wat is ervaringsdeskundigheid?... 4 Functies van cliëntondersteuning

Nadere informatie

Academie voor Verpleegkunde Bachelor Nursing 2020

Academie voor Verpleegkunde Bachelor Nursing 2020 Academie voor Verpleegkunde Bachelor Nursing 2020 Aanleiding nieuw Beroepsprofiel Zorg met ingang van 2020 Grote fragmentatie van de zorg, beroepen en opleidingen (Kaljouw, 2015). meer dan 2400 verschillende

Nadere informatie

Onze visie is gebaseerd op literatuur, ervaringen van cliënten en de vele ontmoetingen met allerlei mensen, instellingen, onderwijs, gemeenten etc.

Onze visie is gebaseerd op literatuur, ervaringen van cliënten en de vele ontmoetingen met allerlei mensen, instellingen, onderwijs, gemeenten etc. Inleiding Het Zwarte Gat en Herstelgroep Nederland hebben een gezamenlijke visie ontwikkeld over herstel en herstelondersteuning. Met deze visie willen beide een discussie opstarten binnen de publieke

Nadere informatie

Visienotitie 2013. Zonneactiviteit. Stichting ZON

Visienotitie 2013. Zonneactiviteit. Stichting ZON Visienotitie 2013 Zonneactiviteit Stichting ZON 2 1. Inleiding: De Zorgvragers Organisatie Noord Zuid-Holland richt zich op normalisatie en integratie van mensen uit de Geestelijke Gezondheidszorg, Maatschappelijke

Nadere informatie

HOE INTEGREER JE ERVARINGSDESKUNDIG HEID IN EEN ROL ALS PROFESSIONELE HULPVERLENER? Hoe kan ervarings kennis beter benut worden in zorg en onderwijs?

HOE INTEGREER JE ERVARINGSDESKUNDIG HEID IN EEN ROL ALS PROFESSIONELE HULPVERLENER? Hoe kan ervarings kennis beter benut worden in zorg en onderwijs? HOE INTEGREER JE ERVARINGSDESKUNDIG HEID IN EEN ROL ALS PROFESSIONELE HULPVERLENER? Hoe kan ervarings kennis beter benut worden in zorg en onderwijs? DRIE KENNISBRONNEN VAN BELANG IN DE VERSLAVINGSZORG

Nadere informatie

De Week gaat van start met de Breingeindag op maandag 26 maart 2012 in t Veerhuis te Nieuwegein.

De Week gaat van start met de Breingeindag op maandag 26 maart 2012 in t Veerhuis te Nieuwegein. Op zoek naar waardevolle contacten De werkgroep Week van de Psychiatrie organiseert van 26 tot en met 31 maart 2012 de 38e Week van de Psychiatrie. Het thema van de Week van de Psychiatrie 2012 is Contact

Nadere informatie

Kennissynthese arbeid en psychische aandoeningen. Dr. F.G.Schaafsma Dr. H. Michon Prof. dr. J.R. Anema

Kennissynthese arbeid en psychische aandoeningen. Dr. F.G.Schaafsma Dr. H. Michon Prof. dr. J.R. Anema Kennissynthese arbeid en psychische aandoeningen Dr. F.G.Schaafsma Dr. H. Michon Prof. dr. J.R. Anema Ernstige Psychische Aandoeningen (EPA) Definitie consensus groep EPA¹ - Sprake van psychische stoornis

Nadere informatie

Herstelondersteunend behandelen. Door Jos Dröes, psychiater np Stichting Rehabilitatie 92 Utrecht

Herstelondersteunend behandelen. Door Jos Dröes, psychiater np Stichting Rehabilitatie 92 Utrecht Herstelondersteunend behandelen Door Jos Dröes, psychiater np Stichting Rehabilitatie 92 Utrecht Wat is herstel? Herstel is opkrabbelen na of bij ziekte Herstel is een proces van de cliënt Herstel is niet

Nadere informatie

Zorg en ondersteuning voor mensen met ernstige psychische aandoeningen. Elly van Kooten. Directie Maatschappelijke Ondersteuning, Ministerie van VWS

Zorg en ondersteuning voor mensen met ernstige psychische aandoeningen. Elly van Kooten. Directie Maatschappelijke Ondersteuning, Ministerie van VWS Zorg en ondersteuning voor mensen met ernstige psychische aandoeningen Presentatie Congres Phrenos 13 november 2014 Elly van Kooten Directie Maatschappelijke Ondersteuning, Ministerie van VWS 1 Inhoud

Nadere informatie

Arbeidsrehabilitatie en herstel

Arbeidsrehabilitatie en herstel Arbeidsrehabilitatie en herstel Ontwikkelingen in kennis H. Michon, symposium GGNET Alternatief; werken aan perspectief 11 oktober 2011 Inhoud Arbeidsparticipatie Arbeidsrehabilitatie Herstel Gezamenlijk

Nadere informatie

FA10A. FACT (Functie ACT) Basisopleiding. mensenkennis

FA10A. FACT (Functie ACT) Basisopleiding. mensenkennis FA10A Basisopleiding FACT (Functie ACT) mensenkennis Basisopleiding FACT (Functie ACT) FACT-casemanager Het werken als casemanager in multidisciplinaire FACT-wijkteams stelt hoge eisen aan kennis, vaardigheden

Nadere informatie

Hogeschool Windesheim Zwolle Aandacht voor jeugdzorg en jeugd- en opvoedhulp in hbo-opleidingen en onderzoek.

Hogeschool Windesheim Zwolle Aandacht voor jeugdzorg en jeugd- en opvoedhulp in hbo-opleidingen en onderzoek. Hogeschool Windesheim Zwolle Aandacht voor jeugdzorg en jeugd- en opvoedhulp in hbo-opleidingen en onderzoek. WGV Oost Deventer, 20 maart 2013 Attie Valkenburg van Roon, projectleider Master Zorg voor

Nadere informatie

Deelproject Kansen op werk voor mensen met een psychische kwetsbaarheid. Inleiding

Deelproject Kansen op werk voor mensen met een psychische kwetsbaarheid. Inleiding Deelproject Kansen op werk voor mensen met een psychische kwetsbaarheid Inleiding Met dit programma bundelen 15 cliënten- en familieorganisaties in de GGZ hun krachten om vraagsturing en zelfmanagement

Nadere informatie

'Hoe geven wij herstelondersteuning vorm in onze organisaties en wat zijn daarbij de noodzakelijke voorwaarden?'

'Hoe geven wij herstelondersteuning vorm in onze organisaties en wat zijn daarbij de noodzakelijke voorwaarden?' Position Paper Werkplaats Herstelondersteuning Dienke Boertien, Marianne van Bakel, Martijn Kole maart 2012 I Inleiding Herstel is binnen de GGz een vernieuwend concept dat heeft geleid tot een steeds

Nadere informatie

Kenmerk 13s058 / augustus 2013. Inleiding

Kenmerk 13s058 / augustus 2013. Inleiding Kenmerk 13s058 / augustus 2013 Inleiding In de komende maanden en jaren krijgen gemeenten te maken met een drietal decentralisaties van de rijksoverheid naar de gemeentelijke overheid waarvan die in meer

Nadere informatie

Publicaties vanaf 1992, Dr J. Dröes, op datum van verschijnen

Publicaties vanaf 1992, Dr J. Dröes, op datum van verschijnen Publicaties vanaf 1992, Dr J. Dröes, op datum van verschijnen Dröes, J.T.P.M. (1992) Het proceskarakter van deïnstitutionalisering. In: H. Beijers, H. Henkens, K.Klein Ikkink (Red.) Psychiatrie als sociale

Nadere informatie

Marjoke Verschelling MOVISIE Henk-Willem Klaassen GGZ NHN

Marjoke Verschelling MOVISIE Henk-Willem Klaassen GGZ NHN Marjoke Verschelling MOVISIE Henk-Willem Klaassen GGZ NHN ! MOVISIE kennis en advies sociale vraagstukken! Adviseur team participatie en burgerschap! Auteur Handreiking MSS! Bezig met transities sociale

Nadere informatie

Ledenvergadering VVvE 27 juni 2014 te Eindhoven

Ledenvergadering VVvE 27 juni 2014 te Eindhoven Ledenvergadering VVvE 27 juni 2014 te Eindhoven Er zijn 20 mensen aanwezig. Harrie van Haaster opent de vergadering Hij heet iedereen welkom en vertelt wie zich afgemeld hebben. In het programma staat

Nadere informatie

2016D07727 LIJST VAN VRAGEN

2016D07727 LIJST VAN VRAGEN 2016D07727 LIJST VAN VRAGEN De vaste commissie voor Volksgezondheid, Welzijn en Sport heeft een aantal vragen voorgelegd aan de Minister en de Staatssecretaris van Volksgezondheid, Welzijn en Sport over

Nadere informatie

Werken, leren en activiteiten

Werken, leren en activiteiten Werken, leren en activiteiten Het beste uit het leven halen Meedoen in de samenleving. Voor sommige mensen is dat niet vanzelfsprekend. Ze hebben door psychische of psychosociale problematiek bijvoorbeeld

Nadere informatie

Workshop Zelfmanagement

Workshop Zelfmanagement Workshop Zelfmanagement Maaike van der Linden, ervaringsdeskundige Josine van Hamersveld, ADF Stichting, Werkgroep Zelfmanagement Depressie Hanke Timmermans, Kwaliteitsinstituut CBO, Zelfmanagementprogramma

Nadere informatie

GGZ agoog: dubbele focus. Sociaal werker én erkend Basisberoep in de GGZ

GGZ agoog: dubbele focus. Sociaal werker én erkend Basisberoep in de GGZ De GGZ-agoog De gespecialiseerde sociaal werker en actieve en flexibele schakel tussen ggz en gemeentes. Specialist in het betekenisvol kunnen samenleven met psychiatrische problemen en verslaving. GGZ

Nadere informatie

Betekenis voor beroepsonderwijs

Betekenis voor beroepsonderwijs Betekenis voor beroepsonderwijs Paul Vlaar Landelijk overleg Wmo-werkplaatsen Opbouw inleiding Transities sociale domein Wat zijn Wmo-werkplaatsen? Waar zitten werkplaatsen en wat doen zij? Urgentie van

Nadere informatie

Nabestaanden in de knel; wat kunnen cliëntenraden doen?

Nabestaanden in de knel; wat kunnen cliëntenraden doen? Nabestaanden in de knel; wat kunnen cliëntenraden doen? 9 april 2015 Dr. Rienk Prins Lector Capabel Hogeschool Utrecht Inhoud Afbakening en doel Een verkennend onderzoek naar re-integratie naar werk van

Nadere informatie

Werkplan Herstel en Burgerschap 2012 en verder

Werkplan Herstel en Burgerschap 2012 en verder Werkplan Herstel en Burgerschap 2012 en verder Het door VWS gesubsidieerde project Herstel en burgerschap is gestopt. De visie en ambities uit het gelijknamige visiedocument blijven echter actueel. Daarom

Nadere informatie

Handleiding voor docenten en opleiders bij de film Verslaafd in het Hoofd

Handleiding voor docenten en opleiders bij de film Verslaafd in het Hoofd Handleiding voor docenten en opleiders bij de film Verslaafd in het Hoofd Door Alie Weerman In de film komen vier mensen aan het woord die hersteld zijn van hun verslaving. Vanwege de variatie aan achtergrond,

Nadere informatie

PROJECTPLAN: HANDBOEK INZET ERVARINGSDESKUNDIGEN Vakvereniging voor Ervaringswerkers april 2013

PROJECTPLAN: HANDBOEK INZET ERVARINGSDESKUNDIGEN Vakvereniging voor Ervaringswerkers april 2013 PROJECTPLAN: HANDBOEK INZET ERVARINGSDESKUNDIGEN Vakvereniging voor Ervaringswerkers april 2013 ACHTERGROND In allerlei sectoren in zorg, dienstverlening en maatschappelijke participatie werken ervaringsdeskundigen.

Nadere informatie

Wetenschap en praktijk: door co-creatie verbonden. Petri Embregts

Wetenschap en praktijk: door co-creatie verbonden. Petri Embregts Wetenschap en praktijk: door co-creatie verbonden Petri Embregts 11 april 2013 Kwaliteit van zorg- en hulpverlening vindt in de meest wezenlijke vorm plaats in een betekenisvolle relatie tussen de cliënt

Nadere informatie

Ambtenaren / managers Ambtenaren die werken met moeilijk bereikbare groepen

Ambtenaren / managers Ambtenaren die werken met moeilijk bereikbare groepen Bijlage Overzicht Doelgroepen Overzicht Doelgroepen participerend in Wmo-werkplaatsen Wmo werkplaats Participerende doelgroepen praktijken Actieve burgers Actieve burgers Actieve buurtbewoners / managers

Nadere informatie

Basismodule 3. Ervaringsdeskundigheid

Basismodule 3. Ervaringsdeskundigheid Basismodule 3 Ervaringsdeskundigheid 45 Basismodule 3 Ervaringsdeskundigheid Inleiding De begrippen ervaringskennis en ervaringsdeskundigheid vormen de basis van het werk van ervaringsdeskundigen. Een

Nadere informatie

Kwetsbare mensen doen mee in wijken en buurten

Kwetsbare mensen doen mee in wijken en buurten Kwetsbare mensen doen mee in wijken en buurten Leerervaringen uit het ontwikkel- en onderzoeksproject 14 maart 2011 Jolanda Habraken Inhoud presentatie Aanleiding project Structuur Activiteiten Resultaten

Nadere informatie

10 Jaar Lectoraat Rehabilitatie. Welkom

10 Jaar Lectoraat Rehabilitatie. Welkom 10 Jaar Lectoraat Rehabilitatie Welkom Groningen 7 oktober 2013 Annemarie Zijlstra, Promens Care a.zijlstra@promens-care.nl In deze bijdrage Kenniscirculatie Partners 3 thema s: praktijk, onderzoek & innovatie,

Nadere informatie

Kaderdocument ervaringsdeskundigheid Gewijzigde versie januari 2013

Kaderdocument ervaringsdeskundigheid Gewijzigde versie januari 2013 Kaderdocument ervaringsdeskundigheid Gewijzigde versie januari 2013 Harrie van Haaster Jean Pierre Wilken Simona Karbouniaris David Hidajattoellah Januari 2013 1 COLOFON Het Kenniscentrum Sociale Innovatie

Nadere informatie

Praktijkmodule 4. Inrichten herstelondersteunende zorg

Praktijkmodule 4. Inrichten herstelondersteunende zorg Praktijkmodule 4 Inrichten herstelondersteunende zorg 127 Praktijkmodule 4 Inrichten herstelondersteunende zorg Inleiding Deze module is het praktische vervolg op de basismodule Herstelondersteunende

Nadere informatie

Inwoners met een ernstig psychiatrische aandoening in de wijk

Inwoners met een ernstig psychiatrische aandoening in de wijk Inwoners met een ernstig psychiatrische aandoening in de wijk Vanuit Taskforce EPA Utrecht: Gerard de Valk, Leidinggevende Altrecht F-ACT Projectleider proeftuinen Taskforce EPA MWU Marga Vink, beleidsmedewerker

Nadere informatie

Kaderdocument ervaringsdeskundigheid

Kaderdocument ervaringsdeskundigheid Kaderdocument ervaringsdeskundigheid Herziene versie januari 2013 Harrie van Haaster (IGPB), Jean Pierre Wilken (Hogeschool Utrecht) Simona Karbouniaris (Hogeschool Utrecht) David Hidajattoellah (Anoiksis)

Nadere informatie

FUNCTIEBESCHRIJVING ERVARINGSDESKUNDIG BEGELEIDER SENIOR. 1.1 Vastgesteld Raad van Bestuur: d.d. 26-7-2011 paraaf Registratie HRM: d.d.

FUNCTIEBESCHRIJVING ERVARINGSDESKUNDIG BEGELEIDER SENIOR. 1.1 Vastgesteld Raad van Bestuur: d.d. 26-7-2011 paraaf Registratie HRM: d.d. ERVARINGSDESKUNDIG BEGELEIDER SENIOR Divisie/afdeling: FWG: 45 Centrum/Afdeling: Functiecode: 012359 Versie: 1.1 Vastgesteld Raad van Bestuur: d.d. 26-7-2011 paraaf Registratie HRM: d.d. 8-8-2011 1. Plaats

Nadere informatie

Participatiewiel: een andere manier van kijken

Participatiewiel: een andere manier van kijken Participatiewiel: een andere manier van kijken Ideeën voor gebruik door activeerders en hun cliënten Participatiewiel: samenhang in beeld WWB Schuldhulpverlening Wajong / WIA / WW / WIJ AWBZ en zorgverzekeringswet

Nadere informatie

ERVARINGSDESKUNDIGHEID in de armoedesector en de geestelijke gezondheidszorg in Vlaanderen en Nederland Prof. dr. Tine Van Regenmortel De Factorij, 19 december 2012 1 Waarom de verbinding van professionele

Nadere informatie

Inclusie van mensen met een verstandelijke beperking: Reële mogelijkheden zelfbepaling en participatie. Petri Embregts

Inclusie van mensen met een verstandelijke beperking: Reële mogelijkheden zelfbepaling en participatie. Petri Embregts Inclusie van mensen met een verstandelijke beperking: Reële mogelijkheden zelfbepaling en participatie Petri Embregts Participatie Geplande ratificatie VN verdrag voor rechten van mensen met beperking

Nadere informatie

3/12/2014 DE THERAPEUTISCHE RELATIE UITGANGSPUNTEN IN 2005 EN VANDAAG. Fundamentele component van kwaliteitsvolle therapie en zorg

3/12/2014 DE THERAPEUTISCHE RELATIE UITGANGSPUNTEN IN 2005 EN VANDAAG. Fundamentele component van kwaliteitsvolle therapie en zorg 1 DE THERAPEUTISCHE RELATIE Procesbevorderend Herstelgericht Zingevend Walter Krikilion Studiedag Geel 04/12/14 DE THERAPEUTISCHE RELATIE UITGANGSPUNTEN IN 2005 EN VANDAAG Fundamentele component van kwaliteitsvolle

Nadere informatie

Ontwikkelingen. in zorg en welzijn. Wij houden daarbij onverkort vast aan de Koers 2010-2013,

Ontwikkelingen. in zorg en welzijn. Wij houden daarbij onverkort vast aan de Koers 2010-2013, KOERS 2014-2015 3 Het (zorg)landschap waarin wij opereren verandert ingrijpend. De kern hiervan is de Kanteling, wat inhoudt dat de eigen kracht van burgers over de hele breedte van de samenleving uitgangspunt

Nadere informatie

Bouwstenen voor Burgerkracht. Dag van de transities, 19 november 2014 Helga Koper en Lydia Sterrenberg

Bouwstenen voor Burgerkracht. Dag van de transities, 19 november 2014 Helga Koper en Lydia Sterrenberg Bouwstenen voor Burgerkracht Dag van de transities, 19 november 2014 Helga Koper en Lydia Sterrenberg Even voorstellen: Platform 31 Wie zijn we? Een kennis- en netwerkorganisatie voor stedelijke en regionale

Nadere informatie

IPS en Begeleid Leren

IPS en Begeleid Leren IPS en Begeleid Leren Symposium IPS Arbeidsreïntegratie met de beste papieren? Amersfoort, 30 maart 2006 Lies Korevaar Programma Workshop Welkom Doelstelling workshop Inleiding Doelgroep Begeleid Leren-programma

Nadere informatie

Post HBO opleiding Jobcoach/Trajectbegeleider

Post HBO opleiding Jobcoach/Trajectbegeleider Post HBO opleiding Jobcoach/Trajectbegeleider Combo Emonomy Combo Emonomy heeft een lange historie en traditie in methodiekontwikkeling, onderzoek, opleiding, coaching en advies op het gebied van arbeidsontwikkeling,

Nadere informatie

Training bij aanvang van het project: Hersenletsel en Netwerkondersteuning rond Mantelzorg. 26 oktober 2010 Ellen Witteveen

Training bij aanvang van het project: Hersenletsel en Netwerkondersteuning rond Mantelzorg. 26 oktober 2010 Ellen Witteveen Training bij aanvang van het project: Hersenletsel en Netwerkondersteuning rond Mantelzorg 26 oktober 2010 Ellen Witteveen Agenda voor 26 oktober ochtendgedeelte Deel 1 Korte introductie Wie is wie? Project

Nadere informatie

Dutch Interview Protocols Vraagstellingen voor interviews

Dutch Interview Protocols Vraagstellingen voor interviews Dutch Interview Protocols Vraagstellingen voor interviews PLATO - Centre for Research and Development in Education and Lifelong Learning Leiden University Content Vraagstellingen voor case studies m.b.t.

Nadere informatie

LoopbaanIndicator. Voor een duurzame loopbaanplanning

LoopbaanIndicator. Voor een duurzame loopbaanplanning LoopbaanIndicator Voor een duurzame loopbaanplanning 1. Inleiding LoopbaanIndicator wordt ingezet om alle relevante waarden rondom menselijke inzetbaarheid gestructureerd en genormeerd in kaart te brengen,

Nadere informatie

Onderwerp: Subgroep 1: Datum: Contact: Onderwerp Kwaliteit van leven

Onderwerp: Subgroep 1: Datum: Contact: Onderwerp Kwaliteit van leven Onderwerp: Kwaliteit van leven van burgers die veel zorg en ondersteuning nodig hebben Subgroep 1: Wim Gort (Synthese), Jan Joore (Unik), Ellen van Gennip (Leger des Heils), Ron Genders (gemeente Peel

Nadere informatie

Ga je mee verdwalen? Weet jij de weg?

Ga je mee verdwalen? Weet jij de weg? 13-11- 12 Kenniscentrum Gezondheid, Welzijn & Technologie Ga je mee verdwalen? Weet jij de weg? Herstelverlenen Drs. I. Schaap Lectoraat herstelondersteunende zorg en cliëntempowerment Saxion Kom verder.

Nadere informatie

Over een relatie met een (ex-)zorgvrager. Aanvulling bij Omgaan met aspecten van seksualiteit tijdens de beroepsuitoefening

Over een relatie met een (ex-)zorgvrager. Aanvulling bij Omgaan met aspecten van seksualiteit tijdens de beroepsuitoefening Over een relatie met een (ex-)zorgvrager Aanvulling bij Omgaan met aspecten van seksualiteit tijdens de beroepsuitoefening 1 Inleiding In 2011 heeft de V&VN Commissie Ethiek de notitie Omgaan met aspecten

Nadere informatie

Introductie Methoden Bevindingen

Introductie Methoden Bevindingen 2 Introductie De introductie van e-health in de gezondheidszorg neemt een vlucht, maar de baten worden onvoldoende benut. In de politieke en maatschappelijke discussie over de houdbaarheid van de gezondheidszorg

Nadere informatie

Interdisciplinaire samenwerking in de wijk: de T-shaped professional

Interdisciplinaire samenwerking in de wijk: de T-shaped professional Interdisciplinaire samenwerking in de wijk: de T-shaped professional Groningen, 11 november 2013 Lies Korevaar, lector Rehabilitatie e.l.korevaar@pl.hanze.nl Overzicht Inleiding Interdisciplinaire samenwerking

Nadere informatie

Globaal project- en stappenplan WMO Werkplaats Noord

Globaal project- en stappenplan WMO Werkplaats Noord Globaal project- en stappenplan WMO Werkplaats Noord In dit stappenplan wordt het projectplan dat bij VWS is ingediend uitgewerkt in een stappenplan. Allerlei inhoudelijk beschrijvingen worden hier weggelaten.

Nadere informatie

DOC UMENT] gemeentelijk participatiedossier

DOC UMENT] gemeentelijk participatiedossier stimuleringsprogramma BORGINGS lokaal centraal 2006-2008 gemeentelijk participatiedossier Doetinchem 1 Conclusies De Zorgbelangorganisaties Bron Kenniscentrum Sociaal Beleid Demografische gegevens (prognose)

Nadere informatie

Opleidingsprogramma De Wmo-professional

Opleidingsprogramma De Wmo-professional Kennis van de Overheid Opleidingsprogramma De Wmo-professional Gekanteld werken Leren gekanteld werken Het werk van de professional in de frontlinie van zorg en welzijn verandert ingrijpend. Niet helpen

Nadere informatie

AVI-activiteiten 2015. Transformatieagenda

AVI-activiteiten 2015. Transformatieagenda AVI-activiteiten 2015 Transformatieagenda Januari 2015 Inhoudsopgave Transformatieagenda... 3 Agendapunten transformatie 2015... 5 Aandacht voor iedereen Het programma Aandacht voor iedereen heeft als

Nadere informatie

Studiedagen en trainingen IRB

Studiedagen en trainingen IRB Studiedagen en trainingen IRB Informatie over studiedagen en trainingen in 2013 De studiedagen en trainingen IRB De Individuele Rehabilitatiebenadering (IRB) is ontwikkeld ten behoeve van mensen met ernstige,

Nadere informatie

VISIE OP DAGBESTEDING EN WERK DICHTERBIJ

VISIE OP DAGBESTEDING EN WERK DICHTERBIJ VISIE OP DAGBESTEDING EN WERK DICHTERBIJ Visie Dichterbij: Dichterbij schept voorwaarden waardoor mensen met een verstandelijke beperking: - leven in een eigen netwerk temidden van anderen - een eigen

Nadere informatie

Daan Schinning Dorothé van Slooten

Daan Schinning Dorothé van Slooten Ervaringswerkers: ervaringsdeskundigen als zorgverleners Daan Schinning Dorothé van Slooten Daan Schinning Ervaringswerker ACT Team Vroege Psychose Eindhoven Dorothé van Slooten Beleidsmedewerker Psycope

Nadere informatie

Interculturele managementcompetenties

Interculturele managementcompetenties Handreiking Interculturele managementcompetenties Handreiking voor (opleidings)managers in het hsao HO-raad, oktober 2012 Project intercultureel vakmanschap in het hsao Deelproject van het ZonMw programma

Nadere informatie

Voorbereiden op het keukentafelgesprek?

Voorbereiden op het keukentafelgesprek? Voorbereiden op het keukentafelgesprek? Deze brochure helpt u daarbij! 2015 een coproductie van: Voor kinderen, partners, verwanten, vrijwilligers die mantelzorgtaken vervullen voor hen die hun dierbaar

Nadere informatie

Wetenschap en praktijk: in co-creatie verbonden. Prof. dr. Petri Embregts

Wetenschap en praktijk: in co-creatie verbonden. Prof. dr. Petri Embregts Wetenschap en praktijk: in co-creatie verbonden Prof. dr. Petri Embregts Kwaliteit van zorg- en hulpverlening vindt in de meest wezenlijke vorm plaats in een betekenisvolle relatie tussen de cliënt en

Nadere informatie

Persoonsgebonden budget in de Wmo. Handreiking voor Wmo-raden, cliëntenorganisaties en belangenbehartigers

Persoonsgebonden budget in de Wmo. Handreiking voor Wmo-raden, cliëntenorganisaties en belangenbehartigers Persoonsgebonden budget in de Wmo Handreiking voor Wmo-raden, cliëntenorganisaties en belangenbehartigers AVI-toolkit 9 12 februari 2014 1 Inhoud Persoonsgebonden budget in de Wmo... 3 1. Wat is het persoonsgebonden

Nadere informatie

Praktijkmodule 3. Kwartiermaken

Praktijkmodule 3. Kwartiermaken Praktijkmodule 3 Kwartiermaken 113 Praktijkmodule 3 Kwartiermaken Inleiding Kwartiermaken is een breed begrip dat mooi aansluit bij verschillende belangrijke taken van ervaringsdeskundigen. In figuurlijke

Nadere informatie

Box 2: Vaststellen beginsituatie Handelingsgericht werken op PABO s en lerarenopleidingen VO

Box 2: Vaststellen beginsituatie Handelingsgericht werken op PABO s en lerarenopleidingen VO Kees Dijkstra (Windesheim), Els de Jong (Hogeschool Utrecht) en Elle van Meurs (Fontys OSO). 31 mei 2012 Box 2: Vaststellen beginsituatie Handelingsgericht werken op PABO s en lerarenopleidingen VO Doel

Nadere informatie

Noodzaak veranderende werkwijze onderzoekers binnen drie transities

Noodzaak veranderende werkwijze onderzoekers binnen drie transities Noodzaak veranderende werkwijze onderzoekers binnen drie transities Ike Kroesbergen 1,2, Joyce de Goede 1,2, Carin Rots 1,2, Sandra Kuiper 1,2, Hans van Oers 1,3 1 GGD West-Brabant 2 Academische Werkplaats

Nadere informatie

Logeren waarderen. Kiezen van logeeropvang door ouders van meervoudig complex gehandicapte kinderen/mensen

Logeren waarderen. Kiezen van logeeropvang door ouders van meervoudig complex gehandicapte kinderen/mensen Logeren waarderen Kiezen van logeeropvang door ouders van meervoudig complex gehandicapte kinderen/mensen Auteurs : Bram van Beek, Kees van der Pijl Datum : 5 juni 2007 Inhoudsopgave 1. Achtergrond...

Nadere informatie

MGv medium voor ggz en verslavingszorg. Vroege psychose: onderzoek en praktijk

MGv medium voor ggz en verslavingszorg. Vroege psychose: onderzoek en praktijk pagina 1 van 5 MGv medium voor ggz en verslavingszorg Home Over MGv Reageren op inhoud Abonneren Adverteren Redactie Richtlijnen voor auteurs Nieuwsbrief Contact Ter Discussie Brieven Columns Lopende zaken

Nadere informatie

Profiel personal coach WelSlagen Diversiteit

Profiel personal coach WelSlagen Diversiteit Datum 23-07- 2012 Versie: 1.0 Profiel personal coach WelSlagen Diversiteit Inleiding: De personal coach wordt ingezet om deelnemers van WelSlagen Diversiteit met een relatief grote afstand tot de arbeidsmarkt

Nadere informatie

ZonMw project Tools ter bevordering effectieve samenwerking preventiecuratie

ZonMw project Tools ter bevordering effectieve samenwerking preventiecuratie ZonMw project Tools ter bevordering effectieve samenwerking preventiecuratie in de wijk 1 november 2013, Congres Eerste Lijn Ilse Storm (beleidsonderzoeker, AWPG, RIVM) Anke van Gestel (epidemioloog, AWPG,

Nadere informatie