EDUCAUSE 2004: IT From a Higher Vantage Point

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "EDUCAUSE 2004: IT From a Higher Vantage Point"

Transcriptie

1 EDUCAUSE 2004: IT From a Higher Vantage Point

2 Colofon EDUCAUSE 2004: IT From a Higher Vantage Point Stichting SURF Postbus GG Utrecht T F E W Redactie: Wijnand Aalderink, Christelijke Hogeschool Windesheim, Marij Veugelers, Universiteit van Amsterdam, Auteurs Hanneke Becht, Universiteit Twente, Peter J. Dekker, Universiteit van Amsterdam, Esther de Groot, Universiteit Utrecht, Ria Jacobi, Rijksuniversiteit Groningen, Eja Kliphuis, Hogeschool INHOLLAND, Heino Logtenberg, Saxion Hogescholen, Ellen Rusman, Open Universiteit Nederland, Vormgeving Volta_ontwerpers, Utrecht Deze publicatie kan, zolang de voorraad strekt, worden besteld/ gedownload bij Stichting SURF via Stichting SURF ISBN Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag zonder de uitdrukkelijke schriftelijke toestemming van Stichting SURF worden overgenomen en/of openbaar gemaakt.

3 Inhoudsopgave 1 Inleiding 4 2 EDUCAUSE 2004: IT From a Higher Vantage Point 6 3 Emerging Technologies and Practices 10 4 Leadership and Management 16 5 Library, Information Resources and Digital Content 22 6 Training and Support 28 7 Teaching and Learning 34 8 EDUCAUSE 2004: IT From a Higher Vantage Point (Executive summary) 40 Bijlage: Deelnemerslijst EduTrip Nederlandse presentaties op EDUCAUSE

4 Uiteraard zijn er excellente keynote sprekers die een zaal van 7000 deelnemers geïnteresseerd kunnen houden. Daarnaast presenteerder honderden bedrijven en instellingen zich op een grote beurs. 1Inleiding Wijnand Aalderink Christelijke Hogeschool Windesheim Marij Veugelers Universiteit van Amsterdam In oktober 2004 reisde voor de zesde keer een groep Nederlanders naar de jaarlijkse EDUCAUSE-conferentie in de Verenigde Staten. Deze conferentie is één van de grootste internationale bijeenkomsten rondom informatie- en communicatietechnologie (ICT) en onderwijs. EDUCAUSE is een non-profit organisatie die tot doel heeft het hoger onderwijs te verbeteren door zinvol gebruik van ICT. Meer dan 1900 instellingen in het hoger onderwijs, en bedrijven die zich richten op de ICT-markt in het hoger onderwijs, zijn lid van EDUCAUSE. Naast de 1712 instellingen uit de Verenigde Staten, zijn Canada en Australië goed vertegenwoordigd. Het jaarlijkse congres is voor een uiterst brede doelgroep van it-professionals toegankelijk: van onderwijskundigen en bibliothecarissen tot informatiemanagers en beleidsmakers. Onder het thema IT From a Higher Vantage Point, vond EDUCAUSE 2004 plaats van oktober in Denver, Colorado. Het programma was zoals elk jaar veelomvattend. De conferentie startte met een preconference waar men een halve dag of zelfs een hele dag deel kon nemen aan een workshop met een kleine groep geïnteresseerden. De conferentie zelf heeft een aantal tracks om deelnemers enigszins wegwijs te maken in de tientallen parallelsessies, productpresentaties, postersessies, birds of a feathermeetings en rondetafel-discussies voor special interest groups. EduTrip 2004 Het SURF-Platform ICT en Onderwijs heeft een traditie in het organiseren van de reis naar EDUCAUSE. Het doel van deze studiereis is om met collega s, uit het Nederlandse hoger onderwijs en aan het onderwijs gerelateerde bedrijfsleven, gezamenlijk zicht te krijgen op de huidige stand van zaken rondom ICT in de Amerikaanse instellingen voor hoger onderwijs en de betekenis daarvoor voor het hoger onderwijs in Nederland. Naast het verzamelen van kennis biedt de conferentie ook mogelijkheden tot netwerken met de (veelal) Amerikaanse deelnemers, en het uitwisselen van ervaringen met de Nederlandse collega s. Dit jaar gingen 50 deelnemers mee. De groep werkte volgens het vertrouwde concept van deze SURF-studiereis. Iedere deelnemer schrijft zich in voor een van de vijf conferentiethema s: - Emerging Technologies and Practices - Leadership and Management - Library, Information Resources, and Digital Content - Training and Support - Teaching and Learning Onder leiding van een EduGuide hebben de deelnemers zich voorbereid op het conferentiebezoek. Er is een gezamenlijke vraagstelling per thema geformuleerd die tijdens EDUCAUSE beantwoord moest worden. Alle deelnemers hebben meegewerkt aan de verslaglegging van presentaties en plaatsten meer dan 70 verslagen op de EduTrip 2004 website. De EduGuides hebben, vaak met medewerking van enkele deelnemers, het themahoofdstuk in dit rapport geschreven. Nieuwe opzet Dit jaar werd er door de organisatoren een nieuwe opzet geformuleerd voor deze EduTrip: toewerken naar een analyse van het thema onder andere met behulp van het houden van interviews. Bij het formuleren van de analyse werd ook een weging van de informatie tegen de achtergrond van de Nederlandse situatie meegenomen. In de conclusie is een 4

5 duidelijke link gelegd naar de Nederlandse situatie om zo de relevantie van de bevindingen van de Amerikaanse input te kunnen beoordelen. Veel EduGuides hebben samen met de deelnemers interviews afgenomen met een aantal belangrijke sprekers zoals Denise Eltouncy, Robert Kaleta, Mitch Kapor, Richard Katz, Paul Kirschner, Diana Oblinger, Willy Pritchard, Howard Strauss, Edward Walker, Shirley Waterhouse en Jean Zappe. We hopen dat de analyse en de introductie van de interviews de deelnemers een nieuwe verdiepingsslag hebben opgeleverd in deze EduTrip, en dat de verschillende spelers in het e-learningveld in Nederland er interessante aanknopingspunten in vinden. De opbouw van dit rapport is als volgt: eerst een algemene analyse van de totale conferentie en vervolgens in een aantal hoofdstukken de thematische analyse en conclusie. We willen de EduGuides en alle deelnemers bedanken voor hun bijdrage aan dit eindrapport. 5

6 2 EDUCAUSE 2004: IT From a Higher Vantage Point Educating the Net Generation: de student nu ook in de VS centraal Wijnand Aalderink Christelijke Hogeschool Windesheim Marij Veugelers Universiteit van Amsterdam Inleiding Ze was de talk of the town van deze editie van het jaarlijkse e-learning event, Diana Oblinger, vice-president van de EDUCAUSE-organisatie. Met haar lezing: Educating the Net Generation 1 verwoordde ze het centrale thema van EDUCAUSE 2004 in Denver. De studenten van tegenwoordig staan anders in het leven, onder invloed van informatie- en communicatietechnologie. Ze willen alles, altijd, overal, tegelijk. De Net Generation of Plug and Play Kids, zoals oud-educause president Duderstadt 2 ze noemde, verwerkt informatie op een andere manier, communiceert op een andere manier en leert op een andere manier. Docenten krijgen hierbij van Oblinger de raad: zorg voor balans tussen actie en reflectie, tussen beeld en tekst, tussen individueel en sociaal leren. De boodschap van de de Net Generation klonk door in de conferentiewandelgangen en ook in de vijf thema s waarmee de Nederlandse delegatie naar EDUCAUSE trok. Inderdaad, de Amerikanen hebben de learner ontdekt: ze gaan de student centraal stellen. Niet vanuit het persoonlijke ontwikkelings -denken, zoals wij dat in Nederland en in West-Europa kennen, maar gevoed door de ervaring dat de student wezenlijk verandert en niet meer vanuit de organization focussed -modellen te bedienen valt. From a Higher Vantage Point Hoe moeten we de EDUCAUSE conferentie van 2004 duiden in termen van ontwikkeling op het gebied van e-learning in de Verenigde Staten? Het is gemakkelijker om nieuwe trends te identificeren, als we eerst eens terug kijken wat de bezoeken aan de vorige conferenties hebben opgeleverd. Enkele citaten uit de afgelopen EduTrips op een rijtje: 2001: Onderwijskundige evaluaties ontbraken net als vorig jaar 2002: Er is weinig bewijs voor echte transformatie van het onderwijs onder invloed van informatie- en communicatietechnologie 2003: De focus lag tijdens EDUCAUSE 2003 erg op de techniek Samen illustreren deze citaten van de voorgaande drie jaren het beeld dat we traditioneel al hebben van de Amerikaanse cultuur in vergelijking met de West- Europese cultuur: 1. De Amerikanen kijken vooral naar de techniek, sterker nog: zij houden van techniek. In onze cultuur zijn we er eerder bang voor, of op zijn minst sceptisch over. 2. De Amerikanen faciliteren en implementeren gekozen veranderingen meestal veel beter dan wij dat doen. Zij gaan voor goud, waar wij onze ten langen leste gemaakte keuzes eindeloos ter discussie blijven stellen. 3. De Amerikanen richten zich minder op de student als lerende vanuit een didactisch perspectief, maar juist meer vanuit een sterke servicetraditie. For us in The Netherlands, pedagogy comes first, zeggen wij dan, als we met ze praten. Op het derde punt is sprake van een verandering, op de eerste twee punten lijkt de situatie ongewijzigd. Deze verandering zien we ook terug in een flash forward naar de editie van volgend jaar. EDUCAUSE 2005 in Orlando heeft als motto: Transforming the Academy. De invloed van de centralere rol van de student past heel goed bij dit thema. Het is natuurlijk wel afwachten of ze hun organisaties echt gaan kantelen. Daarnaast hebben de EduTrippers nog enkele andere opvallende trends waargenomen tijdens de conferentie die hieronder per thema aan de orde komen. 6

7 Emerging Technologies and Practices Nieuwe technieken verbinden apparaten, mensen en informatie met elkaar op een geïndividualiseerde manier. Een trend die steeds sterker doorzet en die het mogelijk maakt dat alles en iedereen altijd overal tegelijk beschikbaar kan zijn. De techniek gaat met je mee: draagbaar, mobiel en toegankelijk. Over enige tijd praten we wellicht over een persoonlijke standaard uitrusting (maar welke dan precies, en volgens welke standaarden?) voor alle studenten en medewerkers, die niet langer geheel vanuit de organisatie verstrekt hoeft te worden. Integendeel: de studenten komen voorzien van de eigen tools, waar ze mee opgroeien (telefoons, MP3-spelers, pocket pc s, MSN, weblogs) naar onze universiteiten en hogescholen toe en verwachten dat onze techniek samenwerkt met die van hen. Daar ligt een stevige uitdaging voor onze organisaties. Ellen Rusman en Eja Kliphuis beschrijven in hoofdstuk 3 welke kant het op gaat met deze nieuwe technieken. In hun bijdrage komen ook thema s als open source, open content en cyber security aan bod. Leadership and Management Veranderingsmanagement, dat is wat we nodig hebben in onze organisaties. Natuurlijk niet in plaats van lijnmanagement en ook niet als een strikt apart belegde tak van sport. Daarbij: management- en leiderschapskwaliteiten zijn zelden in één en de zelfde persoon verenigd. Het gaat bij veranderingsmanagement om het in goede banen leiden van de verandering die een verschuiving van de focus naar de student met zich mee brengt. Die nieuwe student is overigens maar een van de redenen om onderwijs te willen vernieuwen; er zijn natuurlijk ook andere veranderingen in de wereld om ons heen die hiertoe aanleiding geven. Het maakt bovendien verschil of we het dan hebben over een complete kanteling van de organisatie of over een accentverschuiving. Vergelijk de omslag naar het vraaggestuurde competentiegericht onderwijs in veel van de Nederlandse hbo-instellingen en de opkomende aandacht voor academische vorming across the curriculum op onze universiteiten. In beide gevallen bieden de bestaande human resources, zowel van de kant van medewerkers als juist ook van de kant van studenten (de Net Generation), een belangrijk aanknopingspunt. Het maakt daarnaast ook verschil of we werken met middenmanagers die, in het Amerikaanse model, vooral operationeel actief zijn, of dat we te maken hebben met de meer inhoudelijke Nederlandse invulling van deze rol. De benadering vanuit het verandermanagement past, binnen het e-learning thema, op een interessante manier bij de verdere verschuiving van de aandacht van de tools naar de processen in de organisatie. Dat gaat niet via een big bang ; Peter J. Dekker noemt het in hoofdstuk 4 een fluwelen revolutie. De kunst van het veranderingsmanagement bestaat eruit de energie die in de organisatie aanwezig is en de energie die binnenkomt in goede banen te leiden. De veranderende student kan in dit verhaal een hoofdrol vervullen. Library, Information Resources and Digital Content In het vijfde hoofdstuk van Hanneke Becht staat vervolgens de vraag centraal wat studenten en medewerkers doen met alle beschikbare informatie. Je kunt er de vraag aan toevoegen wat alle informatie doet met de studenten en de medewerkers. De Net Generation van aankomende studenten heeft als kenmerk dat ze minder lineair met informatie omgaat, maar parallel met verschillende communicatiestromen bezig is. Multimedia literacy groeit als consequentie van deze ontwikkeling uit tot een belangrijk thema, waarvoor ook in Amerika nu gerichte aandacht ontstaat. Vanuit het perspectief van kennisconstructie draait het om de vraag hoe de moderne lerende overeind blijft in de hoeveelheid informatie en met welke informatievaardigheden hij dit doet. Deze ontwikkelingen hebben ook gevolgen voor de manier waarop een informatiebemiddelende instantie als de bibliotheek werkt. Wat in Nederland gebeurt, zien we ook in de Verenigde Staten terug: de bibliotheken gaan vanuit een integraal model samenwerken met it-centra en onderwijskundige centra in de organisatie, waarbij de klant centraal komt te staan. Hanneke Becht heeft tijdens deze EDUCAUSE-editie geen fundamenteel nieuwe technische oplossingen kunnen ontdekken, op dit punt zijn we in Nederland helemaal bij. Training and Support In de Amerikaanse context is er veel aandacht voor bewustwording bij docenten over de mogelijkheden van e-learning. Pas als ze zich goed weten in te leven in de belevingswereld van de studenten van de Net Generation, en voldoende vertrouwen hebben in hun eigen rol, gaan ze daadwerkelijk op een vruchtbare manier aan de slag. Ria Jacobi en Esther de Groot formuleren in hun bijdrage in hoofdstuk 6 een fasenmodel. Daarin komen de volgende drie stappen aan bod: Bewustwording, Stap voor stap 7

8 ondersteuning en Ontwikkelen en ontwerpen van (vernieuwend) onderwijs. In elk van deze fasen is een eigen mix van ondersteuningsvormen mogelijk, en is een eigen kwalitatieve norm ten aanzien van de ontwikkelde resultaten op zijn plaats. Succes- en faalfactoren voor de Amerikaanse situatie geven handvaten voor professionaliseringstrajecten in de Nederlandse situatie. Naar verwachting zal de niet te negeren behoefte van de nieuwe studenten de docenten makkelijker in beweging brengen, dan de stimulansen vanuit management en organisatie tot nu toe. Teaching and Learning Een sterk punt van de Amerikaanse universiteiten schuilt in de manier waarop ze werk maken van de ontwikkeling van onderwijs en dit vanuit de organisatie faciliteren. Instructional design vormt een apart taakgebied waarvoor diverse hulptroepen de docent ondersteunen. In ons Nederlandse model is de docent veelal voor alle rollen tegelijk verantwoordelijk: onderwijs maken, onderwijs geven, onderwijs evalueren. En daar ligt natuurlijk een probleem als onze docenten actief willen zijn in de elektronische leeromgeving: ze zijn vaak door gebrek aan tijd en technische competenties niet in staat om een optimaal learning design te ontwikkelen. Ze vinden het lastig om een helder plan op te stellen over hoe ze vanuit het didactisch perspectief de informatie- en communicatietechnologie in willen zetten. Van een andersoortige roldifferentiatie die in Nederland sinds enige tijd - althans op papier - op de kaart staat, waarbij onder andere het onderscheid tussen de coach en de vakdocent wordt gemaakt, zien we in de Amerikaanse situatie veel minder manifest. Heino Logtenberg constateert dit in het zevende hoofdstuk. Ook hij beschrijft de ontdekking van de individuele lerende, met als gevolg dat er meer en meer aandacht komt voor de toepassing van ICT om interactieve en authentieke leeromgevingen te creëren, die de studenten voor een belangrijk deel ook buiten de muren van de instelling al bezoeken in de vorm van games en simulaties. Ook op dit terrein moeten we aansluiten bij de cultuur van de klant (lees: student), als we deze met succes willen bereiken. Conclusies Wat kunnen we van de Amerikanen leren en wat kunnen we verwachten voor de toekomst? Hiervoor komen we nog even terug op de drie punten van verschil die in het begin van deze analyse genoemd zijn: 1. het verschil in attitude tegenover techniek; 2. het verschil in implementatiestrategie; 3. het verschil met betrekking tot de onderwijskundige uitgangspunten. Attitude tegenover techniek Mede onder invloed van de Net Generation, zal de houding ten aanzien van techniek in onze Nederlandse samenleving en in ons onderwijs verder veranderen. Het zou daarbij interessant zijn om te onderzoeken in hoeverre er sprake is van verschillen tussen de houding ten opzichte van techniek onder Amerikaanse en Nederlandse jongeren. Hoe dan ook, de Nederlandse kinderen gaan steeds jonger en steeds vaker aan de ICT. Daardoor zal de scepsis over techniek, niet alleen onder jongeren, verder afnemen, waarbij de gebruiksvriendelijkheid van apparaten uiteraard ook een rol speelt. De voortschrijdende toepassing van informatie- en communicatietechnologie zal het bestaande sentiment, dat techniek vaak vooral duur is en ook nog eens regelmatig extra veel werk oplevert, doen verminderen. De inzet van ICT zal daartoe niet alleen de pedagogische en administratieve processen in onze instellingen voor hoger onderwijs daadwerkelijk efficiënter en effectiever moeten maken, maar deze juist ook bijeen moeten brengen. Als gevolg daarvan zullen ook digital immigrants, zoals Stefaan van Hooydonk 3 (Vlerick Leuven Gent Management School) op de SURF Onderwijsdagen 2004 iedereen van vóór de Net Generation betitelde, techniek meer gaan waarderen, zoals dat in de Amerikaanse cultuur al langer het geval is. De digital natives, die met computers opgroeien, zullen bovendien steeds nadrukkelijker vragen om onderwijs met informatie- en communicatietechnologie. Uit de analyse van Oblinger blijkt onder meer dat de studenten niet alleen maar om meer inzet van informatie en communicatie technologie vragen, maar ook om anders vormgegeven onderwijs. Ze geven hiermee een belangrijke push van de kant van de gebruikers die de docenten en het management in beweging zet. Zodra een bepaalde hoeveelheid kritische massa is bereikt, hebben de laatkomers het gevoel dat ze niet langer achter kunnen blijven. Implementatiestrategie Amerikanen veranderen hun organisaties vaak veel meer top down. Ze kiezen sneller en voeren hun keuzes onder een hoog tempo in. Het is de vraag in hoeverre wij ons poldermodel achter ons kunnen laten, de vraag is ook óf dat een goed idee is. De noodzaak om gemeenschappelijke stappen vooruit te zetten wordt in de Nederlandse 8

9 context wel meer en meer gevoeld, getuige ontwikkelingen als Virtual Clearing House en de groeiende aandacht voor architectuur en standaarden. Voorlopig maken de Amerikanen sneller en meer meters dan wij, maar wanneer wij werk weten te maken van de juiste strategieën voor veranderingsmanagement, slagen wij er uiteindelijk misschien beter in om de verschillende stakeholders in onze organisaties succesvol gezamenlijk ICT te laten werken. Bovendien hebben wij bij de samenwerking tussen de instellingen, op wat consortiumperikelen na, veel minder last van het private concurrentiemodel, zoals dat in de Verenigde Staten in sterke mate speelt. 3 Stefaan van Hooydonk, Corporates and schools. A tale of east is east and west is west? vanhooydonk_.pdf Onderwijskundige uitgangspunten Het blijft ook de komende jaren interessant om over de Atlantische oceaan naar EDUCAUSE te vliegen, om te aanschouwen hoe zich de ontwikkelingen daar uitkristalliseren. De kans is reëel dat de Amerikanen, nu ze de lerende centraal gaan stellen in hun denken, ook meer oog krijgen voor de pedagogische vraagstukken, waar wij van oudsher zo zwaar het accent op leggen. Vanuit Europa kunnen we ze helpen om dit thema beter op hun agenda te krijgen en te houden. Net zo goed als wij van hen wat meer go for it -mentaliteit en van hun hogere serviceniveau kunnen gebruiken en eens wat minder voorzichtig mogen zijn om nieuwe technieken uit te proberen. Van beide kanten valt nog een hoop te leren en ook voor de landelijke samenwerking pakt het vaak goed uit om met elkaar het EDUCAUSE avontuur te ondernemen. Hopelijk bevinden zich onder de deelnemers van de volgende EDUCAUSE-editie in Orlando Transforming the Academy: Dreams and Reality opnieuw veel landgenoten, zowel bezoekers als presentatoren. Referenties (Endnotes) 1 Diana Oblinger, Educating the NETgeneration, verslag door Ria Jacobi, training/14122 Streaming weergave van de presentatie: sonicfoundry.com/live/liveviewer/frontend/view. aspx?peid=2808fd88-7ab3-49e6-bc25-93f2c1b7dc39 2 James Duderstadt, Preparing for the revolution: Redux Code=E04/GS01 9

10 3Emerging Technologies and Practices Open netwerken: spelers kiezen zelf voor medespelers en instrumenten Ellen Rusman Open Universiteit Nederland Eja Kliphuis Hogeschool INHOLLAND It is people we are connecting, not devices - Ben Teitelbaum (Program Manager of Internet2 s Voice and integrated communications initiatives, EDUCAUSE, 2004). Inleiding Moore 1 (oud-directeur van de Fairchild Semiconductor Research and Development Laboratories) voorspelde al in 1965 dat de dichtheid van transistors op een chip elke 12 tot 18 maanden zou verdubbelen, terwijl de kostprijs van een transistor in die zelfde periode werd teruggebracht tot de helft. Deze voorspelling van Moore, nu bekend als Moore s law, blijkt vandaag de dag aardig uit te komen en de toekomst brengt ons dus steeds grotere computerkracht tegen een lagere prijs, potentieel betaalbaar voor iedereen. Kleinere, lichte en krachtige instrumenten komen beschikbaar voor het hoger onderwijs. Wat betekent het als: apparaten gemakkelijker en intuïtiever in gebruik worden en in de toekomst waarschijnlijk door middel van één infrastructuur gebaseerd op internettechnologie draadloos (wifi, bluetooth, e.d.) of draadgebonden (koper, glas, coax) met elkaar verbonden zijn? 2 er steeds meer functies in één apparaat (denk aan mobiele telefoons met camera, wekker, agenda e.d.) zijn geïntegreerd? 2 er tegelijkertijd waarschijnlijk ook apparaten met sterk gespecialiseerde functies, de zogenaamde telematons 3, verschijnen? er steeds meer open source soft-and courseware beschikbaar komt? 4+5 Oftewel: Wát kan je met nieuw opkomende technologieën die je graag wílt kunnen om het leren binnen het Nederlandse hoger onderwijs te ondersteunen en te stimuleren?. Door het bijwonen van presentaties en het houden van een drietal interviews met sleutelfiguren uit het veld (Willy Pritchard 6, Edward Walker 7 and Mitch Kapor 5 ), verzamelde de themagroep Emerging Technologies and Practices relevante informatie. We keken zowel naar ideeen over toekomstig gebruik als naar concrete praktijken, om zo van ervaringen te leren. Een belangrijke vraag daarbij is: In hoeverre zijn de ervaringen die onderwijsinstellingen in de Verenigde Staten met deze technologieën hebben opgedaan bruikbaar voor het Nederlandse hoger onderwijs? Vier trends We vonden veel tijdens EDUCAUSE 2004 en zien vier trends: Connecting people, tools and information in a personalised way; Mobile accessible and wearable; Sharing and managing content and instruments; Cybersecurity. 1. Connecting people, tools and information in a personalised way Mensen kunnen tegenwoordig continu aangesloten zijn op netwerken met andere mensen, instrumenten en informatie, zowel op het persoonlijke als het professionele vlak. Ze maken ook steeds vaker gebruik van gepersonifieerde informatie, in verschillende vormen en bijvoorbeeld afgestemd op: - de plaats waar zij zich bevinden 1 - persoonlijke interesse, niet uitsluitend gerelateerd aan het werk 8 - de functionele status (bijvoorbeeld: aanwezig, bezet) - het gedrag dat ze vertonen (bijvoorbeeld: veel googlen op een bepaald onderwerp, leidt vervolgens tot automatische informatie in een persoonlijk portaal) - de actualiteit en vernieuwingssnelheid van de informatie zelf. 10

11 Informatie sluit dus beter aan bij de bezigheden van mensen, bereikt hen sneller en komt vaker automatisch op één virtuele toegangsplaats beschikbaar 2+3, bijvoorbeeld door middel van RSS (Really Simple Syndication), een formaat om de meest recente berichten van een site op een gestandaardiseerde manier, in XML-formaat, aan te bieden 9. Je kunt je abonneren op RSS-feeds van sites en dit naar je eigen plek laten sturen (bijvoorbeeld je portaal), waardoor je altijd van het meest recente nieuws op de hoogte bent. Het portaal wordt steeds meer een persoonlijke bril op de wereld in plaats van een presentatiemiddel van organisaties 9. Naast informatie zijn via het portaal ook andere services, bijvoorbeeld je favoriete muziek te bereiken. Steeds meer instellingen in de Verenigde Staten sluiten contracten af met muziekservices zoals Napster 10. Doel hiervan is tegelijkertijd een aantal problemen als toename van virussen en illegale praktijken te voorkomen. Het is opvallend dat de universiteiten in de Verenigde Staten de mogelijkheden van informatietechnologie gebruiken om de opleiding te ondersteunen én heel bewust kiezen om de student ook in zijn persoonlijke leven te ondersteunen. Studenten hebben bepaalde dingen thuis (zoals draadloze toegang via computer of mobiele telefonie), dus moet de universiteit het ook aanbieden, ook als de directe relatie met het onderwijs soms moeilijk te leggen is. Een veel gehoord argument hiervoor is dat dit indirect het gebruik van en de vaardigheid met informatie- en communicatietechnologie onder studenten (én onder docenten) bevordert. Informatie sluit ook beter aan op persoonlijke profielen doordat mensen gemakkelijker zélf publiceren, bijvoorbeeld door middel van blogs (persoonlijke sites waarop in chronologische volgorde informatie gepresenteerd en gearchiveerd wordt) en wiki s (gedeelde sites waarop een groep mensen informatie kan presenteren, aanvullen, wijzigen en archiveren om zo gemeenschappelijke kennis te delen en op te bouwen) 11. Meer mensen zullen informatie over interessen delen via blogs en wiki s, omdat die gemakkelijk in gebruik zijn. Een andere reden voor het succes is volgens Diana Oblinger (vice-president EDUCAUSE) 12 dat mensen het internet zien als een podium. Ze vinden het lekker om gehoord te worden en onbeperkt te kunnen publiceren. Door deze persoonlijke push van informatie, de persoonlijke bijdragen en interpretaties groeit het aanbod sterk en worden filters belangrijker om information overload te voorkomen. Deze ontwikkelingen sluiten blijkbaar ook goed aan bij de wensen van de doelgroep. Uit onderzoek van ECAR 13, het EDUCAUSE Centre for Applied Research, blijkt dat studenten informatie- en communicatietechnologie niet zozeer gebruiken in relatie met de opleidingsdoelen, maar meer vanwege het gemak, de controle die ze kunnen uitoefenen en de mogelijkheden om te communiceren met de docent en andere studenten. Zoals Ben Teitelbaum 1 (Program Manager of Internet2 s voice and integrated communications initiatives) ook in zijn lezing zei: communicatie is de killer application van de toekomst. Studenten willen bellen, mailen, SMS-en en MSNen. Daarbij, of misschien wel daarom, zal ook een convergentie van de technologieën voor het uitwisselen van geluid en beeld over IP steeds populairder worden: integratie van (beeld)telefonie en de computer, bijvoorbeeld Voice over IP (transfer van geluid over het internet naar analoge toestellen) en IP-telefonie (geluid van computer naar computer). Uiteraard is ook kostenreductie daarbij belangrijk voor de consument. De organisatie van helpdiensten zal moeten aansluiten bij dit veranderende gedrag van lerenden in de toekomst. Dit betekent waarschijnlijk persoonlijke ondersteuning: 24 uur per dag, 7 dagen per week door middel van telefoon, , chat en websites met handleidingen Mobile, accessible and wearable Mensen worden mobieler en nemen hun informatiebronnen en steeds compactere en draagbare communicatiemiddelen met zich mee. Ze kunnen door middel van instrumenten als PDA, Blackberry, tablet PC, laptop, mobiele telefoon en draadloze verbindingen, bijvoorbeeld WiFi of mobiele telecommunicatie (UMTS-verbinding) 24 uur per dag met elkaar verbonden zijn Zo vormen ze draadloze netwerken waarover informatie uitgewisseld kan worden. Deze instrumenten en netwerken van mensen bieden ook mogelijkheden voor het hoger onderwijs, wanneer leermiddelen op deze instrumenten afgespeeld en tussen mensen uitgewisseld kunnen worden. Uiteraard zijn er de voordelen van toegang tot informatie onafhankelijk van tijd, plaats en tempo van de gebruiker. Er kan echter meer, zowel binnen contact- als afstandsonderwijs: 11

12 De lerende kan informatie ontvangen én zenden: zo kan iemand zowel in de rol van ontvanger als van aanbieder zitten: de lerende als auteur of onderzoeker. Interactie en delen van informatie tussen lerenden vergroten: tijdens bijeenkomsten kunnen lerenden centraal informatie delen en annoteren, brainstormen, stemmen, groepsbesluiten maken en het resultaat direct voor iedereen beschikbaar maken 17. Directe controle op informatie-uitwisseling en leerinhoud: lerenden kunnen door middel van hetgeen ze zenden, controle uitoefenen op de inhoud van de informatie-uitwisseling in een groep, zoals bijvoorbeeld in het Virtual canvas project 18. De wereld in de klas ( smart classes 2 ): de grote wereld buiten haal je binnen de klas of de klas verplaatst zich naar de wereld buiten, bijvoorbeeld door veldonderzoek. Door middel van simulaties, virtual laboratories, razende onderzoeksreporters die live data verzamelen en naar de klas zenden (bijvoorbeeld het aantal auto s dat op een weg passeert), live expertsessies maak je bijeenkomsten praktijkgerelateerd, interactief, stimulerend en daarmee toegankelijker en meer passend bij de leef- en leerstijlen van studenten. Onderzoek en onderwijs versmelten 19. De nomadicity van studenten: leren vindt niet meer binnen één organisatie plaats doordat lerenden kunnen kiezen uit het aanbod van verschillende organisaties en zo hun ideale programma samenstellen 15. Gedeelde afrekensystemen en webgebaseerde betalingen ondersteunen deze ontwikkeling. Informatie aangepast aan status: afhankelijk van de status van een persoon (bijvoorbeeld de plaats waar hij/zij is, interesseveld) kan informatie aangepast worden 20. Een lerende kan op excursie gaan (bijvoorbeeld Rome) en bij elk geschiedkundig monument relevante informatie op de gewenste manier (audio, tekst, plaatjes), ontvangen, annoteren, maken én toevoegen. Monitoren van leerdoelen: een docent kan al tijdens zijn college snel controleren of de belangrijkste leerdoelen bij de studenten zijn bereikt. Zo was er een voorbeeld van een docent die deze controle met een paar korte vragen op een webpagina uitvoerde. De studenten moesten met een draadloos device (notebook, PDA) de vragen op de webpagina beantwoorden. De docent zag de resultaten van de antwoorden snel als grafiekje en kon vervolgens nog tijdens het college meer of minder aandacht geven aan bepaalde leerstof, om alsnog de doelen te bereiken. 3. Sharing and managing content and instruments De trend open zet zich voort: bij Open Source applicaties én bij leerinhouden. We zien verschillende voorbeelden van instellingen die docenten stimuleren om de leerinhouden die ze ontwikkelen voor een breed publiek te publiceren. SOFIA ( Sharing Of Free Intellectual Assets ) 21 creëert een groeiende community van docenten die kwalitatief hoogwaardige leerinhoud levert in een samenwerkingsverband van instellingen. In deze community krijgt het hele proces van publiceren-reviewen-hergebruiken van bestaand leermateriaal vorm. Interessant daarbij is het gebruik van de Creative Commons License, waarbij docenten als auteurs kiezen hoe ver ze willen gaan met het delen van hun materiaal. Creative Common License heeft elf verschillende licentievormen beschikbaar, zodat er altijd wel één is die bij de situatie past: mix & match 20. Het Foothill De Anza Community College gebruikt samen met partnercolleges al sinds 1995 een zelf ontwikkeld Open Source Content Management Systeem, ETUDES. Inmiddels maken 750 docenten van 50 instellingen daarvan gebruik. Voor ETUDES-Next Generation hebben de instellingen zich opnieuw aangesloten bij een Open Source Applicatie-initiatief: Sakai 22 Uit beide initiatieven spreekt net als bij de vele andere Open Source Application initiatieven heel sterk een houding van het heft in eigen handen : we gaan als instelling of samen met partnerinstellingen zélf met onze docenten aan de slag om leerinhouden te vinden, te publiceren, te reviewen. We richten een aparte afdeling op om digitale leerobjecten te ontwikkelen en te publiceren 23. We ontwikkelen samen met anderen applicaties hiervoor, we participeren in zinvolle samenwerkingsprojecten. We verkleinen onze afhankelijkheid van grote commerciële bedrijven en voorkómen een zogenaamde vendor-lock in. We houden ons aan standaarden. Ook de eerdergenoemde muziekservices die Amerikaanse onderwijsinstellingen bieden, getuigen van deze instelling. Het zijn niet altijd hele cursussen die gedeeld worden: leerobjecten en digital assets (kleinere stukjes herbruikbaar materiaal die op zichzelf staan, bijvoorbeeld een foto/plaatje) worden verzameld met als belangrijk doel: hergebruik. Containers voor data, informatie, kennis en wijsheid zijn respectievelijk Data warehouses, Digital Library and Collections, Knowledge Repositories én the Mind. Een blog is een container voor the mind : een manier om regelmatig je kennis te organiseren, maar ook om nieuwe ideeën en invalshoeken te verspreiden

13 Het delen is niet alleen van toepassing op leerinhoud en instrumenten, ook ervaring deelt men door de uitwisseling van vernieuwende, experimentele voorbeelden. Innovation Lab is een website waarop onderwijsinstellingen met eigen vernieuwende voorbeelden terecht kunnen: binnen 15 minuten zijn die dan voor iedereen zichtbaar 25. Chippewa Valley Technical College hoopt op deze manier prikkelende voorbeelden op het spoor te komen die navolging verdienen. Dit initiatief heeft een andere insteek, richt zich op de pioniers, de early adopters. 4. Cybersecurity Om informatie te kunnen delen en uitwisselen, zijn goede afspraken tussen de verschillende partijen nodig, bijvoorbeeld over het gebruik van standaarden en copyright-licenties. Daarnaast is het ook zaak dat informatie veilig, zonder problemen en extra ongemak uitgewisseld kan worden. Dit blijkt geen gemakkelijke opgave te zijn. Vandaag de dag treden verschillende problemen op: - spam: (groot aantal) ongewenste berichten 15 - identiteitsdiefstal: een persoon doet zich voor als een andere persoon (bijvoorbeeld in een mailinglist, bij aankoop van producten) - worms/viruses: software programmaatjes die zich óf ingraven in de directory-structuur van je computer óf bestanden infecteren - spyware: software die informatie van jouw gedrag en computer naar derden kan sturen (bijvoorbeeld toetsaanslagen, waardoor creditcardnummers, wachtwoorden en dergelijke doorgestuurd kunnen worden) - rogue -accesspoints: wireless toegangspoorten die onvoldoende beveiligd zijn, zodat naast de oorspronkelijke doelgroep ook andere personen van de verbinding gebruik kunnen maken Op verschillende manieren wordt geprobeerd om deze problemen te voorkomen of te bestrijden, bijvoorbeeld door middel van firewalls, Virtual Private Networks, antivirus software, identificatie, authenticatie en autorisatie, eenmalig inloggen en gebruik van standaarden en protocollen De garantie van veiligheid is een belangrijke (rand)- voorwaarde voor acceptatie en gebruik van technologie in het onderwijs. Het blijkt dan ook een actueel onderwerp van groot belang voor ICT-beheerders binnen onderwijsinstellingen. Het heeft géén directe impact op onderwijskundige vraagstukken. Wél blijkt een te ver doorgevoerde beveiliging (of een slecht uitgevoerde beveiliging) het gebruiksgemak en daarmee de acceptatie van ICT in de weg te staan. Een belangrijk aandachtspunt bij invoering van nieuw opkomende technologieën is het vinden van een goed evenwicht tussen voldoende beveiliging, een hoog gebruiksgemak en daarmee hoge gebruikersacceptatie: lastig, maar erg noodzakelijk. Conclusies Tijdens EDUCAUSE 2004 is veel aandacht voor onderzoek naar gebruikers van nieuwe technologie, studenten en docenten. Dit past ook in de sterke servicetraditie in de Verenigde Staten. Nieuwe technologieën kunnen ondersteuning bieden aan de volgende ontwikkelingen op het gebied van onderwijs en leren: Een genetwerkt model van mensen en informatie ondersteunt het toekomstige leren. Studenten hebben hierin een hoge mate van controle over wat ze leren: communicatie en interactiviteit met de omgeving staan hoog in het vaandel 13. Lerenden produceren ook vaker informatie door technieken als blogs en wiki s. Het delen, annoteren en aanpassen van informatie wordt gemakkelijker, waardoor directe feedback eenvoudiger wordt. Eerste voorzichtige aanzetten om informatie op een genetwerkte manier te delen vinden we in Nederland bijvoorbeeld binnen het Edublog-initiatief 9. Onderzoek, probleemoplossend vermogen en leren zijn steeds meer met elkaar versmolten; praktijk, zo natuurgetrouw mogelijk, speelt een grote rol. Door gebruiksvriendelijke, mobiele technologie kiezen studenten combinaties van tijd en plaats, die het beste aansluiten op hun persoonlijke wensen, mogelijkheden en omstandigheden. Het is denkbaar dat studenten in de nabije toekomst thuis studeren en naar de universiteit komen om samen te werken en elkaar te ontmoeten. Leren vindt steeds minder bij één enkele instelling plaats. Privé-, beroeps- en leersituaties krijgen dunnere scheidslijnen. In de Verenigde Staten doen ze over het leveren van muziekservices aan studenten een stuk minder krampachtig dan hier. In Nederland komen studenten ook al chattend, bellend, met muziek in de oren de klas binnen, maar universiteiten en hogescholen bieden nog geen aansluitende services. SURFdiensten zou hiermee meer aan de slag kunnen gaan 22. Open source oplossingen (applicaties, leermateriaal) sluiten hierbij aan: specifiek op het onderwijs toegesneden 13

14 materiaal en applicaties worden ontwikkeld. Een Open Source oplossing is niet automatisch goedkoper dan een commerciële oplossing, maar vaak wel meer op maat. Veel universiteiten in de Verenigde Staten experimenteren met open source toepassingen. De trend naar open en delen van zowel applicaties als materiaal zal in Nederland waarschijnlijk ook sterker worden, in ieder geval zijn er nu al oriënterende initiatieven (bijvoorbeeld het DU open source rapport 27 ) op dit terrein. Interessant vanuit het perspectief van delen van materiaal is een initiatief aan Cornell University: daar is een afdeling in het leven geroepen voor ontwikkeling en publicatie van digitale leerobjecten 21. Een interessante optie voor Nederlandse universiteiten en hogescholen die nu veelal gericht zijn op het kiezen van een (L)CMS? Samenwerking en uitwisseling vragen om duidelijke afspraken. Het gebruik van technologische standaarden is noodzakelijk en deze worden in de Verenigde Staten dan ook al vaak toegepast. Bij IMS komt inmiddels meer aandacht voor implementatievraagstukken en de mensen die bij implementaties zijn betrokken 8. In Nederland is men wel met standaardisatie-initiatieven bezig, maar nog niet op een dergelijk grote schaal. Ook auteursrechten dienen goed te worden geregeld. In de Verenigde Staten maakt men hiervoor vaak gebruik van de Creative Common Licenses. Ook Nederland heeft hiervoor recent aandacht ontwikkeld binnen een creativecommons-initiatief 28, maar in het hoger onderwijs is het nog geen breed geaccepteerd fenomeen. Communicatiemiddelen als , chat, IP-telefonie, e.d. moeten veiliger worden om hun acceptatie te behouden. In het Nederlands onderwijs ontbreekt nu vaak het gebruik van chat/instant messaging, mede vanwege veiligheidsrisico s. Veiligheid en betrouwbaarheid zijn voorwaarden voor gebruik. Vernieuwers beginnen in de Verenigde Staten vaak níet met een (onderwijskundig) model, maar met nieuwe technologieën als speeltjes. Gaandeweg vind je de mogelijkheden uit, gewoon door te doen. In Nederland hebben we de neiging alles eerst uit te denken in modellen, voordat we aan de slag gaan. Volgens Willy Pritchard, medeinitatiefnemer van het SOFIA-project, heeft dit verschil te maken met cultuur, Amerikanen krijgen het entrepreneurschap er al bij de geboorte ingehamerd. De beste manier ligt waarschijnlijk ergens in het midden, maar zoals de strekking van de adviezen van Pritchard 6, Walker 7 en Kapor 5 aan de Nederlanders luidt: Embrace and try ambitious things, start small pilots, in order to achieve big things! Referenties (Endnotes) 1 Moore, G. (1965). Cramming more components onto integrated circuits. Electronics, Volume 38, Number 8, April 19, Zie voor het complete artikel: ftp://download.intel.com/research/ silicon/moorespaper.pdf 2 Ben Teitelbaum, Connective middleware for next generation campus communications, verslag door Frank Boterenbrood, 3 Howard Strauss, The future of teaching and learning, verslagen door Anton Neggers en Steven Schoppert, nl/edutrip2004/verslagen_teaching/ Mitchell Kapor, Jack McCreedy en Oren Sreebny, Chandler Westwood personal information systems, verslag door Bert Melief en Remco Rutten, 5 Mitchell Kapor. Interview with Mitch Kapor, verslag door Ellen Rusman. verslagen_technology/ Willy Pritchard. Interview with Willy Pritchard, verslag door Eja Kliphuis. technology/ Edward Walker, Interview with Edward Walker, verslag door Ellen Rusman. verslagen_technology/ Howard Strauss, Building Succesfull Enterprise Portals, verslag door Rens van der Vorst, verslagen_technology/ Kent Hubell, Nick Linder, Ginny B. Cake, Kenneth Stafford, Campus Online Music and Movies, verslag door Audrey Visscher, 14

15 11 Alan Levine, Brian Lamb, Decentralization of learning resources, verslag door Michiel van Geloven, 21 William. H. Pritchard/Vivian Sinou, At the end of the day we will have given it all away., verslag door Eja Kliphuis, 12 Diane Oblinger, Educating the Net Generation, verslag door Ellen Rusman, training/14122 Zie voor een streaming weergave van haar presentatie: View.aspx?peid=2808fd88-7ab3-49e6-bc25-93f2c1b7dc39 13 Judith B. Caruso & Robert B. Kvavik, Students and information Technology: findings from ECAR, verslag door Audrey Visscher en Stefanie van Kleef, edutrip2004/verslagen_technology/ Amitava Mitra, Sakai, verslag door Michiel van Geloven, 23 Oya Y. Rieger, Supporting the Integration of Digital Assets in Learning, Teaching, and Scholarly Communication, verslag door Johan Oomen, 24 Susan E. Metros, Kathleen Bennett, Coralling Educational Content, verslag door Eja Kliphuis, edutrip2004/verslagen_technology/ Charles R. Bartel, Surveying the digital landscape, verslag door Rens van der Vorst, verslagen_technology/ Tim Tewalt, Mike Mathews, Creating a nationwide ITcommunity to share best practices, verslag door Marion Keiren, 15 Russell J. Yount, Charles R. Bartel, Implementing a campus wide wireless LAN: considerations and practices, verslag door Remco Rutten, technology/ David Kotz, Transforming a campus through wireless, verslag door Rens van der Vorst, verslagen_technology/ Michael Zastrocky, Annual Gartner EDUCAUSE update 2004, verslag door Frank Boterenbrood, edutrip2004/verslagen_technology/ De Vries, F., Nadolski, R. Open source toepassen in modulaire elektronische leeromgevingen. digiuni//download/temp/opensourcetoepasseninmodulaireelo s pdf 17 Patrick Czupik, Thomas Skill, James Rowley, David Wright, Ken Graetz, Integrating student laptop initiatives into the classroom experience, verslag door Albert Kerkhof, edusite.nl/edutrip2004/verslagen_technology/ Creative commons Nederland. 18 Themin Suwardy, Virtual Canvas: Enhancing classroom interaction, verslag door Hans Wisbrun, edutrip2004/verslagen_technology/ Arlene Krebs, John C. Ittelson, Gilbert, R.Gonzales, Mobile education: On campus and in the community, verslag door Hans Wisbrun, technology/ Kenneth Blackney, ET Charting New Frontiers: The Mobile Digital Campus, verslag door Petra Wentzel, 15

16 4Leadership and Management Onderwijsvernieuwing met ICT vraagt vooral verandermanagement Peter J. Dekker Universiteit van Amsterdam Inleiding Om echte onderwijsvernieuwing met ICT te realiseren - een verandering in onderwijzen en leren - is meer nodig dan een project of zelfs meer dan een weiland vol bloeiende projecten. Collis & van de Wende 1 constateren in dit verband dat ICTo-implementaties vaak blijven steken op projectniveau: dat er weinig sprake is van werkelijk veranderende praktijken. Onderwijsinnovatie met ICT vereist een combinatie van visie, strategie en verandermanagement. Wie anders dan de middle manager, de tactische strateeg, heeft de sleutel in handen om deze gewenste integrale benadering vorm te geven en uit te voeren? Immers, dat is degenen die vaak fulltime bezig is met het vertalen van de wensen en eisen uit de omgeving naar gewenst gedrag van de organisatie waar zij verantwoordelijk voor zijn. Middle managers zijn leidinggevenden die verantwoordelijk zijn voor de vormgeving van (een deel van) het primaire proces, en die zelf weinig tot geen doceertaken hebben. Soms communiceren zij ook niet direct met docenten, maar zit daar nog een laag van coördinatoren tussen. Zelf leggen ze verantwoording af aan het hoger gelegen niveau: soms is dat het College van Bestuur, soms zit daar nog een laag tussen. Afhankelijk van de instelling heten ze opleidingsmanagers, onderwijsdirecteuren etc. Ook in voorgaande verslagen van EDUCAUSE 2+3, en bijvoorbeeld in de SURF-publicatie over Online Educa Berlijn , wijzen de auteurs op de centrale rol van de middle manager als het gaat om het beleidsmatig invoeren van ICT in het onderwijs. Het gaat hier dan wel om management dat betrekking heeft op het onderwijs zelf: visie en ambities zijn -graag- gebaseerd op kennis van het primaire proces. Dat is kennelijk lastig, voor een manager in het onderwijs. De organisatie verwacht in toenemende mate onderwijskundig leiderschap van de middle manager. Dit leiderschap is nodig om een doelgericht, efficiënt, goed gepland en succesvol traject van onderwijsvernieuwing - waarin ICT zowel een uitdaging als een voorziening is - op te zetten en uit te voeren. Aan dit leiderschap lijken in de Nederlandse situatie twee aspecten te zitten. 1. het bepalen van het te voeren (onderwijsvernieuwings) beleid: de te maken keuzen binnen de geldende randvoorwaarden 2. het uitvoeren van dit beleid, de veranderkundige aspecten. In deze geest hebben de leden van de themagroep Leadership and Management als vraagstelling geformuleerd: Hoe kan de middle manager ondersteund worden bij het beleidsmatig opzetten van een traject van onderwijsvernieuwing waarin ICT een rol speelt? Amerikanen krijgen aandacht voor het proces Grosso modo houden Amerikanen het bij voorkeur eenvoudig. Constructivisme? Competentiegericht onderwijs? Wie die termen in een titel gebruikt, trekt in de Verenigde Staten geen volle zalen. ICT-tools: die kun je gebruiken, je ziet het effect. ICT-vaardigheden: die kun je als docent observeren, duidelijk, concreet. Wat bedoelen ze in de Verenigde Staten dan met de transformatie van het leren en onderwijzen? Dat studenten hun ICT-vaardigheden beheersen! Tot nu toe weinig over een visie op leren, weinig over veranderende eisen uit de maatschappij 5. Na deze eerste schok blijkt er toch ook meer waar te nemen, maar je moet er een beetje naar zoeken. Volgens de regelmatige deelnemers aan de EDUCAUSEconferenties is er in Denver zelfs iets te zien van een fluwelen revolutie: de aandacht voor hardcore tools verschuift naar de meer zachte aspecten van het toolgebruik, naar de proceskant, naar de mensen. Hier zijn twee aanwijzingen voor. 16

17 De eerste aanwijzing komt uit het vak policy making zelf. Leadership, policy making etc. staat vanzelfsprekend al jaren op de EDUCAUSE-agenda. Er zijn presentaties die ook aandacht vragen voor alternatieve manieren van het benaderen van de beleidscyclus en van projecten. De benadering vanuit alleen it of organisatie met vooropgezette strategiebepaling leidt namelijk in te veel gevallen tot slechtere resultaten die niet beklijven en raakt daarom uit 6. Een dergelijke ontwerpgerichte aanpak leidt ook in Nederland tot teleurstellende resultaten. Eén van de knelpunten van deze werkwijze is dat er te weinig aandacht is voor de menselijke aspecten en voor de cultuuraspecten, en daarin begint verandering te komen. Een voorbeeld hiervan is de techniek van de Appreciative Inquiry 7. Deze benadering heeft tot doel een positieve organisatiecultuur te ontwikkelen door zoveel mogelijk aan te sluiten bij aanwezige kennis, ervaring en motivatie van de medewerkers. Er waren meer presentaties die deze gezamenlijke aanpak als sleutelfactor naar voren brachten. Ten tweede blijkt op EDUCAUSE 2004 voor het eerst dat de student zelf nadrukkelijk in beeld komt. James Duderstadt (oud-educause-president en hoogleraar University of Michigan), noemt in zijn keynote bijvoorbeeld de student dé transformerende kracht: de plug and play -generatie die nu opstaat, heeft volgens hem heel andere ideeën over het leerproces dan tot op heden gebruikelijk is. Ook de spraakmakende keynote van Diana Oblinger (vice-president van EDUCAUSE) is duidelijk in deze richting: de studenten van nu zijn niet de studenten waar het huidige onderwijs op is afgestemd 8. In dit verband doet Michael Ridley (hoofd bibliotheek University of Guelph) in zijn presentatie de aanbeveling: Turn the kids loose 9. Wie dit onder ogen wil zien, kan niet om de vraag heen dat het onderwijs en het leren moeten veranderen. En dan gaat het dus niet meer uitsluitend om de boven genoemde ICT-vaardigheden. Het onderwijs moet zich aanpassen omdat haar omgeving verandert. De EDUCAUSE organisatie ziet dit zelf ook en heeft daarom transformatie als thema voor EDUCAUSE 2005 benoemd: bepaald visionair voor de Amerikanen. Maar wat heeft EDUCAUSE 2004 nu opgeleverd in het licht van onze vraagstelling? De rol van de middle managers Uit diverse presentaties, maar met name uit de interviews die leden van de themagroep hebben gevoerd met Jean Zappe 10 (director Service Integration, Bucknell University), Richard Katz 11 (vice-president EDUCAUSE en president ECAR) en Shirley Waterhouse 12 (directeur van het afdeling Educational Technology van de Embry- Riddle Aeronautical University, en schrijfster van het boek The power of elearning: Incorporating technology into the classroom is the key ), rijst het beeld op dat middle managers in de Verenigde Staten nog niet zo n grote rol spelen. De rol van een middle manager in de Verenigde Staten is bij onderwijsinnovaties al een stuk minder complex als die innovatie zich vooral beperkt tot het gebruiken van ICT-tools. Maar nog afgezien daarvan heeft de middle manager in de Verenigde Staten een kleinere rol omdat de hiërarchische lijnen veel sterker zijn dan in Europa: de top van een organisatie of instelling leidt, stuurt, bepaalt de strategie. In dit verband is met name de presentatie en het interview met Shirley Waterhouse van belang. Zij stelt dat organisaties in negen van de tien gevallen beginnen met de uitvoering van projecten en de implementatie van resultaten zonder acht te slaan op fasen die daar aan vooraf dienen te gaan, zoals awareness en planning. Die komen op z n best pas daarna aan de orde, maar vaak worden ze ook helemaal overgeslagen. Dit betekent volgens Waterhouse onder meer dat de middle managers die dergelijke implementaties initiëren en uitvoeren hun activiteiten moeten afstemmen op wat de top doet en wil. Daar speelt natuurlijk weer dat cultuurverschil tussen de Verenigde Staten en Europa een rol: de focus verleggen naar de top heeft meer zin in een land waar de fascinatie voor sterk leiderschap een hoge vlucht heeft genomen, dan daar waar we het polderen nog steeds niet aan de dijk hebben gezet 13. De middle managers zijn echter, zo geeft Waterhouse in het interview toe, tot nu toe nauwelijks betrokken en gemotiveerd, en in de Verenigde Staten zeker niet in de positie om de rol van change manager aan te nemen. Change management, zo blijkt ook uit andere presentaties en interviews, is in de Verenigde Staten nauwelijks een issue. Katz, vice-president van EDUCAUSE, zegt in het interview hierover: Change management, we re bad at that!. Valt er dan weinig uit EDUCAUSE 2004 te halen voor wat betreft dit thema? Toch wel, verschillende dingen zelfs. 17

18 Hierboven is de Appreciative Inquiry al genoemd. Een geoefend oog herkent in deze benadering elementen van een onderwijstechnologisch ontwerp- en ontwikkelproces, gecombineerd met het beste van diverse communicatietechnieken. Op een afdeling van de Bucknell University, waar een cultuuromslag via deze ontwikkelingsgerichte benadering heeft plaatsgevonden, blijkt dit een doeltreffende werkwijze te zijn 14. Wel ten koste overigens van veel tijd en inzet. Opvallend bij deze benadering, in het licht van de probleemstelling, is de onduidelijk afgebakende rol van de middle manager. Bij een AI-proces pur sang bijvoorbeeld speelt de zogenaamde coach een belangrijke(re) rol als initiator, ontwerper en begeleider van het veranderproces. Samenvattend, de middle manager vervult niet zo n grote rol, maar dit komt wel ter discussie te staan als het gaat om het leiden van -toekomstige- veranderingsprocessen. Leiderschap versus management En dat leidt tot de volgende vondst die op EDUCAUSE 2004 is gedaan: medewerkers mogen van middle managers geen onderwijskundig leiderschap verwachten. Marcus Buckingham 15, een Britse consultant en auteur, was er in zijn keynote heel helder over: de belangrijkste taak van de manager is het managen van de talenten van zijn individuele medewerkers. De leider daarentegen heeft als hoofdtaak zijn mensen naar een betere toekomst te leiden. Het is de verantwoordelijkheid van de leider om een heldere visie op de toekomst van de organistie neer te zetten. Volgens Buckingham moet deze persoon daarvoor een aantal dingen scherp neerzetten. Voor wie doen we het? Hoe zit de toekomst eruit? Wat gaan we doen? Waar beginnen we? Hieruit volgt dat het de bestuurders moeten zijn die zich moeten richten op onderwijskundig leiderschap, en niet de middle managers. Dat van de middle manager geen onderwijskundig leiderschap verwacht mag worden, is in lijn met de bevindingen van de Nederlandse Amerikaan Paul Kirschner 16. Kirschner, hoogleraar onderwijstechnologie aan de Open Universiteit, geeft aan dat de middle manager in het onderwijs, algemeen gesteld, een organizational manager is, dus gericht op operationeel management en beheren en beheersen van een organisatie in rust. Een innovatieproces vraagt echter om een change agent of innovation manager. Eén persoon kan niet tegelijk beide rollen spelen. Bovendien is niet iedereen in staat beide rollen goed te vervullen. De rol van de change agent lijkt identiek te zijn aan die van de coach in het eerder genoemde Appreciative Inquiry. Zorg voor afstemming Kirschner stelt dat de omgeving dynamisch is, en dat de organisatie daar uiteraard op moet reageren. Het komt vaak voor dat het top management een besluit tot verandering over de schutting gooit en de middle manager mag er dan voor zorgen dat er iets van de innovatie terechtkomt. De middle manager moet zich hier niet voor lenen, volgens Kirschner. Deze persoon moet juist commitment op alle niveaus van de organisatie afdwingen en heel goed in beeld brengen onder welke voorwaarden de innovatie tot een succes zal leiden. Dit is in andere woorden ook een belangrijk aspect van de boodschap van Waterhouse: de activiteiten die een middle manager uitvoert, moeten in lijn zijn met wat (de top van) de organisatie wil. Een integrale aanpak is dus nodig. Maar, zo stelt Kirschner, daarvoor is wel weer een gefaseerde aanpak nodig. Bedenk namelijk dat alles met alles samenhangt: er zijn veel afhankelijkheidsrelaties. Wie dus veel in één keer aanpakt, brengt een lawine aan veranderingen teweeg. En die lawine leidt zelden tot successen die juist zo nodig zijn om iedereen te motiveren door te gaan. Voorafgaand aan de start van een innovatieproject is het daarom volgens Kirschner verstandig een zogenaamd gedachte-experiment te doen. In dit experiment gaan de betrokkenen expliciet na wat de consequenties van de voorgenomen innovatie zijn. Met andere woorden, wat moet er allemaal klaarliggen aan het einde van het innovatieproject om de vernieuwing te kunnen implementeren in het normale onderwijsbedrijf? Terugredenerend vanuit de situatie waar je als organisatie over (bijvoorbeeld) tien jaar wilt staan, kunnen de veranderaars dan een veranderplan opstellen. Conclusies Toen de leden van de themagroep Leadership and Management op 24 oktober 2004 terugkwamen, hadden ze scherp op het netvlies staan dat middle managers geen sleutelpositie innemen als het gaat om een integrale benadering van onderwijsvernieuwing. In die zin was de probleemstelling weliswaar adequaat (de manager weet zich niet goed raad met deze processen), maar wellicht was de daaruit afgeleide vraagstelling niet to-the-point: het moet niet de middle manager zijn die ondersteuning nodig heeft, maar de organisatie van de middle manager. Met andere woorden, een adviseur of change agent helpt niet primair de middle manager om het innovatieproces op te zetten en uit te voeren, maar deze adviseur of 18

19 change agent ontwerpt dit veranderproces en begeleidt de uitvoering ervan in het organisatieonderdeel van de middle manager. Wat betekent dit voor de centrale idee in de vraagstelling, namelijk dat de middle manager onderwijskundig leiderschap moet tonen? Buckingham was daar duidelijk over: de top van de organisatie leidt, niet de managers. Dit lijkt bij nadere beschouwing een te eenvoudige weergave van de gewenste situatie. Deze opstelling accentueert namelijk het denken-doen schisma tussen de top van de organisatie en de werkvloer. Het is juist een trend van deze tijd dat dat schema gekanteld wordt: het denken over het werk vindt ook plaats op de werkvloer: de lerende organisatie! Het kan ook in een minder extreme vorm betekenen dat alle betrokkenen betrokken zijn op het geheel in plaats van betrokken op de eigen bijdrage. Het hoort bij de taak van de middle manager om die gezamenlijke betrokkenheid na te streven en te stimuleren. Het benadrukken van de gezamenlijkheid, volgens Buckingham dus een kenmerk van leiders, is de kanteling die gemaakt moet worden, ook op de werkvloer waar de middle manager vaak verantwoordelijk voor is. Dit betekent logischerwijs dat de middle manager moet nadenken over het primaire proces, het onderwijs. Concluderend, de middle manager heeft wel degelijk een belangrijke rol om alle medewerkers te stimuleren om gezamenlijk te werken aan een gemeenschappelijk ideaal. Dit laat onverlet dat de middle manager er goed aan doet het verandertraject te laten regisseren door een veranderaar: de middle manager is immers zelf ook onderdeel van de verandering. Wat zijn de taken en verantwoordelijkheden van een dergelijke veranderaar? In de presentatie van David Dodd 17 (vice chancellor Information technology, University of South Carolina) is hierover gezegd: Een change agent moet in staat zijn zowel van buiten naar binnen te denken (wat verwacht de klant van ons) als van binnen naar buiten (welke organisatie is nodig om aan de behoeften van de klant te kunnen voldoen). Ook is het nodig inzicht te hebben in de wijze waarop men macht en invloed (in deze organisatie) kan uitoefenen. Hiermee stipt Dodd verschillende dingen aan. Ten eerste dat de veranderaar moet weten waar hij/zij over praat. Deze medewerker moet dus kennis hebben van onderwijs, onderwijsvernieuwing, en onderwijsvernieuwing met ICT. En omdat de veranderaar het verandertraject ontwerpt en regisseert, moet hij/zij dus competenties hebben op het terrein van veranderstrategieën: een terrein dat momenteel brede belangstelling heeft in de Nederlandse ICTo-wereld. Vervolgens blijkt uit de statements van Dodd dat de veranderaar zogenaamde contextkennis moet hebben: wat is de cultuur van de organisatie, hoe lopen de hazen, wie zijn de sleutelfiguren en hoe laten zij hun invloed gelden. Dit betekent dat de veranderaar de organisatie goed moet kennen, of zich moet laten bijstaan door iemand die deze meer informele kant van de organisatie goed kent. Tenslotte moet de veranderaar zelf ook met autoriteit kunnen handelen. Dit betekent voornamelijk dat het ontworpen proces de steun van minimaal de middle manager moet hebben. Dit laatste punt wordt op bijna elke presentatie over het invoeren van een innovatie gemeld. Voor de Nederlandse situatie kunnen deze conclusies betekenen dat de ICTo-adviseurs bij gelegenheid de rol van de veranderaar op zich nemen. Door de aard van hun werk zijn ICTo-adviseurs sterk betrokken op nieuwe ontwikkelingen, onderwijsvernieuwingen (die vrijwel altijd gepaard gaan aan inzet met ICT), en wat dat alles kan betekenen voor het primaire proces. Daarbij zijn ze goed op de hoogte van de mogelijkheden van de eigen organisatie, en kennen ze de betrokkenen (studenten, docenten, management, etc.). Er zijn inmiddels voorbeelden in de Nederlandse situatie van verandertrajecten die door ICTo-adviseurs zijn opgezet en uitgevoerd 18. Een aspect dat met name in de Verenigde Staten, maar ook in de Nederlandse situatie, nog aandacht verdient is de wijze waarop de veranderaar het veranderproces inricht. Het succes of falen van de invoering wordt namelijk bepaald door de wijze waarop dit proces wordt ingericht 19. De sleutel van het veranderproces is in handen van alle betrokkenen. De veranderaar moet het proces zo inrichten dat het alle betrokkenen mobiliseert. En niet alleen dat: het verandertraject moet er in theorie op gericht zijn dat alle betrokkenen zich mede-eigenaar gaan voelen. Betrokkenen zijn ook de studenten. Als iets duidelijk is geworden op EDUCAUSE 2004 dan is het dat de student onder invloed van ICT andere verwachtingen heeft ten aanzien van onderwijs met ICT. Laat ze dat waar mogelijk zelf duidelijk maken. 19

20 Referenties: (Endnotes) 1 Collis, B, M. v.d. Wende (2002). Models of Technology and change in higher education: An international comparative survey on the current and future use of ICT in Higher Education. Enschede: Cheps 2 Ger Groothuijsen en Ben Scholte (2003), Strategie en management: What makes the difference?, in: EDUCAUSE 2003: Balancing Opportunities, Expectations, and Resources. Utrecht: Stichting SURF 3 Ton Kallenberg en Petter Schelleman (2002), Strategische flexibiliteit: nieuwe richtingen voor ICT-leiderschap in het hoger onderwijs in: EDUCAUSE 2002: Juggling Opportunities in Collaborative Environments: ICT en hoger onderwijs in de Verenigde Staten en Nederland. Utrecht: Stichting SURF 4 Gorissen, P., P. Boezerooy (2004). Dutch e-learning in Europe. Utrecht: Stichting SURF 5 Anne Agee, Dee Ann Holisky, Cynthia Humes, Sharon Pitt, Dennis Trinkle, The Whole Is Greater Than the Parts: Models for Systemic Transformation of Teaching and Learning, verslag door Peter J. Dekker, leadership/ Amy Ginther, Merri Beth Lavagnino; Jenny Mehmedovic, Model approaches to IT policy development, verslag door Nicolai van der Woert, leadership/ Eugene L. Spencer, Maureen Sullivan, Jean Zappe, Developing a positive organizational culture using appreciative inquiry, verslag door Nicolai van der Woert, edutrip2004/verslagen_leadership/ Diana Oblinger, Awareness, verslag door Ria Jacobi, 11 Richard N. Katz, Interview met Richard Katz, vice-president EDUCAUSE, verslag door Desiree van den Berg en Peter J. Dekker, leadership/ Martin A. Smith, Shirley Waterhouse, Institutional leaders: this is your wake-up call, verslag door Anton Neggers en Hans Kok, leadership/ Martin A. Smith, Shirley Waterhouse, Institutional leaders, this is your wake-up call: You have major e-learning responsibilities, verslag door Bart van Elderen, edusite.nl/edutrip2004/verslagen_training/ Eugene L. Spencer, Maureen Sullivan, Jean Zappe, Developing a positive organizational culture using appreciative inquiry, verslag door Nicolai van der Woert, edutrip2004/verslagen_leadership/ Marcus Buckingham, The One Thing You Need To Know, verslag door Anton Neggers en Stefanie van Kleef, edusite.nl/edutrip2004/verslagen_leadership/ Paul A. Kirschner, Maaike Hendriks, Determinants for Succes and Failure of Educational Innovation Projects, verslag door Ans Gielen, leadership/ David W. Dodd, The critical Role of Leadership in Succesful IT Management, verslag door Ans Gielen, edutrip2004/verslagen_leadership/ zie 19 zie Boonstra, J. (2000). Lopen over water: Over dynamiek van organiseren en leren. Amsterdam: Vossiuspers 9 Michael Ridley, Post literacy, the past and future of ideas, verslag door Frank Boterenbrood, edutrip2004/verslagen_leadership/ Eugene L. Spencer, Kelly Stover en Jean Zappe, Developing a colloborative organisation, verslag door Desiree van den Berg en Peter J. Dekker, leadership/

Leer Opdrachten ontwerpen voor Blended Learning

Leer Opdrachten ontwerpen voor Blended Learning Leer Opdrachten ontwerpen voor Blended Learning Helder &Wijzer Mijn opdrachten In een kort, blended programma In het kort Voor wie docenten/trainers die blended opdrachten willen leren ontwerpen en ontwikkelen

Nadere informatie

Opleiden in het digitale tijdperk Mary Dankbaar

Opleiden in het digitale tijdperk Mary Dankbaar Opleiden in het digitale tijdperk Mary Dankbaar Online learning is the single biggest change in education since the printing press John Chubb and Terry Moe Inhoud Online leren Voordelen en aandachtspunten

Nadere informatie

Beter worden door te leren van vergelijken in blended leertrajecten

Beter worden door te leren van vergelijken in blended leertrajecten Beter worden door te leren van vergelijken in blended leertrajecten Stichting Benchmark GGZ Rembrandtlaan 46 3723 BK Bilthoven T +31 (0) 30 229 90 90 W www.sbggz.nl Inhoudsopgave 1 Het speelveld in beeld...

Nadere informatie

Het Nieuwe Werken. NGI presentatie 16 februari 2010. Richard Groothuis (NIEUWS) PUBLICEREN WERK PROCESSEN KENNIS/ INFORMATIE TEAMSITES

Het Nieuwe Werken. NGI presentatie 16 februari 2010. Richard Groothuis (NIEUWS) PUBLICEREN WERK PROCESSEN KENNIS/ INFORMATIE TEAMSITES Het Nieuwe Werken (NIEUWS) PUBLICEREN KENNIS/ INFORMATIE WERK PROCESSEN TEAMSITES DOCUMENTEN & DOSSIERS INSTANT MESSAGING AUDIO & VIDEO CONFERENCING MOBILITEIT TELEFOON NGI presentatie 16 februari 2010

Nadere informatie

Mediawijsheid. Informatiekaart 08. leren vernieuwen

Mediawijsheid. Informatiekaart 08. leren vernieuwen Informatiekaart 08 leren vernieuwen Mediawijsheid Mediawijsheid is actueel in het onderwijs. Kinderen worden geconfronteerd met steeds meer verschillende media; naast de krant en de televisie worden kinderen

Nadere informatie

Welkom. TOP-leren. Programma. Wat is Blended learning. Waarom blended learning. Onderdelen blended learning. Mixen (70-20-10) Ontwerpstappen

Welkom. TOP-leren. Programma. Wat is Blended learning. Waarom blended learning. Onderdelen blended learning. Mixen (70-20-10) Ontwerpstappen Mareen van Londen van de Beek Opleidingskundige & e-learningadviseur www.kies-advies.nl Welkom Mareen van Londen Opleidingskundige & (e)learning adviseur Blended learning design Interne adviseur Externe

Nadere informatie

Open & Online. De (mogelijke) rollen van bibliotheken. Onderwijs

Open & Online. De (mogelijke) rollen van bibliotheken. Onderwijs Open & Online De (mogelijke) rollen van bibliotheken Onderwijs Enthousiasme om mee te werken aan het onderzoek De opkomst hier vandaag Vragen en nieuwsgierigheid Leidraad met vragen opgesteld Telefonische

Nadere informatie

Verkenning Next DLO VU. Overzicht Alternatieve Systemen

Verkenning Next DLO VU. Overzicht Alternatieve Systemen Verkenning Next DLO VU Overzicht Alternatieve Systemen Onderwijscentrum VU Amsterdam 8 oktober 2009 2009 Vrije Universiteit, Amsterdam Overzicht Alternatieve Systemen 2 Auteur Opdrachtgever Status Versie

Nadere informatie

Recensie: Wat wij moeten weten over jongeren en hun digitale wereld

Recensie: Wat wij moeten weten over jongeren en hun digitale wereld reageren bijlagen attenderen printversie Recensie: Wat wij moeten weten over jongeren en hun digitale wereld Datum 01/02/2007 Auteur publicatie Guus Wijngaards, Jos Fransen, Pieter Swager (INHOLLAND) Titel

Nadere informatie

De digitale leerwereld RIZO 2.0, 13 maart 2012

De digitale leerwereld RIZO 2.0, 13 maart 2012 De digitale leerwereld RIZO 2.0, 13 maart 2012 1 Inhoud Belangrijke definities en voorbeelden Middelen, techniek en ICT Opdracht in subgroepen Wat verwacht u van ons Afsluiting Contact gegevens 2 Belangrijke

Nadere informatie

TENCompetence: infrastructuur

TENCompetence: infrastructuur TENCompetence: infrastructuur voor de competentieontwikkeling van individu, team en organisatie in Europa. Presentatie Dr. Marlies Bitter-Rijpkema, Open Universiteit Nederland. Horeca Branche Instituut,

Nadere informatie

Make it work! Virtuele mobiliteit in internationale stages integreren: een snelgids

Make it work! Virtuele mobiliteit in internationale stages integreren: een snelgids Make it work! Virtuele mobiliteit in internationale stages integreren: een snelgids Wat? Internationale stages worden steeds belangrijker in de context van de internationalisering van hoger onderwijs en

Nadere informatie

Kikkers en Heilige Koeien UvAConext & standaarden voor het primaire onderwijs en onderzoek proces

Kikkers en Heilige Koeien UvAConext & standaarden voor het primaire onderwijs en onderzoek proces Kikkers en Heilige Koeien UvAConext & standaarden voor het primaire onderwijs en onderzoek proces SURF Seminar September 2015 Frank Benneker, ICTS Universiteit van Amsterdam Perspectief ICTS & OO dienstverlening

Nadere informatie

Door Pieter Swager, Lectoraat elearning, mei 2006

Door Pieter Swager, Lectoraat elearning, mei 2006 Interview met etutor Jaap Jansen, Docent en coördinator van internationale Master Visual Knowledge Building (VKB) van de School of Communication & Media Rotterdam (Hogeschool INHOLLAND) Door Pieter Swager,

Nadere informatie

De kansen van online samenwerken

De kansen van online samenwerken De kansen van online samenwerken Independent Insurances Whitepaper 10/10 10-2015 De kansen van online samenwerken Independent Insurances Whitepaper 10/10 10-2015 INDEPENDENT INSURANCES Introductie De

Nadere informatie

Social Employee Platform

Social Employee Platform SUCCESVOL GEREALISEERD VOOR Social Employee Platform Een nieuw platform voor interne communicatie en kennisdeling 1 Social media in een corporate context Het internet is niet langer een plek waar we alleen

Nadere informatie

Eindrapport Stimulering beveiliging

Eindrapport Stimulering beveiliging indi-2009-12-024 Eindrapport Stimulering beveiliging Project : SURFworks Projectjaar : 2009 Projectmanager : Maurice van den Akker Auteur(s) : Maurice van den Akker Opleverdatum : december 2009 Versie

Nadere informatie

21st Century Skills Training

21st Century Skills Training Ontwikkeling van competenties voor de 21 e eeuw - Vernieuwend - Voor werknemers van nu - Met inzet van moderne en digitale technieken - - Integratie van social media - Toekomstgericht - Inleiding De manier

Nadere informatie

Qsuite in een mobiele applicatie. Geschikt voor telefoon en tablet

Qsuite in een mobiele applicatie. Geschikt voor telefoon en tablet Qsuite in een mobiele applicatie Geschikt voor telefoon en tablet Er is geen stoppen meer aan Het internetgebruik in de wereld neemt iedere dag toe. IT is overal,. Internet is steeds meer, vaker en sneller

Nadere informatie

1. Introductie...3 2. Verleden...4 2.1 De ENIAC... 4 2.2 ARPANET... 6

1. Introductie...3 2. Verleden...4 2.1 De ENIAC... 4 2.2 ARPANET... 6 DEEL 1 E-LEARNING IN DE TIJD 1. Introductie...3 2. Verleden...4 2.1 De ENIAC... 4 2.2 ARPANET... 6 3. Heden... 10 3.1 Voor- en nadelen van e-learning...10 3.1.1 Voordelen van e-learning...10 3.1.2 Nadelen

Nadere informatie

Uw school in de toekomst: Google Apps for Education

Uw school in de toekomst: Google Apps for Education Uw school in de toekomst: Google Apps for Education Vooruit kijken Vooruit kijken Door een andere bril Markten veranderen Mensen veranderen Werken veranderd Bart Ensink Kenniscentrum voor cloud computing

Nadere informatie

De spilfunctie van het Leercentrum binnen het nieuwe onderwijs bij Avans Hogeschool

De spilfunctie van het Leercentrum binnen het nieuwe onderwijs bij Avans Hogeschool De spilfunctie van het Leercentrum binnen het nieuwe onderwijs bij Avans Hogeschool Ellen Simons en Rien Brouwers Leer- en Innovatiecentrum Inhoud Context Onderwijsvisie van Avans Van mediatheek naar Leercentrum

Nadere informatie

RESPONSIVE TO A CHANGING WORLD. Yolk Henny van Egmond Congres over het nieuwe werken 2014

RESPONSIVE TO A CHANGING WORLD. Yolk Henny van Egmond Congres over het nieuwe werken 2014 RESPONSIVE TO A CHANGING WORLD Yolk Henny van Egmond Congres over het nieuwe werken 2014 Ontwikkeling en groei van binnenuit We leven niet in een tijdperk van veranderingen, maar in een verandering van

Nadere informatie

ICT in Digi-Taal Presentatie titel

ICT in Digi-Taal Presentatie titel ICT in Digi-Taal Presentatie titel de rol van human centered ICT Ingrid Mulder Lector Human Centered ICT Hogeschool Rotterdam Rotterdam, 00 januari 2007 Engels en Digi-Taal in het basisonderwijs Rotterdam,

Nadere informatie

Consument minder ver dan retailer denkt De 10 retailtrends van 2013

Consument minder ver dan retailer denkt De 10 retailtrends van 2013 Consument minder ver dan retailer denkt De 10 retailtrends van 2013 accepteren en adapteren nieuwe diensten en technologieën steeds sneller. Zij zien vooral veel in het gebruik van een zelfscankassa, Click

Nadere informatie

Kiezen voor All In Content betekent dat u over kennis van een compleet team beschikt in plaats van afhankelijk te worden van één enkele consultant:

Kiezen voor All In Content betekent dat u over kennis van een compleet team beschikt in plaats van afhankelijk te worden van één enkele consultant: Over ons All In Content begeleidt IT & New Media projecten in het domein van Enterprise 2.0 portals en contentmanagement. Onze focus ligt in het bijzonder op het gebied van duurzaam werken met toepassingen

Nadere informatie

Ben jij klaar voor RDM-ondersteuning?

Ben jij klaar voor RDM-ondersteuning? Bibliotheek RDM Ondersteuning Ben jij klaar voor RDM-ondersteuning? Training van informatiespecialisten bij Bibliotheek UvA Presentatie UKB-werkgroep Research Data Management, 30 april 2015 Mariëtte van

Nadere informatie

De Uitdagingen van Mobiele Apparaten Managen

De Uitdagingen van Mobiele Apparaten Managen Kaseya Onderzoek De Uitdagingen van Mobiele Apparaten Managen 2011 www.kaseya.nl Over dit rapport In dit rapport worden de resultaten gepresenteerd van een onderzoek dat door Kaseya is geïnitieerd en uitgevoerd

Nadere informatie

De E-module Driehoek. Een nieuw model voor het maken van motiverende e-learning PRAXIS

De E-module Driehoek. Een nieuw model voor het maken van motiverende e-learning PRAXIS trends Tim Lansink Een nieuw model voor het maken van motiverende e-learning De E-module Driehoek De e-learning module is niet meer weg te denken uit het huidige aanbod van leeractiviteiten. Hoewel e-learning

Nadere informatie

Nieuwe media. Ander onderwijs?

Nieuwe media. Ander onderwijs? Nieuwe media. Ander onderwijs? Joke Voogt Typ hier de footer 1 Wij streven ernaar dat over vijf tot tien jaar alle leerlingen voor hun toekomstig beroep, voor het deelnemen aan het maatschappelijk leven

Nadere informatie

Levenlang leren in Nederland met een portfolio: het wiel is al uitgevonden

Levenlang leren in Nederland met een portfolio: het wiel is al uitgevonden Levenlang leren in Nederland met een portfolio: het wiel is al uitgevonden Marij Veugelers 2 november 2007 communitymanager SURF NL Portfolio Wat hebben we in de zaal Wie heeft er al een eigen portfolio?

Nadere informatie

Banken en verzekeraars zijn niet onderscheidend genoeg

Banken en verzekeraars zijn niet onderscheidend genoeg Banken en verzekeraars zijn niet onderscheidend genoeg Werk aan de winkel wat betreft openheid, onderscheidingsvermogen en communicatiekanalen from Accenture and Microsoft 1 Werk aan de winkel wat betreft

Nadere informatie

Trendopedia Web 2.0 in organisaties

Trendopedia Web 2.0 in organisaties Trendopedia Web 2.0 in organisaties Mariëlle Nijsten, Menno Manschot Web 2.0 revolutie op internet Web 2.0 is interactieve webtechnologie die de wisdom of the crowds aanboort Voorbeelden: forum blog wiki

Nadere informatie

E-participatie via sociale media: hoe doe je dat? Door: Janine Bake

E-participatie via sociale media: hoe doe je dat? Door: Janine Bake E-participatie via sociale media: hoe doe je dat? Door: Janine Bake Kijkt u eens om u heen, zit u ook met een computer, mobiele telefoon, misschien wel twee en mogelijk ook nog andere type computer zoals

Nadere informatie

FIT-traject onderwijsvernieuwing met ICT en sociale media. draagvlak inspiratie motivatie vernieuwing 21st century skills borging

FIT-traject onderwijsvernieuwing met ICT en sociale media. draagvlak inspiratie motivatie vernieuwing 21st century skills borging FIT-traject onderwijsvernieuwing met ICT en sociale media draagvlak inspiratie motivatie vernieuwing 21st century skills borging Via het Klavertje 4 Model zet u sociale media en ICT breed in Didactische

Nadere informatie

Whitepaper Integratie Videoconferentie. Integreer bestaande UC oplossingen met Skype for Business

Whitepaper Integratie Videoconferentie. Integreer bestaande UC oplossingen met Skype for Business Whitepaper Integratie Videoconferentie Integreer bestaande UC oplossingen met Skype for Business Talk & Vision 2015 Inhoudsopgave 1. Introductie 3 2. Skype for Business/Lync 4 Hoe doen we dat? 4 3. Gebruiksvriendelijke

Nadere informatie

Didactische meerwaarde van de ELO in het Primair Onderwijs

Didactische meerwaarde van de ELO in het Primair Onderwijs Didactische meerwaarde van de ELO in het Primair Onderwijs Verkenning rondom mogelijkheden, meerwaarde en aandachtspunten 27 januari 2011 NOT Academie Presentatie: Arnout Vree a.vree@avetica.nl www.avetica.nl

Nadere informatie

NDERE KIJK OP ICT CONSULTANCY

NDERE KIJK OP ICT CONSULTANCY DE a NDERE KIJK OP ICT CONSULTANCY Innervate is al ruim 13 jaar succesvol in het adviseren van vele organisaties op het gebied van ICT vraagstukken. Naast onze dienstverlening op het gebied van ICT Beleid

Nadere informatie

Jongeren & Social Media !"#$"#%$!"& Social Media stress JONGEREN & SOCIAL MEDIA KANSEN & RISICO S PROGRAMMA

Jongeren & Social Media !#$#%$!& Social Media stress JONGEREN & SOCIAL MEDIA KANSEN & RISICO S PROGRAMMA Social Media stress JONGEREN & SOCIAL MEDIA KANSEN & RISICO S MICHIEL STADHOUDERS 12 MAART 2013 Social Media stress Nieuwe rage? PROGRAMMA JONGEREN & SOCIAL MEDIA SOCIAL MEDIA: WAT & HOE? RISICO S & KANSEN

Nadere informatie

E-Learning productie. Hulp on the moment of need

E-Learning productie. Hulp on the moment of need E-Learning productie Software Creëren IT gebruikersdocumentatie Hulp on the moment of need Corporate Learning Talent Management Over tts tts knowledge matters. tts zorgt voor kennisoverdracht en de ontwikkeling

Nadere informatie

Minigids Hybride Evenementen Het evenement dat niemand wil missen is hybride Een wereld waar offline en online samenkomen!

Minigids Hybride Evenementen Het evenement dat niemand wil missen is hybride Een wereld waar offline en online samenkomen! Minigids Hybride Evenementen Het evenement dat niemand wil missen is hybride Een wereld waar offline en online samenkomen! Introductie In een wereld die op alle vlakken steeds meer digitaal verbonden raakt,

Nadere informatie

Process management aan het werk Business discovery als motor achter waarde creatie. Hans Somers Programmamanager B/CA Gegevens, Belastingdienst

Process management aan het werk Business discovery als motor achter waarde creatie. Hans Somers Programmamanager B/CA Gegevens, Belastingdienst Process management aan het werk Business discovery als motor achter waarde creatie Hans Somers Programmamanager B/CA Gegevens, Belastingdienst Procesmanagement aan het werk Business discovery als motor

Nadere informatie

Richtlijnen voor het ontwerpen een Intranetportal Door Bas Fockens

Richtlijnen voor het ontwerpen een Intranetportal Door Bas Fockens Richtlijnen voor het ontwerpen een Intranetportal Door Bas Fockens Copyright Datacon www.datacon.nl Wat is een intranetportal? Een intranet is een online gepersonaliseerde en geïntegreerde toegang tot

Nadere informatie

Essay. Is multimedia als leermiddel gunstig voor het leerproces van een kind? Stefan van Rees Studentnummer: 0235938 Opleiding:

Essay. Is multimedia als leermiddel gunstig voor het leerproces van een kind? Stefan van Rees Studentnummer: 0235938 Opleiding: Essay Is multimedia als leermiddel gunstig voor het leerproces van een kind? Naam: Studentnummer: 0235938 Opleiding: CMD Docent: Rob van Willigen Modulecode: MEDM0201D Modulenaam: Is multimedia als leermiddel

Nadere informatie

Social media in het mbo Cyril Minnema Studie Professioneel Meesterschap CNA September 2012

Social media in het mbo Cyril Minnema Studie Professioneel Meesterschap CNA September 2012 Social media in het mbo Cyril Minnema Studie Professioneel Meesterschap CNA September 2012 Vraagstelling Kunnen social media in het lesprogramma van de niveau-4 opleiding junior account manager op het

Nadere informatie

Powerapp! Achmea past kracht integratie werken en leren toe

Powerapp! Achmea past kracht integratie werken en leren toe Powerapp! Achmea past kracht integratie werken en leren toe Ser van Nuland Programmamanager Learning & Development 1 Learning goes social 90 seconds pitch: De kracht van social media is evident voor de

Nadere informatie

Werkplekvisie. Hans van Zonneveld Senior Consultant Winvision

Werkplekvisie. Hans van Zonneveld Senior Consultant Winvision Werkplekvisie Hans van Zonneveld Senior Consultant Winvision De essentie De gebruiker centraal Verschillende doelgroepen Verschillende toepassingen Verschillende locaties Het beschikbaar

Nadere informatie

INNOVATIEPROGRAMMA ONDERWIJS OP MAAT PROJECT: COMMUNITY MANAGEMENT

INNOVATIEPROGRAMMA ONDERWIJS OP MAAT PROJECT: COMMUNITY MANAGEMENT INNOVATIEPROGRAMMA ONDERWIJS OP MAAT PROJECT: COMMUNITY MANAGEMENT ACTIVITEITENPLAN 2015 WWW.SURF.NL/ONDERWIJS Innovatieprogramma Onderwijs op Maat Project: Communitymanagement 2 INHOUD 1. Community management

Nadere informatie

Kwaliteit van leermateriaal

Kwaliteit van leermateriaal Kwaliteit van leermateriaal Hendrianne Wilkens & Arno Reints h.wilkens@clu.nl a.reints@clu.nl www.clu.nl Over het CLU Expertisecentrum Leermiddelenontwikkeling evalueren van leermiddelen maken van leermiddelen

Nadere informatie

Op naar 2025. Vivian Clement

Op naar 2025. Vivian Clement Op naar 2025 Vivian Clement Veel is nog onzeker, een ding staat vast, de studenten van 2025 zijn nu al met leren begonnen Vandaag aandacht voor Ontwikkelingen Impact op het onderwijs Werkvormen ONTWIKKELINGEN

Nadere informatie

Informatie over onze vereniging

Informatie over onze vereniging Informatie over onze vereniging Editie 2014 Uitgebreide en actuele informatie op www.cio-platform.nl CIO Platform Nederland, mei 2014 Informatie over onze vereniging - CIO Platform Nederland mei 2014 Inhoudsopgave

Nadere informatie

INNOVATIEPROGRAMMA ONDERWIJS OP MAAT PROJECT: PROEFTUIN

INNOVATIEPROGRAMMA ONDERWIJS OP MAAT PROJECT: PROEFTUIN INNOVATIEPROGRAMMA ONDERWIJS OP MAAT PROJECT: PROEFTUIN ACTIVITEITENPLAN 2015 WWW.SURF.NL/ONDERWIJS Innovatieprogramma Onderwijs op Maat Project: Proeftuin 2 INHOUD 1. Proeftuin 3 1.1 Doelen 3 2. Werkwijze

Nadere informatie

Event menu Minigids event app

Event menu Minigids event app Event menu Minigids event app Hoe en waarom een mobiele evenementen app? Introductie De evenementenbranche verandert. Een evenement is niet langer een ad hoc activiteit. Het is een belangrijk onderdeel

Nadere informatie

VIDEO-CONFERENCING IN DE NETWERKSCHOOL: ONDERZOEK EN AANBEVELINGEN

VIDEO-CONFERENCING IN DE NETWERKSCHOOL: ONDERZOEK EN AANBEVELINGEN VIDEO-CONFERENCING IN DE NETWERKSCHOOL: ONDERZOEK EN AANBEVELINGEN 1 De Netwerkschool ROC Nijmegen onderzocht de toepassingsmogelijkheden van videoconferencing in de Netwerkschool. Er werd zowel marktonderzoek

Nadere informatie

MarianSpier. Manager Content & Communicatie International coördinator SBC Afstudeerbegeleider

MarianSpier. Manager Content & Communicatie International coördinator SBC Afstudeerbegeleider MarianSpier Manager Content & Communicatie International coördinator SBC Afstudeerbegeleider Studie Communicatie en designmanagement Didactiek, pedagogiek Organisatiepsychologie Werk Communicatie adviseur

Nadere informatie

Wat betekent de nieuwe norm voor (Persoonlijk) Leiderschap? Ton Dijkzeul

Wat betekent de nieuwe norm voor (Persoonlijk) Leiderschap? Ton Dijkzeul Wat betekent de nieuwe norm voor (Persoonlijk) Leiderschap? Ton Dijkzeul Agenda Even voorstellen ISO en (Persoonlijk) Leiderschap Externe issues voor strategie Het waarom van organisaties Van strategie

Nadere informatie

Stichting NIOC en de NIOC kennisbank

Stichting NIOC en de NIOC kennisbank Stichting NIOC Stichting NIOC en de NIOC kennisbank Stichting NIOC (www.nioc.nl) stelt zich conform zijn statuten tot doel: het realiseren van congressen over informatica onderwijs en voorts al hetgeen

Nadere informatie

De kracht van een sociale organisatie

De kracht van een sociale organisatie De kracht van een sociale organisatie De toegevoegde waarde van zakelijke sociale oplossingen Maarten Verstraeten. www.netvlies.nl Prinsenkade 7 T 076 530 25 25 E mverstraeten@netvlies.nl 4811 VB Breda

Nadere informatie

We zijn op de goede weg!

We zijn op de goede weg! Interview met etutor Hans Troost, School of Education Hogeschool INHOLLAND Door Pieter Swager, Lectoraat elearning, december 2005 We zijn op de goede weg! Het gesprek met Hans Troost vindt plaats op de

Nadere informatie

Agenda. 19:00 19:10u Opening. 19:10 19:50u Waarom Slimmer Samenwerken? 19:50 20:10u Pauze

Agenda. 19:00 19:10u Opening. 19:10 19:50u Waarom Slimmer Samenwerken? 19:50 20:10u Pauze Innoveer jij mee? Peter van Baal Business Consultant Unified Communications Jan-Willem Beekmans Business Consultant Unified Communications April 2008 1 Agenda 19:00 19:10u Opening 19:10 19:50u Waarom Slimmer

Nadere informatie

SKO en Leergang Onderwijskundig Leiderschap op de Erasmus Universiteit Rotterdam

SKO en Leergang Onderwijskundig Leiderschap op de Erasmus Universiteit Rotterdam SKO en Leergang Onderwijskundig Leiderschap op de Erasmus Universiteit Rotterdam Alice van de Vooren en Gerard Baars Risbo, Erasmus Universiteit Rotterdam Versterking onderwijscarriere EUR EUR-speerpunt:

Nadere informatie

Elektronische leeromgeving en didactiek. Wilfred Rubens http://www.slideshare.net/wrubens

Elektronische leeromgeving en didactiek. Wilfred Rubens http://www.slideshare.net/wrubens Elektronische leeromgeving en didactiek Wilfred Rubens http://www.slideshare.net/wrubens Programma Wat is een ELO? Voorbeelden Didactiek en ELO Voorbeelden leeractiviteiten in een ELO Functionaliteiten

Nadere informatie

Instituut voor Communicatie, Media & IT. Game Design & Development

Instituut voor Communicatie, Media & IT. Game Design & Development Instituut voor Communicatie, Media & IT Game Design & Development EELCO BRAAD // NIEK JONKER drs. Eelco Braad University Lecturer Game Design & Development Master of Computational Science & Scientific

Nadere informatie

Briefing V1. interactieve content

Briefing V1. interactieve content Briefing V1 interactieve content Marianne Meijers m.b.meijer-meijers@hva.nl Wat is interactieve Content?. Definitie Interactieve content is de inhoudelijke bijdrage van een medium die bestaat uit tekst,

Nadere informatie

Cisco Cloud. Collaboration. Ronald Zondervan David Betlem September, 2011. Presentation_ID 2010 Cisco Systems, Inc. All rights reserved.

Cisco Cloud. Collaboration. Ronald Zondervan David Betlem September, 2011. Presentation_ID 2010 Cisco Systems, Inc. All rights reserved. Cisco Cloud Collaboration Ronald Zondervan David Betlem September, 2011 1 E Open architectuur Uitgangspunten Gebaseerd op Open Standaarden telefonie, video, desktop integratie, beschikbaarheidsstatus (presence)

Nadere informatie

Groeien naar lean & meaningful management support

Groeien naar lean & meaningful management support Groeien naar lean & meaningful management support LEAN AND MEANINGFUL 07 DEF.indd 1 25-08-14 17:47 LEAN AND MEANINGFUL 07 DEF.indd 2 25-08-14 17:47 Groeien naar lean & meaningful management support Annemarie

Nadere informatie

Victor-Jan Leurs ceo

Victor-Jan Leurs ceo Victor-Jan Leurs ceo Wie is Caase? ontstaan uit Computer SOS (1988) 4 vestigingen, 80 medewerkers The Cloud Integrator in Benelux Partner Van Microsoft & IBM Belangrijkste Benelux partner van Google Wat

Nadere informatie

ICT in het onderwijs

ICT in het onderwijs ICT in het onderwijs Wilfred Rubens DNA-middag, Interstudie NDO Foto: turtlemom_nancy Bron: Digital Birmingham Technologische ontwikkelingen (o.a. breedband) + inzichten in didactiek = potentie voor onderwijs

Nadere informatie

Masterclass Value of Information. Waarde creëren voor de business

Masterclass Value of Information. Waarde creëren voor de business Masterclass Value of Information Waarde creëren voor de business Informatie en informatietechnologie maken het verschil bij de ontwikkeling van nieuwe business ideeën. Met informatie kunnen nieuwe innovatieve

Nadere informatie

Deze vragenlijst bestaat uit zes onderdelen, A t/m F.

Deze vragenlijst bestaat uit zes onderdelen, A t/m F. Page of 0 Enquête beroepsonderwijs Deze vragenlijst bestaat uit zes onderdelen, A t/m F. Er zijn in totaal vragen. A. Over jou Je wordt vriendelijk verzocht informatie over jezelf te geven door onderstaande

Nadere informatie

9. Gezamenlijk ontwerpen

9. Gezamenlijk ontwerpen 9. Gezamenlijk ontwerpen Wat is het? Gezamenlijk ontwerpen betekent samen aan een nieuw product werken, meestal op een projectmatige manier. Het productgerichte geeft richting aan het proces van kennis

Nadere informatie

Voorwoord. Nienke Meijer College van Bestuur Fontys Hogescholen

Voorwoord. Nienke Meijer College van Bestuur Fontys Hogescholen 3 Voorwoord Goed onderwijs is een belangrijke voorwaarde voor jonge mensen om uiteindelijk een betekenisvolle en passende plek in de maatschappij te krijgen. Voor studenten met een autismespectrumstoornis

Nadere informatie

SIG Research Information & SURF programma Open Access OPTIMAAL BENUTTEN DOOR AFSTEMMING

SIG Research Information & SURF programma Open Access OPTIMAAL BENUTTEN DOOR AFSTEMMING SIG Research Information & SURF programma Open Access OPTIMAAL BENUTTEN DOOR AFSTEMMING Samenwerken, Open Access en Data voor onderzoek 23 maart 2015 SIG Research Information: stand van zaken De SIG-RI

Nadere informatie

Er wordt een presentatie verzorgd de huidige stand van zaken van Ict in Onderwijs. Hierbij worden ook enkele vragen gesteld.

Er wordt een presentatie verzorgd de huidige stand van zaken van Ict in Onderwijs. Hierbij worden ook enkele vragen gesteld. VERSLAG REGIONALE CONSULTATIE OVER ICT EN ONDERWIJS MAROWIJNE DATUM: WOENSDAG 23 OKTOBER 2013 LOCATIE: RECREATIECENTRUM MARIJKEDORP Op woensdag 23 oktober werd in de recreatiezaal van Marijkedorp de regionale

Nadere informatie

Wij de ontwikkeling, het beheer en de service; U het gebruikersgemak en het resultaat; Samen succesvol zijn!

Wij de ontwikkeling, het beheer en de service; U het gebruikersgemak en het resultaat; Samen succesvol zijn! Ready to go Pagina 1 van 12 Wij de ontwikkeling, het beheer en de service; U het gebruikersgemak en het resultaat; Samen succesvol zijn! Copyright Pagina 2015, 2 van 12 perbit bv Alle rechten zijn gereserveerd.

Nadere informatie

Balanced Scorecard. Een introductie. Algemene informatie voor medewerkers van: SYSQA B.V.

Balanced Scorecard. Een introductie. Algemene informatie voor medewerkers van: SYSQA B.V. Balanced Scorecard Een introductie Algemene informatie voor medewerkers van: SYSQA B.V. Organisatie SYSQA B.V. Pagina 2 van 9 Inhoudsopgave 1 INLEIDING... 3 1.1 ALGEMEEN... 3 1.2 VERSIEBEHEER... 3 2 DE

Nadere informatie

Evaluatierapport Terugkomdagen 2014 Nationale Opleiding MediaCoach Februari 2015 www.nomc.nl

Evaluatierapport Terugkomdagen 2014 Nationale Opleiding MediaCoach Februari 2015 www.nomc.nl Evaluatierapport Terugkomdagen 2014 Nationale Opleiding MediaCoach Februari 2015 www.nomc.nl De terugkomdagen Najaar 2014 van de Nationale Opleiding MediaCoach werden als goed en zelfs uitstekend beoordeeld,

Nadere informatie

DEEL I DE OPKOMST VAN E-HRM

DEEL I DE OPKOMST VAN E-HRM DEEL I DE OPKOMST VAN E-HRM Business sounds different these days...3 1. Introductie...4 2. De veranderende omgeving van organisaties...7 3. Toenemende complexiteit van organisaties en HRM...10 3.1 Inleiding...10

Nadere informatie

Stichting NIOC en de NIOC kennisbank

Stichting NIOC en de NIOC kennisbank Stichting NIOC Stichting NIOC en de NIOC kennisbank Stichting NIOC (www.nioc.nl) stelt zich conform zijn statuten tot doel: het realiseren van congressen over informatica onderwijs en voorts al hetgeen

Nadere informatie

IK WIL DE MOGELIJKHEDEN VAN ONLINE ONDERWIJS VERKENNEN WAAR BEGIN IK?

IK WIL DE MOGELIJKHEDEN VAN ONLINE ONDERWIJS VERKENNEN WAAR BEGIN IK? IK WIL DE MOGELIJKHEDEN VAN ONLINE ONDERWIJS VERKENNEN WAAR BEGIN IK? Dit stappenplan neemt je mee langs vragen die relevant zijn als je online onderwijs wilt ontwikkelen: waarom wil je inzetten op online

Nadere informatie

Portfolio Innovation Manager & Reisleider in de Digitale Wereld. Copyright 2015 ITpreneurs. All rights reserved.

Portfolio Innovation Manager & Reisleider in de Digitale Wereld. Copyright 2015 ITpreneurs. All rights reserved. Portfolio Innovation Manager & Reisleider in de Digitale Wereld Usability in Courseware Development Ellen Schuurink Gastcollege Usability Engineering Agenda Leren en usability Usability van cursusmateriaal

Nadere informatie

De Innovatieversneller (kn.nu/innovatieversneller)

De Innovatieversneller (kn.nu/innovatieversneller) De Innovatieversneller (kn.nu/innovatieversneller) Conferentie Beter en Slimmer leren met ICT PO-Raad Erwin Bomas @ebomas 22 april 2015 WAAROM? Versnelling technologische vernieuwing + versnelling adoptie

Nadere informatie

Factsheet((NL)( Intranet,(Extranet,(Social(&(more

Factsheet((NL)( Intranet,(Extranet,(Social(&(more Multi Enterprise Social Network Platform 10 redenen om mee te doen Factsheet((NL)( Intranet,(Extranet,(Social(&(more Intranet, Extranet, Social Organiseer mensen en informatie op natuurlijke wijze TransportLAB

Nadere informatie

BIM 2.0 VANUIT HET PERSPECTIEF VAN EEN AANNEMER WILLEM PEL BALANCE & RESULT. Pioneering BIM werkplaats 27 januari 2012

BIM 2.0 VANUIT HET PERSPECTIEF VAN EEN AANNEMER WILLEM PEL BALANCE & RESULT. Pioneering BIM werkplaats 27 januari 2012 BIM 2.0 VANUIT HET PERSPECTIEF VAN EEN AANNEMER WILLEM PEL BALANCE & RESULT Pioneering BIM werkplaats 27 januari 2012 Aannemer als de spil in de keten Een aannemer is de verbindende schakel tussen: Creatieve

Nadere informatie

Factsheet CONTINUOUS VALUE DELIVERY Mirabeau

Factsheet CONTINUOUS VALUE DELIVERY Mirabeau Factsheet CONTINUOUS VALUE DELIVERY Mirabeau CONTINUOUS VALUE DELIVERY We zorgen ervoor dat u in elke volwassenheidsfase van uw digitale platform snel en continu waarde kunt toevoegen voor eindgebruikers.

Nadere informatie

De Gespecialiseerde Professional

De Gespecialiseerde Professional Top Talent Programma Excellentietraject: Facility Management F-MEX De Gespecialiseerde Professional Academie: HBS Saxion University of Applied Science Auteur: Benedicte de Vries Datum: 13-07-2015 1 Programma:

Nadere informatie

Whitepaper. Outsourcing. Uitbesteden ICT: Wat, waarom, aan wie en hoe? 1/6. www.nobeloutsourcing.nl

Whitepaper. Outsourcing. Uitbesteden ICT: Wat, waarom, aan wie en hoe? 1/6. www.nobeloutsourcing.nl Uitbesteden ICT: Wat, waarom, aan wie en hoe? 1/6 Inhoud Uitbesteden ICT: Wat, waarom, aan wie en hoe? 3 Relatie tussen ICT en 3 Outsourcen ICT: Wat? 3 Cloud Services 3 Service Level Agreement 3 Software

Nadere informatie

BeheerVisie ondersteunt StUF-ZKN 3.10

BeheerVisie ondersteunt StUF-ZKN 3.10 Nieuwsbrief BeheerVisie Nieuwsbrief BeheerVisie 2015, Editie 2 Nieuws BeheerVisie ondersteunt StUF-ZKN 3.10 BeheerVisie geeft advies MeldDesk App Message Router MeldDesk Gebruikers Forum Nieuwe MeldDesk

Nadere informatie

Sim as a Service. Veilig en betrouwbaar beheer op afstand van systemen via M2M datacommunicatie

Sim as a Service. Veilig en betrouwbaar beheer op afstand van systemen via M2M datacommunicatie Sim as a Service Veilig en betrouwbaar beheer op afstand van systemen via M2M datacommunicatie RAM Mobile Data Sim as a Service Veilig en betrouwbaar beheer op afstand van systemen via M2M datacommunicatie

Nadere informatie

Het regelen van ondersteuning op open source software voor overheidsorganisaties. Afstudeerpresentatie Daniël Vijge 12 november 2007

Het regelen van ondersteuning op open source software voor overheidsorganisaties. Afstudeerpresentatie Daniël Vijge 12 november 2007 Het regelen van ondersteuning op open source software voor overheidsorganisaties Afstudeerpresentatie Daniël Vijge 12 november 2007 Inhoud van de presentatie Waarom dit onderzoek? Opzet van het onderzoek

Nadere informatie

SaaS en cloud computing: in de mist of in de wolken? Karin Zwiggelaar, partner 20 september 2010

SaaS en cloud computing: in de mist of in de wolken? Karin Zwiggelaar, partner 20 september 2010 SaaS en cloud computing: in de mist of in de wolken? Karin Zwiggelaar, partner 20 september 2010 We staan aan de vooravond van de volgende Internetrevolutie De klassieke werkwijze van organisaties zal

Nadere informatie

Dr. Hilde Verbeek 15 april 2014. Department of Health Services Research Focusing on Chronic Care and Ageing 1

Dr. Hilde Verbeek 15 april 2014. Department of Health Services Research Focusing on Chronic Care and Ageing 1 Dr. Hilde Verbeek 15 april 2014 Department of Health Services Research Focusing on Chronic Care and Ageing 1 Doelstelling Nurses on the Move Bijdragen aan verbetering kwaliteit van zorg in verpleeg- en

Nadere informatie

De Omslag in het ICT Onderwijs: Duurzaamheid voor Systeembeheerders. Ervaringen met een Pilot

De Omslag in het ICT Onderwijs: Duurzaamheid voor Systeembeheerders. Ervaringen met een Pilot De Omslag in het ICT Onderwijs: Duurzaamheid voor Systeembeheerders Ervaringen met een Pilot 1 Even voorstellen Henk Plessius Hogeschool Utrecht o Onderzoeker o Docent o Projectleider Aandachtsgebieden:

Nadere informatie

ICT-VAARDIGHEDEN DOCENTEN HO

ICT-VAARDIGHEDEN DOCENTEN HO ICT-VAARDIGHEDEN DOCENTEN HO Masterclass ICT-docentprofessionalisering 12 september 2011 Anna Tomson, Erwin Faasse, Peter J. Dekker 1 OPZET 1. Startpunt: HvA-beleid vanaf 2007 Peter 2. Inhoud: Voorbeeld

Nadere informatie

Het I*Teach project. Innovative Teacher BG/05/B/P/PP-166 038. Nico van Diepen Universiteit Twente

Het I*Teach project. Innovative Teacher BG/05/B/P/PP-166 038. Nico van Diepen Universiteit Twente Het I*Teach project Innovative Teacher B Nico van Diepen Universiteit Twente Overzicht Het project De doelen De resultaten De plannen Het project Internationaal / EU Leonardo Partners - Sofia University

Nadere informatie

Trainingen en workshops voor praktijkopleiders en leidinggevenden. Jouw talent, onze ambitie!

Trainingen en workshops voor praktijkopleiders en leidinggevenden. Jouw talent, onze ambitie! Trainingen en workshops voor praktijkopleiders en leidinggevenden Jouw talent, onze ambitie! Je vindt het belangrijk om te blijven investeren in je eigen ontwikkeling. Zeker als je nieuwe vaardigheden

Nadere informatie

Klant. Klant - Branche: Industrie - > 20000 employees - Vestigingen in > 25 landen. Specifiek - Profitabele, kosten gedreven strategy

Klant. Klant - Branche: Industrie - > 20000 employees - Vestigingen in > 25 landen. Specifiek - Profitabele, kosten gedreven strategy Klant Klant - Branche: Industrie - > 20000 employees - Vestigingen in > 25 landen Specifiek - Profitabele, kosten gedreven strategy IT characteristics - Constante verandering: organsiatie, techniek, processen.

Nadere informatie

Blended Learning met Canvas. De complete e-learning oplossing voor opleidingsinstituten

Blended Learning met Canvas. De complete e-learning oplossing voor opleidingsinstituten Blended Learning met Canvas De complete e-learning oplossing voor opleidingsinstituten Als opleider weet u als geen ander hoe belangrijk het is om kennis snel en succesvol over te dragen. Daarnaast wilt

Nadere informatie