Dubbele Diagnose: leren door monitoring

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Dubbele Diagnose: leren door monitoring"

Transcriptie

1 Dubbele Diagnose: leren door monitoring Vijf jaar evalueren van Dubbele Diagnose klinieken in Nederland Gerdien H. de Weert-van Oene Tom B. Holsbeek Cor A.G. Verbrugge Cor A.J. de Jong NISPA Nijmegen Institute for Scientist-Practitioners in Addiction Nijmegen 1

2 2

3 Dubbele Diagnose: leren door monitoring 2012 Nijmegen Institute for Scientist Practitioners in Addiction (NISPA) NISPA / ACSW Postbus 9104, 6500 HE Nijmegen ISBN/EAN: Copyright: NISPA Nijmegen Alle rechten voorbehouden, niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt worden, in enige vorm op of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, of enige andere wijze, zonder voorafgaande toestemming van de uitgever. 3

4 4

5 Naar dit rapport kan als volgt worden verwezen: De Weert-Van Oene GH, Holsbeek, TB, Verbrugge, CAG, De Jong CAJ. Dubbele Diagnose: leren door monitoring. Vijf jaar evalueren van Dubbele Diagnose klinieken in Nederland. NISPA, Nijmegen Projectleiding / eindverantwoording: Prof. Dr. Cor AJ de Jong, Wetenschappelijk directeur NISPA* Projectleiding uitvoer: Dr. Gerdien H de Weert Van Oene, Senior Onderzoeker Iriszorg* ** Projectcoördinatie: Tom B Holsbeek, beleidsmedewerker Iriszorg* ** Deelnemende instellingen: Iriszorg (Wolfheze), Novadic-Kentron (Vught), Tactus (Deventer), Delta Psychiatrisch Centrum De Loodds (Poortugaal), GGZ Eindhoven De Woenselse Poort (Eindhoven), VOF Breburg Groep (Breda), VOF Breburg Groep (Tilburg), Tactus Forensische Verslavingskliniek (Apeldoorn, Beneden-Leeuwen), GGZ Westelijk Noord- Brabant (Halsteren). Looptijd monitor 2007 Pilot bij Iriszorg, De Loodds, De Woenselse Poort Zelfstandige monitor, gefinancierd door deelnemende instellingen. * Nijmegen Institute for Scientist-Practitioners in Addiction Radboud Universiteit Nijmegen / ACSW Postbus 9104, 6500 HE Nijmegen E: ** IrisZorg Dienst Onderzoek & Ontwikkeling Kronenburgsingel , 6831 GM Arnhem postadres: Postbus 351, 6800 AJ Arnhem 5

6 6

7 Inhoudsopgave Voorwoord blz 9 1. Inleiding blz Dubbele diagnose (DD) klinieken blz Monitoren in een DD kliniek blz 19 4.Resultaten blz Opbrengst van de DD Monitor: Intercollegiale Toetsing en Platform blz Producten van de DD Monitor blz Over demoralisatie en lijden blz Realisering van DD Monitor doelen, bevorderende en belemmerende factoren blz Van DD Monitor naar ROM en doelgroepmonitoring! blz Tot besluit blz 57 Referenties blz 59 Colofon blz 62 7

8 8

9 Voorwoord Voor u ligt het eindrapport over vijf jaar evalueren van de Dubbele Diagnose Klinieken in Nederland. In dit rapport wordt verslag gedaan van een tweede monitor die NISPA heeft uitgevoerd bij de behandeling van chronische patiënten. Na de monitor bij de Intramurale Motivatie Centra (IMC s) is vanuit de instellingen de vraag gekomen om ook voor de dubbele diagnose klinieken continue de behandeling te evalueren door middel van een monitor. De doelstelling bij deze tweede monitor lag van het begin af aan meer bij het primaire proces, dan bij een vergelijking tussen instellingen (benchmarking), zoals aanvankelijk wel bij de IMC monitor het geval was. Juist het gebruik van de uitkomsten van meetinstrumenten in de behandel- en spreekkamer stond voor de initiatiefnemers centraal. De DD Monitor startte op initiatief van enkele NISPA-instellingen, maar al snel sloten zich andere instellingen aan. De samenwerking die tot stand kwam tussen DD klinieken die waren opgezet vanuit de verslavingszorg en klinieken die waren aangesloten bij een GGZ instelling, is dan ook aan te merken als een van de opbrengsten van dit project. Een ander uniek kenmerk van de DD Monitor is dat bij alle patiënten, ongeacht of zij nu via de verslavingszorg of via de algemene GGZ de kliniek binnen kwamen, op uniforme wijze en met dezelfde instrumenten is vastgesteld wat de aard van hun problemen is, welke klachten zij hebben en hoe zij de kwaliteit van leven ervaren; en dat deze metingen ook vervolgd zijn gedurende het verblijf in de kliniek. De respons van deze vrijwillig uitgevoerde monitor is hoog geweest. Wij hebben dan ook op grond van de gegevens uit de monitor veel informatie verkregen over deze categorie patiënten. De komst van de landelijke Routine Outcome Monitoring (ROM) is voor veel instellingen een prikkel geweest zich te bezinnen op het nut van voortgaande participatie aan de DD Monitor. De uitkomst van die bezinning is dat we hebben geconcludeerd dat de basis voor het continueren van deze zogeheten doelgroepmonitor op dit moment te smal is geworden. Met deze evaluatie sluiten we dit succesvolle project af. De lessen die we hebben geleerd, kunnen ertoe bijdragen dat de implementatie van de landelijke ROM wordt geoptimaliseerd. Bij het uitvoeren van de DD- en IMC Monitors hebben we gemerkt dat het moeilijk is om de monitor onderdeel te laten worden van de dagelijkse routineactiviteiten van medewerkers. Als het verzamelen van gegevens echter onderdeel wordt van dat wat we aanduiden als het primaire proces, dan neemt de motivatie voor het afnemen van lijsten toe. We hopen dan ook dat dit rapport een inspiratiebron is voor clinici en wetenschappers om ROM gegevens actief te gaan toepassen in het directe behandelingsproces. Dat dit de kwaliteit en de effectiviteit van de behandeling positief beïnvloedt, is in de afgelopen jaren uit diverse landelijke en internationale publicaties gebleken. Tot slot willen we iedereen hartelijk bedanken die heeft meegewerkt aan de DD Monitor. Nijmegen, oktober 2012 Cor de Jong Gerdien de Weert Tom Holsbeek 9

10 Cor Verbrugge 10

11 1. Inleiding Dubbele Diagnose klinieken in Nederland Dubbele diagnose voorzieningen zijn vanaf de tweede helft van de jaren negentig opgericht in Nederland. Ze zijn gericht op patiënten met zowel middelenafhankelijkheid, als psychiatrische stoornissen, waarbij er dikwijls sprake is van multiple problemen op velerlei gebieden. De term dubbele diagnose is daarom enigszins misleidend. Beter is het de Angelsaksische term co-occurring disorders (COD) te gebruiken. Hoewel de huidige opvatting luidt dat bij een grote meerderheid van patiënten in de verslavingszorg sprake is van COD, zijn de DD-voorzieningen met name gericht op die patiënten bij wie dit in ernstige mate het geval is. Daarbij richten ze zich op patiënten in het vierde kwadrant van Minkoff (figuur 1). Bij COD-patiënten is sprake van beïnvloeding door de psychiatrische stoornis op de middelenafhankelijkheid of misbruik en omgekeerd. Dit geldt voor beloop, behandeling en prognose (Kerkmeer et al, 2003). 1. psychiatrie laag verslaving laag milde psychiatrische problematiek met middelenmisbruik 3. psychiatrie laag verslaving hoog milde psychiatrische problematiek met middelenafhankelijkheid Schema 1. Model van Minkoff (2001). 2. psychiatrie hoog verslaving laag ernstige en chronische psychiatrische stoornis met middelenmisbruik 4. psychiatrie hoog verslaving hoog ernstige en chronische psychiatrische stoornis met middelenafhankelijkheid DD-voorzieningen zijn opgericht zowel vanuit de algemene GGZ als vanuit de verslavingszorg. In 2006 vonden Planije et al 47 instellingen in Nederland die een specifiek aanbod hadden voor COD-patiënten (Planije et al, 2006). Daarbij gaat het om circa 20 klinische voorzieningen, waarvan ongeveer een derde vanuit de verslavingszorg. De klinieken hebben tussen 10 en 40 bedden. Deze, vrij beperkte, capaciteit vormde in 2006 de aanleiding om te komen tot gebundelde gegevensverzameling om daarmee gezamenlijk de ontwikkeling van methodieken en kwaliteit van behandeling te verbeteren. Dit vormde de aanzet tot deze monitor dubbele diagnose, in het vervolg aangeduid als DD Monitor. Dubbele Diagnose monitor: benchmark of monitor? In 2006 is IrisZorg toen nog De Grift gestart met het monitoren van patiënten in de DD kliniek. De invulling van deze monitor heeft als blauwdruk gediend voor de eerste verkenningen later in 2006 met een viertal instellingen: Novadic-Kentron, IrisZorg, GGZ Eindhoven en Delta Psychiatrisch Centrum, om gezamenlijk een DD Monitor op te zetten. Deze instellingen vormden de founding fathers van de DD 11

12 Monitor; zij kwamen de set meetinstrumenten en de keuze van meetmomenten overeen, wat leidde tot een projectplan (De Weert et al, 2007). In 2007 is een pilot gestart volgens een groeimodel: gaandeweg pasten de instellingen alle gekozen lijsten toe in de metingen. Anders dan de IMC Monitor, had de DD Monitor niet als eerste doel de onderlinge vergelijking tussen klinieken (benchmarking), hoewel dit aspect wel werd meegenomen. De DD Monitor zette zich vanaf het begin vooral in voor de toepassing van instrumenten in het primaire proces, in de behandel- en spreekkamer. In de DD Monitor is dan ook vooral gebruik gemaakt van instrumenten en uitkomsten die kunnen worden toegepast in het primaire proces. Monitoring is hier opgevat als herhaalde metingen gericht op begeleiding en aanpassen van het (behandel)beleid van een chronische of terugkerende aandoening (Glasziou et al. 2005). Liever dan van DD Benchmark spraken we dan ook, vrijwel vanaf de start, van een DD Monitor. De doelstellingen van de DD Monitor luiden dan: Het verzamelen en vergelijken van gegevens over patiënten die zijn opgenomen in een DD kliniek. Zicht krijgen op de uitkomsten van de behandeling om te komen tot verbetering van protocollen, methodiekontwikkeling en implementatie daarvan. Inzicht krijgen in de invloed van verschillende interventies op de kwaliteit van leven tijdens de periode van opname op een DD. Het in beeld brengen van de aard van de uitstroom van de DD klinieken. Belang van monitoring In de monitor staan methodiekontwikkeling, kwaliteitsverbetering en bevorderen van wetenschappelijk inzicht centraal. Daarbij worden vier niveaus onderscheiden: de instelling / het management, de hulpverlener, de patiënt, de wetenschap. 1. Voor de instelling biedt de monitor informatie over het functioneren van het programma, waardoor de positionering van het programma binnen de instellingsdoeleinden wordt verhelderd. Op instellingsniveau wordt informatie verkregen over de vraag hoe doen wij het als instelling, vergeleken met andere instellingen? : het daadwerkelijke benchmarken. Het management krijgt inzicht in de patiëntenstromen: welke patiënten worden bediend door de kliniek, waar komen zij vandaan, wat zijn hun kenmerken en zijn deze vergelijkbaar met die van collega-instellingen. Welke resultaten worden bereikt en waar gaan patiënten na hun verblijf naar toe. De meeste instellingen kunnen dergelijke informatie (nog) niet makkelijk uit hun EPD s halen. 2. De hulpverlener krijgt inzicht in de vorderingen van de patiënt gedurende de behandeling. Vragen als raakt mijn patiënt gemotiveerd, denken hij en ik hetzelfde over de behandeldoelen (en moet dit dus 12

13 onderwerp zijn van gesprek), lijdt de patiënt minder onder zijn aandoeningen en ziet hij nog perspectief kunnen beantwoord worden. Door het gebruik van de meetinstrumenten wordt structuur gegeven aan behandelingsgesprekken en komen bij alle patiënten dezelfde thema s aan de orde. Het behandelingsplan kan worden geëvalueerd en aangepast naar aanleiding van de uitkomsten van vragenlijsten. Het contact met hulpverleners van andere instellingen verdiept het inzicht in de doelgroep als geheel en leidt tot methodiekontwikkeling en deskundigheidsbevordering. 3. De patiënt heeft baat bij de monitoring, omdat het hem inzicht geeft in zijn situatie en vorderingen gedurende het behandelingsproces. Door de voortdurende monitoring krijgt de patiënt meer inspraak in de behandeling. Dit past bij de moderne opvattingen over mondigheid, autonomie en patiëntenparticipatie. Er is ook een meer indirecte opbrengst voor de patiënt, doordat de kwaliteit van de behandeling toeneemt als gevolg van de monitoractiviteiten. 4. Voor wetenschappelijk onderzoekers biedt het continue verzamelen van data de mogelijkheid onderzoeksvragen te beantwoorden, zowel vanuit de wetenschap als vanuit de praktijk. De monitor biedt ook een kader voor allerlei studies, van observationeel tot RCT. Door het geaggregeerde niveau waarop de dataverzameling plaatsvindt, worden populaties zo groot dat gedegen onderzoek mogelijk is. Andere monitors van NISPA In de periode van 2003 tot en met 2010 heeft NISPA veel ervaring opgedaan in het monitoren van behandelingsprocessen. Eerst met de IMC s, en sinds 2007 ook bij Dubbele Diagnose klinieken. In 2008 verwierf NISPA projectsubsidie voor het ontwikkelen van een monitorstructuur voor de jeugdverslavingszorg. Daarnaast voert NISPA in opdracht van VWS een landelijke monitor uit in tien instellingen voor verslavingszorg met betrekking tot detoxificatiebehandeling bij GHB verslaafden. Sinds 1 januari 2009 is de verzameling van gegevens binnen het NISPA voor alle projecten volledig geautomatiseerd met het webbased programma BergOp. Beëindiging van de DD Monitor Landelijke ontwikkelingen op het gebied van financieringsvoorwaarden van zorgverzekeraars en toenemende beschikbaarheid van interne managementinformatie binnen instellingen maakten eind 2011 een herbezinning noodzakelijk op inhoud en vorm van de monitoring projecten. Overwegingen bij het besluit te stoppen met de DD Monitor zijn de volgende: De onderlinge vergelijkbaarheid van DD klinieken is steeds minder geworden, zoals al eerder is aangeduid. Het wordt daarom in toenemende mate lastig om te spreken van de DD kliniek als een eenvormig hulpaanbod. Daarmee vervalt ook de basis voor onderlinge vergelijking van behandelingsgegevens. 13

14 Om meer inzicht te kunnen bieden aan zorgverzekeraars en overheid is GGZ Nederland gestart met een GGZ brede Routine Outcome Measurement (ROM). ROM is een methode om de geleverde zorg inzichtelijk te maken, te evalueren en te verbeteren. In de praktijk wordt ROM toegepast door een set van enkele vragenlijsten, die tenminste aan het begin en aan het einde van een behandeling wordt afgenomen. Door het verplichte karakter van ROM wordt deelname aan de DD Monitor als dubbelop ervaren. Binnen de landelijke expertgroep ROM is men bezig om de plaats van doelgroepgerichte monitors ten opzichte van ROM te verhelderen. Hoewel de respons bij de DD Monitor goed is geweest (zie hoofdstuk 4), is er in de loop van de vijf monitor jaren toch een verschil geweest in de deelname aan de monitor. Enkele klinieken leverden jaarlijks slechts een tiental patiënten aan, andere includeerden alle patiënten in de monitor. Daarmee komt de representativiteit van de gegevens onder druk te staan. De grote hoeveelheid informatie die inmiddels beschikbaar is, maakt de noodzaak van gezamenlijke dataverzameling minder groot. Immers, de meeste deelnemende DD klinieken kunnen nu beschikken over een bestand van eigen patiënten op basis waarvan specifieke vragen beantwoord kunnen worden. De tussenschakeling van NISPA in dit geheel wordt daarmee minder noodzakelijk. Leeswijzer Na de inleidende schets over het ontstaan van de dubbele diagnose voorzieningen, het belang van hun jarenlange monitor en de motieven om dit nu te beëindigen, zullen we in dit overzichtsrapport eerst de vorming van de voorzieningen voor behandeling van dubbele diagnose klinieken in de Nederlandse geestelijke gezondheidszorg en verslavingszorg verder toelichten (Hoofdstuk 2) en vervolgens de opzet en werkwijze van onze gezamenlijke doelgroepmonitor van behandelingsgegevens bespreken (Hoofdstuk 3). We zullen daarna nader ingaan op enkele resultaten van de grote hoeveelheid kwantitatieve gegevens in Hoofdstuk 4 en de overige opbrengsten van dit langer durend project toelichten in hoofdstukken 5 en 6. In Hoofdstuk 7 zullen we op grond van onze ervaringen de concepten demoralisatie en lijden verder uitdiepen. We besluiten met discussie en aanbevelingen, door het bespreken van de factoren die van invloed zijn geweest op het welslagen van dit langer durend monitorproject en wat daarin belemmeringen zijn geweest (Hoofdstuk 8 ). In Hoofdstuk 9 geven we onze opinie over de samenhang van een doelgroepmonitor met de huidige ontwikkeling van de GGZ Routine Outcome Measurement in de verslavingszorg. Ten slotte ronden we met een aantal concrete tips voor monitoring dit rapport af (Hoofdstuk 10). 14

15 2. Dubbele Diagnose (DD) klinieken Dubbele diagnose behandeling volgens theorie Geïntegreerde dubbele diagnosebehandeling staat voor gecombineerde aandacht voor (de interacties tussen) psychiatrische en verslavingsproblematiek binnen één team. Kenmerken van de behandeling zouden moeten zijn (Van Rooijen et al, 2007; Kerkmeer et al, 2003): - De hulpverleners hebben kennis van de effecten van alcohol en drugs en hun interacties met de psychiatrische stoornis; - De hulpverleners besteden op hetzelfde moment aan beide stoornissen aandacht (in plaats van eerst de verslaving en dan de psychiatrische stoornis te behandelen, of omgekeerd); - De behandeling is gefaseerd, dat wil zeggen dat de aard van de hulpverlening verandert met het stadium van verandering waarin de patiënt zich bevindt en met diens motivatie voor behandeling; - Op grond van gedegen diagnostiek wordt samen met de patiënt een geïntegreerd behandelplan opgesteld; - Motiverende gespreksvoering: hulpverleners ondersteunen patiënten bij de bewustwording van de consequenties van middelengebruik, de hoop op vooruitgang en de opbouw van motivatie voor behandeling van de problematiek; - Counseling bij middelenmisbruik: de hulpverlener ondersteunt de patiënt bij het ontwikkelen van vaardigheden om de verslavingsproblematiek te beteugelen: omgaan met trek, terugval voorkomen en risicosituaties vermijden; - Groepsbehandeling: Middelengebruik wordt vaak bekrachtigd door het eveneens middelen gebruikende sociale netwerk. Groepstherapie biedt een alternatief sociaal milieu waarin vrijelijk over gebruik kan worden gepraat en de effecten van gebruik op het leven zichtbaar kunnen worden gemaakt; - Familiebegeleiding: de familie kan een belangrijke bron van steun zijn, maar kan ook onbedoeld bijdragen aan het in stand houden van middelenmisbruik. Familie-interventies zijn gericht op psycho-educatie, het verminderen van stress bij familieleden, toezicht houden op het gebruik van de cliënt (terugvalpreventie) en goede samenwerking tussen hulpverleners, cliënt en familie; - Zelfhulp: de hulpverleners brengen cliënten in contact met zelfhulpgroepen; - Farmacologische behandeling: antipsychotische medicatie wordt, ondanks de verslaving, niet gemeden, men heeft kennis van de interacties tussen medicatie en verslavende middelen, en schrijft zo nodig middelen voor gericht op de afbouw van de verslaving, zoals Naltrexon en methadon. In deze beschrijving van geïntegreerde dubbele diagnose behandeling, zoals deze is bedoeld bij de DD klinieken, ligt voor een groot deel de verantwoording besloten van het monitoren van DD patiënten met de in de DD Monitor gebruikte instrumenten. 15

16 Dubbele diagnosebehandeling in de praktijk: beschrijving DD klinieken anno 2011 In is door het NISPA in opdracht van Resultaten Scoren een beschrijving gemaakt van de Residentiële Voorzieningen voor de verslavingszorg in Nederland (De Weert et al, 2010). Daartoe zijn interviews gehouden met teamleiders en inhoudelijk verantwoordelijken van alle deelnemende DD klinieken. De resultaten geven een beeld van de diversiteit van deze voorzieningen. Achtereenvolgens komen aan de orde: de plaats van de DD kliniek in de keten, indicatie & contra-indicatie criteria, aantal bedden, therapieën & interventies, beleid met betrekking tot illegaal gebruik tijdens opname, sterke & zwakke punten en kansen & bedreigingen. Plaats DD kliniek in de keten Expertgroep DD Intake Commissie Ambulante verslavingszorg Intake & indicatiestelling Justitie GGZ Klinische Verslavingszorg - diagnostiek afd. - detox afd. - IMC DD Ambulante hulpverlener/verwijzer/ verantwoordelijk behandelaar Huis Begeleid wonen, RIBW GGZ ambulant Maatschappelijk opvang Poliklinische behandeling Dag- deeltijdbehandeling Wachtlijst/ Voorbereiding groep Schema 2. Plaats van DD klinieken in de keten. In het onderzoek Atlas Residentiële Voorzieningen Verslavingszorg is de positie van de DD kliniek in de keten schematisch weergeven (schema 2). De dikke pijlen geven de meest gebruikelijke route aan; routes aangegeven met dunnere pijlen zijn ook mogelijk. De meest gebruikelijke routing voor opname in een DD kliniek verloopt via de ambulante intake, gevolgd door een route via klinische opname op een detoxificatie-, diagnostiek- of andere afdeling. Indicatiecriteria voor DD kliniek De psychiatrische comorbiditeit is het belangrijkste indicatiecriterium voor opname in een DD kliniek. Ook de ernst van de verslavingsproblemen is een veel genoemd indicatiecriterium, alsmede het feit dat eerdere behandeling op lagere niveaus onvoldoende is gebleken. Als contra-indicaties voor opname in een DD kliniek worden genoemd: 16

17 Verstorend en agressief gedrag; Ernstige somatische problematiek; Gebrek aan motivatie; Verstandelijke beperking (IQ <60 a 70);. Aantal bedden en de functie ervan Het aantal bedden van de DD klinieken ligt tussen 16 en 37. Soms is er sprake van gelabelde bedden bijvoorbeeld voor crisisopvang, voor justitiepatiënten, voor time-out en voor resocialisatie. Toegepaste interventies en therapieën De Richtlijn voor Diagnostiek en Behandeling (Kerkmeer et al, 2003) adviseert ten aanzien van behandeling van dubbele diagnose patiënten het volgende: Hoewel er onvoldoende evidentie bestaat voor volledige integratie, wordt aanbevolen om de verschillende interventies bij dubbele diagnose in sterke samenhang aan te bieden. Ten aanzien van de volgorde van behandelen wordt aanbevolen om gelijktijdig psychopathologie en middelenmisbruik te behandelen bij schizofrenie, borderline persoonlijkheidsstoornis en posttraumatische stressstoornis. Sequentiële behandeling waarbij het middelenmisbruik het eerst wordt aangepakt, wordt aangeraden bij angst- en stemmingsstoornissen en antisociale persoonlijkheidsstoornis. In de praktijk blijkt dat de DD klinieken een combinatie van cure en care bieden. Interventies die op cure gebied plaatsvinden zijn diagnostiek, detoxificatie, farmacotherapie, cognitieve gedragstherapie, groeps- en individuele behandelcontacten. Bij care gaat het om bieden van structuur, dagbesteding, rehabiliterende werkzaamheden, schuldsanering, beroepsoriëntatie, leefstijltraining. Sommige afdelingen noemen hier ook crisisopname met als doel uit de hand gelopen gebruik te stoppen en de patiënt weer terug te brengen in een gezond levensritme. Activiteiten op het gebied van palliatie worden weinig gemeld door de geïnterviewden, onderhoudsbehandeling opiaat vervangende middelen wordt door twee afdelingen genoemd. Een scala aan interventies dus. Er ligt nu een aantal richtlijnen ter beschikking van dubbele diagnose behandelaars om toe te passen bij de patiënten. Naast de richtlijn dubbele diagnose, zijn dit richtlijnen met betrekking tot angststoornissen, depressie, persoonlijkheidsstoornissen, psychotische stoornissen, eetstoornissen, adhd en verslaving. Deze richtlijnen worden nog niet bij alle DD klinieken in volle omvang toegepast, zo bleek uit de interviews. 17

18 Gedwongen ontslagbeleid De klinieken zijn op de hoogte van de Resultaten Scoren best practice richtlijn Gedwongen ontslag (Regiegroep Richtlijnontwikkeling in de Verslavingszorg, 2004). Het doel van deze richtlijn is om instellingen voor verslavingszorg zorgvuldig en weloverwogen beslissingen te kunnen laten nemen over het wijzigen van het behandelingsplan, dan wel het eenzijdig opzeggen van de behandelingsovereenkomst. Op illegaal gebruik tijdens de opname volgen bij alle DD klinieken sancties. De aard van de sanctie verschilt echter: bij twee klinieken volgt onmiddellijk ontslag, bij vier voorzieningen wordt het illegaal gebruik gevolgd door een schorsing en wordt het opgevat als een leermoment in het behandeltraject. Eén kliniek volstaat met een waarschuwing. Gebruik tijdens verlof leidt meestal tot een waarschuwing en een gesprek met de patiënt over de functie van het gebruik. Ook kunnen vrijheden van de patiënt beperkt worden als gevolg van gebruik tijdens verlof. Sterke en zwakke punten Als sterke punten van de DD klinieken worden genoemd: het functioneren van hechte en betrokken behandelteams, deskundigheid in het omgaan met complexe problematiek, en de integratie van kennis en kunde op het gebied van psychiatrie en verslaving. Zwakke punten van de DD klinieken zijn: het soms overbetrokken zijn van teamleden bij de patiënten en hun problemen, gebrek aan deskundigheid en aan de mogelijkheden voor deskundigheidsbevordering, het ontbreken van goede systematische beschrijvingen van behandelingsprocessen. 18

19 3. Monitoren in een DD kliniek Hoe is de monitor vormgegeven De monitor bij de DD klinieken heeft als doel met valide instrumenten gegevens te verzamelen over klinische resultaten, kwaliteit van leven, patiënttevredenheid en financiële kosten. Deze aspecten zijn ondergebracht in het zogeheten Uitkomstenkwadrant (Walburg, 2003), dat breder wordt gehanteerd binnen de GGZ. In de eerste opnameweek van de patiënt wordt het profiel van de patiënt helder door het verzamelen van gegevens over middelengebruik, diagnose op alle DSM-IV assen, beperkingen en symptomen, de mate van demoralisatie en kwaliteit van leven. In de vijfde en negende week van het verblijf worden tussenmetingen gedaan die vooral betrekking hebben op veranderingen in demoralisatie en kwaliteit van leven. In de 13 e week worden dezelfde meetinstrumenten afgenomen als in de opnameweek. Door de hulpverlener wordt een inschatting gemaakt van de mate waarin de patiënt is veranderd tijdens de opname. Bij een aantal instellingen is de opnameduur langer dan 3 maanden, soms tot een jaar. Dit kan bijvoorbeeld samenhangen met de juridische status van de opname. Afgesproken is dat bij een langer durende opname het instrumentarium van week 13 steeds herhaald wordt om de 13 weken, dus in week 26, week 39, week 52. Met een follow-up registratie, drie maanden na ontslag, wordt geregistreerd wat het actuele niveau van de patiënt op dat moment is en of er sprake is van zorggebruik. De instrumenten die aanvankelijk worden gebruikt in de DD Monitor worden getoond in schema 3. De instrumenten dekken het uitkomstenkwadrant, met uitzondering van de kosten. Uitkomstmaat Instrument Volledige naam Informatie EuropASI *1 Addiction Severity Index (Europese versie) Inschatting aard en ernst van verslavingsproblematiek op 6 levensgebieden; interview Middelengebruik MATE SCL-90 / BSI Measurement Addiction Triage and Evaluation Symptom Check List / Brief Symptom Inventory Geschiedenis, frequentie en consequenties van alcohol en drugsgebruik, alsmede het medisch, sociaal en psychisch functioneren van de patiënt. Interview, zelfrapportage patiënt Klachtenlijst gepercipieerde (psychische) gezondheid; zelfrapportage patiënt Gezondheid & klachten BPRS Brief Psychiatric Rating Scale Positieve symptomen, algemene psychopathologie en affectieve symptomen. Interview. MfT Motivation for treatment Scale Motivatie en doelen voor behandeling; zelfrapportage patiënt Motivatie MfT-O Motivation for treatment Observation Scale Geobserveerde motivatie en doelen voor behandeling; rapportage hulpverlener RCQ Readiness to Change Questionnaire Dutch version 19 Motivatie voor verandering per verslavend middel; zelfrapportage patiënt

20 Uitkomstmaat Instrument Volledige naam Informatie CIDI-SAM Composite International Afhankelijkheid Verslavingsdiagnose; interview Diagnostic Interview Misbruik Substance Abuse Module Psychiatrische stoornis Demoralisatie Gezondheid en kwaliteit leven Gezondheid sociaal functioneren Patiënt tevredenheid Therapeutische relatie Therapeutische relatie Sociodemografische gegevens Medicatie MINI SIDP-IV Mini International Neuropsychiatric Interview Structured Interview for DSM-IV Pathology Classificatie van de belangrijkste As I psychische stoornissen volgens de DSM-IV en de ICD-10 door een clinicus Semigestructureerd interview dat is ontwikkeld om de 10 persoonlijkheidsstoornissen vast te stellen die in de DSM-IV zijn opgenomen; interview. Screener voor persoonlijkheidsstoornissen; Interview SAPAS / screener PD Standard Assessment of Personality Abbreviated Scale DS Demoralisatieschaal 24-item schaal die de mate van demoralisatie meet. Zelfrapportage patiënt. PRISM Pictorial Representation of Illness PRISM meet de lijdensdruk als gevolg van ziekte and Self Measure met gebruikmaking van een tekening; zelfrapportage patiënt Euroqol 5D Quality of Life, Europese versie Gezondheidsgerelateerde kwaliteit van leven; zelfrapportage patiënt HoNOS Health of the Nation Outcome Geestelijke gezondheidstoestand en het sociaal Scales functioneren. Rapportage hulpverlener. MATE-ICN Measurement of Addiction for Triage and Evaluation ICF Core set and Need for care Onderdeel van het instrumentarium in de MATE. De lijst is gebaseerd op de International Classification of Functions (ICF). De MATE-ICN stelt vast in hoeverre iemand actief is en participeert in de samenleving, de externe factoren die daarop van invloed zijn en de zorgbehoeften die daaruit voortvloeien. Interview. De GGZ Thermometer meet de ervaren kwaliteit van zorg. Zelfrapportage patiënt GGZ Thermometer HAQ Helping Alliance Questionnaire De lijst inventariseert de ervaring met de therapeutische relatie; zelfrapportage patiënt. HAQ-HV Helping Alliance Questionnaire, De lijst inventariseert de ervaring met de hulpverlener versie therapeutische relatie; rapportage hulpverlener Kerngegevens Demografische gegevens, DSM-IV diagnose, opname bepaling hulpvraag. Rapportage hulpverlener. Uitbreiding van HHM gegevens Kerngegevens Evaluatie op behandeling, bepalen vooruitgang (Hoeksma, Homans & Menting, ontslag patiënt. Rapportage hulpverlener. 2001) Kerngegevens Bepalen van huidige zorg, bepalen vooruitgang follow up patiënt. Rapportage hulpverlener. Medicatie Registratie van de verstrekte medicatie in de afnameweek. Rapportage hulpverlener. Schema 3. Oorspronkelijke instrumenten in de DD Monitor:

Dubbele diagnosemonitor

Dubbele diagnosemonitor Dubbele diagnosemonitor Ervaringen met vijf jaar doelgroepenmonitoring Dr. Gerdien de Weert-van Oene Projectleider DD monitor g.weert@iriszorg.nl www.nispa.nl Schema *: DD-monitor De DD monitor naar meetinstrumenten

Nadere informatie

Beter geïntegreerd! Wat zeggen de richtlijnen?

Beter geïntegreerd! Wat zeggen de richtlijnen? Beter geïntegreerd! Wat zeggen de richtlijnen? Beter geïntegreerd! Wat zeggen de richtlijnen? Richtlijnen Casus IDDT Richtlijnen, wat zeggen ze niet! Richtlijnen Dubbele Diagnose, Dubbele hulp (2003) British

Nadere informatie

Nijmegen, april 2011. Gerdien H. de Weert-van Oene Tom Holsbeek Cor AJ de Jong

Nijmegen, april 2011. Gerdien H. de Weert-van Oene Tom Holsbeek Cor AJ de Jong Monitor Dubbele Diagnose Rapportage Monitor Dubbele Diagnose Rapportage Nijmegen, april Gerdien H. de Weert-van Oene Tom Holsbeek Cor AJ de Jong Nijmegen Institute for Scientist Practitioners in Addiction

Nadere informatie

IMC: Monitoren en leren

IMC: Monitoren en leren IMC: Monitoren en leren Zeven jaar evalueren van de Intramurale Motivatie Centra in Nederland Dr. G.H. de Weert-van Oene C.A.G. Verbrugge T.B. Holsbeek Prof.dr. C.A.J. de Jong ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

Nadere informatie

Nijmegen, juni 2009. Gerdien H. de Weert-van Oene Cor Verbrugge Cor A.J. de Jong

Nijmegen, juni 2009. Gerdien H. de Weert-van Oene Cor Verbrugge Cor A.J. de Jong Monitor Intramurale Motivatie Centra Rapportage 28 Nijmegen, juni 29 Gerdien H. de Weert-van Oene Cor Verbrugge Cor A.J. de Jong 1 2 Monitor Intramurale Motivatie Centra Rapportage 28 Nijmegen, juni 29

Nadere informatie

Nijmegen, november 2008. Gerdien H. de Weert-van Oene Tom Holsbeek Cor AJ de Jong. Nijmegen Institute for Scientist Practitioners in Addiction

Nijmegen, november 2008. Gerdien H. de Weert-van Oene Tom Holsbeek Cor AJ de Jong. Nijmegen Institute for Scientist Practitioners in Addiction Monitor Dubbele Diagnose Rapportage 27 1 2 Monitor Dubbele Diagnose Rapportage 27 Nijmegen, november 28 Gerdien H. de Weert-van Oene Tom Holsbeek Cor AJ de Jong Nijmegen Institute for Scientist Practitioners

Nadere informatie

Nijmegen Institute for Scientist Practitioners in Addiction Radboud Universiteit Nijmegen/ ACSW NISPA Postbus 9104 6500 HE Nijmegen 3

Nijmegen Institute for Scientist Practitioners in Addiction Radboud Universiteit Nijmegen/ ACSW NISPA Postbus 9104 6500 HE Nijmegen 3 Monitor Dubbele Diagnose Rapportage 9 Monitor Dubbele Diagnose Rapportage 9 Nijmegen, augustus Gerdien H. de Weertvan Oene Tom Holsbeek Cor AJ de Jong Nijmegen Institute for Scientist Practitioners in

Nadere informatie

Je bent alleen maar verslaafd! Wim van Loon, Psychiater. 10 februari 2014

Je bent alleen maar verslaafd! Wim van Loon, Psychiater. 10 februari 2014 Je bent alleen maar verslaafd! Wim van Loon, Psychiater. 10 februari 2014 Comorbiditeit: Voorkomen van verschillende stoornissen bij 1 persoon. Dubbele diagnose: Verslaving (afhankelijkheid en misbruik

Nadere informatie

Toegankelijkheid en effectiviteit van de geestelijke gezondheidszorg voor ouderen. Samenvatting

Toegankelijkheid en effectiviteit van de geestelijke gezondheidszorg voor ouderen. Samenvatting Toegankelijkheid en effectiviteit van de geestelijke gezondheidszorg voor ouderen Hoofdstuk 1 is de algemene inleiding van dit proefschrift. Psychische stoornissen komen geregeld voor bij ouderen (65-plus).

Nadere informatie

Nijmegen, april 2010. Gerdien H. de Weert-van Oene Cor Verbrugge Cor A.J. de Jong

Nijmegen, april 2010. Gerdien H. de Weert-van Oene Cor Verbrugge Cor A.J. de Jong Monitor Intramurale Motivatie Centra Rapportage 9 Nijmegen, april Gerdien H. de Weert-van Oene Cor Verbrugge Cor A.J. de Jong Monitor Intramurale Motivatie Centra Rapportage 9 Nijmegen, april Gerdien

Nadere informatie

Congres 01-04-2009. lex pull 23-03-2009 1

Congres 01-04-2009. lex pull 23-03-2009 1 ADHD EN VERSLAVING Congres 01-04-2009 lex pull 23-03-2009 1 ADHD EN VERSLAVING PREVALENTIE VERKLARINGSMODELLEN DIAGNOSTIEK BEHANDELING lex pull 23-03-2009 2 prevalentie 8-Tal studies SUD bij ADHD: Life-time

Nadere informatie

VII. Resultaten IMC Benchmark INSTELLING E VII.1. OVERZICHT PATIENTEN 2003-2007

VII. Resultaten IMC Benchmark INSTELLING E VII.1. OVERZICHT PATIENTEN 2003-2007 VII. Resultaten IMC Benchmark INSTELLING E VII.1. OVERZICHT PATIENTEN 23-27 Tabel VII.1. Overzicht respondenten INSTELLING E; aantallen (percentages tussen haakjes) Geslacht (%) Man Vrouw Leeftijd (gem;

Nadere informatie

ROM vanuit cliëntperspectief. Beoordeling ROM-instrumentarium vanuit cliënten-/familieperspectief

ROM vanuit cliëntperspectief. Beoordeling ROM-instrumentarium vanuit cliënten-/familieperspectief ROM vanuit cliëntperspectief Beoordeling ROM-instrumentarium vanuit cliënten-/familieperspectief Lotte Kits Steven Makkink Expertgroep ROM vanuit cliëntperspectief LPGGz december 2011 Inhoudsopgave 1.

Nadere informatie

Geïntegreerde behandeling van patiënten met schizofrenie en middelengebruik

Geïntegreerde behandeling van patiënten met schizofrenie en middelengebruik Geïntegreerde behandeling van patiënten met schizofrenie en middelengebruik Saskia van Duin - verpleegkundig specialist GGZ Melchiord Ricardo - ervaringsdeskundige Ellen Struik teamleider DD kliniek GGZ

Nadere informatie

Integrated treatment for Substance abuse and Partner violence (I-StoP)

Integrated treatment for Substance abuse and Partner violence (I-StoP) Integrated treatment for Substance abuse and Partner violence (I-StoP) De effectiviteit van een gecombineerde behandeling gericht op problematisch middelengebruik en partnergeweld bij plegers van partnergeweld

Nadere informatie

Behandeling van verslaving en comorbiditeit. de Noord Nederlandse ervaring

Behandeling van verslaving en comorbiditeit. de Noord Nederlandse ervaring Behandeling van verslaving en comorbiditeit de Noord Nederlandse ervaring Gent 14 nov2014 Primaire problematiek naar voorkomen in bevolking en % in behandeling 1 Setting van hulp in VZ VNN 34 ambulante

Nadere informatie

FACT: van organisatiemodel naar effectieve interventies

FACT: van organisatiemodel naar effectieve interventies FACT: van organisatiemodel naar effectieve interventies Bauke Koekkoek & Karin van Montfoort-de Rave Lectoraat Sociale en Methodische Aspecten van Psychiatrische zorg, Hogeschool van Arnhem en Nijmegen

Nadere informatie

SAMENVATTING. Achtergrond en doelstellingen van dit proefschrift

SAMENVATTING. Achtergrond en doelstellingen van dit proefschrift 153 SAMENVATTING Achtergrond en doelstellingen van dit proefschrift Angst en depressie zijn de meest voorkomende psychische stoornissen, de ziektelast is hoog en deze aandoeningen brengen hoge kosten met

Nadere informatie

Studie type Populatie Patiënten kenmerken Interventie Controle Dataverzameling

Studie type Populatie Patiënten kenmerken Interventie Controle Dataverzameling Evidence tabel bij ADHD in kinderen en adolescenten (studies naar adolescenten met ADHD en ) Auteurs, Gray et al., 2011 Thurstone et al., 2010 Mate van bewijs A2 A2 Studie type Populatie Patiënten kenmerken

Nadere informatie

GHB hulpvraag in Nederland

GHB hulpvraag in Nederland GHB hulpvraag in Nederland Belangrijkste ontwikkelingen van de hulpvraag voor GHB problematiek in de verslavingszorg 2007-2012 Houten, mei 2013 Stichting IVZ GHB hulpvraag in Nederland Belangrijkste ontwikkelingen

Nadere informatie

Informatiefolder voor cliënten: Dubbele Diagnose Meer informatie:

Informatiefolder voor cliënten: Dubbele Diagnose Meer informatie: DUBBELE DIAGNOSE RVE FACT/WOZ Bergen op Zoom INLEIDING Deze folder is bestemd om informatie te geven over behandeling op afdeling Dubbele Diagnose (DD), Schelde 5 GGZ WNB. U vindt in deze folder informatie

Nadere informatie

20 man 15 vrouw. depressie paranoia psychose

20 man 15 vrouw. depressie paranoia psychose Dubbele Diagnose Patricia v.wijngaarden-cremers, psychiater Circuitmanager Verslavingspsychiatrie Dimence Inhoud - Inleiding - Gebruik onder Nederlandse Jongeren - Psychiatrische Comorbiditeit - Wat is

Nadere informatie

'Integrale zorg voor mensen met een licht verstandelijke beperking en problematisch middelengebruik'

'Integrale zorg voor mensen met een licht verstandelijke beperking en problematisch middelengebruik' 'Integrale zorg voor mensen met een licht verstandelijke beperking en problematisch middelengebruik' Toelichting en handreiking bij het Auditinstrument Het verbeterproject LVB & Verslaving Het Trimbos-instituut

Nadere informatie

Verdiepingsstage Dubbele diagnose. Loodds. informatie voor aios

Verdiepingsstage Dubbele diagnose. Loodds. informatie voor aios Verdiepingsstage Dubbele diagnose Loodds informatie voor aios Verdiepingsstage Dubbele diagnose Loodds Gaat je interesse uit naar psychiatrie in combinatie met een verslaving? Dan biedt Delta een verdiepingsstage

Nadere informatie

Zorgprogramma voor mensen met gerontopsychiatrische problematiek in het verpleeghuis

Zorgprogramma voor mensen met gerontopsychiatrische problematiek in het verpleeghuis Zorgprogramma voor mensen met gerontopsychiatrische problematiek in het verpleeghuis Anne van den Brink Specialist Ouderengeneeskunde Onderzoeker Pakkende ondertitel Inhoud presentatie Inleiding Aanleiding

Nadere informatie

CGt binnen de ambulante forensische GGz: nieuwe ontwikkelingen

CGt binnen de ambulante forensische GGz: nieuwe ontwikkelingen CGt binnen de ambulante forensische GGz: nieuwe ontwikkelingen Achtergrond symposium Criminaliteit heeft grote gevolgen voor samenleving: -Fysieke verwondingen -Psychische klachten -Materiële schade -Kosten:

Nadere informatie

Inhoud. Ontgifting en stabilisatie. Observatie en Diagnostiek en Behandeling. Cijfers en Onderzoek. Aanbod Jeugd in Nederland

Inhoud. Ontgifting en stabilisatie. Observatie en Diagnostiek en Behandeling. Cijfers en Onderzoek. Aanbod Jeugd in Nederland Polls drugsweb Kun je op eigen houtje van drugs afkomen Ja: 85% Moeten we minder gaan drinken Ja: 57% Bang om verslaafd te worden Ja: 21% Drugs meenemen naar buitenland Ja: 73% Wiet is een harddrug Ja:

Nadere informatie

Monitoren e Gerard M. Schippers & Theo G. Broekman

Monitoren e Gerard M. Schippers & Theo G. Broekman Monitoren e Gerard M. Schippers & Theo G. Broekman Academisch Medisch Centrum Universiteit van Amsterdam Bureau Bêta Opbouw 1. Achtergrond MATE 2. Toelichting onderdelen en gebruik van de MATE 3. Presentatie

Nadere informatie

Mistral DTOX, een goed begin is het halve werk. Edwin Spapens GZ-Psycholoog Mistral DTOX & Mistral Kliniek

Mistral DTOX, een goed begin is het halve werk. Edwin Spapens GZ-Psycholoog Mistral DTOX & Mistral Kliniek Mistral DTOX, een goed begin is het halve werk. Edwin Spapens GZ-Psycholoog Mistral DTOX & Mistral Kliniek Cluster jeugd Preventie, inclusief minimale interventie van 1-3 gesprekken I- hulp (ambitie ook

Nadere informatie

PROGRAMMATORISCHE FEDERALE OVERHEIDSDIENST WETENSCHAPSBELEID. ONDERZOEK NAAR DE EFFECTIVITEIT VAN

PROGRAMMATORISCHE FEDERALE OVERHEIDSDIENST WETENSCHAPSBELEID. ONDERZOEK NAAR DE EFFECTIVITEIT VAN PROGRAMMATORISCHE FEDERALE OVERHEIDSDIENST WETENSCHAPSBELEID. ONDERZOEK NAAR DE EFFECTIVITEIT VAN BEHANDELINGSPROGRAMMA'S, SPECIFIEK VOOR PATIËNTEN MET EN DUBBELE DIAGNOSE. Promotor: Prof. Dr. B. Sabbe

Nadere informatie

Onderscheid door Kwaliteit

Onderscheid door Kwaliteit Onderscheid door Kwaliteit 2010 Algemeen Binnen de intensieve overeenkomst fysiotherapie 2010 verwachten wij van u 1, en de fysiotherapeuten vallend onder uw overeenkomst, een succesvol afgeronde toets

Nadere informatie

Gebruik van de OQ-45 in de behandeling, ook U? Katinka Franken Neuropsycholoog

Gebruik van de OQ-45 in de behandeling, ook U? Katinka Franken Neuropsycholoog Gebruik van de OQ-45 in de behandeling, ook U? Katinka Franken Neuropsycholoog zondag 19 februari 2012 Doelen ROM (routine outcome monitoring) Secundair 1. gegevensverzameling voor beleid 2. gegevensverzameling

Nadere informatie

Rapportage 2010. Landelijk Informatie Netwerk Eerstelijnspsychologen (LINEP) Nederlands Instituut voor onderzoek van de gezondheidszorg

Rapportage 2010. Landelijk Informatie Netwerk Eerstelijnspsychologen (LINEP) Nederlands Instituut voor onderzoek van de gezondheidszorg Nederlands Instituut voor onderzoek van de gezondheidszorg Postbus 1568 3500 BN Utrecht Tel. 030-272 9700 Rapportage 2010 Landelijk Informatie Netwerk Eerstelijnspsychologen (LINEP) 2 Hieronder worden

Nadere informatie

Clienttevredenheid verslavingskliniek Solutions Voorthuizen, een tussenrapportage

Clienttevredenheid verslavingskliniek Solutions Voorthuizen, een tussenrapportage Clienttevredenheid verslavingskliniek Solutions Voorthuizen, een tussenrapportage Auteurs: Dr. Gert-n Meerkerk Dr. Tim M. Schoenmakers Rotterdam, december 2011 IVO Instituut voor Onderzoek naar Leefwijzen

Nadere informatie

Stichting Benchmark GGZ

Stichting Benchmark GGZ Stichting Benchmark GGZ Beter worden door te leren van vergelijken - Hoe verzamelt GGZ uitkomst gegevens? - Hoe worden die teruggekoppeld? - Wat is er nodig om beter te worden? Gegevens Bazaar, 28 januari

Nadere informatie

Centrum voor ouderenpsychiatrie Regio Apeldoorn 2009. HONOS 65+ Maart 2009 Gerda Rötert

Centrum voor ouderenpsychiatrie Regio Apeldoorn 2009. HONOS 65+ Maart 2009 Gerda Rötert Centrum voor ouderenpsychiatrie Regio Apeldoorn 2009 HONOS 65+ Maart 2009 Gerda Rötert Doelstelling: Het doel is het evalueren van het effect van de behandeling of begeleiding zowel op individueel- als

Nadere informatie

Informatie Piet Roordakliniek. Tactus

Informatie Piet Roordakliniek. Tactus Informatie Tactus Behandelaanbod Forensische Verslavingskliniek De is een forensische verslavingskliniek en biedt behandeling aan cliënten die veelvuldig met justitie in aanraking zijn gekomen, langdurig

Nadere informatie

Kliniek Wolfheze. Informatie voor patiënten

Kliniek Wolfheze. Informatie voor patiënten Kliniek Wolfheze Informatie voor patiënten We spreken van een verslaving wanneer bepaald gedrag zoals middelengebruik of gokken uw leven gaat beheersen. Soms lukt het niet om daar zelf uit te komen. Bij

Nadere informatie

Jaargang 2 nummer 1 16 dec 2010

Jaargang 2 nummer 1 16 dec 2010 Jaargang 2 nummer 1 16 dec 2010 Inhoudsopgave: Inleiding Minisymposium LVG en Verslaving De belangrijkste problemen volgens hulpverleners De ervaringen van cliënten De ervaringen van verwanten Vervolgstappen

Nadere informatie

ROM de antwoorden op de meest gestelde vragen vanuit het cliëntenperspectief

ROM de antwoorden op de meest gestelde vragen vanuit het cliëntenperspectief ROM de antwoorden op de meest gestelde vragen vanuit het cliëntenperspectief GGZ Nederland/LPGGz d.d. 5 oktober 2010 Verantwoording GGZ Nederland en de cliënten-/familieorganisaties LPGGz, LOC werken samen

Nadere informatie

Optimaliseren van zorglogistieke processen. YolandaVeerhuis Afdelingsmanager polikliniek Spaarnepoort

Optimaliseren van zorglogistieke processen. YolandaVeerhuis Afdelingsmanager polikliniek Spaarnepoort Optimaliseren van zorglogistieke processen YolandaVeerhuis Afdelingsmanager polikliniek Spaarnepoort Inhoud Beschrijving afdeling en doelgroep Doel: Grip op proces houden Doelstellingen project Stuurgroep

Nadere informatie

GGzE centrum psychotische stoornissen. Algemene informatie >>

GGzE centrum psychotische stoornissen. Algemene informatie >> GGzE centrum psychotische stoornissen GGzE centrum psychotische stoornissen Algemene informatie >> We zijn er zowel voor mensen met een eerste psychose als voor mensen met langer durende psychotische klachten.

Nadere informatie

Nijmegen, mei 2008. Gerdien H. de Weert-van Oene Cor Verbrugge Cor A.J. de Jong

Nijmegen, mei 2008. Gerdien H. de Weert-van Oene Cor Verbrugge Cor A.J. de Jong Benchmark Intramurale Motivatie Centra Rapportage 7 Nijmegen, mei Gerdien H. de Weert-van Oene Cor Verbrugge Cor A.J. de Jong Benchmark Intramurale Motivatie Centra Rapportage 7 Nijmegen, mei Gerdien

Nadere informatie

volwassenen en ouderen

volwassenen en ouderen volwassenen en ouderen Inhoudsopgave 1. Aanmelding... 1 2. Eerste gesprek... 1 3. De verdere behandeling... 2 4. Privacy en kwaliteit... 2 5. Kosten... 3 6. Eigen risico... 3 7. Tot slot... 4 AmaCura is

Nadere informatie

Triple Trouble in de praktijk. Triple Trouble in de praktijk. Komt een man bij de dokter. Drie soorten middelen. Stoornis in het gebruik van middelen

Triple Trouble in de praktijk. Triple Trouble in de praktijk. Komt een man bij de dokter. Drie soorten middelen. Stoornis in het gebruik van middelen Triple Trouble in de praktijk Triple Trouble in de praktijk LEDD congres 2014 Joanneke van der Nagel Jannelien Wieland Robert Didden Van enkelvoudig naar complex licht tot ernstig Over wat te doen wie

Nadere informatie

De rol van de gedragskundige. LVB en Verslaving Workshopronde 1 Slotbijeenkomst Trimbos 16-04-2013

De rol van de gedragskundige. LVB en Verslaving Workshopronde 1 Slotbijeenkomst Trimbos 16-04-2013 De rol van de gedragskundige LVB en Verslaving Workshopronde 1 Slotbijeenkomst Trimbos 16-04-2013 Spin in het web? Agenda Korte uiteenzetting LVB en verslaving Functie-eisen Rol gedragskundige Discussie

Nadere informatie

GGzE Centrum Ouderenpsychiatrie

GGzE Centrum Ouderenpsychiatrie GGzE Centrum Ouderenpsychiatrie GGzE Centrum Ouderenpsychiatrie Centrum voor diagnostiek en behandeling van ouderen met psychiatrische problemen Algemene informatie >> 1 Het centrum betrekt vanaf het begin

Nadere informatie

Onderzoek naar de effectiviteit van de residentieel geïntegreerde behandeling voor patiënten met een dubbeldiagnose

Onderzoek naar de effectiviteit van de residentieel geïntegreerde behandeling voor patiënten met een dubbeldiagnose Onderzoek naar de effectiviteit van de residentieel geïntegreerde behandeling voor patiënten met een dubbeldiagnose Prof. Sabbe (CAPRI UA) Malone Maureen (CAPRI UA) Overzicht Definities Onderzoeksvragen

Nadere informatie

Verslaving en comorbiditeit

Verslaving en comorbiditeit Verslaving en comorbiditeit Wat is de evidentie? Dr. E. Vedel, Jellinek, Arkin 18 november 2014 Comobiditeitis hot 1 Jellinek onderzoek comorbiditeit Verslaving & persoonlijkheid, 1997 Verslaving & ADHD,

Nadere informatie

Protocol ADHD bij verslaving 139

Protocol ADHD bij verslaving 139 Bijlage 12 Checklist Coaching Protocol ADHD bij verslaving 139 CHECKLIST ADHD-COACH Naam Cliënt: Naam Coach: Geboortedatum cliënt dag maand jaar De start van dit coordinerende coachingstraject vindt plaats

Nadere informatie

Interapy Online Psychotherapie 10 jaar Onderzoek & Praktijk. Bart Schrieken

Interapy Online Psychotherapie 10 jaar Onderzoek & Praktijk. Bart Schrieken Interapy Online Psychotherapie 10 jaar Onderzoek & Praktijk Bart Schrieken Presentatie Soorten e-mental health Onderzoek Voorbeelden praktijk Conclusies & aanbevelingen Online aanbod door GGZ in Nederland

Nadere informatie

Welkom op de informatiebijeenkomst over ROM ggz

Welkom op de informatiebijeenkomst over ROM ggz Welkom op de informatiebijeenkomst over ROM ggz Programma 10.00 uur Welkom Steven Makkink, LPGGz 10.15 uur Wat is ROM? Chris Nas, GGZ Nederland 10.30 uur Praktijkvoorbeeld Barbara Schaefer, Dijk en Duin

Nadere informatie

Triple Trouble. Triple Diagnose? Van Dubbel naar Tripple. Dubbele Diagnose Psychiatrie & Verslaving LVG & Psychiatrie LVG & Verslaving

Triple Trouble. Triple Diagnose? Van Dubbel naar Tripple. Dubbele Diagnose Psychiatrie & Verslaving LVG & Psychiatrie LVG & Verslaving Triple Trouble Joanneke van der Nagel Psychiater Tactus Oktober 2010 Triple Diagnose? Triple Trouble/ Triple Cripple? Kip of Ei? Hoe groot is het probleem? En dan? Triple Diagnosis: HIV, Substance Abuss

Nadere informatie

TRANSMURAAL PROTOCOL PSYCHIATRIE Herziene versie mei/juni 2009.

TRANSMURAAL PROTOCOL PSYCHIATRIE Herziene versie mei/juni 2009. TRANSMURAAL PROTOCOL PSYCHIATRIE Herziene versie mei/juni 2009. Werkafspraken De afdeling psychiatrie, gevestigd in het Academisch Psychiatrisch Centrum van het AMC, kent 4 zorglijnen: 1. Acute zorg 2.

Nadere informatie

LVB en Verslaving. Samenwerken, het kan! Lisette Bloemendaal Erna Mensen 5 februari 2013

LVB en Verslaving. Samenwerken, het kan! Lisette Bloemendaal Erna Mensen 5 februari 2013 Samenwerken, het kan! Lisette Bloemendaal Erna Mensen 5 februari 2013 Binnenplein Casus Methodieken 2 Binnenplein Onderdeel van Aveleijn (VG) Gericht op verstandelijke beperking en verslaving Ambulant

Nadere informatie

De zorgvignetten EPA nader onderzocht Met data uit meerdere patiëntgebonden regionale registratiebronnen

De zorgvignetten EPA nader onderzocht Met data uit meerdere patiëntgebonden regionale registratiebronnen De zorgvignetten EPA nader onderzocht Met data uit meerdere patiëntgebonden regionale registratiebronnen Wilma Swildens (Altrecht) Jan Theunissen (GGZinGeest/Vumc) Gerard de Valk (Altrecht) De zorgvignetten

Nadere informatie

Vermaatschappelijking van de zorg: artikel 107 in cijfers

Vermaatschappelijking van de zorg: artikel 107 in cijfers Vermaatschappelijking van de zorg: artikel 107 in cijfers Overzicht Situering onderzoek Voorstelling vragenlijsten Resultaten Samenstelling doelgroep: leeftijd en geslacht Frequentie symptomatologie Evolutie

Nadere informatie

INDIGO HET ANTWOORD OP DE BASIS GGZ

INDIGO HET ANTWOORD OP DE BASIS GGZ INDIGO HET ANTWOORD OP DE BASIS GGZ Inhoudsopgave Indigo Brabant 2 Wat is de Basis GGZ? 2 Wat kan Indigo mij bieden? 4 1. POH-GGZ 2. Generalistische Basis GGZ Specialistische GGZ 7 Heeft u vragen? 7 Contact

Nadere informatie

Visiedocument FACT GGZ Friesland

Visiedocument FACT GGZ Friesland Visiedocument FACT GGZ Friesland Soort document: Visiedocument Versie: 02 Visie Rehabilitatie begint bij de voordeur! Vanaf het eerste behandelcontact staat het individuele herstelproces van de patiënt

Nadere informatie

Zorgprogramma s, behandelpaden en monitoren: welke resultaten levert dat op? Marguerite Elfrink Projectleider Zorgmonitor Forum GGz Nijmegen

Zorgprogramma s, behandelpaden en monitoren: welke resultaten levert dat op? Marguerite Elfrink Projectleider Zorgmonitor Forum GGz Nijmegen Zorgprogramma s, behandelpaden en monitoren: welke resultaten levert dat op? Marguerite Elfrink Projectleider Zorgmonitor Forum GGz Nijmegen Seminar: Veranderingen in de zorg, NetQ, Centraal Museum 13

Nadere informatie

Monitor. alcohol en middelen

Monitor. alcohol en middelen Gemeente Utrecht, Volksgezondheid Monitor www.utrecht.nl/gggd alcohol en middelen www.utrecht.nl/volksgezondheid Thema 3 Gebruik van de verslavingszorg in Utrecht - 2012 1 Colofon Uitgave Gemeente Utrecht,

Nadere informatie

ROM in de verslavingszorg

ROM in de verslavingszorg ROM in de verslavingszorg Seminar NETQ Healthcare: Innovatie in de Geestelijke Gezondheidszorg Utrecht, 9 juni 2009 Suzan Oudejans, Arkin Academy AIAR Proefschrift Resultaten meten Resultaten van de zorg

Nadere informatie

Nieuwsbrief. In deze nieuwsbrief: Introductie. nummer 5, mei 2012

Nieuwsbrief. In deze nieuwsbrief: Introductie. nummer 5, mei 2012 Nieuwsbrief nummer 5, mei 2012 In deze nieuwsbrief: Vooraankondiging: jaarlijkse ROM-bijeenkomst SynQuest op 6 november Databewerking ROM van start Laatste loodjes 100 procent betrouwbaar maken vragenlijsten

Nadere informatie

Kwaliteit van de zorg: rapportage prestatie-indicatoren GGZ

Kwaliteit van de zorg: rapportage prestatie-indicatoren GGZ Kwaliteit van de zorg: rapportage prestatie-indicatoren GGZ GGZ Noord- en Midden-Limburg December 2007 GGz Noord- en Midden-Limburg maakt de kwaliteit van zorg inzichtelijk door de resultaten van de Prestatie

Nadere informatie

Schizofrenie en comorbide verslaving

Schizofrenie en comorbide verslaving Schizofrenie en comorbide verslaving Wilma Reesink GGZ Verpleegkundig Specialist GGNet Apeldoorn Workshopindeling: 1. Stellingen bespreken aan de hand van het Lagerhuismodel met doel: kennis testen, dilemma

Nadere informatie

hoofdstuk 3 Hoofdstuk 4 Hoofdstuk 5

hoofdstuk 3 Hoofdstuk 4 Hoofdstuk 5 SAMENVATTING 117 Pas kortgeleden is aangetoond dat ADHD niet uitdooft, maar ook bij ouderen voorkomt en nadelige gevolgen kan hebben voor de patiënt en zijn omgeving. Er is echter weinig bekend over de

Nadere informatie

CQi-GGZ-VZ. Alle Zorgdomeinen m.u.v. Psychogeriatrie, FZ, K&J en Dyslexie. Patiëntervaring

CQi-GGZ-VZ. Alle Zorgdomeinen m.u.v. Psychogeriatrie, FZ, K&J en Dyslexie. Patiëntervaring Alle Zorgdomeinen m.u.v. Psychogeriatrie, FZ, K&J en Dyslexie Patiëntervaring CQi-GGZ-VZ Instrument Naam instrument CQ-index Geestelijke Gezondheidszorg en Verslavingszorg Code Versie/uitgever Meetpretentie

Nadere informatie

ROM Doorbraakprojecten. Gerdien Franx

ROM Doorbraakprojecten. Gerdien Franx ROM Doorbraakprojecten November 2014 Mei 2016 Gerdien Franx Projectleider, Trimbos-instituut The Choluteca bridge, Honduras Donald Berwick: Tijd voor continue vernieuwing Patiënt en hulpverlener gericht

Nadere informatie

Routine Outcome Monitoring & Motiverende Gespreksvoering. Maarten Merkx

Routine Outcome Monitoring & Motiverende Gespreksvoering. Maarten Merkx Routine Outcome Monitoring & Motiverende Gespreksvoering Maarten Merkx Programma Routine Outcome Monitoring. Motiverende Gespreksvoering Terugkoppelen resultaten. ROM Routine Outcome Monitoring Terugkoppeling

Nadere informatie

De invloed van slapeloosheid op psychiatrische stoornissen en agressie

De invloed van slapeloosheid op psychiatrische stoornissen en agressie De invloed van slapeloosheid op psychiatrische stoornissen en agressie - Dr. Marike Lancel - Divisie Forensische Psychiatrie Slaapcentrum voor Psychiatrie Assen Agressie en dwangtoepassing leren van elkaar

Nadere informatie

GGZ Centrum Roermond Regionaal Centrum GGZ Venlo Regionaal Centrum GGZ Venray

GGZ Centrum Roermond Regionaal Centrum GGZ Venlo Regionaal Centrum GGZ Venray GGZ Centrum Roermond Regionaal Centrum GGZ Venlo Regionaal Centrum GGZ Venray GGZ Centrum Roermond Informatie voor de cliënt 2 De Regionale Centra GGZ Venray, Venlo en Roermond Lichamelijke klachten heeft

Nadere informatie

IrisZorg. verslavingszorg. en maatschappelijke opvang. dicht bij mensen, ver in zorg

IrisZorg. verslavingszorg. en maatschappelijke opvang. dicht bij mensen, ver in zorg IrisZorg verslavingszorg en maatschappelijke opvang dicht bij mensen, ver in zorg > IrisZorg: dicht bij mensen, ver in zorg Bij IrisZorg kan iedereen rekenen op de deskundigheid en betrokkenheid van onze

Nadere informatie

SMART4U: een app om sociale contacten uit te breiden voor mensen met ernstige psychische aandoeningen. Dr. Willeke Manders Léon van Woerden MScN

SMART4U: een app om sociale contacten uit te breiden voor mensen met ernstige psychische aandoeningen. Dr. Willeke Manders Léon van Woerden MScN SMART4U: een app om sociale contacten uit te breiden voor mensen met ernstige psychische aandoeningen Dr. Willeke Manders Léon van Woerden MScN Inhoud presentatie Wat is Smart4U Doel van het onderzoek

Nadere informatie

CQI GGZ & VZ Communicatie- en implementatieplan. Stichting Benchmark GGZ Rembrandtlaan 46 3723 BK Bilthoven T +31 (0) 30 229 90 90 W www.sbggz.

CQI GGZ & VZ Communicatie- en implementatieplan. Stichting Benchmark GGZ Rembrandtlaan 46 3723 BK Bilthoven T +31 (0) 30 229 90 90 W www.sbggz. CQI GGZ & VZ Communicatie- en implementatieplan Stichting Benchmark GGZ Rembrandtlaan 46 3723 BK Bilthoven T +31 (0) 30 229 90 90 W www.sbggz.nl Inhoudsopgave 1 Inleiding...3 1.1 Waarom een nieuwe CQi...3

Nadere informatie

Impuls - Onderzoekscentrum maatschappelijke zorg

Impuls - Onderzoekscentrum maatschappelijke zorg Monitoring van trajecten in de opvang: het MONTRA model Marielle Beijersbergen & Judith Wolf 27 maart 2014 Inleiding De Academische werkplaats Opvang en Herstel heeft opdracht gegeven tot het ontwikkelen

Nadere informatie

DEEL 1 PROTOCOL SCREENING EN DIAGNOSTIEK VAN ADHD BIJ VERSLAVING

DEEL 1 PROTOCOL SCREENING EN DIAGNOSTIEK VAN ADHD BIJ VERSLAVING DEEL 1 PROTOCOL SCREENING EN DIAGNOSTIEK VAN ADHD BIJ VERSLAVING 1 Het protocol screening en diagnostiek 1.1 Algemene toelichting Attention-deficit/hyperactivity disorder (aandachtstekortstoornis met

Nadere informatie

Psychiatrische aandoeningen behoren wereldwijd tot de meest invaliderende en ernstige ziektebeelden, en de hiermee gepaard gaande ziektelast zal naar

Psychiatrische aandoeningen behoren wereldwijd tot de meest invaliderende en ernstige ziektebeelden, en de hiermee gepaard gaande ziektelast zal naar Samenvatting Psychiatrische aandoeningen behoren wereldwijd tot de meest invaliderende en ernstige ziektebeelden, en de hiermee gepaard gaande ziektelast zal naar verwachting zelfs verder toenemen in de

Nadere informatie

BELEIDSREGEL CV-6300-4.0.1.-2

BELEIDSREGEL CV-6300-4.0.1.-2 BELEIDSREGEL Tarief en prestatiebeschrijvingen voor eerstelijns psychologische zorg 1. Algemeen a. Deze beleidsregel is van toepassing op zorgaanbieders die eerstelijns psychologische zorg leveren, welke

Nadere informatie

Cliënttevredenheid verslavingskliniek SolutionS Center in Voorthuizen 2012

Cliënttevredenheid verslavingskliniek SolutionS Center in Voorthuizen 2012 Cliënttevredenheid verslavingskliniek SolutionS Center in Voorthuizen 2012 Auteurs: Dr. Gert-n Meerkerk Dr. Tim M. Schoenmakers Rotterdam, oktober 2012 IVO Instituut voor Onderzoek naar Leefwijzen en Verslaving

Nadere informatie

Kliniek Nijmegen. Informatie voor patiënten

Kliniek Nijmegen. Informatie voor patiënten Kliniek Nijmegen Informatie voor patiënten We spreken van een verslaving wanneer bepaald gedrag zoals middelengebruik of gokken uw leven gaat beheersen. Steeds meer tijd en energie gaan op aan de verslaving.

Nadere informatie

(Forensische) ACT en FACT voor verslaafden

(Forensische) ACT en FACT voor verslaafden Improving Mental Health by Sharing Knowledge (Forensische) ACT en FACT voor verslaafden Congres sociale verslavingszorg 12 juni 2013 Laura Neijmeijer Doelgroep: mensen met langdurende of blijvende ernstige

Nadere informatie

Een stap verder in forensische en intensieve zorg

Een stap verder in forensische en intensieve zorg Een stap verder in forensische en intensieve zorg Palier bundelt intensieve en forensische zorg. Het is zorg die net een stapje verder gaat. Dat vraagt om een intensieve aanpak. Want onze doelgroep kampt

Nadere informatie

Lectoraat GGZ-Verpleegkunde. LVG en Verslaving. s Heerenloo 30 juni 2010

Lectoraat GGZ-Verpleegkunde. LVG en Verslaving. s Heerenloo 30 juni 2010 Lectoraat GGZ-Verpleegkunde LVG en Verslaving s Heerenloo 30 juni 2010 1 Wat komt aan bod? Overzicht programma LVG en verslaving Prevalentiegegevens Casus Brijder en s Heerenloo Discussie nav casuïstiek

Nadere informatie

Onderzoek naar zorgvragen en behoeften van patiënten met een verslaving en ADHD of Autisme

Onderzoek naar zorgvragen en behoeften van patiënten met een verslaving en ADHD of Autisme Onderzoek naar zorgvragen en behoeften van patiënten met een verslaving en ADHD of Autisme dr. L.M. Kronenberg Prof. dr. van Achterberg Prof. dr. W. van den Brink Prof. dr. P. Goossens K. Slager-Visscher,

Nadere informatie

Behandelprogramma psychiatrie en verslaving

Behandelprogramma psychiatrie en verslaving Behandelprogramma psychiatrie en verslaving Keuze voor beheerst gebruik Egbert Meeter, 28-5-2013 Hoe begon het De eerste vergadering 21-07-2010 Bronnen Bronnen Bronnen Bronnen Inhoud Veiligiheid Toetsing

Nadere informatie

Screening van cognitieve stoornissen in de verslavingszorg

Screening van cognitieve stoornissen in de verslavingszorg Screening van cognitieve stoornissen in de verslavingszorg aan de hand van de Montreal Cognitive Assessment (MoCA-D) Carolien J. W. H. Bruijnen, MSc Promovendus Vincent van Gogh cbruijnen@vvgi.nl www.nispa.nl

Nadere informatie

De behandeling van chronische angst en depressie (resultaten van de ZemCAD studie)

De behandeling van chronische angst en depressie (resultaten van de ZemCAD studie) Improving Mental Health by Sharing Knowledge De behandeling van chronische angst en depressie (resultaten van de ZemCAD studie) Jan Spijker, Annemein Kemps, Henny Sinnema VGCT najaarscongres 2013 INHOUD

Nadere informatie

PROTOCOL ADHD BIJ VERSLAVING

PROTOCOL ADHD BIJ VERSLAVING PROTOCOL ADHD BIJ VERSLAVING Screening, diagnostiek en behandeling voor de ambulante en klinische verslavingszorg Samenstelling: Geurt van de Glind Sandra Kooij Daniëlle van Duin Anne Goossensen Pieter-Jan

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting

Nederlandse Samenvatting Nederlandse Samenvatting Samenvatting (Summary in Dutch) Achtergrond Het millenniumdoel (2000-2015) Education for All (EFA, onderwijs voor alle kinderen) heeft in ontwikkelingslanden veel losgemaakt. Het

Nadere informatie

Voorstelling Team Verslavingszorg

Voorstelling Team Verslavingszorg 27/05/2015 Voorstelling Team Verslavingszorg Ivo Vanschooland Doelgroep De afdeling staat open voor mannen en vrouwen uit gans Vlaanderen en Nederland met problemen gekoppeld aan misbruik of afhankelijkheid

Nadere informatie

Vergelijking ACT teams op de Noordoever, Rotterdam. ACT congres Leiden 27 september 2007 Bert Jan Roosenschoon Arina van der Kwaak

Vergelijking ACT teams op de Noordoever, Rotterdam. ACT congres Leiden 27 september 2007 Bert Jan Roosenschoon Arina van der Kwaak Vergelijking ACT teams op de Noordoever, Rotterdam ACT congres Leiden 27 september 2007 Bert Jan Roosenschoon Arina van der Kwaak Benamingen zorg-aan-huis projecten (What s in a name?) Transmuraal Zorgteam

Nadere informatie

Verbeterproject GGZ NHN Divisie Langdurende Psychiatrie

Verbeterproject GGZ NHN Divisie Langdurende Psychiatrie Verbeterproject GGZ NHN Divisie Langdurende Psychiatrie Anja Reilman en Saskia van Duin Expertverpleegkundigen Projectleiders implementatie zorgprogramma s schizofrenie & dubbele diagnose GGZ Noord Holland

Nadere informatie

recidiverende en aanhoudende dwanggedachten (obsessies) die duidelijke angst

recidiverende en aanhoudende dwanggedachten (obsessies) die duidelijke angst Nederlandse samenvatting Patiënten met een obsessieve-compulsieve stoornis (OCS) hebben last van recidiverende en aanhoudende dwanggedachten (obsessies) die duidelijke angst veroorzaken. Om deze angst

Nadere informatie

POST-HBO OPLEIDING. Forensische psychiatrie. mensenkennis

POST-HBO OPLEIDING. Forensische psychiatrie. mensenkennis POST-HBO OPLEIDING Forensische psychiatrie mensenkennis Post-hbo opleiding forensische psychiatrie Initiatief De post-hbo opleiding is een initiatief van de: Dr. Henri van der Hoeven Stichting (Forum Educatief),

Nadere informatie

Cognitieve Gedragstherapie en Mindfulness Based Stress Reduction Therapie voor Angst en Depressie klachten bij volwassenen met

Cognitieve Gedragstherapie en Mindfulness Based Stress Reduction Therapie voor Angst en Depressie klachten bij volwassenen met Cognitieve Gedragstherapie en Mindfulness Based Stress Reduction Therapie voor Angst en Depressie klachten bij volwassenen met Autismespectrumstoornissen: ADASS Achtergrond ADASS Veelvuldig voorkomen van

Nadere informatie

Cliënttevredenheid verslavingskliniek SolutionS Center in Voorthuizen 2012

Cliënttevredenheid verslavingskliniek SolutionS Center in Voorthuizen 2012 Cliënttevredenheid verslavingskliniek SolutionS Center in Voorthuizen 2012 Auteurs: Dr. Gert-n Meerkerk Dr. Tim M. Schoenmakers Rotterdam, november 2012 IVO Instituut voor Onderzoek naar Leefwijzen en

Nadere informatie

Effectmeting van. hulp- en dienstverlening

Effectmeting van. hulp- en dienstverlening Effectmeting van hulp- en dienstverlening Gemeenten, instellingen en organisaties moeten hun uitgaven verantwoorden: wat leveren investeringen op? Ook investeringen in sociaal beleid moeten zij kunnen

Nadere informatie

Our brains are not logical computers, but feeling machines that think.

Our brains are not logical computers, but feeling machines that think. Drs. Fernando Cunha (Child Support Europe) Ontwikkelingspsycholoog Gezondheidspsycholoog (BIG) Kinder- en Jeugdpsycholoog (NIP) Onderwijsspecialist http://www.child-support-europe.com In dienst van kinderen,

Nadere informatie