De perceptie van de arts-patiënt communicatie vanuit het standpunt van de patiënt in een gezondheidscentrum in Nicaragua

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "De perceptie van de arts-patiënt communicatie vanuit het standpunt van de patiënt in een gezondheidscentrum in Nicaragua"

Transcriptie

1 Academiejaar De perceptie van de arts-patiënt communicatie vanuit het standpunt van de patiënt in een gezondheidscentrum in Nicaragua Nele RASSCHAERT Eline SCHEIRE Promotor: Prof. Dr. Myriam Deveugele Co-promotor: Dr. Peter Decat Scriptie voorgedragen in de 2 de Master in het kader van de opleiding tot MASTER IN DE GENEESKUNDE

2

3 De auteurs en de promotor geven de toelating deze scriptie voor consultatie beschikbaar te stellen en delen ervan te kopiëren voor persoonlijk gebruik. Elk ander gebruik valt onder de beperkingen van het auteursrecht, in het bijzonder met betrekking tot de verplichting uitdrukkelijk de bron te vermelden bij het aanhalen van resultaten uit deze scriptie. Datum Nele Rasschaert Prof. Dr. Myriam Deveugele Eline Scheire

4 Voorwoord Deze scriptie kwam tot stand met de hulp van velen, die we hier graag zouden bedanken. In de eerste plaats willen we Prof. Dr. Myriam Deveugele en Dr. Peter Decat bedanken voor de kans die we kregen om in het kader van onze masterproef deel te nemen aan dit prachtige onderzoek. Gedurende twee jaar konden wij rekenen op hun steun, bijstand en feedback. De expertise en vakkennis van Prof. Deveugele en de jarenlange ervaring in Latijns-Amerika van Dr. Decat droegen in belangrijke mate bij tot het welslagen van dit onderzoek. Ook zouden we graag professor Magdalena en dokter Clara willen bedanken voor hun wijsheid, geduld en gevoel voor humor bij de begeleiding van deze twee groentjes in het vak. Ze stonden steeds voor ons klaar bij de voorbereiding en de uitvoering van het onderzoek. Ze namen ons bovendien mee naar de mooiste plekjes van het land en lieten ons kennismaken met hun families en met de Nicaraguaanse cultuur en gewoonten. Ook Dr. Manuel Gómez en het decanaat van de UNAN willen we bedanken we voor hun hartelijke ontvangst op de kleurrijke campus. Onze gastfamilies: Martha, Fran en Karim in Managua en Rosa Elena, Chepito, Raul en Henry in San Juan del Sur zijn we erg dankbaar voor hun gastvrijheid en vriendschap. Verschillende weken logeerden we bij hen thuis en maakten zij ons wegwijs in de stad en in de Nicaraguaanse cultuur. Onze speciale dank gaat uit naar Johnny, Genesis, Cindy en Elena, niet alleen voor de samenwerking bij dit onderzoek, maar evenzeer voor de vriendschap, de talloze gesprekken, de grappen, het aanleren van danspasjes, We hadden een geweldige tijd samen en hebben veel van elkaar geleerd. Muchísimas gracias, muchachos! Uiteraard willen we ook de patiënten en het personeel van het gezondheidscentrum Gaspar García Laviana in San Juan del Sur bedanken voor hun medewerking aan het onderzoek. De gesprekken met de patiënten waren vaak ontroerend en confronterend. Luisteren naar hun verhalen, sterkte ons in onze motivatie en engagement. Vanzelfsprekend zijn we onze ouders en vrienden ook bijzonder dankbaar. Zonder de kansen die zij ons bieden, hun steun en hun geduld, zou deze scriptie niet mogelijk geweest zijn. Tot slot danken we iedereen die hielp bij de revisie van de teksten en feedback gaf over de scriptie. We maakten een unieke ervaring mee. De verhalen van de patiënten, de nieuwe vriendschappen, de prachtige landschappen, sloten we voor altijd in ons hart. Nicaragua is een beetje onze tweede thuis geworden.

5 Inhoudstafel ABSTRACT 1 1. INLEIDING ALGEMENE SITUERING NICARAGUA EEN KENNISMAKING WELZIJN EN GEZONDHEID IN NICARAGUA De organisatie van de gezondheidszorg Het nieuwe gezondheidsmodel Enkele belangrijke gezondheidsindicatoren LITERATUURONDERZOEK METHODOLOGIE INLEIDING RATIONALE STATE OF THE ART 9 2. METHODOLOGIE DOELSTELLINGEN EN ONDERZOEKSVRAGEN DOELSTELLINGEN ONDERZOEKSVRAGEN OPZET VAN DE STUDIE KENMERKEN VAN DE STUDIEPOPULATIE GEGEVENSVERZAMELING KWANTITATIEF ONDERZOEK Instrument Onderzoekspopulatie Uitvoering van het onderzoek KWALITATIEF ONDERZOEK Instrument Onderzoekspopulatie Uitvoering GEGEVENSVERWERKING EN -ANALYSE KWANTITATIEF ONDERZOEK Statistische verwerking Databeheer KWALITATIEF ONDERZOEK Data beheer ETHISCHE ASPECTEN 20

6 3. RESULTATEN KENMERKEN VAN DE ONDERZOEKSPOPULATIE ARTS-PATIËNT COMMUNICATIE WAT VINDEN PATIËNTEN BELANGRIJK MET BETREKKING TOT DE ARTS-PATIËNT COMMUNICATIE EN WERD HET OOK UITGEVOERD? IMPORTANTIES Enkele geassocieerde factoren Sociaal-emotionele en medisch-technische aspecten PERFORMANTIES Enkele geassocieerde factoren Sociaal-emotionele en medisch-technische aspecten BEANTWOORDEN AAN DE VERWACHTINGEN In hoeverre beantwoordt de arts aan de verwachtingen? Enkele aspecten van het consult GEVOELENS ZICH RUSTIG VOELEN BEZORGDHEID WACHTTIJD VRAGEN STELLEN RESULTATEN KWALITATIEF ONDERZOEK BEPERKTE TOEGANKELIJKHEID EN BESCHIKBAARHEID VAN ZORG DE KWALITEIT VAN DE ZORGVERLENING DOOR DE ARTSEN DE VERSCHILLEN TUSSEN DE PUBLIEKE EN DE PRIVATE GEZONDHEIDSZORG DE ANGST OM TE SPREKEN DISCUSSIE BELANG VAN COMMUNICATIE VERWACHTINGEN BEANTWOORDEN AAN VERWACHTINGEN PATIENT-CENTREDNESS DE PATIËNT ALS ACTIEVE DEELNEMER AAN HET CONSULT SHARED DECISION MAKING MONDIGHEID VAN DE PATIËNT DE LANGE WACHTTIJD ALS HEIKEL PUNT EFFICIËNTIE VAN HET CONSULT: HET ASPECT TIJD CONTINUÏTEIT VAN ZORGVERLENING BEPERKINGEN VAN DIT ONDERZOEK CONTEXT 42

7 4.6.2 OPZET VAN DE STUDIE HET INSTRUMENT: DE QUOTE-VRAGENLIJST PRAKTISCHE UITVOERING VAN HET ONDERZOEK Het taalverschil Selecteren van patiënten Afname van de vragenlijst Privacy KWALITEITSCONTROLE AANBEVELINGEN VOOR DE ZORGVERLENING IN HET GEZONDHEIDSCENTRUM TOEKOMSTPERSPECTIEVEN VOOR VERDER ONDERZOEK 45 REFERENTIES 46 BIJLAGEN 50 BIJLAGE 1: ALGEMENE SITUERING NICARAGUA GESCHIEDENIS EN POLITIEK VAN NICARAGUA GEOGRAFIE EN DEMOGRAFIE CULTUUR EN RELIGIE SOCIAAL-ECONOMISCHE FACTOREN Economie en welvaart Landbouw Maatschappij Gender Onderwijs 54 BIJLAGE 2 : KALAMAZOO CONSENSUS STATEMENT 56 BIJLAGE 3: DE QUOTE COMMUNICATIE 57 BIJLAGE 4: AANPASSINGEN AAN DE QUOTE VRAGENLIJST AANPASSINGEN IN OVERLEG MET PROF. MAGDALENA (MANAGUA) PILOOTSTUDIE 1 (MANAGUA) PILOOTSTUDIE 2 (MANAGUA) PILOOTSTUDIE 3 (SAN JUAN DEL SUR) AANPASSINGEN IN OVERLEG MET DR. PETER DECAT (SAN JUAN DEL SUR) 67 BIJLAGE 5: KWALITATIEF DEEL VAN HET ONDERZOEK: VRAGEN VOOR DE INTERVIEWS 69 BIJLAGE 6: ADVIES COMMISSIE VOOR MEDISCHE ETHIEK 70 BIJLAGE 7: INFORMED CONSENT DOCUMENTEN (NEDERLANDSE VERTALING) 72 KWANTITATIEF ONDERZOEK 72 KWALITATIEF ONDERZOEK 74 BIJLAGE 8: EFFICIËNTIE VAN HET CONSULT 76

8 Abstract Inleiding: Het belang van een adequate communicatie binnen de arts-patiënt relatie werd in het westen al uitvoerig aangetoond. In ontwikkelingslanden werd er tot nu toe nog weinig onderzoek naar gedaan. Bij de invoering van het nieuwe geïntegreerde gezondheidszorgsysteem in Nicaragua wordt ook hier de artspatiënt relatie belangrijker. Een adequate kennis van de percepties en de verwachtingen van de patiënt kan helpen om de implementatie van dit systeem te ondersteunen. Doel van het onderzoek: We gaan na wat patiënten belangrijk vinden in het medisch consult met betrekking tot de communicatie, in welke mate artsen daar reeds aan voldoen en op welke manier de arts zijn communicatie kan afstemmen op de verwachtingen van de patiënt. Op die manier hopen we aangrijpingspunten voor interventies te identificeren. Methodologie: Een observationeel onderzoek werd uitgevoerd in een semi-ruraal gezondheidscentrum in Nicaragua. Het bestond uit (i) een kwantitatieve luik, waarbij de QUOTE Communicatie vragenlijst werd gebruikt en (ii) een kwalitatief luik, aan de hand van semi-gestructureerde interviews. De gegevens uit de vragenlijsten werden verwerkt door middel van de Chi-kwadraat test en de bivariate logistische regressie met als significantieniveau P < De interviews werden gebruikt om de bekomen resultaten van de vragenlijst te verduidelijken, te begrijpen en te verklaren binnen het sociale kader. Resultaten: Er werden 218 volledige vragenlijsten verzameld en 6 interviews afgenomen. De verwachtingen van de patiënten omtrent de communicatie met de arts waren hoog. De patiënten vonden het meest belangrijk dat naar hen geluisterd werd, dat er een diagnose werd gesteld en dat ze hierover ook uitleg kregen. Hun verwachtingen werden het minst ingevuld ten aanzien van het mogen (mee) beslissen over de behandeling of hulp, het bespreken van de verschillende behandelingsmogelijkheden en het krijgen van informatie over mogelijke bijwerkingen. De mondigheid van de patiënt had een positieve invloed op het gedrag van de arts. De lange wachttijd bleek een belangrijk knelpunt. Indien steeds dezelfde arts kon geconsulteerd worden, nam de arts vaker voldoende tijd voor het consult en kreeg men meer uitleg over wat er aan de hand was. Discussie: Patiënten hechtten veel belang aan de communicatie met de arts en het consult bleek voor een aantal aspecten reeds te voldoen aan hun verwachtingen. Voor een patient-centred benadering bleek er daarentegen nog weinig aandacht te bestaan. Ook Shared Decision Making kwam weinig aan bod tijdens het consult. Artsen zouden nog meer rekening kunnen houden met de verwachtingen van de patiënt. Ook zouden ze de efficiëntie van het consult kunnen verhogen door enkele communicatietechnieken aan te nemen. De actieve participatie en de assertiviteit van de patiënt zouden gestimuleerd kunnen worden. De continuïteit van zorg heeft mogelijks reeds een positief effect en dient verder aangemoedigd te worden. 1

9 1. Inleiding 1.1 Algemene situering Nicaragua Een kennismaking Nicaragua is met zijn oppervlakte van km² het grootste land van Centraal-Amerika [1,2]. In 2009 telde het land bijna 5.9 miljoen inwoners. Een groot deel hiervan is jonger dan 15 jaar [3]. Mestiezen 1 maken de grootste bevolkingsgroep uit. Aan de Caraïbische kust vormen de Miskito s 2 de grootste etnische groep [4]. De officiële taal in Nicaragua is het Spaans. Aan de Caraïbische kust worden ook het Engels, het Creools en enkele inheemse talen gesproken [1,2,4]. Nicaragua staat in de Human Development Index op de 124e plaats (Medium Development Level) op een totaal van 182 landen [5]. Het is, na Haiti, het armste land van Latijns-Amerika [2,3,6]. De werkloosheid is hoog en de economie is nog voor een groot deel gebaseerd op landbouw. Bovendien is de welvaart erg ongelijk verdeeld [1]. Bijna de helft van de Nicaraguanen leeft onder de nationale armoedegrens 4 [3,5] en het percentage mensen dat lijdt aan ondervoeding is het hoogst van Centraal- Amerika [2]. Internationale economische steun van o.a. de Wereldbank, het Internationaal Monetair Fonds (IMF) en talrijke NGO s is dus zeer belangrijk voor het land [2,3]. Basisonderwijs en gezondheidszorg zijn gratis in Nicaragua. Toch gaat slechts 72.1% van de kinderen naar school [7] en lijdt de gezondheidssector onder belangrijke structurele en organisationele gebreken [8]. Nicaragua kent een lange geschiedenis van koloniale uitbuiting, invloed van buitenlandse belangen, wisselingen van regimes en revoluties. Sinds de onafhankelijkheid in 1821, werd de nationale politiek gekenmerkt door de rivaliteit tussen conservatieven (gesteund door de Amerikanen) en liberalen. In 1927 startte de liberale generaal Augusto C. Sandino een guerrillaoorlog tegen het conservatieve regime en tegelijk tegen de Amerikaanse aanwezigheid. In 1933 verliet de Amerikaanse marine het land, na er eerst een Nationale Garde op te richten. Deze militaire en politiemacht werd door de Amerikanen gefinancierd en moest de Amerikaanse belangen in de regio verdedigen. Hun leider, Anastasio Somoza García, schakelde alle politieke opposanten uit, waaronder ook Sandino [9]. Veertig jaar lang was de Somoza-dynastie vervolgens aan de macht. Ze waren berucht om hun corruptie en dictatoriaal gedrag. Als verzet tegen deze dictatuur werd in 1961 het Sandinistisch Front voor Nationale Bevrijding (Frente Sandinista de Liberación Nacional - FSLN) opgericht, genoemd naar de nog steeds legendarisch geachte bevrijder Sandino. In 1979 nam het FSLN, onder leiding van Daniel Ortega, de 1 De Mestiezen zijn mensen met zowel Spaans als inheems bloed [2] 2 De Miskito zijn een Indiaans volk in Midden-Amerika. Hun territorium strekt zich uit van Cape Cameron, Honduras, tot Rio Grande, Nicaragua [2] 3 De Human Development Index (HDI), jaarlijks gepubliceerd door de Verenigde Naties in het Human Development Report (HDR), geldt als maatstaf om de levenskwaliteit en het welzijn van de inwoners van de verschillende VN-lidstaten in te schatten [5]. 4 De nationale armoedegrens wordt door de door de autoriteiten bepaald op basis van bevolkings-gewogen subgroep schattingen van huishouden surveys [5]. 2

10 macht van de Somoza s over [1,2]. Tijdens zijn sandinistische beleid verbeterden tal van sociale en sanitaire voorzieningen. Onderwijs en gezondheidszorg werden gratis [1]. De jaren 80 waren sterk gekleurd door de zogenaamde Contrarevolutie tegen de sandinisten, gevoerd door ex-gardisten met de steun van de CIA. Tal van sociale programma s werden gekortwiekt en de dienstplicht werd terug ingevoerd. Deze maatregelen deden de populariteit van het FSLN sterk dalen. In 1990 verloren de Sandinisten de verkiezingen van de liberale partij van Voiletta Chamorro. Tot 2006 bleven de liberalen aan de macht. Op 10 januari 2007 werd Daniel Ortega van het FSLN opnieuw verkozen tot president van Nicaragua [2]. Een uitgebreider beschrijving van de (politieke) geschiedenis, de geografie, de bevolking, de cultuur en de socio-economische situatie van Nicaragua, vindt U in bijlage Welzijn en gezondheid in Nicaragua De organisatie van de gezondheidszorg Nicaragua telt gemiddeld 37 artsen per inwoners (2007) [10]. Er zijn 33 hospitalen, 177 gezondheidscentra en 872 gezondheidsposten 5 [8]. De gezondheidszorg in Nicaragua is in grote lijnen verdeeld in (i) een publieke gezondheidszorg, die georganiseerd en gesubsidieerd wordt door de overheid en waar alle basiszorgverlening er (in principe) gratis is; en (ii) een private sector waar de patiënten betalen voor de geboden hulp [11]. De publieke sector omvat gezondheidsposten, gezondheidscentra en publieke ziekenhuizen. De gezondheidscentra staan in voor gezondheidspromotie en preventie, evenals voor algemene curatieve zorgen, tandheelkundige en sommige andere medische specialiteiten. Sommige gezondheidscentra hebben bedden, anderen bieden enkel ambulante zorg. De gezondheidsposten hebben meestal een lagere capaciteit en er werken vaak enkel verpleegkundigen. De private gezondheidszorg bestaat o.a. uit particuliere dokterspraktijken, private ziekenhuizen en clínicas. Zij bieden algemene en gespecialiseerde zorg, ambulant of gehospitaliseerd [12]. Het Ministerie van Volksgezondheid (MINSA - Ministerio de Salud) is de belangrijkste verstrekker van (zowel publieke als private) gezondheidszorg [12,13]. De overheidsuitgaven aan gezondheidszorg 6 bedroegen in 2006 US$ 137 per capita of 16% van de totale overheidsuitgaven. Deze publieke uitgaven gaan vooral naar het uitbetalen van artsen en ziekenhuizen en het voorzien van (bijna) gratis consultaties. Een groot deel van de niet-consultatie gerelateerde items (zoals medicatie en diagnostische tests) moet de patiënt echter zelf betalen [8]. Slechts 9% van alle Nicaraguanen is gedekt door een of andere vorm van verzekering [9]. Werknemers bij de overheid, het leger of de politie genieten samen met hun familie van een verzekering via hun werkgever, die ook een eigen netwerk van diensten voor zorgverlening beheert [12]. Elke andere 5 Ter vergelijking: in België beschikken we over 449 artsen per inwoners, 153 private en 56 openbare ziekenhuizen, waarvan 7 universitaire ziekenhuizen [Belgische Senaat, vraag nr d.d. 11 januari 2008 aan de minister van Sociale Zaken en Volksgezondheid 6 Ter vergelijking: België spendeert US$ 2,264 per capita of 13.9% van de totale overheidsuitgaven aan gezondheidszorg [5]. 3

11 loontrekkende is verplicht een verzekering af te sluiten bij het INSS (Nicaraguan Social Security Institute). Dit verzekeringssysteem is goed voor 40 tot 50% van het nationale gezondheidsbudget. De rest van de bevolking, de zelfstandigen en de werklozen, kan op vrijwillige basis een verzekering afsluiten [1,12]. Uit de statistieken blijkt dat de performantie van de gezondheidszorg in Nicaragua tijdens de laatste 10 jaar gestaag verbeterd is, net zoals in de andere Centraal-Amerikaanse economieën. De gezondheidsindicatoren tonen dan ook een graduele maar aanhoudende beterschap [8]. Het recent ontwikkeld ambitieus gezondheidsprogramma droeg daar in belangrijk mate tot bij (cfr. infra). Echter, hoewel Nicaragua de laatste jaren ongeveer 2 maal meer investeerde in gezondheid in vergelijking met de omringende landen, weerspiegelt dit zich voorlopig niet in grote verschillen in gezondheidsindicatoren. De sector lijkt de beschikbare middelen niet even efficiënt te spenderen en bereikt geen betere resultaten dan sommige buurlanden die de helft minder uitgeven. De ongelijkheden in toegang en kwaliteit van de gezondheidszorg tussen de verschillende socio-economische groepen blijven erg groot. Vooral de armen in landelijke gebieden en de inheemse bevolking (in de Centrale en Atlantische regio s) hebben een ondermaatse toegang tot gezondheidszorg en preventieve zorgen [8]. Door de hoge werkloosheid, de lage inkomens en de gebrekkige sociale zekerheid kan de overgrote meerderheid van de Nicaraguanen het (kleine) bedrag in de private sector niet betalen en richt men zich noodgedwongen tot de publieke gezondheidscentra. Deze zijn geconcentreerd in de grote steden, worden vaak slecht beheerd en zijn gebrekkig uitgerust [1]. De Nicaraguaanse artsen van hun kant, werken liever in de private sector, waar men een hoger loon geniet en waar de werkdruk lager en de ondersteuning beter is. In de publieke gezondheidscentra zijn er bijgevolg heel veel patiënten voor te weinig artsen. Dit heeft belangrijke gevolgen voor de patiënten: ze moeten vaak lang wachten, artsen hebben onvoldoende tijd voor hen, ze worden niet altijd optimaal verzorgd, enz [11, personal communication (mondeling) van Dra. Clara Gonzáles Moncada, op 23 augustus 2009, Managua] Het nieuwe gezondheidsmodel Sinds de herverkiezing van Daniel Ortega als president in 2007 is het Modelo de Salud Familiar y Comunitario (MOSAFC) een feit. Dit model werd de opvolger van het MAIS (Modelo de Atención Integral en Salud). De doelstellingen van dit nieuwe model worden als volgt omschreven: - toegankelijkheid van zorg: de gezondheidszorg moet voor iedereen toegankelijk zijn, ook voor de laagste socio-economische klassen en voor de inheemse volkeren. Het model richt zich zowel op individuele patiënten, op families als op de gemeenschap. Het brengt de zorg zo dicht mogelijk bij de woon- en/of werkplaats van de patiënt, om het eerste contact met de gezondheidszorg te vergemakkelijken. 4

12 - geïntegreerde zorg: de patiënt wordt op een holistische wijze benaderd, het bio-psychosociaal model 7 indachtig. De zorg richt zich zowel op de behandeling van ziekte als op de bevordering van gezondheid en op preventie en revalidatie; - continuïteit van zorg: de patiënt wordt door eenzelfde arts behandeld tijdens alle levensfasen. De relatie tussen de verstrekkers van zorg en de gebruikers van de zorg wordt benadrukt en uitgebreid; - samenwerking tussen de verschillende diensten in de gezondheidszorg [13-15] Enkele belangrijke gezondheidsindicatoren Tabel 1 geeft voor enkele gezondheidsindicatoren een vergelijking tussen een aantal Latijns-Amerikaanse, Afrikaanse en Europese landen [5]. Tabel 1: Enkele gezondheidsindicatoren (tabel zelf samengesteld [5]) Indicatoren Human Development Index waarde België Costa Rica China Guatemala Nicaragua Congo Malawi Levensverwachting bij de geboorte (jaren) Ondergewicht bij kinderen (% van de kinderen onder 5 jaar) Bevolkingsaantal (miljoen) Jaarlijkse stijging van het bevolkingsaantal (%) Vruchtbaarheidscijfer (aantal geboortes per vrouw) Verwacht aantal gezonde levensjaren bij de geboorte (jaren) , , , Levensverwachting Momenteel wordt de levensverwachting bij de geboorte geschat op 72.7 jaar [5]. Dit is de laatste decennia flink gestegen. In de jaren 70 was dit slechts 55 jaar [10]. Morbiditeit Respiratoire aandoeningen zijn de meest frequente ziekten in Nicaragua, gevolgd door chronische ziekten en diarree (2007). Terwijl respiratoire aandoeningen relatief meer voorkomen in het armste kwartiel van 7 Het biopsychosociaal model stelt dat zowel biologische, psychologische als sociale factoren een rol spelen in de context van ziekte en ziektegedrag bij de mens [http://en.wikipedia.org/wiki/biopsychosocial_model]. 5

13 de bevolking, zijn chronische aandoeningen eerder een probleem van het rijkste kwartiel. Diarree is één van de belangrijkste oorzaken van kindersterfte [8]. Zuigelingen- en kindersterfte De kindersterfte 8 is de laatste jaren aanzienlijk gedaald: van 165 kinderen per geboortes in 1970 tot 31 per geboortes in Ook de zuigelingensterfte 9 volgt deze vooruitgang, maar maakt nog steeds een belangrijk deel uit van vroegtijdige sterfte, voornamelijk in de eerste 28 dagen van het leven (neonatale mortaliteit) [8,10]. Een groot deel van de kindersterfte zou kunnen voorkomen worden door een combinatie van adequate (medische) zorgen, een gezonde en gevarieerde voeding en betere sanitaire voorzieningen [8]. De immunisatiegraad op 1-jarige leeftijd voor tuberculose en mazelen bedroeg in 2005 respectievelijk 88 en 96% [10]. Tien percent van de kinderen jonger dan 5 jaar lijdt aan ondergewicht [5]. Reproductieve gezondheid De vruchtbaarheidscijfers 10 zijn de laatste jaren sterk gedaald. In 1970 zette een doorsnee Nicaraguaanse vrouw in haar vruchtbare jaren ongeveer 7 kinderen op de wereld, in de periode nog 4.5. Momenteel bedraagt deze Fertility Rate slechts 2.8 ( ) kinderen per gezin [1,5,8]. Opvallend is echter dat de Desired Fertility Rate of het gewenste aantal kinderen vaak lager ligt dan de Observed Total Fertility Rate of het werkelijke aantal kinderen. Dit wijst op een gebrekkige tegemoetkoming aan de reproductieve behoeften van de vrouw. Ongeveer 1 kind op 3 blijkt ongewenst of niet gepland te zijn en dit is een erg groot aantal naar Latijns-Amerikaanse normen [8]. Ongeveer 11.7% van de adolescente Nicaraguaanse vrouwen tussen 15 en 19 jaar oud heeft op zijn minst 1 kind. Dit is het hoogst onder alle Latijns-Amerikaanse landen. Toch lijkt dit aantal de laatste jaren te dalen. In 1997 waren er nog 142 jonge moeders per 1000, terwijl dit in 2004 reeds zakte tot 117 jonge moeders [8]. De maternele sterfte 11 werd in 2000 geschat op 230 vrouwen per levend geboorten. Ongeveer 10% hiervan zou te wijten zijn aan homicide (69% suicide door de moeder, voornamelijk bij adolescente moeders). Ook fysiek en sexueel geweld tegen (zwangere) vrouwen is nog steeds een groot probleem [8]. 8 Met kindersterfte bedoelt men het aantal overlijdens voor het 5 e levensjaar per levendgeborenen [http://www.who.int/whosis/indicators/en/]. 9 Onder zuigelingensterfte verstaat men het aantal kinderen dat overlijdt in het eerste levensjaar per levendgeborenen. Men onderscheidt de neonatale sterfte (in de eerste 28 dagen) en de postnatale sterfte (tussen dag 28 en het einde van het eerste levensjaar) [http://www.who.int/whosis/indicators/en]. 10 De vruchtbaarheid wordt gemeten aan de hand van de Total Fertility Rate (TFR). Deze TFR wordt volgens de WHO gedefinieerd als het gemiddeld aantal kinderen dat een hypothetische cohort van vrouwen zou hebben aan het einde van hun reproductieve perdiode als zij tijdens hun leven onderworpen zouden worden aan de vruchtbaarheidscijfers van een welbepaalde periode en indien ze niet vroegtijdig zouden sterven [http://www.who.int/whosis/indicators/en/]. 11 De maternele sterfte wordt volgens de WHO gedefinieerd als de sterfte van een vrouw tijdens de zwangerschap of in de 42 dagen na het beeindigen ervan, onafhankelijk van de zwangerschapsduur en de -lokalisatie, en door een oorzaak die gerelateerd was aan of verergerd werd door de zwangerschap [http://www.who.int/whosis/indicators/en/]. 6

14 1.2 Literatuuronderzoek Methodologie De gerefereerde artikels werden gevonden door een zoekopdracht in PubMed. De belangrijkste trefwoorden waren Communication [MeSH], Doctor-Patient Communication (en verwante termen als Physician-Patient Communication en Provider-Patient Communication ), Physician-Patient Relations [MeSH], Patients Perceptions, Patient-Centered Care [MeSH], Shared Decision Making, Patient Participation [MeSH], en Continuity of Patient Care [MeSH]. Een inclusiecriterium was Primary Health Care [MeSH] en een exclusiecriterium was Children. De resultaten werden beperkt aan de hand van volgende limits: publicatiedatum tussen 1995 en 2010, Engelstalig, en bij mensen. Voor een tweede zoekopdracht werden de termen Developing Countries, Latin-America of Nicaragua toegevoegd. Van de bekomen resultaten werd de relevantie nagegaan, eerst aan de hand van de titel en vervolgens op basis van de abstract (indien beschikbaar). Van de geselecteerde referenties werd het volledige artikel opgezocht. Enkele artikels werden gehaald uit de referentielijst van relevante publicaties Inleiding Ondanks geleidelijke vooruitgang in enkele gezondheidsindicatoren, heerst er nog steeds grote ongelijkheid tussen socio-economische groepen en regio s, ook wat betreft de toegang tot en de kwaliteit van de gezondheidszorg. De organisatie van de gezondheidszorg staat voor een aantal belangrijke uitdagingen wil men het welzijn van de bevolking verbeteren. De inefficiëntie in toekenning en gebruik van middelen moet worden aangepakt. Een adequaat en operationeel gezondheidszorgsysteem is essentieel voor het welzijn van de Nicaraguanen [8]. Het nieuwe gezondheidsmodel Modelo de Salud Familiar y Comunitario (MOSAFC), dat in 2007 werd ingevoerd, heeft als doel een meer geïntegreerde, kwalitatieve en toegankelijke eerstelijnsgezondheidszorg mogelijk te maken. Echter, de introductie van dit model ondervindt momenteel enkele organisatorische, communicatieve en technische hindernissen [15]. Om de invoering van dit model en de reorganisatie van de eerstelijnsgezondheidszorg te ondersteunen, werd een onderzoek gestart door de UNAN (Universidad Nacional Autónoma de Nicaragua), in samenwerking met het ICRH (International Centre for Reproductive Health) en de Vakgroep Huisartsgeneeskunde van de Universiteit Gent: Enhancing quality health delivery in primary health services in transition. Dit onderzoeksproject heeft als doel strategieën te identificeren die de implementatie van het MOSAFC kunnen ondersteunen en bevorderen [15]. Zeker in landen waar armoede heerst en het gebrek aan middelen vele goede bedoelingen overtreft, is het belangrijk de effectiviteit van gezondheidsprogramma s te maximaliseren. 7

15 1.2.3 Rationale Belang van een geïntegreerd gezondheidszorg systeem Waar men vroeger vooral werkte aan de hand van verschillende specifieke gezondheidsprogramma s (moeder/kind zorg, TBC bestrijding, baarmoederhalskankerscreening, ) die los van elkaar werden uitgevoerd, wordt nu de nadruk gelegd op een geïntegreerde zorgverlening. Het belang en de waarde van dergelijke geïntegreerde eerstelijnsgezondheidszorg wordt heden ten dage alom erkend [16,17]. Hierbij wordt immers een algemene basiszorg voor de gehele populatie beoogd. Bij een vertikaal georganiseerde gezondheidszorg daarentegen vallen sommige patiëntenpopulaties (bv. psychiatrische patiënten en chronisch zieken) uit te boot. Zij moeten zich, bij gebrek aan een specifiek voor hen bedoeld programma, noodgedwongen richten tot de private of de tweedelijns gezondheidszorg [15]. Een veranderend gezondheidszorgsysteem impliceert een veranderende arts-patiënt relatie De reorganisatie naar een geïntegreerde eerstelijnsgezondheidszorg impliceert een verandering in de relatie tussen de arts en de patiënt. De patiënt komt nu immers voor elk gezondheidsprobleem terecht bij dezelfde arts, die vanuit een holistische visie een eerste inschatting maakt van het gezondheidsprobleem, waar nodig doorverwijst naar de juiste discipline en er voor zorgt zelf het overzicht te bewaren. Volgens de literatuur wordt continuïteit in zorgverlening als één van de belangrijkste elementen beschouwd in het ontwikkelen en onderhouden van een goede relatie tussen arts en patiënt [18]. Een langdurige arts-patiënt relatie is geassocieerd aan een verbetering van preventieve zorgen, een vermindering in aantal hospitalisaties [19,20] en een daling in gezondheidskosten [20]. Voor de patiënt zijn de voordelen van de continuïteit van zorg: meer zelfbeschikking, een betere therapietrouw en opvolging van de adviezen van de arts, een hogere tevredenheid en een betere gezondheid [20]. Centrale rol van communicatie in de arts-patiënt relatie Communicatie is een centraal en kritisch element van de arts-patiënt relatie in de medische consultatie. Dit geldt in het bijzonder in de eerste lijn, waar vooral complexe en nog ongedifferentieerde klachten aan bod komen met een hoge prevalentie aan psycho-sociale problemen en waar een lange termijn relatie met de arts primeert. Een goede bevraging is niet alleen essentieel voor de uitwisseling van de nodige informatie en een optimale medische besluitvorming, maar ook voor het opbouwen van een vertrouwensrelatie [21-24]. Geneeskunde is immers veel meer dan het louter uitvoeren van enkele diagnostische tests en het stellen van een diagnose; het is de kunst van de menselijke interactie [23]. Chris Gardner merkte in 1982 al op: Wie niet kan communiceren, heeft niets aan al zijn kennis. Uitdagingen voor de arts hierbij zijn het trachten te begrijpen van de visie van de patiënt op zijn ziekte en op de impact ervan op zijn leven om hem zo in staat te stellen geschikte keuzes te maken wat betreft zijn gezondheid [23]. In de westerse wereld achten patiënten de communicatie als één van de 3 belangrijkste competenties van de arts, maar vinden ze deze vaak inadequaat [21]. Een adequate communicatie wordt bedreigd door toegenomen medicalisering, winstbejag, tijdsdruk of een focus op de technologie [23]. 8

16 Hoeveel belang patiënten in ontwikkelingslanden hechten aan de arts-patiënt communicatie en welke aspecten ze hier dan belangrijk in vinden is veel minder gekend. Gezien het Nicaraguaanse gezondheidszorgsysteem in een transitie zit die ook veranderingen in de arts-patiënt relatie impliceert, lijkt het niet ondenkbaar dat de huidige communicatie van de arts onvoldoende beantwoordt aan de noden en verwachtingen van de patiënt. Dit zou de moeilijkheden van de overgang naar geïntegreerde zorg (deels) kunnen verklaren. Een adequate kennis van de percepties en verwachtingen van de patiënt is belangrijk om het functioneren en het gebruik van gezondheidszorg te optimaliseren State of the art In de laatste 40 jaar is het onderzoek naar en de evidentie over de arts-patiënt communicatie in Europa en de Verenigde Staten aanzienlijk uitgebreid [25]. In ontwikkelingslanden daarentegen, gebeurt er tot op heden nog weinig onderzoek hieromtrent. Het is vooralsnog niet gekend of de westerse ideeën ook opgaan voor de gezondheidszorgsystemen in ontwikkelingslanden. Arts-patiënt communicatie Er werd reeds uitvoerig aangetoond dat een adequate communicatie zorgt voor een hogere tevredenheid van zowel patiënt [21,26,27] als hulpverlener [27], een betere relatie tussen arts en patiënt [27], een hogere therapietrouw [21,26-28], een betere perceptie van het succes van een behandeling [28], een betere zelfbehandeling, minder medische kosten [26], een verminderd risico op schadeclaims [24,26], betere gezondheidsuitkomsten [26,27], symptoomvermindering [21,24,27] en een betere Quality of life [21]. Onderzoek naar de arts-patiënt communicatie identificeerde specifiek communicatiegedrag dat geassocieerd is met betere gezondheidsuitkomsten en meer patiëntentevredenheid [29-31]. Beck et al. (2002) concludeerden uit 22 studies, verschenen tussen 1975 en 2000, dat verbaal gedrag dat positief geassocieerd is aan gezondheidsuitkomsten gekenmerkt wordt door: empathie, geruststelling, steun, het gebruiken van verscheidene patiënt-georiënteerde vraagtechnieken, een voldoende lange duur van het consult, de anamnese, het geven van uitleg, zowel dominante als passieve stijlen van de arts, positieve bekrachtiging, humor, aandacht voor psychosociale aspecten, tijd voor gezondheidseducatie, vriendelijkheid, hoffelijkheid, het aanspreken van de patiënt tijdens het lichamelijk onderzoek, samenvatten en verduidelijken. Non-verbaal gedrag dat positief geassocieerd is aan gezondheidsuitkomsten is gekenmerkt door hoofdknikken, naar voor leunen, directe lichaamsoriëntatie, ongekruiste armen en benen, armsymmetrie en minder wederzijdse blikken [21]. Verschillende modellen werden ontwikkeld om een goede communicatie aan te leren en te evalueren. De Kalamazoo Consensus Statement 2001 werd opgesteld door een multidisciplinair panel van 21 experts en destilleerde uit verschillende modellen 7 essentiele elementen van de arts-patiënt communicatie: het gesprek openen, informatie vergaren, de patiënt begrijpen, informatie delen, tot overeenstemming komen en het gesprek afsluiten (zie bijlage 2) [32]. Teutsch (2003) stelde als componenten van een effectieve 9

17 arts-patiënt relatie: de juiste toon zetten, bepaalde signalen van de patiënt juist interpreteren, actief luisteren en het tonen van empathie 12 en respect voor de patiënt [23]. Voor training in communicatievaardigheden wordt vaak de Calgary-Cambridge Observation Guide gebruikt [33]. Deze werd in 2003 verder uitgewerkt om vaardigheden met betrekking tot de communicatie beter te integreren in de inhoud van het medisch consult [34]. In wetenschappelijk onderzoek is het Roter Interaction Analysis System (RIAS) één van de meest geëvalueerde en gebruikte middelen. De observator brengt de uitingen van arts en patiënt onder in een aantal elkaar uitsluitende categorieën en meet zo affectgericht (socio-emotioneel) en taakgericht (instrumenteel) verbaal gedrag van artsen en patiënten. Deze indeling maakt een onderscheid tussen respectievelijk de medische taken of de cure aspecten van de consultatie en de sociaal-emotionele taken of de care aspecten [25,35,36]. Een patiënt-georiënteerde zorg in het westen: Patient-centredness Effectieve communicatie is niet alleen afhankelijk van het observeerbare gedrag van de arts, maar wordt ook beïnvloed door het gedrag en de perceptie van de patiënt. Wat een effectieve communicatie is in de ene setting, kan ineffectief zijn in de andere. Effectieve communicatie vergt dus ook de mogelijkheid om zich aan te passen aan de patiënt en te beantwoorden aan zijn noden, verwachtingen en behoeften [37]. Hoewel een patiënt-georiënteerde zorgverlening, in de Engelstalige literatuur omschreven als patientcentredness, reeds uitvoerig werd onderzocht en beschreven, heerst er nog veel onduidelijkheid over de precieze betekenis van deze term [22,25]. De patiënt-georiënteerde zorgverlening werd voor het eerst gedefinieerd door Edith Balint (1969) als Het begrijpen van de patiënt als een uniek persoon. Volgens McWhinney (1989) bestaat de essentie van patient-centredness eruit dat de arts probeert binnen te treden in de wereld van de patiënt en de ziekte te zien door zijn of haar ogen [25]. Een meer brede definitie van Laine & Davidoff (1996) is een zorgverlening die nauw aansluit met en die beantwoordt aan de wensen, noden en voorkeuren van de patiënt [geciteerd in 38]. Mead & Bower stellen 5 verschillende aspecten voor die een patiënt-geörienteerde zorgverlening kenmerken, nl.: (i) het innemen van een biopsychosociaal perspectief 13 ; (ii) de patiënt als persoon en niet slechts als een lichaam met een ziekte 14 ; (iii) het delen van macht en verantwoordelijkheid 15 ; (iv) therapeutische eensgezindheid 16 ; en (v) de arts als persoon en niet slechts als een opgeleide medischtechnicus 17 [22,25]. Artsen die meer informatie geven, die meer respect tonen voor de patiënt en die de participatie van de patiënt aanmoedigen, hebben in het algemeen patiënten die meer tevreden zijn, een betere therapietrouw vertonen en die betere gezondheidsresultaten ervaren na de consultatie [37]. De patiënt-georiënteerde 12 Teutsch (2003) definieerde empathie als een cognitieve (te onderscheiden van affectieve) eigenschap dat een begrip van de innerlijke ervaringen en perspectieven van de patiënt impliceert, gecombineerd met de mogelijkheid dit begrip te communiceren naar de patiënt [23]. 13 i.e. een visie op ziekte en gezondheid die rekening houdt met sociale en psychologische factoren, naast louter de biomedische. 14 i.e. begrijpen wat de ziekte of klacht betekent voor de individuele patiënt. 15 i.e. rekening houden met de voorkeuren van de patiënt wat betreft informatie krijgen en gezamenlijke besluitvorming. 16 i.e. samen therapeutische doelen vastleggen en de persoonlijke band tussen arts en patiënt bevorderen. 17 i.e. bewust zijn van de invloed van persoonlijke kwaliteiten en subjectiviteit van de arts in de uitvoering van de geneeskunde. 10

18 benadering is verder geassocieerd aan minder schadeclaims [39], minder nood aan diagnostische tests en minder verwijzingen naar andere specialisten [38]. Patiënt-centredness zou volgens de literatuur voornamelijk belangrijk zijn bij chronische aandoeningen [40] en bij psychosociale problemen [41]. Volgens een review van Mead & Bower uit 2002 echter, zijn resultaten over de associaties tussen patientcenterdness en betere uitkomsten voor de patiënt inconsistent en onduidelijk. Dit zou te wijten zijn aan het feit dat er nog steeds geen consensus is over een definitie van patient-centerdness, noch over de manier waarop deze gemeten zou moeten worden [22]. De patiënt-georiënteerde benadering wordt desalniettemin door artsen meer en meer aanzien als cruciaal in het voorzien van een kwalitatieve gezondheidszorg [22,25,37,39]. Volgens Duggan et al. (2006), is een patiënt-georiënteerde zorgverlening zelfs een morele plicht, eerder dan een keuze aanpak van de arts [38]. Ook patiënten verkiezen een patiënt-georiënteerde benadering. In een Amerikaans onderzoek onder patiënten op een spoedafdeling of een algemeen interne dienst verkozen 69% de patiënt-georiënteerde aanpak. Redenen die zij hiervoor aangaven waren o.a. het samenwerken van de arts met de patiënt, het respect voor de patiënt en de exploratie van wat patiënten willen. Toch geeft nog 31% de voorkeur aan de dokter-georiënteerde strategie, waarbij de nadruk meer ligt op de ziekte van de patiënt en waarbij het vooral de dokter is die de beslissingen neemt. Zij apprecieerden het feit dat de arts in de eerste plaats schade vermeed, medische autoriteit toonde en duidelijke informatie gaf. We merken echter op dat de beschreven onderzoekspopulatie voornamelijk bestond uit hoog-opgeleide vrouwen én mannen die relatief jong en gezond waren en die in het algemeen zeer tevreden waren over hun arts. Bovendien gebeurde het onderzoek in een context waar patient-centredness goed ingeburgerd is. Er is voorlopig geen enkel demografisch of klinisch kenmerk gekend dat de preferentiële aanpak voorspelt. Het belang van de voorkeur zoals opgegeven door de patiënt zou kunnen gerelativeerd worden, gezien enkele studies reeds aantoonden dat patiënten zowieso meer tevreden zijn met artsen die meer patiëntgeoriënteerd zijn, onafhankelijk van de stijl die ze zelf eerst zegden te verkiezen [39]. Gezamenlijke besluitvorming tussen arts en patiënt in het westen: Shared Decision Making Een belangrijk onderdeel van een patiënt-georiënteerde zorg is de samenwerking met de patiënt, ook in het nemen van beslissingen omtrent gezondheidsbevordering of behandeling [27]. Deze gezamelijke besluitvorming, in de Engelse literatuur beschreven als Shared Decision Making (SDM), werd voor het eerst gedefinieerd in 1982 door de President s Commision For the Study of Ethical Problems in Medicine als: ( ) De dokter nodigt de patiënt uit om deel te nemen aan een dialoog waarin de dokter de patiënt helpt de medische situatie en de mogelijke therapeutische strategiën te begrijpen en waarin de patiënt zijn zorgen en wensen duidelijk maakt ( ) [41,42]. Dit veronderstelt dat de patiënt ingelicht wordt over alle behandelingsmogelijkheden en hun voor- en nadelen en dat hij vertrouwen heeft in de arts [21]. De communicatie van de arts kan hierbij een belangrijke rol spelen, bv. bij de overdracht van informatie, bij het motiveren van patiënten om passende acties te ondernemen en in het bijstaan van dit gezamenlijk 11

19 besluitvormingsproces [23]. Het impliceert weliswaar een verschuiving in machtspositie: minder bevoegdheid voor de arts en meer gelijkwaardigheid tussen arts en patiënt [27]. Het geven van informatie en het betrekken van de patiënt bij het besluitvormingsproces verhoogt de gezondheid van de patiënt, zijn tevredenheid, de therapietrouw [40,41] en het vertrouwen in gezondheidsaanbevelingen [40]. Het leidt eveneens tot een betere psychologische aanpassing aan ziekte, symptoomvermindering, betere fysiologische uitkomsten en een beter psychologisch welzijn. Andere studies daarentegen toonden geen relatie tussen Shared Decision Making en positieve uitkomsten [40]. Of patiënten verkiezen betrokken te worden in het beslissingsproces blijkt erg individueel bepaald [40,41]. Het zou o.m. afhangen van de media, commerciële druk, de leeftijd, de socio-economische status, de gezondheidsstatus en voorafgaande ervaringen met gezondheidswerkers [43]. Laag opgeleide patiënten, etnische minderheden, angstige patiënten en patiënten met een slechtere prognose verkiezen minder om (mee) te beslissen [40,41]. Ook de klinische toestand en de mate van urgentie hebben een invloed op de voorkeur van de patiënt [39]. Vooral patiënten die voor psychosociale problemen consulteren, zijn meer tevreden met de mogelijkheid van Shared Decision Making [41]. Een studie van Coulter & Jenkinson (2005) over de publieke opinie omtrent de kwaliteit van de artspatiënt communicatie in 8 verschillende Europese landen, toonde aan dat de Europese patiënten een meer autonome rol wensen in het besluitvormingsproces. Er bestaat echter nog een kloof tussen deze hoge verwachtingen en hun eigenlijke ervaringen omtrent besluitvorming [43]. Individuele voorkeuren zouden echter kunnen variëren over de tijd [39]. Het is dus van niet te onderschatten belang dat de arts bij de individuele patiënt nagaat wat diens voorkeuren zijn. Duidelijk is dat de voorkeur van de patiënt om al dan niet in het beslissingsproces betrokken te worden, afhangt van hoe men dit voorstelt aan de patiënt. Indien aan de patiënt wordt gevraagd of hij/zij liefst zelf zou willen beslissen of dat hij/zij liever de dokter zou laten beslissen, kiest men er vaak voor om de dokter te laten beslissen. Indien een keuze moet gemaakt worden tussen zelf beslissen, de dokter laten beslissen of gezamenlijk beslissen, verkiest de patiënt meestal een gezamenlijke beslissing [40]. Een biomedisch gestuurde aanpak in ontwikkelingslanden In vele ontwikkelingslanden is een voornamelijk biomedisch gestuurde aanpak door de arts nog steeds het heersende paradigma en werd tot nog toe weinig aandacht besteed aan de psychosociale aspecten van de zorgverlening of aan een holistische benadering. De positie van de patiënt is eerder ondergeschikt aan die van de arts. Het belang van communicatie en de arts-patiënt relatie wordt er dan ook vaak onderschat. Hoewel de private gezondheidszorg een betere reputatie geniet hieromtrent, lijkt ook deze niet te ontkomen aan het probleem van een inadequate communicatie en beperkte aandacht voor de patiënt in zijn geheel. Volgens Unger et al. (2003) zijn mogelijke verklaringen hiervoor dat er weinig of geen aandacht is voor patient-centred care in de opleiding, dat artsen (al dan niet in de privé sector) mogelijks weinig interesse hebben in non-lucratieve aangelegenheden zoals een adequate communicatie en dat winstbejag het bevorderen van de autonomie van de patiënt zou kunnen tegenhouden [44]. Een andere factor kan zijn 12

20 dat - in tegenstelling tot de westerse wereld, waar iedereen toegang heeft tot medische informatie, o.a. via het internet - de kennis over de eigen gezondheid in ontwikkelingslanden eerder beperkt is. Internet is er nog onvoldoende verspreid en men houdt er vaak vast aan hardnekkig bijgeloof. De precieze impact van de arts-patiënt communicatie is vooralsnog minder geëxploreerd in ontwikkelingslanden. Henbest & Fehrsen (1992) toonden wel de efficiëntie en toepasbaarheid aan van een patient-centred benadering bij een arme niet-westerse bevolking in Zuid-Afrika. Een patiënt-georiënteerde aanpak was er geassocieerd met zich als patiënt meer begrepen voelen, betere overeenkomst tussen arts en patiënt over de aard van het probleem, symptoomvermindering en vermindering van bezorgdheid [45]. Er is ook weinig bekend over de voorkeur van de patiënten in afgelegen gezondheidscentra in Centraal- Amerika waar de patiëntenpopulatie vooral bestaat uit laag of niet geschoolden, huisvrouwen, jonge moeders met kinderen, enz. 2. Methodologie 2.1 Doelstellingen en onderzoeksvragen Doelstellingen In het nieuwe geïntegreerde gezondheidszorgsysteem wordt de arts-patiënt relatie beduidend belangrijker. Deze deelstudie tracht daarom na te gaan wat de huidige perceptie is van de patiënt met betrekking tot de kwaliteit van het consult en de communicatie met de arts. Meer specifiek willen we weten wat patiënten momenteel belangrijk vinden met betrekking tot de communicatie, in welke mate artsen daar nu reeds aan voldoen en op welke manier de arts zijn communicatie kan afstemmen op de verwachtingen van de patiënt. Op die manier hopen we aandachtspunten te identificeren, waarvoor een interventie mogelijk is Onderzoeksvragen Wat verwachten de patiënten van het consult, en meer specifiek van de communicatie met de arts? Worden deze verwachtingen beïnvloed door kenmerken van de patiënt? En zo ja, door welke? Hoe ervaren patiënten het consult, en meer specifiek de communicatie met de arts? Wordt deze ervaring beïnvloed door kenmerken van de patiënt of door zijn verwachtingen? En zoja, door welke? Wat bepaalt of de patiënt zich al dan niet rustiger, minder bezorgd of prettiger voelt na het consult ten opzichte van ervoor? Hoe lang moeten patiënten gemiddeld wachten vooraleer ze gezien worden door een arts? Welke factoren hebben een invloed op de duur van deze wachttijd? Welke factoren bepalen of de patiënt alle vragen kan stellen die hij wilt stellen aan de dokter? 13

5. Discussie. 5.1 Informatieve waarde van de basisgegevens

5. Discussie. 5.1 Informatieve waarde van de basisgegevens 5. 5.1 Informatieve waarde van de basisgegevens Relevante conclusies voor het beleid zijn pas mogelijk als de basisgegevens waaruit de samengestelde indicator berekend werd voldoende recent zijn. In deze

Nadere informatie

GEZONDHEIDSENQUETE 2013

GEZONDHEIDSENQUETE 2013 GEZONDHEIDSENQUETE 2013 RAPPORT 5: PREVENTIE Stefaan Demarest, Rana Charafeddine (ed.) Wetenschappelijk Instituut Volksgezondheid Operationele Directie Volksgezondheid en surveillance J. Wytsmanstraat

Nadere informatie

Ruth Mangroe,MSc 20 maart 2013

Ruth Mangroe,MSc 20 maart 2013 Ruth Mangroe,MSc 20 maart 2013 Ontwikkelingen binnen de gezondheidszorg hebben direct invloed op de wijze waarop men verwacht dat de praktische dienstverlening zal worden uitgevoerd of geboden. Dat de

Nadere informatie

EQUITY IN DE GEZONDHEIDSZORG

EQUITY IN DE GEZONDHEIDSZORG EQUITY IN DE GEZONDHEIDSZORG What s in a name? Jens Detollenaere Research group Equity in Health Care Department of Family Medicine and Primary Health Care De levensverwachting van de Belgen neemt toe

Nadere informatie

Het voorkomen van geneesmiddel gerelateerde problemen bij oudere patiënten met polyfarmacie ontslagen uit het ziekenhuis

Het voorkomen van geneesmiddel gerelateerde problemen bij oudere patiënten met polyfarmacie ontslagen uit het ziekenhuis Samenvatting Het voorkomen van geneesmiddel gerelateerde problemen bij oudere patiënten met polyfarmacie ontslagen uit het ziekenhuis Hoofdstuk 1 bevat de algemene inleiding van dit proefschrift. Dit hoofdstuk

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting 119 120 Samenvatting 121 Inleiding Vermoeidheid is een veel voorkomende klacht bij de ziekte sarcoïdose en is geassocieerd met een verminderde kwaliteit van leven. In de literatuur

Nadere informatie

Samenvatting. Samenvatting

Samenvatting. Samenvatting Samenvatting Langdurig ziekteverzuim is een erkend sociaal-economisch en sociaal-geneeskundig probleem op nationaal en internationaal niveau. Verschillende landen hebben wettelijke maatregelen genomen

Nadere informatie

Samenvatting Beloop van beperkingen in activiteiten bij oudere patiënten met artrose van heup of knie

Samenvatting Beloop van beperkingen in activiteiten bij oudere patiënten met artrose van heup of knie Beloop van beperkingen in activiteiten bij oudere patiënten met artrose van heup of knie Zoals beschreven in hoofdstuk 1, is artrose een chronische ziekte die vaak voorkomt bij ouderen en in het bijzonder

Nadere informatie

6.7.1.1. Inleiding. Bespreking 5.3.7.1.2. pagina 1

6.7.1.1. Inleiding. Bespreking 5.3.7.1.2. pagina 1 6.7.1.1. Inleiding Algemeen wordt erkend dat de prenatale consultaties een fundamentele rol spelen inzake de gezondheid van de moeder en het toekomstige kind, maar de rol van respectievelijk de huisarts,

Nadere informatie

Fetal Origins of Socioeconomic Inequalities. in Early Childhood Health. The Generation R Study. Lindsay Marisia Silva SAMENVATTING

Fetal Origins of Socioeconomic Inequalities. in Early Childhood Health. The Generation R Study. Lindsay Marisia Silva SAMENVATTING Fetal Origins of Socioeconomic Inequalities in Early Childhood Health The Generation R Study Lindsay Marisia Silva SAMENVATTING Sociaal-economische gezondheidsverschillen vormen een groot maatschappelijk

Nadere informatie

Landelijk Opleidingscompetentieprofiel. Master Physician Assistant

Landelijk Opleidingscompetentieprofiel. Master Physician Assistant Landelijk Opleidingscompetentieprofiel Master Physician Assistant Dit Landelijk Opleidingscompetentieprofiel van de Physician Assistant is tot stand gekomen door samenwerking tussen de 5 PA opleidingen

Nadere informatie

18/03/2015. Innovatie in de mondzorg. 1. De problematiek voor de kwetsbare ouderen 2. Oplossingen voor personen met beperkingen en kwetsbare ouderen

18/03/2015. Innovatie in de mondzorg. 1. De problematiek voor de kwetsbare ouderen 2. Oplossingen voor personen met beperkingen en kwetsbare ouderen Innovatie in mondzorg voor kwetsbare groepen Maandag 16 maart 2015 Maatschappelijke Tandheelkunde Universiteit Gent- Universitair Ziekenhuis JVO & LDV - 18 maart 2015 1 Maatschappelijke Mondzorg, Vakgroep

Nadere informatie

Slecht nieuws goed communiceren

Slecht nieuws goed communiceren Slecht nieuws goed communiceren M A N U K E I R S E F A C U L T E I T G E N E E S K U N D E, K U L E U V E N Waarheid is een van de meest krachtige medicamenten waarover men beschikt, maar men moet nog

Nadere informatie

Hoofdstuk 4 Hoofdstuk 5

Hoofdstuk 4 Hoofdstuk 5 Hoofdstuk 1 Algemene inleiding De algemene inleiding beschrijft de context en de doelen van de huidige studie. Prenatale screening op aangeboren afwijkingen wordt sinds 2007 in Nederland aan alle zwangere

Nadere informatie

Sociaal kapitaal en gezondheid. Annelien Poppe Evelyn Verlinde Prof. dr. Sara Willems Prof. dr. Jan De Maeseneer

Sociaal kapitaal en gezondheid. Annelien Poppe Evelyn Verlinde Prof. dr. Sara Willems Prof. dr. Jan De Maeseneer Sociaal kapitaal en gezondheid Annelien Poppe Evelyn Verlinde Prof. dr. Sara Willems Prof. dr. Jan De Maeseneer Inhoudstafel Sociaal kapitaal: definitie Sociaal kapitaal bij financieel kwetsbare welzijnszorggebruikers

Nadere informatie

Medicatietrouw aan orale antidiabetica. bij type-2 diabetes patiënten van Turkse afkomst. Doctoraatsdissertatie. Bart Peeters

Medicatietrouw aan orale antidiabetica. bij type-2 diabetes patiënten van Turkse afkomst. Doctoraatsdissertatie. Bart Peeters Medicatietrouw aan orale antidiabetica bij type-2 diabetes patiënten van Turkse afkomst. Doctoraatsdissertatie Bart Peeters Samenvatting De wetenschappelijke aandacht voor medicatietrouw bij mensen met

Nadere informatie

en psychosociale werkkenmerken voorspellen wie van de nog actief werkende bedrijfsen/

en psychosociale werkkenmerken voorspellen wie van de nog actief werkende bedrijfsen/ Moe! Studies naar hulpzoekend gedrag laten zien dat het besluit om een arts te bezoeken doorgaans het resultaat is van een complex proces. Niet alleen gezondheidsgerelateerde, maar ook sociale, culturele

Nadere informatie

Inleiding. Johan Van der Heyden

Inleiding. Johan Van der Heyden Inleiding Johan Van der Heyden Wetenschappelijk Instituut Volksgezondheid Operationele Directie Volksgezondheid en surveillance J. Wytsmanstraat, 14 B - 1050 Brussel 02 / 642 57 26 E-mail : johan.vanderheyden@iph.fgov.be

Nadere informatie

Risico op sterfte door hart- en vaatziekten in 10 jaar tijd met 25 procent gedaald

Risico op sterfte door hart- en vaatziekten in 10 jaar tijd met 25 procent gedaald PERSMEDEDELING VAN JO VANDEURZEN, VLAAMS MINISTER VAN WELZIJN, VOLKSGEZONDHEID EN GEZIN 4 oktober 2012 Risico op sterfte door hart- en vaatziekten in 10 jaar tijd met 25 procent gedaald De kans dat Vlamingen

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Docenten in het hoger onderwijs zijn experts in wát zij doceren, maar niet noodzakelijk in hóe zij dit zouden moeten doen. Dit komt omdat zij vaak weinig tot geen training hebben gehad in het lesgeven.

Nadere informatie

Samenvatting. Inleiding

Samenvatting. Inleiding 214 Inleiding Als werknemers door ziekte twee jaar niet hebben kunnen werken of maar gedeeltelijk hebben kunnen werken, kunnen zij een arbeidsongeschiktheidsuitkering aanvragen bij UWV. Mede op basis van

Nadere informatie

Samenvatting Deel I Onderzoeksmethodologie in onderzoek naar palliatieve zorg in instellingen voor langdurige zorg

Samenvatting Deel I Onderzoeksmethodologie in onderzoek naar palliatieve zorg in instellingen voor langdurige zorg Samenvatting Palliatieve zorg is de zorg voor mensen waarbij genezing niet meer mogelijk is. Het doel van palliatieve zorg is niet om het leven te verlengen of de dood te bespoedigen maar om een zo hoog

Nadere informatie

Chapter 9 Samenvatting CHAPTER 9. Samenvatting

Chapter 9 Samenvatting CHAPTER 9. Samenvatting Chapter 9 Samenvatting CHAPTER 9 Samenvatting 155 Chapter 9 Samenvatting SAMENVATTING Richtlijnen en protocollen worden ontwikkeld om de variatie van professioneel handelen te reduceren, om kwaliteit van

Nadere informatie

1. Zonder goede communicatie geen goede zorg

1. Zonder goede communicatie geen goede zorg 1. Zonder goede communicatie geen goede zorg De communicatie tussen hulpverlener en patiënt is een essentieel onderdeel van goede zorg. Bij veel gezondheidsproblemen is een gesprek voldoende om de juiste

Nadere informatie

Helpt het hulpmiddel?

Helpt het hulpmiddel? Helpt het hulpmiddel? Het belang van meten Zuyd, Lectoraat Autonomie en Participatie Faculteit Gezondheidszorg Dr. Ruth Dalemans, Prof. Sandra Beurskens 08-10-13 Doelstellingen van deze presentatie Inzicht

Nadere informatie

Investeer in zuiver water en sanitaire voorzieningen

Investeer in zuiver water en sanitaire voorzieningen Investeer in zuiver water en sanitaire voorzieningen Betere sanitaire voorzieningen en drinkbaar water in 15 dorpen in en rond Businga op het Congolese platteland. Het tekort aan zuiver water is schrijnend

Nadere informatie

Systematische review naar effectieve interventies ter preventie van kindermishandeling.

Systematische review naar effectieve interventies ter preventie van kindermishandeling. Rapport Systematische review naar effectieve interventies ter preventie van kindermishandeling. Auteurs: F.J.M. van Leerdam 1 K. Kooijman 2 F. Öry 1 M. Landweer 3 1: TNO Preventie en Gezondheid Postbus

Nadere informatie

waardoor een beroerte kan worden gezien als een chronische aandoening.

waardoor een beroerte kan worden gezien als een chronische aandoening. amenvatting Elk jaar krijgen in Nederland zo n 45.000 mensen een beroerte, ook wel CVA (Cerebro Vasculair Accident) genoemd. Ongeveer 60% van hen keert na opname in het ziekenhuis of revalidatiecentrum

Nadere informatie

Kennis en ervaringen met e-health van mensen met een chronische longziekte

Kennis en ervaringen met e-health van mensen met een chronische longziekte Deze factsheet is een uitgave van het NIVEL. De gegevens mogen met bronvermelding (Kennis en ervaringen met e-health van mensen met een chronische longziekte, J. Hofstede & M. Heijmans, NIVEL, november

Nadere informatie

Preventie van wiegendood bij zuigelingen

Preventie van wiegendood bij zuigelingen Preventie van wiegendood bij zuigelingen Edith Hesse Wetenschappelijk Instituut Volksgezondheid Operationele Directie Volksgezondheid en surveillance J. Wytsmanstraat, 14 B - 1050 Brussel 02 / 642 57 71

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting De levensverwachting van mensen met een ernstige psychiatrische aandoening (EPA) is gemiddeld 13-30 jaar korter dan die van de algemene bevolking. Onnatuurlijke doodsoorzaken zoals

Nadere informatie

Diversiteit en Gezondheid: Geslacht, SES, Etniciteit

Diversiteit en Gezondheid: Geslacht, SES, Etniciteit Diversiteit en Gezondheid: Geslacht, SES, Etniciteit Prof. Dr. Walter Devillé Nederlands Instituut voor Onderzoek van de Gezondheidszorg UvA Vluchtelingen en Gezondheid OMGEVING POPULATIE KENMERKEN GEZONDHEIDS-

Nadere informatie

het psychisch functioneren van de ouder, de tevredenheid van de ouders met de (huwelijks)relatie en de gezinscommunicatie. Een beter functioneren van

het psychisch functioneren van de ouder, de tevredenheid van de ouders met de (huwelijks)relatie en de gezinscommunicatie. Een beter functioneren van 9 Samenvatting 173 174 9 Samenvatting Kanker is een veel voorkomende ziekte. In 2003 werd in Nederland bij meer dan 72.000 mensen kanker vastgesteld. Geschat wordt dat het hier in 9.000 gevallen om mensen

Nadere informatie

WAARGENOMEN HINDERNISSEN EN FACILITATOREN VOOR HUISARTS-PATIËNT COMMUNICATIE IN

WAARGENOMEN HINDERNISSEN EN FACILITATOREN VOOR HUISARTS-PATIËNT COMMUNICATIE IN WAARGENOMEN HINDERNISSEN EN FACILITATOREN VOOR HUISARTS-PATIËNT COMMUNICATIE IN PALLIATIEVE ZORG: EEN SYSTEMATISCHE OVERZICHTSSTUDIE Slort, W., Schweitzer, B.P.M., Blankenstein, A. H., Abarshi, E. A.,

Nadere informatie

Resultaten voor Vlaamse Gemeenschap Prenatale opvolging Gezondheidsenquête, België, 1997

Resultaten voor Vlaamse Gemeenschap Prenatale opvolging Gezondheidsenquête, België, 1997 6.7.1.1. Inleiding Algemeen wordt erkend dat de prenatale consultaties een fundamentele rol spelen inzake de gezondheid van de moeder en het toekomstige kind, maar de rol van respectievelijk de huisarts,

Nadere informatie

Dit proefschrift presenteert de resultaten van het ALASCA onderzoek wat staat voor Activity and Life After Survival of a Cardiac Arrest.

Dit proefschrift presenteert de resultaten van het ALASCA onderzoek wat staat voor Activity and Life After Survival of a Cardiac Arrest. Samenvatting 152 Samenvatting Ieder jaar krijgen in Nederland 16.000 mensen een hartstilstand. Hoofdstuk 1 beschrijft de achtergrond van dit proefschrift. De kans om een hartstilstand te overleven is met

Nadere informatie

3 FASEN MODEL. Inhoud: - Introductie - Fase 1 - Fase 2 - Fase 3 - Verbeteren Zelfmanagement

3 FASEN MODEL. Inhoud: - Introductie - Fase 1 - Fase 2 - Fase 3 - Verbeteren Zelfmanagement 3 FASEN MODEL Inhoud: - Introductie - Fase 1 - Fase 2 - Fase 3 - Verbeteren Zelfmanagement INTRODUCTIE Het aanmoedigen van chronisch zieke patiënten door zorgverleners in het nemen van dagelijkse beslissingen,

Nadere informatie

Toegankelijkheid van gezondheidszorg voor de Roma populatie in Gent

Toegankelijkheid van gezondheidszorg voor de Roma populatie in Gent Toegankelijkheid van gezondheidszorg voor de Roma populatie in Gent Een schets op basis van diepte-interviews met Roma en intermediairen Prof. dr. Sara Willems Onderzoeksgroep Equity in Health Care Vakgroep

Nadere informatie

Samenvatting onderzoek Bejegening van pleegouders in Zeeland Door Veerle de Leede In opdracht van Stichting Pleegoudersupport Zeeland

Samenvatting onderzoek Bejegening van pleegouders in Zeeland Door Veerle de Leede In opdracht van Stichting Pleegoudersupport Zeeland Samenvatting onderzoek Bejegening van pleegouders in Zeeland Door Veerle de Leede In opdracht van Stichting Pleegoudersupport Zeeland Beste pleegouder, U heeft aangegeven graag op de hoogte gehouden te

Nadere informatie

Platform epilepsieverpleegkundigen i.s.m. SEPION

Platform epilepsieverpleegkundigen i.s.m. SEPION Platform epilepsieverpleegkundigen i.s.m. SEPION Leven met epilepsie: Zelfmanagement Loes Leenen, MANP PhD trainee zelfmanagement Inleiding Achtergrond Zelfmanagement Zelfmanagement & Kwaliteit van leven

Nadere informatie

STABLE LOVE, STABLE LIFE?

STABLE LOVE, STABLE LIFE? STABLE LOVE, STABLE LIFE? De rol van sociale steun en acceptatie in de relatie van paren die leven met de ziekte van Ménière Oktober 2011 Auteur: Drs. Marise Kaper Master Sociale Psychologie, Rijksuniversiteit

Nadere informatie

Geven en ontvangen van steun in de context van een chronische ziekte.

Geven en ontvangen van steun in de context van een chronische ziekte. Een chronische en progressieve aandoening zoals multiple sclerose (MS) heeft vaak grote consequenties voor het leven van patiënten en hun intieme partners. Naast het omgaan met de fysieke beperkingen van

Nadere informatie

Hoofdstuk 3. Doel, middel en organisatie van het Chronic Care Model in termen van epilepsiezorg

Hoofdstuk 3. Doel, middel en organisatie van het Chronic Care Model in termen van epilepsiezorg Hoofdstuk 3. Doel, middel en organisatie van het Chronic Care Model in termen van epilepsiezorg Wanneer we de kernelementen van het Chronic Care Model toepassen op de epilepsiezorg dan praten we over de

Nadere informatie

- 172 - Prevention of cognitive decline

- 172 - Prevention of cognitive decline Samenvatting - 172 - Prevention of cognitive decline Het percentage ouderen binnen de totale bevolking stijgt, en ook de gemiddelde levensverwachting is toegenomen. Vanwege deze zogenaamde dubbele vergrijzing

Nadere informatie

Factsheet Indicatie zorgvraag Amsterdam 2030 Prognoses van functioneren en chronische aandoeningen 1

Factsheet Indicatie zorgvraag Amsterdam 2030 Prognoses van functioneren en chronische aandoeningen 1 Factsheet Indicatie zorgvraag Amsterdam 2030 Prognoses van functioneren en chronische aandoeningen 1 Inleiding Hoe functioneren mensen en welke chronische aandoeningen hebben ze? Wat willen ze? Wat kunnen

Nadere informatie

PROTOS onderschrijft volop de Millenniumdoelstellingen!

PROTOS onderschrijft volop de Millenniumdoelstellingen! PROTOS onderschrijft volop de Millenniumdoelstellingen! De doelstellingen van PROTOS zijn de armsten onder ons te voorzien van rechtvaardig, duurzaam en participatief drinkwater, water voor landbouw, en

Nadere informatie

UNICEF in Mozambique: 2010 2014. Preventie en behandeling van gevaarlijke kinderziekten.

UNICEF in Mozambique: 2010 2014. Preventie en behandeling van gevaarlijke kinderziekten. UNICEF in Mozambique: 2010 2014 Preventie en behandeling van gevaarlijke kinderziekten. 2 Preventie en behandeling van gevaarlijke kinderziekten In Mozambique overlijden ieder jaar tienduizenden kinderen

Nadere informatie

UNIVERSITEIT GENT FACULTEIT GENEESKUNDE EN GEZONDHEIDSWETENSCHAPPEN Medisch-Sociale Wetenschappen Optie Beheer & Beleid Academiejaar 2003-2004

UNIVERSITEIT GENT FACULTEIT GENEESKUNDE EN GEZONDHEIDSWETENSCHAPPEN Medisch-Sociale Wetenschappen Optie Beheer & Beleid Academiejaar 2003-2004 UNIVERSITEIT GENT FACULTEIT GENEESKUNDE EN GEZONDHEIDSWETENSCHAPPEN Medisch-Sociale Wetenschappen Optie Beheer & Beleid Academiejaar 2003-2004 STUDIE NAAR DE RELEVANTIE VAN MISSION STATEMENTS IN VLAAMSE

Nadere informatie

Armoede en ongelijkheid in de wereld. Inleiding tot een eenvoudig én complex onderwerp Francine Mestrum, 27 maart 2016

Armoede en ongelijkheid in de wereld. Inleiding tot een eenvoudig én complex onderwerp Francine Mestrum, 27 maart 2016 Armoede en ongelijkheid in de wereld Inleiding tot een eenvoudig én complex onderwerp Francine Mestrum, 27 maart 2016 Wat gaan we bestuderen? Wanneer en hoe zijn armoede en ongelijkheid op de agenda van

Nadere informatie

SAMEN KIEZEN. Naar een evidence based overleg tussen zorgverstrekker en patiënt. 21 november 2014

SAMEN KIEZEN. Naar een evidence based overleg tussen zorgverstrekker en patiënt. 21 november 2014 21 november 2014 Kiezen in overleg? Prof. dr. Chantal Van Audenhove directeur van LUCAS Kiezen in overleg? LUCAS kijkt vooruit LUCAS verbindt LUCAS onderzoekt LUCAS werkt! LUCAS kijkt vooruit Vergrijzing

Nadere informatie

Interculturele bemiddeling en kwaliteit van zorg Prof.dr.Theda Borde 1

Interculturele bemiddeling en kwaliteit van zorg Prof.dr.Theda Borde 1 Interculturele bemiddeling en kwaliteit van zorg Prof.dr.Theda Borde 1 Professor Borde bracht verslag uit van twee vergelijkende studies die ze in drie ziekenhuizen in Berlijn uitvoerde. De ene heeft betrekking

Nadere informatie

Kwetsbaarheid bij ouderen: een uitdaging Risicofactoren, meetinstrumenten en samenhangende zorg

Kwetsbaarheid bij ouderen: een uitdaging Risicofactoren, meetinstrumenten en samenhangende zorg Kwetsbaarheid bij ouderen: een uitdaging Risicofactoren, meetinstrumenten en samenhangende zorg In vergrijzende samenlevingen is de zorg voor het toenemende aantal kwetsbare ouderen een grote uitdaging

Nadere informatie

Jongeren en Gezondheid 2014 : Socio-demografische gegevens

Jongeren en Gezondheid 2014 : Socio-demografische gegevens Resultaten HBSC 14 Socio-demografische gegevens Jongeren en Gezondheid 14 : Socio-demografische gegevens Steekproef De steekproef van de studie Jongeren en Gezondheid 14 bestaat uit 9.566 leerlingen van

Nadere informatie

Evidence based nursing: wat is dat?

Evidence based nursing: wat is dat? Evidence based nursing: wat is dat? Sandra Beurskens Lector kenniskring autonomie en participatie van mensen met een chronische ziekte Kenniskring autonomie en participatie EBN in de praktijk: veel vragen

Nadere informatie

Kennissynthese arbeid en psychische aandoeningen. Dr. F.G.Schaafsma Dr. H. Michon Prof. dr. J.R. Anema

Kennissynthese arbeid en psychische aandoeningen. Dr. F.G.Schaafsma Dr. H. Michon Prof. dr. J.R. Anema Kennissynthese arbeid en psychische aandoeningen Dr. F.G.Schaafsma Dr. H. Michon Prof. dr. J.R. Anema Ernstige Psychische Aandoeningen (EPA) Definitie consensus groep EPA¹ - Sprake van psychische stoornis

Nadere informatie

Chapter 9. Nederlandse samenvatting (Dutch summary)

Chapter 9. Nederlandse samenvatting (Dutch summary) Chapter 9 Nederlandse samenvatting (Dutch summary) Samenvatting Samenvatting Depressie en angst klachten bij Nederlandse patiënten met een chronische nierziekte Het onderwerp van dit proefschrift is depressieve

Nadere informatie

PROJECT BABONGO. Centraal Afrika Afrika

PROJECT BABONGO. Centraal Afrika Afrika PROJECT BABONGO Centraal Afrika Afrika ZORGEN VOOR BABONGO Het dorp Babongo ligt in de Dzanga Sangha regio van de Centraal Afrikaanse Republiek. Door de ligging in het tropische regenwoud is het dorp vrij

Nadere informatie

SAMENVATTING. Samenvatting

SAMENVATTING. Samenvatting SAMENVATTING. 167 Met de komst van verpleegkundigen gespecialiseerd in palliatieve zorg, die naast de huisarts en verpleegkundigen van de thuiszorg, thuiswonende patiënten bezoeken om te zorgen dat patiënten

Nadere informatie

EBP: het nemen van beslissingen

EBP: het nemen van beslissingen EBP: het nemen van beslissingen EBP platform werkgroep Erica Baarends, Ergotherapie Ingrid Driessen en Xandra Gielen, Creatieve Therapie Saskia Duymelinck, Vepleegkunde Jacques Geraets, Fysiotherapie Michelle

Nadere informatie

Samenvatting Jong; dus gezond!?

Samenvatting Jong; dus gezond!? Samenvatting Jong; dus gezond!? Deel III Gezondheidsprofiel regio Nieuwe Waterweg Noord, 2005-2008 Samenvatting rapport Jong; dus gezond!? Gezondheidssituatie van de Jeugd (2004-2006) Regio Nieuwe Waterweg

Nadere informatie

Dr. Hilde Verbeek 15 april 2014. Department of Health Services Research Focusing on Chronic Care and Ageing 1

Dr. Hilde Verbeek 15 april 2014. Department of Health Services Research Focusing on Chronic Care and Ageing 1 Dr. Hilde Verbeek 15 april 2014 Department of Health Services Research Focusing on Chronic Care and Ageing 1 Doelstelling Nurses on the Move Bijdragen aan verbetering kwaliteit van zorg in verpleeg- en

Nadere informatie

Regionale VTV 2011. Levensverwachting en sterftecijfers. Referent: Drs. M.J.J.C. Poos, R.I.V.M.

Regionale VTV 2011. Levensverwachting en sterftecijfers. Referent: Drs. M.J.J.C. Poos, R.I.V.M. Regionale VTV 2011 Levensverwachting en sterftecijfers Regionale Volksgezondheid Toekomst Verkenning 2011 Hart voor Brabant Deelrapport Levensverwachting en sterftecijfers Auteurs: Dr. M.A.M. Jacobs-van

Nadere informatie

Reflecties over het aanbod van de eerstelijnsgezondheidszorg in Vlaanderen. Prof. Dr. Paul Van Royen

Reflecties over het aanbod van de eerstelijnsgezondheidszorg in Vlaanderen. Prof. Dr. Paul Van Royen Reflecties over het aanbod van de eerstelijnsgezondheidszorg in Vlaanderen Prof. Dr. Paul Van Royen Deze voordracht Enkele basiscijfers qua aanbod en gebruik van zorg Vijf uitdagingen voor de toekomst

Nadere informatie

LANDELIJKE EN REGIONALE SCENARIO S VOOR TOEKOMST VAN ZORG EN GEZONDHEID

LANDELIJKE EN REGIONALE SCENARIO S VOOR TOEKOMST VAN ZORG EN GEZONDHEID LANDELIJKE EN REGIONALE SCENARIO S VOOR TOEKOMST VAN ZORG EN GEZONDHEID Momenteel zijn er veel veranderingen op het gebied van zorg en gezondheid. Het is daardoor moeilijk te voorspellen hoe dit veld er

Nadere informatie

Patiëntenparticipatiecultuur in ziekenhuizen Implementatietrajecten 2015

Patiëntenparticipatiecultuur in ziekenhuizen Implementatietrajecten 2015 Patiëntenparticipatiecultuur in ziekenhuizen Implementatietrajecten 2015 Ondersteuningsplan Meerjarenplan 2013 2017 Prof. dr. Ann Van Hecke Prof. dr. Kristof Eeckloo Simon Malfait Doel van de begeleidingssessies

Nadere informatie

218 SAMENVATTING De prevalentie van overgewicht en obesitas bij kinderen is de laatste jaren sterk toegenomen. In Nederland hebben 12.8% van de jongen

218 SAMENVATTING De prevalentie van overgewicht en obesitas bij kinderen is de laatste jaren sterk toegenomen. In Nederland hebben 12.8% van de jongen Samenvatting 217 218 SAMENVATTING De prevalentie van overgewicht en obesitas bij kinderen is de laatste jaren sterk toegenomen. In Nederland hebben 12.8% van de jongens en 14.8% van de meisjes overgewicht,

Nadere informatie

4. Resultaten. 4.1 Levensverwachting naar geslacht en opleidingsniveau

4. Resultaten. 4.1 Levensverwachting naar geslacht en opleidingsniveau 4. Het doel van deze studie is de verschillen in gezondheidsverwachting naar een socio-economisch gradiënt, met name naar het hoogst bereikte diploma, te beschrijven. Specifieke gegevens in enkel mortaliteit

Nadere informatie

duurzame inzetbaarheid Afdeling Maatschappelijke Gezondheidszorg Erasmus MC Rotterdam

duurzame inzetbaarheid Afdeling Maatschappelijke Gezondheidszorg Erasmus MC Rotterdam De feiten en mythen van werkvermogen en duurzame inzetbaarheid Lex Burdorf Afdeling Maatschappelijke Gezondheidszorg Erasmus MC Rotterdam Het gaat uitstekend met ons.. 84 82 80 78 76 74 72 70 68 66 64

Nadere informatie

Ruggespraak. Ruggespraak. Presentatie Ariette Sanders - Netwerkbijeenkomst Platform Gedeelde Besluitvorming - Maart 2013 RUGPIJN? agenda.

Ruggespraak. Ruggespraak. Presentatie Ariette Sanders - Netwerkbijeenkomst Platform Gedeelde Besluitvorming - Maart 2013 RUGPIJN? agenda. agenda Ruggespraak Kennismaking Achtergrond van het onderzoek Methode Resultaten Discussie Conclusie A.R.J. Sanders1, W.Verheul2, T.Magneé2, H.M.Pieters, P. Verhaak2, N.J. de Wit1,, J.M. Bensing2 RUGPIJN?

Nadere informatie

3. Meer dan de helft van de 57 miljoen niet-schoolgaande kinderen leeft in Afrika bezuiden de Sahara. Juist Bron: www.un.org

3. Meer dan de helft van de 57 miljoen niet-schoolgaande kinderen leeft in Afrika bezuiden de Sahara. Juist Bron: www.un.org of fout 1. In Afrika bezuiden de Sahara is het aantal personen in extreme armoede gestegen tussen 1990 en 2010. 290 miljoen in 1990, 414 miljoen in 2010. 2. Tussen 2000 en 2011 is het aantal niet-schoolgaande

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting Kinderen met astma die daar regelmatig klachten van hebben, krijgen vaak het advies van een arts om dagelijks medicijnen te gebruiken. Die medicijnen zijn meestal corticosteroïden

Nadere informatie

Wat is Positieve gezondheid en wat kan het voor ouderen betekenen?

Wat is Positieve gezondheid en wat kan het voor ouderen betekenen? Beter Oud Worden in Amsterdam - 31 maart 2015 Wat is Positieve gezondheid en wat kan het voor ouderen betekenen? Dr. Machteld Huber, arts, senior-onderzoeker Louis Bolk Instituut, Driebergen www.louisbolk.nl

Nadere informatie

Gezondheid en (psycho)somatische klachten bij adolescenten in Vlaanderen 2014

Gezondheid en (psycho)somatische klachten bij adolescenten in Vlaanderen 2014 Gezondheid en (psycho)somatische klachten bij adolescenten in Vlaanderen 214 Inleiding Gezondheid in de internationale HBSC (Health Behaviour in School-aged Children) studie en in de Wereldgezondheidsorganisatie

Nadere informatie

Universiteit Opleiding Cursus Beschrijving Link. Vaardigheidsonderwijs 2e jaar

Universiteit Opleiding Cursus Beschrijving Link. Vaardigheidsonderwijs 2e jaar Overzicht bachelorcursussen Dit overzicht geeft een groot aantal bachelorcursussen weer die aandacht besteden cultuur en/of gender op het gebied van gezondheidszorg. Het overzicht betreft cursussen uit

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting Het is een uitdaging om ouderen te identificeren die baat kunnen hebben bij een interventie gericht op de preventie van beperkingen in het dagelijks leven op het moment dat dergelijke

Nadere informatie

Hoe kan u strategie implementeren en tot leven brengen in uw organisatie?

Hoe kan u strategie implementeren en tot leven brengen in uw organisatie? Hoe kan u strategie implementeren en tot leven brengen in uw organisatie? De externe omgeving wordt voor meer en meer organisaties een onzekere factor. Het is een complexe oefening voor directieteams om

Nadere informatie

Zorginnovatie voor pijnlijke diabetische polyneuropathie. Margot Geerts Verpleegkundig Specialist

Zorginnovatie voor pijnlijke diabetische polyneuropathie. Margot Geerts Verpleegkundig Specialist Zorginnovatie voor pijnlijke diabetische polyneuropathie Margot Geerts Verpleegkundig Specialist Diabetische polyneuropathie 1. Distale symmetrische polyneuropathie Uitval van een combinatie van sensore,

Nadere informatie

Zelfmanagement bij mensen met beperkte gezondheidsvaardigheden door verstandelijke beperkingen

Zelfmanagement bij mensen met beperkte gezondheidsvaardigheden door verstandelijke beperkingen Zelfmanagement bij mensen met beperkte gezondheidsvaardigheden door verstandelijke beperkingen Een speciale uitdaging voor het huisartsenteam en het steunnetwerk Dr. Jany Rademakers, NIVEL Drs. Jeanny

Nadere informatie

Tabel competentiereferentiesysteem

Tabel competentiereferentiesysteem Bijlage 3 bij het ministerieel besluit van tot wijziging van het ministerieel besluit van 28 december 2001 tot uitvoering van sommige bepalingen van het koninklijk besluit van 30 maart 2001 tot regeling

Nadere informatie

TRAINING EN TOETSING BINNEN DE OPLEIDING. Professioneel Handelen

TRAINING EN TOETSING BINNEN DE OPLEIDING. Professioneel Handelen TRAINING EN TOETSING BINNEN DE OPLEIDING 1 LEERRESULTATEN EN COMPETENTIES Doelstellingen competenties Structuur en éénduidigheid Uniformiteit in formulering 2 LEERRESULTATEN EN COMPETENTIES Generieke competenties

Nadere informatie

NVAG 16012014 Prof. Dr Marie Louise Essink-Bot en drs Marielle Jambroes MPH

NVAG 16012014 Prof. Dr Marie Louise Essink-Bot en drs Marielle Jambroes MPH NVAG 16012014 Prof. Dr Marie Louise Essink-Bot en drs Marielle Jambroes MPH Slide 5 Ik ga u een stukje van mijn oratie laten zien, die ik op 11-12-13 heb uitgesproken. Voor degenen die daar ook waren,

Nadere informatie

Voorbeeld adviesrapport MedValue

Voorbeeld adviesrapport MedValue Voorbeeld adviesrapport MedValue (de werkelijke naam van de innovatie en het ziektebeeld zijn verwijderd omdat anders bedrijfsgevoelige informatie van de klant openbaar wordt) Dit onafhankelijke advies

Nadere informatie

Bijna 7 Belgische werknemers op 10 hebben een goed evenwicht tussen werk en privéleven

Bijna 7 Belgische werknemers op 10 hebben een goed evenwicht tussen werk en privéleven Bijna 7 Belgische werknemers op 10 hebben een goed evenwicht tussen werk en privéleven Een goed evenwicht tussen werk en privéleven bij werknemers heeft een positieve invloed op de resultaten van het bedrijf.

Nadere informatie

6.1.1. De gezondheidstoestand

6.1.1. De gezondheidstoestand 6.1. Kernboodschap 6.1.1. De gezondheidstoestand Er is een verschuiving in het morbiditeitsprofiel in vergelijking met de gegevens over overlijden. In vergelijking met de voornaamste oorzaken van overlijden

Nadere informatie

Monitoringrapport 2012

Monitoringrapport 2012 Monitoringrapport 2012 Humaan 12 immuundeficiëntievirus 217 (HIV) infectie in 6Nederland Nederlandse samenvatting Monitoring van HIV in Nederland Elk jaar rond 1 december, Wereld AIDS dag, publiceert de

Nadere informatie

Factsheet. Meet the Needs. Onderzoek naar de behoefte aan leefstijlaanbod van mensen met een lage SES in Maastricht

Factsheet. Meet the Needs. Onderzoek naar de behoefte aan leefstijlaanbod van mensen met een lage SES in Maastricht Factsheet Meet the Needs Onderzoek naar de behoefte aan leefstijlaanbod van mensen met een lage SES in Maastricht ZIO, Zorg in Ontwikkeling Regio Maastricht-Heuvelland Maart 2013 Colofon: Onderzoeksteam

Nadere informatie

Onderzoeksopzet. Marktonderzoek Klantbeleving

Onderzoeksopzet. Marktonderzoek Klantbeleving Onderzoeksopzet Marktonderzoek Klantbeleving Utrecht, september 2009 1. Inleiding De beleving van de klant ten opzichte van dienstverlening wordt een steeds belangrijker onderwerp in het ontwikkelen van

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting. Chapter 11

Nederlandse samenvatting. Chapter 11 Nederlandse samenvatting Chapter 11 Chapter 11 Samenvatting Dit proefschrift beschrijft de resultaten van een groot vragenlijstonderzoek over de epidemiologie van chronisch frequente hoofdpijn in de Nederlandse

Nadere informatie

Factsheet Hospital Elderly Life Program (HELP) Kwetsbare. ouderen

Factsheet Hospital Elderly Life Program (HELP) Kwetsbare. ouderen Factsheet Hospital Elderly Life Program (HELP) Kwetsbare ouderen Inhoudsopgave Factsheet Hospital Elderly Life Program (HELP) Gevolgen van een delier 3 Preventieve maatregelen 4 Inzet van geschoolde vrijwilligers

Nadere informatie

BEÏNVLOEDENDE FACTOREN VAN THERAPIETROUW EN ZELFMANAGEMENT BIJ ORALE TKIs: EEN KWALITATIEF ONDERZOEK. Mathieu Verbrugghe Prof. dr.

BEÏNVLOEDENDE FACTOREN VAN THERAPIETROUW EN ZELFMANAGEMENT BIJ ORALE TKIs: EEN KWALITATIEF ONDERZOEK. Mathieu Verbrugghe Prof. dr. BEÏNVLOEDENDE FACTOREN VAN THERAPIETROUW EN ZELFMANAGEMENT BIJ ORALE TKIs: EEN KWALITATIEF ONDERZOEK Mathieu Verbrugghe Prof. dr. Ann Van Hecke INLEIDING THERAPIEONTROUW Een patiënt wordt therapieontrouw

Nadere informatie

Inleiding Deel I. Ontwikkelingsfase

Inleiding Deel I. Ontwikkelingsfase Inleiding Door de toenemende globalisering en bijbehorende concurrentiegroei tussen bedrijven over de hele wereld, de economische recessie in veel landen, en de groeiende behoefte aan duurzame inzetbaarheid,

Nadere informatie

Campagne Eenzaamheid Bond zonder Naam

Campagne Eenzaamheid Bond zonder Naam Campagne Eenzaamheid Bond zonder Naam Leen Heylen, CELLO, Universiteit Antwerpen Thomas More Kempen Het begrip eenzaamheid Eenzaamheid is een pijnlijke, negatieve ervaring die zijn oorsprong vindt in een

Nadere informatie

Seksueel geweld in postapartheid. Dr. Annelies Verdoolaege Vakgroep Afrikaanse talen en culturen UGent

Seksueel geweld in postapartheid. Dr. Annelies Verdoolaege Vakgroep Afrikaanse talen en culturen UGent Seksueel geweld in postapartheid Zuid-Afrika Dr. Annelies Verdoolaege Vakgroep Afrikaanse talen en culturen UGent Outline Seksuele en reproductieve rechten in postapartheid Zuid-Afrika Seksueel geweld

Nadere informatie

Vroegtijdige zorgplanning VZP. WZC Sint Anna vzw Behoort tot GVO vzw (Gast Vrij Omgeven)

Vroegtijdige zorgplanning VZP. WZC Sint Anna vzw Behoort tot GVO vzw (Gast Vrij Omgeven) Vroegtijdige zorgplanning VZP WZC Sint Anna vzw Behoort tot GVO vzw (Gast Vrij Omgeven) Inleiding Gast Vrij Omgeven Ethiek binnen de dagelijkse zorg Stimul (bespreekbaar maken) Ethisch overleg Ieder zijn

Nadere informatie

De toekomst van de pijnrevalidatie vanuit revalidatiegeneeskundig perspectief. Prof. dr. Rob J.E.M. Smeets

De toekomst van de pijnrevalidatie vanuit revalidatiegeneeskundig perspectief. Prof. dr. Rob J.E.M. Smeets De toekomst van de pijnrevalidatie vanuit revalidatiegeneeskundig perspectief Prof. dr. Rob J.E.M. Smeets Disclosure Lid adviesraad Philips Pain Management Synthese fysieke training reviews en metaanalyses

Nadere informatie

Verstandelijke Beperking en Psychiatrie; praktijk richtlijnen

Verstandelijke Beperking en Psychiatrie; praktijk richtlijnen Verstandelijke Beperking en Psychiatrie; praktijk richtlijnen Congres Focus op Onderzoek, 22 juni 2015 Gerda de Kuijper, AVG/senior senior onderzoeker CVBP/UMCG Dederieke Festen AVG/senior onderzoeker

Nadere informatie

Hoofdstuk 1. Inleiding.

Hoofdstuk 1. Inleiding. 159 Hoofdstuk 1. Inleiding. Huisartsen beschouwen palliatieve zorg, hoewel het maar een klein deel van hun werk is, als een belangrijke taak. Veel ongeneeslijk zieke patiënten zijn het grootse deel van

Nadere informatie

Bespreken van prognose en einde van het leven op hartfalenpoli s in Zweden en Nederland

Bespreken van prognose en einde van het leven op hartfalenpoli s in Zweden en Nederland Bespreken van prognose en einde van het leven op hartfalenpoli s in Zweden en Nederland Martje van der Wal m.h.l.van.der.wal@umcg.nl Achtergrond Behandeling van (systolisch) hartfalen verbeterd Medicatie

Nadere informatie