Op zoek naar een nieuwe koers

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Op zoek naar een nieuwe koers"

Transcriptie

1 Op zoek naar een nieuwe koers Zes professionals spreken onder leiding van Rudy Stroink over de fundamentele verandering van de markt: op zoek naar een nieuwe koers Door Paul Wessels Voor de één (Reulink) was via de Amerikaanse aandeelhouder van Multi Vastgoed (Morgan Stanley) al vorig jaar zomer duidelijk dat er iets ernstigs aan de hand was, voor de anderen werd dat vooral vanaf oktober 2008 zonneklaar. Sindsdien is de omvang van de financiële crisis alleen maar toegenomen en kunnen de aanwezigen nog maar nauwelijks bevatten welke ingrijpende veranderingen zich de afgelopen maanden hebben voltrokken. Een ding is duidelijk: de financiële crisis verandert fundamenteel de rol van de ontwikkelaar, belegger, adviseur, overheid en eindgebruiker. Twintig jaren van onafgebroken groei zijn hardhandig tot stilstand gebracht en de gevolgen zullen lang doorgalmen in de professionele vastgoedwereld. Crisis verandert rol van álle partijen in het vastgoed Houding moet veranderen van aanbod- naar vraaggedreven Vooral kantorenmarkt véél meer reguleren Lokale coalities markt-overheid winnen aan belang Vastgoedsector moet zich meer op buitenwereld richten Pensioenfondsen treden weer directer toe tot de markt De hefboom werkt niet meer Allereerst de rol van de ontwikkelaar: zijn beroep is grondig aan revisie toe in een markt die de overgang maakt van sterk afhankelijk te zijn van vreemd vermogen ( leveraged ) naar een markt waarin eigen vermogen weer veel belangrijker wordt ( deleveraged ). De traditionele hefboom waarbij de ontwikkelaar met relatief weinig eigen vermogen waarde weet te realiseren, vertoont ernstige haperingen. Stroink signaleert een neiging om de huidige terugval in de markt te nuanceren. Dat roept de vraag op: hoe ingrijpend is de verandering die de markt nu doormaakt? Daar hebben de heren aan tafel een eenduidige mening over: we zitten middenin een ongekende verandering. Visser: De wereld is volkomen omgedraaid. Het gaat op alle fronten niet goed: financieel, het consumentenvertrouwen is heel slecht. We zitten in heel zwaar weer. Hagendoorn illustreert de situatie in Amsterdam aan de hand van de woningmarkt. Het aantal transacties is gekelderd. In 2008 hebben we woningen in aanbouw genomen, dit jaar verwachten we niet meer te halen dan de helft daarvan. Het is zoeken naar de bodem in de markt. Eensgezind is men in de opvatting dat het inzakken van de markt alles te maken heeft met het feit dat gezonde uitgangspunten over wat fi nancieel verstandig is, zijn losgelaten. Vrijwel iedereen heeft eraan meegedaan. Zowel de overheidsmensen als de marktpartijen aan tafel trekken het boetekleed aan als het gaat om de beoordeling van fi nanciële risico s in het verle- 136 Rondetafelgesprek NCV RONDETAFEL-1.indd :57:14

2 Richard Reulink is directeur winkelontwikkelingen van Multi en sinds 2004 lid van de directie Nederland. Hij is (mede) verantwoordelijk voor de planontwikkeling en acquisitie van mixed-use-winkelprojecten van Multi in Nederland. Hij startte in 1995 zijn carrière bij Multi als ontwikkelaar van binnenstedelijke (winkel)projecten, was verantwoordelijk voor het management van T+T Design, het in-house ontwerpbureau van Multi, en werkte voor Multi in Griekenland en Italië. den. Zo zegt Visser nu dat de gemeente Rotterdam de financiele achtergrond van partijen die iets wilden ontwikkelen beter had moeten natrekken. Dat verwijt ik mezelf. Hagendoorn zegt dat de gemeente Amsterdam veel beter de achtergrond zal controleren van partijen die iets in de stad willen doen. Copier van ING laakt de overdadige financieringsmarkt van de afgelopen jaren waarbij buitenlandse banken gericht waren op het creëren van financiële producten die ze konden doorverkopen. Het is vaak gebakken lucht geweest. wordt aan tafel. Daarbij wordt aangetekend dat Nederland zich dankzij de Hollandse nuchterheid nog enigzins heeft weten te onttrekken aan de internationale hype, die in de Angelsaksische landen en Oost-Europa de meest extreme vormen aannam. De recente rapportages van de ROZ/IPD over de waardeontwikkelingen van de vastgoedportefeuilles van institutionele beleggers onderstrepen die toppositie. Natuurlijk, ook de Nederlandse markt moet fors terug, maar minder dramatisch dan de Angelsaksische markten en de opkomende markten in Oost-Europa die de afgelopen jaren wel heel snel in waarde toenamen. Nu de stofwolken enigszins zijn opgetrokken, is bij Nederlandse ontwikkelaars en ook beleggers de focus gericht op de bestaande portefeuille. De financieringsmarkt is ingestort en dat blijft voorlopig zo: zowel belegger Copier als ontwikkelaar Reulink zeggen dat er hard moet worden nagedacht over hoe het oude businessmodel up to date gemaakt kan worden voor de nieuwe markt die nu ontstaat. Qua stabiele waarde staat Nederland internationaal aan de top Idiote beleggingsdeals Op het hoogtepunt van de hausse was de idee ontstaan dat financiering tegen een nihil kostprijs de gewoonste zaak van de wereld was. Copier memoreert aan idiote beleggingsdeals waarbij tegen meer dan 100% van het onderpand werd gefinancierd. De waarde van vastgoed was een directe afgeleide van de ruimte die de overvloedig beschikbare financiering bood. Met die financiering kochten investeerders een optie op de toekomst. Reulink: Een tijdperk komt ten einde: we zetten ook in het vastgoed een streep onder de oude economie en gaan naar een nieuwe ordening, een nieuw stelsel. Een ongekende periode van overvloedig krediet komt ten einde. Een periode die bijna twintig jaar heeft geduurd. Stroink herinnert zich dat hij zijn eerste project in 1994 tegen 100% financierde. Vanaf begin jaren negentig raakte de internationale vastgoedmarkt verslaafd aan krediet. Dat Nederland qua stabiele waardeontwikkeling internationaal gezien aan de top staat, is een opvatting die breed gedeeld Herontdekking van de klant Reulink: De crisis dwingt de markt na te denken over veel betere producten. De crisis grijpt diep in in de wereld van projectontwikkeling, maar betekent ook dat de langetermijndimensie weer terug is in de markt: een markt die zich veel meer bewust is van het feit dat ze het qua productontwikkeling beter moet doen om geloofwaardig te zijn voor de uiteindelijke klant, de eindbelegger en de eindgebruiker. Steeds Rondetafelgesprek NCV RONDETAFEL-1.indd :57:17

3 Adriaan Visser is sinds februari 2006 algemeen directeur van het Ontwikkelingsbedrijf Rotterdam (OBR). Van 1998 tot 2006 was hij partner bij Twynstra Gudde Management Consultants. Daarvoor is hij respectievelijk werkzaam geweest bij De Nationale Investeringsbank en Coopers & Lybrand Management Consultants. Hij is tevens voorzitter van Vereniging van Grondbedrijven (VVG), de branchevereniging van gemeentelijke ontwikkelingsbedrijven. weer wordt aan tafel gezegd dat de markt een fundamentele verandering doormaakt. Visser stelt hardop de vraag wat die verandering nu eigenlijk precies zal inhouden. Volgens Stroink moet de professionele vastgoedmarkt zich veel meer gaan richten op hetgeen de uiteindelijke klant, de eindgebruiker, eigenlijk wil. We hebben nu te maken met een intern gerichte relatie tussen beleggers, aannemers, overheden, architecten en makelaars. Gemakkelijk geld verdienen We vertellen elkaar wat we aan het doen zijn. Het is een gesloten kanaal. We hebben met elkaar de afgelopen jaren gemakkelijk geld verdiend en nu moet er echt gewerkt worden. En dat begint met de vraag : wat wil de klant nou eigenlijk? aldus Stroink. Ik heb het gemerkt in mijn eigen organisatie: mijn projectmanagers zijn niet echt gewend om daadwerkelijk producten aan de klant te verkopen. Dallinga herkent het beeld dat Stroink schetst: Als voormalige belegger die sinds enkele maanden werkzaam is in de makelaarswereld viel het me op: het is allemaal wel héél gemakkelijk gegaan de afgelopen jaren. Copier nunanceert: Ik denk dat de markt de afgelopen jaren écht wel professioneler is geworden, maar dat we desondanks nog onvoldoende een idee hebben van wie de klant is. Reulink vult aan: We zijn een aanbodgedreven sector, met een feitelijk kritiekloze bedrijfskolom. We hebben de kredietcrisis kennelijk nodig om de houding te veranderen van aanbod- naar vraaggedreven. Dat geldt niet alleen voor ontwikkelaars, maar ook voor de eigenaren van de gebouwen, de beleggers. De gevolgen van de kredietcrisis vallen voor een institutionele belegger als ING Real Aanbodgedreven sector, met vrijwel kritiekloze bedrijfskolom Estate nog wel mee, zo zegt Copier, maar ook voor de investeerders gaat veel veranderen. Ook Dallinga signaleert dat beleggers op goede vastgoedlocaties tot nu toe relatief weinig last hebben gehad van de crisis. Copier signaleert voor de Nederlandse fondsen nog geen grote economische effecten. Maar die zullen er ongetwijfeld wel komen. Dat er ook voor ons beleggers een zware tijd aan komt, staat voor mij vast: kijk maar naar de groeiende golf faillissementen bij onze eindgebruikers. Met huurders vinden in toenemende mate heronderhandelingen plaats over de huurvoorwaarden. Het valt Copier daarbij wél op dat de betalingsmoraal van de huurders van ING Real Estate nog steeds heel hoog is: de betalingsachterstanden zijn minimaal te noemen. Beleggers en ontwikkelaars moeten alle zeilen bijzetten om hun bestaande portefeuille te besturen en dat heeft tot gevolg dat er weinig ruimte is voor nieuwe creativiteit, zo betoogt Copier. Reulink: De in aanbouw zijnde winkelprojecten gaan prima door en ik signaleer dat de resultaten en de markthouding bij onze belangrijkste retailklanten positief zijn. Maar nieuwe risicovolle activiteiten worden op het moment afgeremd. Structurele leegstand De gesprekspartners maken een fl ink onderscheid tussen de kantoren-, winkel- en woningmarkt. Als winkelontwikkelaar heeft Reulink veel oog voor wat er gebeurt bij de consument en daar voorspelt hij een toenemende tweedeling in de economie. Mensen met een baan blijven wel geld uitgeven in de winkel, maar er is een groeiende groep mensen zonder baan en dat heeft zonder twijfel effect op de bestedingen van consumenten 138 Case Rondetafelgesprek 1 - Zaanstad: Inverdan / Nieuw Rustenburg NCV RONDETAFEL-1.indd :57:20

4 Jan Hagendoorn is algemeen directeur van het Ontwikkelingsbedrijf Gemeente Amsterdam (OGA). Hij deed ervaring op als directeur van het Ingenieursbureau van de gemeente Amsterdam. Hij is vanaf zijn studie Sociale Geografi e werkzaam bij de gemeente Amsterdam in diverse functies. Hagendoorn is tevens lid van het Stads MT van de gemeente. Gemeentelijke diensten in Amsterdam werken sinds 1 september intensiever samen. in de retailsector. Maar de problemen in de retailsector zijn minder groot dan in de kantorenmarkt die door Reulink als rampzalig wordt omschreven. Het overaanbod op de Nederlandse kantorenmarkt wordt toegeschreven aan het ongereguleerde karakter van deze markt waar de afgelopen 20 jaar ongebreideld is ontwikkeld. Op de door de overheid veel meer gereguleerde winkelen woningmarkt is de situatie gunstiger hier is veel minder speculatief ontwikkeld omdat de overheid dit simpelweg niet toestond. De kantorenmarkt worstelt inmiddels met een ongekende structurele leegstand die alleen kan worden teruggebracht door heel grootschalig te slopen, zoals Visser zegt. Kantorenbelegger Copier: De kantorenmarkt is het segment binnen de vastgoedmarkt waarbinnen de tweedeling tussen goede en slechte objecten het grootst is. Het probleem van overaanbod in een verouderde voorraad is groter dan ooit. En nog steeds weigeren eigenaren hun feitelijk waardeloze vastgoed af te waarderen. Hagendoorn signaleert in Amsterdam Zuidoost op enkele locaties zoals de Hogehilweg momenteel maar liefst 30% leegstand. Eigenaren in het gebied weigeren af te waarderen, terwijl de panden aan de Hogehilweg bijna niets meer waard zijn. In totaal staat er in Amsterdam zo n 1,2 mln m² kantoorruimte leeg. Het perspectief voor een fl ink deel van die bestaande voorraad is somber. Verreweg het grootste deel van de incourante panden is in handen van handelaren, buitenlandse beleggers en maatschappen. Institutionele beleggers hebben meestal lang geleden van die panden afscheid genomen. De tweedeling in de kantorenmarkt neemt toe een partij als ING heeft zich al teruggetrokken uit gebieden die in de gevarenzone komen, zo zegt Copier. Maar hoe ga je nu om met de huidige situatie in de kantorenmarkt? Reulink stelt dat de kantorenmarkt net als de woningen winkelmarkt veel meer door de overheid gereguleerd moet worden en dat levert hem instemmend geknik op rond de tafel. Een structurele oplossing voor de kantorenmarkt in Nederland is alleen mogelijk als óók op de toplocaties wordt afgewaardeerd, zo meent Stroink. Er kan niet worden ontkend dat de huidige teruggang in de markt een breed markteffect oplevert, waar ook de goede locaties niet aan ontkomen. En als waarden in beweging komen, dan zijn ook nieuwe initiatieven van beleggers, ontwikkelaars en overheid mogelijk. Belegger Copier zit niet te wachten op een dergelijke afwaardering: ING Real Estate heeft de afgelopen jaren bewust een kwaliteitsstrategie gehanteerd en geïnvesteerd in gebouwen die gewild zijn bij beleggers, ook als ze bij wijze van spreken leeg zouden staan. Wij zullen met onze gebouwen redelijk recessieproof blijken. Naar een meer lokale markt Het wegvallen van een overvloed aan vreemd vermogen heeft tot gevolg dat de markt meer lokaal wordt, zoals dat tot begin jaren negentig het geval was. Copier: Banken kunnen zich geen grote risico s meer permitteren. Nederlandse banken richten zich op binnenlandse financiering en ik zie op dit moment geen buitenlandse banken die in Nederland financieren. Ook Hagendoorn ziet een verschuiving in de markt naar veel meer regiospecifieke ontwikkelingen en een groeiend onderscheid tussen groei- en krimpregio s. En daarbij zullen we in toenemende mate de vorming van lokale coalities tussen overheden, beleggers en ontwikkelaars zien. Hagendoorn: Voor Amsterdam geldt dan ook nog eens dat wij te Rondetafelgesprek 139 NCV RONDETAFEL-1.indd :57:23

5 Richard Dallinga is National Director Retail bij Jones Lang LaSalle en verantwoordelijk voor het Retail Team, bestaande uit Retail Agency, Retail Consultancy en Retail Investments. Dallinga heeft ruim 18 jaar retail- en vastgoedervaring. Hij heeft eerst negen jaar voor Ahold gewerkt in verschillende operationele managementfuncties. Van 2000 tot 2008 werkte Dallinga eerst in managementfuncties voor winkelbelegger Corio en daarna voor branchegenoot Rodamco (Unibail-Rodamco). maken hebben met een toenemende internationale concurrentie tussen regio s. Wij proberen daarbij uiteraard sterker uit de crisis te komen. Stroink: Vastgoedpartijen zullen nog steeds opereren vanuit een nationaal en/of internationaal netwerk, maar de lokale component binnen je organisatie wordt belangrijker. Overheid als reddende engel Samenwerking tussen markt en overheid werd de afgelopen jaren steeds belangrijker (gebiedsontwikkelingen), maar wordt nu door de kredietcrisis op scherp gezet. Steeds vaker wordt naar de (rijks)overheid gekeken als reddende engel. Visser is daar niet positief over: te weinig is duidelijk welke visie de hogere overheden, of het nu gaat over de rijksoverheid of provincie, nu hebben op ruimtelijke ontwikkelingen. Visser ziet het zelf doordat het Rijk, vertegenwoordigd door het ministerie van VROM, naar zijn mening onvoldoende zijn verantwoordelijkheid neemt bij het belangrijkste project van Rotterdam, de ontwikkeling rond het station Rotterdam Centraal. Ook spelen hogere overheden onvoldoende een rol als het gaat om de vraag wat de kleinere gemeenten rond Rotterdam voor speelruimte krijgen om nieuwe ontwikkelingen te initiëren. Visser is bang dat zodra de economie weer aantrekt de gemeenten rond Rotterdam net als in het verleden weer zullen overgaan tot gronduitgifte en daarmee de haalbaarheid van projecten in de centrale stad ondermijnen. Dat de overheid weinig oog heeft voor ruimtelijke ordening verbaast Visser niet: De desinteresse van de centrale overheid in de markt heeft veel te maken met het slechte imago dat de Situatie kantorenmarkt is door wildgroei ronduit rampzalig vastgoedsector heeft. Hij vindt dan ook dat de vastgoedsector veel meer naar de buitenwereld zou moeten communiceren om dat slechte imago positief te beïnvloeden. De in zichzelf gekeerde vastgoedwereld heeft dat de afgelopen jaren veel te weinig gedaan, terwijl het breed uitgemeten negatieve nieuws over vastgoedfraude daartoe wel aanleiding gaf. De rol van de overheid wordt belangrijker, maar Copier concludeert dat die overheid vooral praat met ontwikkelaars en zelden met de eigenaren in een gebied. Er is sprake van onkunde, zegt Dallinga over de verschillende rollen van marktpartijen. Men denkt soms zelfs dat een ontwikkelaar een partij is met een grote zak geld. We moeten beter uitleggen hoe de rolverdeling is tussen beleggers en ontwikkelaars. Visser acht belangrijk dat hard wordt gewerkt aan de ontwikkeling van een professioneel ambtelijk apparaat bij de overheid. We moeten dat samen met de marktpartijen voor elkaar krijgen. De afgelopen maanden is daarbij wel vooruitgang geboekt. De kredietcrisis helpt een handje om talentvolle vastgoedprofessionals bij de overheid de recruteren: nog nooit heeft het Ontwikkelingsbedrijf Rotterdam (OBR) zo veel sollicitaties gekregen vanuit de marktsector. Vraag is hoe de verbetering van kennis bij de overheid zich zou moeten vertalen in beleid. Stroink vindt dat de overheid veel strenger moet worden. Nu is de overheid onderdeel van een complot samen met de markt. Maar ze zouden moeten zeggen: een gebouw voldoet niet aan de eisen, afbreken. Copier vindt dat de overheid veel meer een langetermijnvisie zou moeten hebben. Nu vraagt een wethouder als je bij hem binnenkomt: wat ga je voor mij doen de komende vier jaar zodat ik kan scoren? Dat staat op gespannen voet met het re- 140 Rondetafelgesprek NCV RONDETAFEL-1.indd :57:26

6 Rudy Stroink is vanaf 1994 tot heden C.O.A.C.H. van TCN en bestuurslid NEPROM. In 1994 was hij oprichter van Trammell Crow Nederland (vanaf 2001 TCN). Tussen 1985 en 1990 werkte hij als onafhankelijke projectontwikkelaar in Los Angeles, California. TCN is een European Asset Developer met kantoren in zes landen. Stroink heeft adviseurschappen gedaan bij de ministeries van VROM, Economische Zaken en bij de provincie Zuid-Holland. aliseren van kwaliteit. We zijn te veel bezig met het maken van productie op korte termijn en niet met kwaliteit op langere termijn. Nieuwe coalities Qua complexiteit zijn de grotere gebiedsontwikkelingen de eredivisie voor vastgoedprofessionals, ook als het gaat om de rol van de overheid. Stroink poneert de stelling dat gebiedsontwikkeling ingrijpend gaat veranderen. De idee dat publiekprivate samenwerking moet resulteren in een gemeenschappelijk bedrijf van overheid en markt gaat op de helling. We gaan naar een situatie waarin de overheid de kwalitatieve randvoorwaarden van een gebiedsontwikkeling vaststelt. En daarbinnen mogen marktpartijen aan de slag. Er worden coalities gevormd op korte en op lange termijn, het buitengebied (de kleinere gemeenten rond de grote steden, red.) komt in één hand. Stroink ziet langetermijnstakeholders, en dan met name de institutionele beleggers (verzekeraars, pensioenfondsen), een grotere rol spelen als langetermijnbelegger in gebiedsontwikkelingen. Projectontwikkelaars gaan de korte termijn invullen, waarbij er meedogenloze eisen gesteld zullen worden aan de kwaliteit. Hij ziet een opleving van de waardering voor technische oplossingen die de kwaliteit verhogen: Zo hebben we bijvoorbeeld civiele techniek de afgelopen decennia verwaarloosd. Hagendoorn beaamt: Overheden moeten meer gaan doen waar ze goed in zijn en marktpartijen doen hetzelfde. Reulink: De overheid komt in toenemende mate weer in een sturende en faciliterende rol. Nu de rol van vreemd vermogen sterk is verminderd moeten ontwikkelaars op zoek gaan naar nieuwe bronnen van kapitaal. De logische partner is dan de eindbelegger. Het commerciële vastgoed kent veel soorten beleggers, maar de partij met de meeste slagkracht is steeds de institutionele belegger geweest, partijen die de premies van pensioenen en verzekeringen beleggen in vele soorten assets, waaronder vastgoed. Het waren deze institutionele partijen die vanaf het begin van de jaren zeventig een belangrijke rol speelden bij de professionalisering van de markt. Sinds de jaren negentig hebben we echter steeds meer gezien dat de institutionele beleggers op afstand kwamen te staan van het directe vastgoed en steeds meer indirect via de beurs gingen beleggen in aandelen van vastgoedbedrijven of in niet beursgenoteerde vehikels. Stroink ziet de institutionele beleggers weer een meer directe interesse in vastgoed krijgen. Reden: de crisis heeft het vertrouwen in de geïmplodeerde effectenbeurzen danig geknakt en institutionele beleggers zijn op zoek naar alternatieve langetermijninvesteringen, zoals infrastructuur en daaraan gekoppeld vastgoed. Rol pensioenfondsen Visser vraag zich af waar Stroink zijn optimisme over de grotere rol van de institutionele beleggers op baseert. Hij wijst erop dat de rol van de Nederlandse institutionele beleggers op de Nederlandse vastgoedmarkt is afgenomen. Ze hebben nog maar 12% van hun totale vermogen geïnvesteerd in Nederland en daarvan is slechts 10% in vastgoed belegd. Copier wijst erop dat de kennis van direct vastgoed bij de pensioenfondsen het afgelopen decennium is verminderd. Maar hij herkent wel dat de interesse voor langetermijninvesteringen bij zijn institutionele klanten toeneemt en dat vastgoed daarin een rol kan spelen. Mits vastgoed kan aantonen dat het een stabiele performance heeft, kun je pensioenfondsen interesseren. Stroink: Ik voorspel nieuwe businessmodellen waarbij in- Rondetafelgesprek 141 NCV RONDETAFEL-1.indd :57:29

7 Hans Copier is Country Manager, ING Real Estate Investment Management in Nederland en Fund Manager van zowel ING Dutch Offi ce Fund als ING Dutch Retail Fund. Van 2002 tot 2007 was Copier directeur van ontwikkelaar Giesbers Groep in Arnhem. Daarvoor werkte hij van 1979 tot 2002 als directeur van FGH Bank, een van de leidende vastgoedfi nanciers in Nederland. stitutionele beleggers een grotere rol gaan spelen. Hagendoorn is sceptisch: Corporaties zijn naast de institutionele beleggers stakeholders in het vastgoed, maar ik zie nieuwe coalities nog niet zo een-twee-drie ontstaan. Stroink baseert zijn optimisme op de toekomstige vraag van beleggers naar vastgoed en ziet binnen zes tot twaalf maanden een enorme vraag naar vastgoed ontstaan. Daarbij komt de vraag aan de orde hoe die vraag gekanaliseerd moet worden. Er komt een nieuwe markt en de overheid moet goed nadenken over de vraag hoe die in goede banen is te leiden; waar liggen dadelijk de prioriteiten voor ons land. Ik vind daarbij een belangrijk punt: grondeigendom geeft nog geen automatisch ontwikkelingsrecht. Reulink: Het eigendom is zo versnipperd dat juist partijen met een overall visie op een gebied de sleutel zijn tot kwaliteitsontwikkelingen. Alleen met de kennis vanuit de vraagzijde is het mogelijk om met beleggers/eigenaren afspraken te maken over toekomstige planontwikkelingen die eigendomsoverstijgend zijn. Terugkeer van het realisme Visser vraagt zich af wat dit betekent voor Rotterdam Centraal, de op een na grootste gebiedsontwikkeling van Nederland. Rotterdam wil zijn kantoorontwikkelingen in dit gebied concentreren en elders geen ontwikkelingen toestaan en zoekt marktpartijen om samen het gebied te ontwikkelen. Stroink: Dé partij die Rotterdam Centraal gaat ontwikkelen, die bestaat niet. Hij vreest in Rotterdam een klassieke fout, namelijk dat niet goed is onderzocht of in Rotterdam wel vraag is naar het concentreren van kantoorlocaties bij het station. Markt en Desinteresse overheid door slecht imago van vastgoedsector overheid zullen voor de eindbelegger met overtuigend bewijs moeten komen dat Rotterdam Centraal de juiste keuze is voor de stad. Een manier om dergelijke grootschalige gebiedsontwikkelingen meer hanteerbaar te maken is om ze fl exibeler te maken qua uitgifte. Gebiedsontwikkeling en gebouwontwikkeling worden weer uit elkaar gehaald. Stroink: De overheid komt weer meer in een voorwaarden scheppende rol en stelt de grenzen vast. Alle aanwezigen zijn het erover eens dat de rol van de eigenaar en samenwerking tussen beleggers in een gebied essentieel is en vastgoedprofessionals hun uiterste best moeten doen om die samenwerking tot stand te brengen. In een periode van recessie zijn in het verleden bijzondere coalities ontstaan: Stroink noemt het voorbeeld van de wijk Blijdorp in Rotterdam die in de moeilijke economische periode tussen 1931 en 1940 is gebouwd als gevolg van een coalitie tussen kleine bouwondernemers en beleggers. Hagendoorn memoreert dat het Vondelpark in Amsterdam in 1864 is aangelegd door particulieren, met de bedoeling de waarde van de toen nog niet gebouwde woningen rond het park bij voorbaat te verhogen. Het gesprek wordt afgesloten met een positieve noot van belegger Copier: Ik ben bijzonder hoopvol: de langetermijnvisie is terug in de markt en daarmee het besef dat realistische economische uitgangspunten essentieel zijn voor een gezonde vastgoedsector. We kunnen het als vastgoedprofessionals nog veel beter doen. 142 Rondetafelgesprek NCV RONDETAFEL-1.indd :57:32

Vastgoedrapport Groningen Assen 2011

Vastgoedrapport Groningen Assen 2011 Vastgoedrapport Groningen Assen 2011 9 Beleggersmarkt 2011 9.1 Veranderend investeringsgedrag: vastgoed met weinig risico Klik hier direct door naar regionale ontwikkelingen > Veranderend investeringsgedrag:

Nadere informatie

Institutionele beleggers verwachten meer te beleggen in vastgoed

Institutionele beleggers verwachten meer te beleggen in vastgoed Publicatiedatum CBS-website Centraal Bureau voor de Statistiek 18 januari 25 Institutionele beleggers verwachten meer te beleggen in vastgoed Drs. J.L. Gebraad Centraal Bureau voor de Statistiek, Voorburg/Heerlen,

Nadere informatie

Zuidwest-Nederland REGIONALE MARKTONTWIKKELINGEN KANTORENMARKT. Marktstructuur. Vraag. Aanbod

Zuidwest-Nederland REGIONALE MARKTONTWIKKELINGEN KANTORENMARKT. Marktstructuur. Vraag. Aanbod REGIONALE MARKTONTWIKKELINGEN KANTORENMARKT Zuidwest-Nederland Marktstructuur Voorraad kantoorruimte in Zuidwest-Nederland (*1. m²) 35.536 13.629 459 Overig Nederland In Zuidwest-Nederland ligt circa 29%

Nadere informatie

Oost-Nederland REGIONALE MARKTONTWIKKELINGEN KANTORENMARKT. Marktstructuur. Vraag. Aanbod

Oost-Nederland REGIONALE MARKTONTWIKKELINGEN KANTORENMARKT. Marktstructuur. Vraag. Aanbod REGIONALE MARKTONTWIKKELINGEN KANTORENMARKT Oost-Nederland Marktstructuur Voorraad kantoorruimte in Oost-Nederland (*1. m²) 43.8 4.136 2.481 Overig Nederland In de oostelijke provincies is ruim 13% van

Nadere informatie

Leegstand Kantoren. Jobinside 5 november 2010. Sacha Klinkhamer Floor Schipper

Leegstand Kantoren. Jobinside 5 november 2010. Sacha Klinkhamer Floor Schipper Leegstand Kantoren Jobinside 5 november 2010 Sacha Klinkhamer Floor Schipper Presentatie Jobinside Inleiding door Sacha Klinkhamer (Infrastructuur & Milieu) Aanleiding, cijfers, probleemanalyse, oorzaken,

Nadere informatie

Gemengde verwachtingen institutionele beleggers over vastgoed

Gemengde verwachtingen institutionele beleggers over vastgoed Centraal Bureau voor de Statistiek Divisie Macro-economische Statistieken en Publicaties 3 november 24 Gemengde verwachtingen institutionele beleggers over vastgoed Drs. J.L. Gebraad De Stichting Leerstoel

Nadere informatie

Noordwest-Nederland REGIONALE MARKTONTWIKKELINGEN KANTORENMARKT. Marktstructuur. Vraag. Aanbod

Noordwest-Nederland REGIONALE MARKTONTWIKKELINGEN KANTORENMARKT. Marktstructuur. Vraag. Aanbod REGIONALE MARKTONTWIKKELINGEN KANTORENMARKT Noordwest- Marktstructuur Voorraad kantoorruimte in Noordwest- (*1. m²) 38.116 11.59 Overig In Noordwest- ligt circa 23% van de landelijke kantorenvoorraad.

Nadere informatie

Commerciële vastgoedmarkt in zwaar weer

Commerciële vastgoedmarkt in zwaar weer Commerciële markt in zwaar weer Wereldwijd is dit jaar een omslag opgetreden op de markt voor commercieel. Het aantal transacties is sterk gekrompen en in veel landen zijn de prijzen gedaald, in de meeste

Nadere informatie

Tweedaagse mastercourse Structureren en financieren van projecten in de nieuwe realiteit

Tweedaagse mastercourse Structureren en financieren van projecten in de nieuwe realiteit Tweedaagse mastercourse Structureren en financieren van projecten in de nieuwe realiteit De NEPROM en Fakton starten komend najaar de tweedaagse mastercourse Structureren en financieren van projecten in

Nadere informatie

Beleggers in gebiedsontwikkeling

Beleggers in gebiedsontwikkeling Beleggers in Incentives en belemmeringen voor een actieve rol van institutionele beleggers bij de herontwikkeling van binnenstedelijke gebieden P5 presentatie april 2015 Pelle Steigenga Technische Universiteit

Nadere informatie

Waar op de kaart? Wim Wensing ING Real Estate Investment Management. OTB-studiedag Waardecreatie woningportefeuille. Delft, 17 maart 2010

Waar op de kaart? Wim Wensing ING Real Estate Investment Management. OTB-studiedag Waardecreatie woningportefeuille. Delft, 17 maart 2010 Waar op de kaart? Wim Wensing ING Real Estate Investment Management OTB-studiedag Waardecreatie woningportefeuille Delft, 17 maart 2010 ING Real Estate Investment Management ING REIM verzorgt asset management

Nadere informatie

Zuid-Nederland REGIONALE MARKTONTWIKKELINGEN KANTORENMARKT. Marktstructuur. Vraag. Aanbod

Zuid-Nederland REGIONALE MARKTONTWIKKELINGEN KANTORENMARKT. Marktstructuur. Vraag. Aanbod REGIONALE MARKTONTWIKKELINGEN KANTORENMARKT Zuid-Nederland Marktstructuur Voorraad kantoorruimte in Zuid-Nederland (*1. m²) 42.2 2.15 5.518 Overig Nederland Het totale oppervlak aan kantoormeters in en

Nadere informatie

Symposium VOGON. Effecten van financiering op kwaliteit. Donderdag 6 juli 2006

Symposium VOGON. Effecten van financiering op kwaliteit. Donderdag 6 juli 2006 Symposium VOGON Effecten van financiering op kwaliteit Donderdag 6 juli 2006 Rechtbank Haarlem en Rekenkamer Den Haag 2 Inleiding 1. Onderscheid Real Estate en Corporate Real Estate 2. Doelstellingen CRE

Nadere informatie

BIJLAGE. Samenvatting trends kantorenmarkt 2012

BIJLAGE. Samenvatting trends kantorenmarkt 2012 BIJLAGE Samenvatting trends kantorenmarkt 2012 Opname en aanbod redelijk stabiel De opname van kantoren in 2011 is redelijk vergelijkbaar met de twee jaren daarvoor. In totaal werd 1,25 miljoen m² opgenomen;

Nadere informatie

Midden-Nederland REGIONALE MARKTONTWIKKELINGEN KANTORENMARKT. Marktstructuur. Vraag. Aanbod

Midden-Nederland REGIONALE MARKTONTWIKKELINGEN KANTORENMARKT. Marktstructuur. Vraag. Aanbod REGIONALE MARKTONTWIKKELINGEN KANTORENMARKT Midden-Nederland Marktstructuur Voorraad kantoorruimte in Midden-Nederland (*1. m²) 42.674 95 6.46 Overig Nederland In de regio Midden-Nederland ligt circa 14%

Nadere informatie

Kantorenleegstand. Hoe groot is het probleem? Amersfoort 18 mei 2011 Gregor Heemskerk

Kantorenleegstand. Hoe groot is het probleem? Amersfoort 18 mei 2011 Gregor Heemskerk Hoe groot is het probleem? Amersfoort 18 mei 2011 Gregor Heemskerk Agenda 1. Opening 2. Leegstand in Nederland 3. Leegstand in Amsterdam 4. Stellingen 5. Einde presentatie 2 CV Gregor Heemskerk Management

Nadere informatie

Kwaliteitsimpuls kantoren

Kwaliteitsimpuls kantoren 10 maart 2014, Festival Leegstaand Vastgoed Kwaliteitsimpuls kantoren Sjef de Pont, hoofd afdeling Economische Zaken, sector Stadsontwikkeling Opzet workshop Situatie s-hertogenbosch Onze aanpak: Impuls

Nadere informatie

24-4-2012 I&PN Investment and Pensions Nederland

24-4-2012 I&PN Investment and Pensions Nederland Vastgoed onder druk 24-4-2012 I&PN Investment and Pensions Nederland 1 hour ago Vastgoed is een probleemsector, waarschuwde DNB-directeur Jan Sijbrand onlangs. Is de vastgoedportefeuille van Nederlandse

Nadere informatie

Investeren in winkelvastgoed en studentenvastgoed

Investeren in winkelvastgoed en studentenvastgoed Investeren in winkelvastgoed en studentenvastgoed Beleggen FINANCE AVENUE 2012 Herman Du Bois Wie zijn wij? Naam: Quality in Real Estate Services Dienstverlening in vastgoed 4 afdelingen WONEN Residential

Nadere informatie

KANTORENVISIE REGIO AMSTERDAM JANUARI 2012

KANTORENVISIE REGIO AMSTERDAM JANUARI 2012 Amsterdam Zuidoost Daling opnameniveau 2011 Aanbod en leegstand Huurprijzen verder onder druk Beleggingsmarkt; Afname transactievolume Toekomstverwachting Deelgebieden Regio Amsterdam Onze jaarlijkse kantorenvisie

Nadere informatie

AAN de voorzitter van de commissie Ruimte. Geachte voorzitter, ter afhandeling van de motie 11M41

AAN de voorzitter van de commissie Ruimte. Geachte voorzitter, ter afhandeling van de motie 11M41 uw datum ons nummer onze datum verzonden inlichtingen bij sector/afdeling doorkiesnr. M. Evers RU/Stedelijke Ontwikkeling 0475-359 395 AAN de voorzitter van de commissie Ruimte bijlage(n) betreffende commissie-informatiebrief

Nadere informatie

Leegstand van kantoren, 1991-2013

Leegstand van kantoren, 1991-2013 Leegstand van kantoren, 1991-2013 Conclusie In Nederland is een overaanbod van kantoorvloeroppervlakte. Gemiddeld 16% van het kantoorvloeroppervlakte staat leeg in 2013. Dit percentage neemt nog steeds

Nadere informatie

Opgeleverde nieuwbouw kantoorruimte in m² (x 1.000)

Opgeleverde nieuwbouw kantoorruimte in m² (x 1.000) Nieuwbouw kantoren 2014 Nieuwbouw kantoren verder gedaald in 2014 De oplevering van nieuwe kantoorruimte in Nederland heeft in 2014 een forse daling laten zien. In totaal werd circa 245.000 m² nieuwe kantoorruimte

Nadere informatie

Financiering van herontwikkeling van bedrijfsmatig vastgoed. Presentatie N.V. Ontwikkelingsmaatschappij Utrecht (NV OMU) Cees Busscher

Financiering van herontwikkeling van bedrijfsmatig vastgoed. Presentatie N.V. Ontwikkelingsmaatschappij Utrecht (NV OMU) Cees Busscher Financiering van herontwikkeling van bedrijfsmatig vastgoed Presentatie N.V. Ontwikkelingsmaatschappij Utrecht (NV OMU) Cees Busscher Datum: 2 juni 2015 1. Inleiding 2. De markt 3. Doelstelling OMU 4.

Nadere informatie

Structureel aanbod op de Nederlandse kantorenmarkt

Structureel aanbod op de Nederlandse kantorenmarkt Analyse Structureel aanbod op de Nederlandse kantorenmarkt DO Research 1 Structureel aanbod op de kantorenmarkt Het aanbod van kantoorruimte in Nederland loopt nog altijd op. In totaal wordt momenteel

Nadere informatie

Bedrijfsruimtemarkt zuidwest-nederland Zuid-Holland en Zeeland

Bedrijfsruimtemarkt zuidwest-nederland Zuid-Holland en Zeeland Landelijke marktontwikkelingen Na een korte opleving in 211 viel de opname van bedrijfsruimte in 212 opnieuw terug. Tegen de verwachting in bleef het aanbod echter redelijk stabiel. Wel wordt een steeds

Nadere informatie

Vastgoedjournaal. VJ Social Vacaturebank VJ Events. Vastgoedjournaal.nl. Sportdag. Vastgoedcafé. Algemeen nieuws. Nieuwsbrief. VJ Profs.

Vastgoedjournaal. VJ Social Vacaturebank VJ Events. Vastgoedjournaal.nl. Sportdag. Vastgoedcafé. Algemeen nieuws. Nieuwsbrief. VJ Profs. Bedrijfsprofiel Vastgoedjournaal Vastgoedjournaal.nl VJ Social Vacaturebank VJ Events Algemeen nieuws VJ Profs Nieuwsbrief Vastgoedcafé Sportdag Interviews Bedrijfs profielen Vraag/ Aanbod BOG Research

Nadere informatie

Vastgoedrapport Groningen Assen 2011

Vastgoedrapport Groningen Assen 2011 Vastgoedrapport Groningen Assen 2011 Managementsamenvatting 2011 Het Vastgoedrapport Groningen-Assen 2011 stelt zich ten doel om een belangrijke informatiebron te zijn voor de hele regionale vastgoedsector.

Nadere informatie

VOGON. Rob Vester, Ontwikkelingsbedrijf

VOGON. Rob Vester, Ontwikkelingsbedrijf VOGON Rob Vester, Ontwikkelingsbedrijf Samenwerking: het perspectief van de belegger Syntrus Achmea Vastgoed Ca. 14,0 miljard belegd vermogen; Ca. 1,0 miljard in het buitenland Ca. 4,0 miljard financiering

Nadere informatie

Flevoland, Noord-Holland en Utrecht. Landelijke marktontwikkelingen

Flevoland, Noord-Holland en Utrecht. Landelijke marktontwikkelingen Landelijke marktontwikkelingen Na een korte opleving in 211 viel de opname van bedrijfsruimte in 212 opnieuw terug. Tegen de verwachting in bleef het aanbod echter redelijk stabiel. Wel wordt een steeds

Nadere informatie

VERZONDEN - 4.11.13 uw brief van uw kenmerk ons kenmerk datum 1101231 31 oktober 2013

VERZONDEN - 4.11.13 uw brief van uw kenmerk ons kenmerk datum 1101231 31 oktober 2013 gemeentebestuur,..,.. r^fw Postbus 15 PURMEREND JSj 1440 AA Purmerend V telefoon 0299-452452 telefax 0299-452124 Afdeling Ruimtelijke Ontwikkeling Team Economie Aan de gemeenteraad van Purmerend VERZONDEN

Nadere informatie

Leegstand vraagt om rigoureuze aanpak

Leegstand vraagt om rigoureuze aanpak Leegstand vraagt om rigoureuze aanpak Het fenomeen Leegstand van ongekende omvang Landelijk 15% en groeiend Van de ruim 15.000 kantoren in Nederland staan er bijna 900 volledig en 1.900 gedeeltelijk leeg.

Nadere informatie

Persbericht. Jaarcijfers 2012 Triodos Investment Management. Triodos Beleggingsfondsen groeien met 7% in 2012

Persbericht. Jaarcijfers 2012 Triodos Investment Management. Triodos Beleggingsfondsen groeien met 7% in 2012 Persbericht Jaarcijfers 2012 Triodos Investment Management Triodos Beleggingsfondsen groeien met 7% in 2012 Zeist, 28 februari 2013 Het totaal aan vermogen van de door Triodos Investment Management beheerde

Nadere informatie

QUARES STUDENT HOUSING BELEGGEN IN VASTGOED VOOR STUDENTENHUISVESTING. INFOSESSIE 10 November 2015 FINANCE AVENUE 14 November 2015

QUARES STUDENT HOUSING BELEGGEN IN VASTGOED VOOR STUDENTENHUISVESTING. INFOSESSIE 10 November 2015 FINANCE AVENUE 14 November 2015 QUARES STUDENT HOUSING BELEGGEN IN VASTGOED VOOR STUDENTENHUISVESTING INFOSESSIE 10 November 2015 FINANCE AVENUE 14 November 2015 INHOUD 1. Quares: Uw partner in vastgoed 2. Markt van studentenhuisvesting

Nadere informatie

Wonen Boven Winkels Vanuit het oogpunt van de eigenaar

Wonen Boven Winkels Vanuit het oogpunt van de eigenaar Wonen Boven Winkels Vanuit het oogpunt van de eigenaar drs. O.J. van der Heijden o.heijden@marma.nl www.evbinnenstad.nl 1 Belang van Wonen in de Binnenstad Een juiste combinatie van functies in de binnen

Nadere informatie

Vastgoed, de starter of de stopper van uw onderneming?

Vastgoed, de starter of de stopper van uw onderneming? Vastgoed, de starter of de stopper van uw onderneming? Inhoud Introductie Huidige situatie zorgvastgoed ontwikkeling Welke punten verdienen de aandacht bij het ontwikkelen van zorgvastgoed? Huren of vastgoed

Nadere informatie

Welkom Perspresentatie jaarcijfers ASR 2011

Welkom Perspresentatie jaarcijfers ASR 2011 Welkom Perspresentatie jaarcijfers ASR 2011 Jos Baeten, voorzitter Raad van Bestuur Roel Wijmenga, CFO 29 februari 2012 ASR in 2011 Resultaat 212 miljoen Dividendvoorstel 71 miljoen Solvabiliteit naar

Nadere informatie

De toekomstbestendigheid van de vastgoedallocatie in de portefeuille IVBN / VBA / IPD vastgoedcongres, 1 oktober 2013, Nyenrode

De toekomstbestendigheid van de vastgoedallocatie in de portefeuille IVBN / VBA / IPD vastgoedcongres, 1 oktober 2013, Nyenrode De toekomstbestendigheid van de vastgoedallocatie in de portefeuille IVBN / VBA / IPD vastgoedcongres, 1 oktober 2013, Nyenrode Drs. ing. Norbert Bol Drs. Tjeerd Tromp Agenda 2 Introductie onderzoek Norbert

Nadere informatie

Slimme zet! Vindingrijk in vastgoedopgaven!

Slimme zet! Vindingrijk in vastgoedopgaven! Slimme zet! Vindingrijk in vastgoedopgaven! Postbus 711 3900 AS Veenendaal Kerkewijk 26 3901 EG Veendaal (T) 0318-55 19 60 (F) 0318-55 19 61 (M) info@ingeniousvastgoed.nl (I) www.ingeniousvastgoed.nl Haar

Nadere informatie

Flevoland, Noord-Holland en Utrecht. Landelijke marktontwikkelingen

Flevoland, Noord-Holland en Utrecht. Landelijke marktontwikkelingen Landelijke marktontwikkelingen Mede dankzij enkele grote transacties in diverse steden bereikte de opname van kantoorruimte de eerste maanden van 2012 een (onverwacht) hoog niveau. Deze goede start zette

Nadere informatie

Wat kan het Watertorenberaad betekenen voor u? en. Antoinette van Heijningen (Urbancore)

Wat kan het Watertorenberaad betekenen voor u? en. Antoinette van Heijningen (Urbancore) Wat kan het Watertorenberaad betekenen voor u? en Wat kunt u betekenen voor het Watertorenberaad? Antoinette van Heijningen (Urbancore) W Wie zijn het? Amvest, Proper Stok Groep, Blauwhoed, Dura Vermeer,

Nadere informatie

Alternatieve financieringen voor middelgrote bedrijven. 24 september 2013 1 1

Alternatieve financieringen voor middelgrote bedrijven. 24 september 2013 1 1 Alternatieve financieringen voor middelgrote bedrijven 24 september 2013 1 1 1 Inhoud Alternatieve vormen van financiering Een Europese Private Placement? Financiering van NPEX Contact: Victor Meijer (victor.meijer@nibc.com)

Nadere informatie

Bedrijfsruimtemarkt zuid-nederland Limburg en Noord-Brabant

Bedrijfsruimtemarkt zuid-nederland Limburg en Noord-Brabant Landelijke marktontwikkelingen Na een korte opleving in 2011 viel de opname van bedrijfsruimte in 2012 opnieuw terug. Tegen de verwachting in bleef het aanbod echter redelijk stabiel. Wel wordt een steeds

Nadere informatie

Bedrijfsruimtemarkt oost-nederland Overijssel en Gelderland

Bedrijfsruimtemarkt oost-nederland Overijssel en Gelderland Landelijke marktontwikkelingen Na een korte opleving in 2011 viel de opname van bedrijfsruimte in 2012 opnieuw terug. Tegen de verwachting in bleef het aanbod echter redelijk stabiel. Wel wordt een steeds

Nadere informatie

Factsheet. Nieuwbouw kantoorruimte Nederland

Factsheet. Nieuwbouw kantoorruimte Nederland Factsheet Nieuwbouw kantoorruimte Nederland 2013 1 Nieuwbouw kantoren neemt verder af De bouw van nieuwe kantoren in Nederland is in 2013 sterk afgenomen. De matige economische ontwikkeling en vooruitzichten,

Nadere informatie

advies, management, verhuur, (her)ontwikkeling, taxaties en bemiddeling SAMEN MEER WAARDE

advies, management, verhuur, (her)ontwikkeling, taxaties en bemiddeling SAMEN MEER WAARDE advies, management, verhuur, (her)ontwikkeling, taxaties en bemiddeling SAMEN MEER WAARDE SAMENMEERWAARDE WPM Groep staat voor ruim 20 jaar visie, kennis en ervaring op het gebied van advies, ontwikkeling

Nadere informatie

Versterk uw focus op vastgoed met ICT

Versterk uw focus op vastgoed met ICT Versterk uw focus op vastgoed met ICT Johan André de la Porte Real Estate IT September 2012 Voorwoord De wereld van het vastgoed staat onder druk en verandert in hoog tempo. Uit onderzoek dat in samenwerking

Nadere informatie

Sterke toename van beleggingen in Duits en Frans schuldpapier. Grafiek 1 - Nederlandse aankopen buitenlandse effecten

Sterke toename van beleggingen in Duits en Frans schuldpapier. Grafiek 1 - Nederlandse aankopen buitenlandse effecten Sterke toename van beleggingen in Duits en Frans schuldpapier Nederlandse beleggers hebben in 21 per saldo voor bijna EUR 12 miljard buitenlandse effecten verkocht. Voor EUR 1 miljard betrof dit buitenlands

Nadere informatie

17.000.000 m². 15 m². OfficeRank. Kansrijk - Kansloos. Schatting structureel overschot 2015. Ruimte/werknemer - 2015. Aantal kantoorwerknemers

17.000.000 m². 15 m². OfficeRank. Kansrijk - Kansloos. Schatting structureel overschot 2015. Ruimte/werknemer - 2015. Aantal kantoorwerknemers In dit onderzoek analyseren we de levensvatbaarheid van de kantoren in Nederland op basis van een verdeling per gebouwen van kansrijk via kansarm naar kansloos. Ons eerdere onderzoek gaf, vanuit de vraag

Nadere informatie

De Vries Investment Services, Voor objectief en onafhankelijk beleggingsadvies

De Vries Investment Services, Voor objectief en onafhankelijk beleggingsadvies De Vries Investment Services is een onafhankelijk en objectief beleggingsadvieskantoor. Wij begeleiden beleggers bij het realiseren van hun financiële doelstellingen en bieden een service die banken niet

Nadere informatie

2013 in het kort SAMENVATTING VAN HET JAARVERSLAG

2013 in het kort SAMENVATTING VAN HET JAARVERSLAG 2013 in het kort SAMENVATTING VAN HET JAARVERSLAG 1 Toelichting op het jaarverslag In het Jaarverslag 2013 legt het pensioenfonds uitgebreid verantwoording af over de ontwikkelingen, besluiten en gebeurtenissen

Nadere informatie

Wie zitten in het netwerk van Refill?

Wie zitten in het netwerk van Refill? Wat is Refill? Refill is een netwerk van vooraanstaande grote, innovatieve en kleinere bedrijven dat leegstaande kantoorgebouwen in kennissteden voorziet van een duurzame, multifunctionele invulling. Refill

Nadere informatie

Bevolkings- en woningbehoeftenprognoses provincie Noord-Brabant en regio West-Brabant

Bevolkings- en woningbehoeftenprognoses provincie Noord-Brabant en regio West-Brabant VERSLAG BETREFT Bouwberaad West-Brabant DATUM 1 maart 2012 VOORZITTER J.P. Schouw VERSLAG Bijeenkomst Bouwberaad West-Brabant Opening en toelichting De voorzitter van het Bouwberaad, de heer J.P. Schouw,

Nadere informatie

Congres 2013 Nieuw elan

Congres 2013 Nieuw elan Congres 2013 Nieuw elan Workshop Creëren van financiële betrokkenheid bij transformaties Eric Thelen, Ron Karssing Remco Jutstra Gemeente Amsterdam 14 november 2013 Creëren van financiële betrokkenheid

Nadere informatie

Halfjaarbericht Interim report 2003. Retail

Halfjaarbericht Interim report 2003. Retail Halfjaarbericht Interim report 2003 Retail Profiel VastNed Groep De VastNed Groep bestaat uit twee gespecialiseerde onroerendgoedbeleggingsmaatschappijen met veranderlijk kapitaal: VastNed Retail N.V.

Nadere informatie

Marylane. Leegstand kantoren & waarom het zo lang duurt

Marylane. Leegstand kantoren & waarom het zo lang duurt Leegstand kantoren & waarom het zo lang duurt Door: Bart Douw Datum: 24 januari 2013 MARYLANE: Bart Douw (1966), bedrijfseconoom 10 jaar bankier 8 jaar directeur investeringsholding Sinds begin 2012 zelfstandig

Nadere informatie

Presentatie. Nederlandse Vereniging Bouw Kostendeskundigen. Zeist. 26 mei 2011

Presentatie. Nederlandse Vereniging Bouw Kostendeskundigen. Zeist. 26 mei 2011 Presentatie Nederlandse Vereniging Bouw Kostendeskundigen Zeist 26 mei 2011 1930 1970 Veilingen, taxaties & schaderegeling 1990 1997 Specialisatie & Focus 1970 1980 Expansie 1997-2007 Diversificatie 1980

Nadere informatie

Here to stay. Visie op de toekomst van (vastgoed)banken. Real Estate Clients Erik Steinmaier Head of Real Estate Advisory Mei2015

Here to stay. Visie op de toekomst van (vastgoed)banken. Real Estate Clients Erik Steinmaier Head of Real Estate Advisory Mei2015 Here to stay. Visie op de toekomst van (vastgoed)banken Real Estate Clients Erik Steinmaier Head of Real Estate Advisory Mei2015 Met een (on)gelukkige timing. Wat vind Gerrit Zalm van commercieel vastgoedfinancieringen?

Nadere informatie

Wonen Boven Winkels Vanuit het oogpunt van de eigenaar

Wonen Boven Winkels Vanuit het oogpunt van de eigenaar Wonen Boven Winkels Vanuit het oogpunt van de eigenaar drs. O.J. van der Heijden o.heijden@marma.nl www.evbinnenstad.nl 1 Belang van Wonen in de Binnenstad Een juiste combinatie van functies in de binnen

Nadere informatie

Nieuwe aanpak van de woningbouwproductie in Den Haag

Nieuwe aanpak van de woningbouwproductie in Den Haag Nieuwe aanpak van de woningbouwproductie in Den Haag Henk Harms, gemeente Den Haag Directeur Ontwikkeling en Realisatie Internationale stad van Vrede en Recht Den Haag: na New York, tweede VN stad Wereldstad

Nadere informatie

Noord-Nederland REGIONALE MARKTONTWIKKELINGEN KANTORENMARKT. Marktstructuur. Vraag. Aanbod

Noord-Nederland REGIONALE MARKTONTWIKKELINGEN KANTORENMARKT. Marktstructuur. Vraag. Aanbod REGIONALE MARKTONTWIKKELINGEN KANTORENMARKT Noord-Nederland Marktstructuur Voorraad kantoorruimte in Noord-Nederland (*1. m²) 46.787 643 973 1.222 Drenthe Friesland Groningen Overig Nederland De drie noordelijke

Nadere informatie

De Nederlandse Kantorenmarkt medio 2013

De Nederlandse Kantorenmarkt medio 2013 De Nederlandse Kantorenmarkt medio 2013 Economische indicatoren (in %) 2010 2011 2012 2013* 2014* Economische groei 1,7 1,0-1,2-1,25 0,75 Werkloosheid 5,5 5,4 6,4 8,5 9,25 nflatie 1,3 2,3 2,5 2,8 2,0 *

Nadere informatie

Verslag Conferentie De toekomst van werklocaties in de Metropoolregio Amsterdam 14 september 2012 Almere

Verslag Conferentie De toekomst van werklocaties in de Metropoolregio Amsterdam 14 september 2012 Almere Verslag Conferentie De toekomst van werklocaties in de Metropoolregio Amsterdam 14 september 2012 Almere Locatie: Alnovum Almere Aanwezig: ondernemers, besturen van ondernemersverengingen, beleggers/eigenaren,

Nadere informatie

Kenmerken van een vastgoedfinanciering 13-6-2014 AGENDA. De herontwikkelingsopgave vanuit financieringsoptiek

Kenmerken van een vastgoedfinanciering 13-6-2014 AGENDA. De herontwikkelingsopgave vanuit financieringsoptiek AGENDA I. Kenmerken van een vastgoedfinanciering II. De vastgoedfinancieringsmarkt in Nederland III. Herontwikkelingsopgave De herontwikkelingsopgave vanuit financieringsoptiek IV. Financiering bij transformatie

Nadere informatie

Halfjaarbericht Interim report 2003. Offices/Industrial

Halfjaarbericht Interim report 2003. Offices/Industrial Halfjaarbericht Interim report 2003 Offices/Industrial Profiel VastNed Groep De VastNed Groep bestaat uit twee gespecialiseerde onroerendgoedbeleggingsmaatschappijen met veranderlijk kapitaal: VastNed

Nadere informatie

SNS PROFIEL 2010 PROPE RTYFI NA NCE

SNS PROFIEL 2010 PROPE RTYFI NA NCE SNS PROPE RTYFI NA NCE 1 GEWOR TELDIN NEDER LAND SVAST GOED DE FEITEN SPREKEN VOOR ZICH. De Nederlandse vastgoedbranche heeft de afgelopen tijd een moeilijke periode doorgemaakt. De ergste economische

Nadere informatie

Regio Amsterdam. Kantorenvisie. Januari 2010. Amstelveen. 40% minder opname kantoorruimte. Grootste transacties. 40% minder opname kantoorruimte

Regio Amsterdam. Kantorenvisie. Januari 2010. Amstelveen. 40% minder opname kantoorruimte. Grootste transacties. 40% minder opname kantoorruimte Research Kantorenvisie Regio Amsterdam Januari 2010 40% minder opname kantoorruimte De negatieve economische ontwikkelingen in Nederland in 2009 hebben bijgedragen aan een terugval in de opname van kantoorruimte

Nadere informatie

Leegstand van bedrijfsvastgoed in de Dordtse Binnenstad

Leegstand van bedrijfsvastgoed in de Dordtse Binnenstad Leegstand van bedrijfsvastgoed in de Dordtse Binnenstad In Nederland staat veel kantoor-, bedrijfs- en winkelruimte leeg. Leegstand van bedrijfsvastgoed lijkt structureel te worden en de verwachting is

Nadere informatie

Speech Annet Bertram,DG Wonen, namens de minister van VROM bij Jubileumbijeenkomst SVN 5 oktober 2006 te Rotterdam

Speech Annet Bertram,DG Wonen, namens de minister van VROM bij Jubileumbijeenkomst SVN 5 oktober 2006 te Rotterdam Speech Annet Bertram,DG Wonen, namens de minister van VROM bij Jubileumbijeenkomst SVN 5 oktober 2006 te Rotterdam thema; financiering van de woningmarkt Ik ben blij dat ik deze bijeenkomst kan bijwonen

Nadere informatie

Vastgoed. Sectorcommentaar. ING Investment Office. Publicatiedatum: 5 juni. Door Jan Kleipool, analist van het ING Investment Office

Vastgoed. Sectorcommentaar. ING Investment Office. Publicatiedatum: 5 juni. Door Jan Kleipool, analist van het ING Investment Office ING Investment Office Publicatiedatum: 5 juni Sectorcommentaar Vastgoed Door Jan Kleipool, analist van het ING Investment Office De vooruitzichten voor beursgenoteerd vastgoed zijn volgens ons voor zowel

Nadere informatie

Parkmanagement in groei traject

Parkmanagement in groei traject Parkmanagement in groei traject Leergang PM 2014 Utrecht, 25 maart 2014 www.clok.nl e-mail info@clok.nl telefoon 035-695 41 44 StichtingCLOK Auteur achter, voornaam Levenscyslus bedrijventerrein Programma

Nadere informatie

INVESTMENT SNAPSHOT. Nederland Januari 2012. Cushman & Wakefield Research Publicatie

INVESTMENT SNAPSHOT. Nederland Januari 2012. Cushman & Wakefield Research Publicatie INVESTMENT SNAPSHOT Nederland Januari 2012 DE BELEGGINGSMARKT IN 2011 ALGEMEEN Het jaar 2011 begon met een positieve stemming op zowel de gebruikers als de beleggingsmarkt. Ondanks dat de beleggingsniveaus

Nadere informatie

actueel fout met vastgoed? 16 FORUM #05/08.03.12

actueel fout met vastgoed? 16 FORUM #05/08.03.12 goed actueel fout met vastgoed? 16 De Nederlandsche Bank waarschuwt voor een nieuwe financiële crisis. Oorzaak: de uit de hand gelopen vastgoedmarkt. Er is niet gebouwd voor de toekomst, maar voor de leegstand.

Nadere informatie

Ontwikkelingen in vastgoedbeleggingen van institutionele beleggers

Ontwikkelingen in vastgoedbeleggingen van institutionele beleggers Publicatiedatum CBS-website Centraal Bureau voor de Statistiek 3 februari 26 Ontwikkelingen in vastgoedbeleggingen van institutionele beleggers drs. J.L. Gebraad Centraal Bureau voor de Statistiek, Voorburg/Heerlen,

Nadere informatie

Herontwikkeling DEN BIEST. Van kantoren naar wonen. Gemzelaar Vastgoed C.V

Herontwikkeling DEN BIEST. Van kantoren naar wonen. Gemzelaar Vastgoed C.V Herontwikkeling DEN BIEST Van kantoren naar wonen Gemzelaar Vastgoed C.V 01. Nieuwe oplossingen voor leegstand Deze brochure illustreert de plannen rondom de herontwikkeling van complex Den Biest in Eindhoven.

Nadere informatie

DE SECTOR IS ZIENDE BLIND GEBLEVEN. LESSEN GELEERD?

DE SECTOR IS ZIENDE BLIND GEBLEVEN. LESSEN GELEERD? DE SECTOR IS ZIENDE BLIND GEBLEVEN. LESSEN GELEERD? 10 jaar VGM in retrospectief 2001-2010 Ruud de Wit Functie heden Adviseur Vastgoedmarkt, consultant in vastgoed Van begin 2001 tot 1 januari 2011 Hoofdredacteur

Nadere informatie

Locatiesynergie. (de noodzaak van) verknopen bij de herontwikkeling van stationslocaties

Locatiesynergie. (de noodzaak van) verknopen bij de herontwikkeling van stationslocaties Locatiesynergie (de noodzaak van) verknopen bij de herontwikkeling van stationslocaties Inhoud 2 < Waardeketens < Multidisciplinaire benadering < Meerwaarde van samenhang < Samenhang door samenwerking

Nadere informatie

Nieuwbouw logistiek 2014

Nieuwbouw logistiek 2014 Nieuwbouw logistiek 2014 Nieuwbouw logistieke ruimte gedaald in 2014 De oplevering van nieuwe logistieke ruimte in Nederland heeft in 2014 een forse daling laten zien. In totaal werd circa 475.000 m² nieuwe

Nadere informatie

Ervaringen met TMS. van Mozaïek Wonen. Ortec Finance Case Study

Ervaringen met TMS. van Mozaïek Wonen. Ortec Finance Case Study Ervaringen met TMS van Mozaïek Wonen Andre Mimpen: De grootste toegevoegde waarde tot op heden is meer inzicht. In waarde, in rendement en in informatie. Mozaïek Wonen is een middelgrote woningstichting

Nadere informatie

Allround in vastgoedmanagement en -advies

Allround in vastgoedmanagement en -advies Allround in vastgoedmanagement en -advies Samen waardegroei creëren en stimuleren. Daar gaan wij voor Amstelius Vastgoed Amstelius is een onafhankelijk allround kantoor voor vastgoedmanagement en -advies.

Nadere informatie

Regio Amsterdam. Kantorenvisie. Januari 2011 Beukenhorst, Hoofddorp. Lichte stijging opnameniveau 2010

Regio Amsterdam. Kantorenvisie. Januari 2011 Beukenhorst, Hoofddorp. Lichte stijging opnameniveau 2010 Research Kantorenvisie Regio Amsterdam Januari 2011 Beukenhorst, Hoofddorp Lichte stijging opnameniveau De totale opname van kantoorruimte in de regio Amsterdam in bedraagt 268.317 m², hetgeen een lichte

Nadere informatie

Masterclass Projectontwikkeling

Masterclass Projectontwikkeling Masterclass Projectontwikkeling De toekomst van binnenstedelijke projectontwikkeling en de veranderende rol van de projectontwikkelaar Masterclass Projectontwikkeling De toekomst van binnenstedelijke projectontwikkeling

Nadere informatie

weer thuis in de stad

weer thuis in de stad weer thuis in de stad Wonen boven winkels Een levendige binnenstad is aantrekkelijk voor bezoekers, levert woongenot voor specieke groepen mensen, is een broedplaats voor kenniseconomie en cultuur en vormt

Nadere informatie

Vertrouwen vastgoedbeleggers verder toegenomen

Vertrouwen vastgoedbeleggers verder toegenomen Vooruitzicht Commercieel Vastgoed Vertrouwen vastgoedbeleggers verder toegenomen Beleggingssvolume vastgoed naar nieuw record Lichte groei van opname kantoren record 27 3. 2. 1. 214 215 213 214 215 ING

Nadere informatie

Asset management Business case: Ipse de Bruggen Roeland Brouns Ipse de Bruggen Bastiaan Roon - Fakton. 22 maart 2012

Asset management Business case: Ipse de Bruggen Roeland Brouns Ipse de Bruggen Bastiaan Roon - Fakton. 22 maart 2012 Asset management Business case: Ipse de Bruggen Roeland Brouns Ipse de Bruggen Bastiaan Roon - Fakton 22 maart 2012 Inhoud Inleiding Ipse de Bruggen en Fakton De noodzaak van professioneel assetmanagement

Nadere informatie

Renpart Retail XIII C.V.

Renpart Retail XIII C.V. Renpart Retail XIII C.V. Halfjaarverslag 2014 voor publicatie Renpart Retail XIII C.V. Nassaulaan 4 2514 JS Den Haag renpart.nl/rrxiii 2 VERSLAG VAN DE BEHEREND VENNOOT Geachte participant, Hierbij bieden

Nadere informatie

kantorenmarkt zuidwest-nederland Zuid-Holland en Zeeland

kantorenmarkt zuidwest-nederland Zuid-Holland en Zeeland Landelijke marktontwikkelingen Mede dankzij enkele grote transacties in diverse steden bereikte de opname van kantoorruimte de eerste maanden van 2012 een (onverwacht) hoog niveau. Deze goede start zette

Nadere informatie

Sturen op het gebruik van

Sturen op het gebruik van Sturen op het gebruik van maatschappelijk vastgoed Seminar Maatschappelijk Vastgoed ir. Wicher F. Schönau MMC Twynstra Gudde Krijtmolen d'admiraal, Amsterdam 24 juni 2014 Toekomst of verleden? Library

Nadere informatie

MVGM BEDRIJFSHUISVESTING DÉ VASTGOEDREGISSEUR

MVGM BEDRIJFSHUISVESTING DÉ VASTGOEDREGISSEUR MVGM BEDRIJFSHUISVESTING DÉ VASTGOEDREGISSEUR VOORWOORD 2 VOORWOORD ONAFHANKELIJK EN RESULTAATGERICHT ADVIES OP MAAT Met plezier en trots wil ik u graag met deze brochure kennis laten maken met ons bedrijf:

Nadere informatie

Startdia met foto Ruimte. De toekomst van Amersfoort centrum & de rol van de vastgoedsector

Startdia met foto Ruimte. De toekomst van Amersfoort centrum & de rol van de vastgoedsector Startdia met foto Ruimte De toekomst van Amersfoort centrum & de rol van de vastgoedsector Wie ben ik? Stefan van Aarle: Adviseur Retail & Centrummanagement Coördinator Platform Binnenstadsmanagement Organisatie

Nadere informatie

Supermarktvastgoed op waarde geschat. Beleggen in supermarktvastgoed

Supermarktvastgoed op waarde geschat. Beleggen in supermarktvastgoed Supermarktvastgoed op waarde geschat Beleggen in supermarktvastgoed 20 mei 2011 Onderwerpen Wie is Annexum Waarom beleggen in supermarktvastgoed? Hoe beleggen in (supermarkt)vastgoed? Welke beleggingsvormen

Nadere informatie

Woningmarkt na de crisis. Henk Jagersma, Directievoorzitter Syntrus Achmea Real Estate & Finance

Woningmarkt na de crisis. Henk Jagersma, Directievoorzitter Syntrus Achmea Real Estate & Finance Woningmarkt na de crisis Henk Jagersma, Directievoorzitter Syntrus Achmea Real Estate & Finance 1 Waar staan we met Nederland na de crisis? Nederlandse economie is er heel voorzichtig weer bovenop aan

Nadere informatie

Beleggingen institutionele beleggers met 7 procent toegenomen

Beleggingen institutionele beleggers met 7 procent toegenomen Publicatiedatum CBS-website: 1 oktober 27 Beleggingen institutionele beleggers met 7 procent toegenomen drs. J.L. Gebraad Centraal Bureau voor de Statistiek Voorburg/Heerlen 27 Verklaring der tekens. =

Nadere informatie

Duurzaam Inkopen overheidsgebouwen werkt!

Duurzaam Inkopen overheidsgebouwen werkt! Duurzaam Inkopen overheidsgebouwen werkt! Overheden kunnen zonder meerkosten energiebesparing in gebouwen realiseren PIANOo lunch 12 april 2011 Irma Thijssen, Agentschap NL Joost van Linder, Rijksgebouwendienst

Nadere informatie

Kantorenmarkt Amsterdam

Kantorenmarkt Amsterdam Kantorenmarkt Amsterdam 2014 Kantorenmarkt Amsterdam De gemeente Amsterdam telt circa 810.000 inwoners en 554.730 banen, verdeeld over 112.800 vestigingen (bron: Lisa). De kantorenvoorraad heeft een omvang

Nadere informatie

Leegstand als kans voor de lokale economie?

Leegstand als kans voor de lokale economie? Leegstand als kans voor de lokale economie? NVBO congres 13 april 2011 Arnhem Simon Hiemstra Senior consultant MKB Adviseurs Leegstand als kans voor de lokale economie Voorstellen Simon Hiemstra 35 jaar

Nadere informatie

Handreikingen steden. Frank Wassenberg. frank.wassenberg@nicis.nl. Delft, 23 juni 2011

Handreikingen steden. Frank Wassenberg. frank.wassenberg@nicis.nl. Delft, 23 juni 2011 Handreikingen steden Frank Wassenberg Delft, 23 juni 2011 frank.wassenberg@nicis.nl Noodzaak herprogrammering Crisis woningmarkt Discrepantie vraag en aanbod Aanzienlijke overprogrammering Tekorten en

Nadere informatie