Kerndoelen speciaal onderwijs 48cluster 1, 2 en 4

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Kerndoelen speciaal onderwijs 48cluster 1, 2 en 4"

Transcriptie

1 DC Kerndoelen speciaal onderwijs 48cluster 1, 2 en 4 1 Inleiding Dit thema gaat over de kerndoelen in het speciaal onderwijs. Dat wil zeggen, voor het speciaal onderwijs in cluster 1, 2 en 4. Zeer moeilijk lerende kinderen hebben eigen kerndoelen. We behandelen niet alle kerndoelen, maar een selectie van de belangrijkste leergebieden voor het speciaal onderwijs. De Stichting Leerplanontwikkeling, SLO, heeft een voorstel ontwikkeld voor kerndoelen voor het so. Dat is bijzonder, omdat het speciaal onderwijs nooit eigen kerndoelen heeft gehad. Men constateerde dat de kerndoelen voor het reguliere basisonderwijs niet haalbaar waren en liet ze los. Verder was er geen kader waarbinnen men het onderwijsaanbod kon structureren. Daarom kon men scholen voor so ook niet vergelijken. Iedere school vond op haar manier het wiel uit. Daar komt nu verandering in. Scholen hebben houvast. Ze kunnen ook met elkaar in overleg treden, kennis en ervaringen uitwisselen. De inhoud van dit thema: 2 Kerndoelen so algemeen 3 Leergebiedoverstijgende doelen 4 Leergebiedspecifieke doelen 5 Tips voor de praktijk 1 OA DC 48 Kerndoelen speciaal onderwijs, cluster 1, 2 en 4 1

2 2 Kerndoelen so algemeen De kerndoelen bevinden zich nog in de ontwikkelfase. De SLO doet voorstellen, die worden beoordeeld door het werkveld. Als het werkveld ze accepteert, worden ze door de regering behandeld en tot wet verklaard. Dat was in 2006 nog niet het geval. Het voorstel kerndoelen so bestaat uit drie onderdelen: Leeftijd tot twaalf jaar met een enkelvoudige beperking en/of stoornis. Dat zijn de kerndoelen so. Leeftijd tot twintig jaar, voor zeer moeilijk lerende leerlingen (zml) en leerlingen met een meervoudige beperking en/of stoornis (mg). Dat zijn de kerndoelen zml/mg. Voortgezet speciaal onderwijs aan leerlingen die geen certificaat of diploma zullen behalen. Dat zijn de kerndoelen arbeidstoeleiding. Dit gaat over het praktijkonderwijs. Het speciaal onderwijs heeft naast de leergebiedspecifieke doelen ook leergebiedoverstijgende doelen. Het reguliere onderwijs had die ook, maar daar zijn ze afgeschaft. Men gaat er in het reguliere onderwijs namelijk van uit dat je in de dagelijkse schoolpraktijk bij elke activiteit bezig bent met leergebiedoverstijgende zaken zoals leerhouding en samenwerken. Die aspecten zijn nu in de leergebiedspecifieke kerndoelen geïntegreerd. In het speciaal onderwijs ligt dat anders. De handicap heeft namelijk tot gevolg dat de leerling een aantal dingen echt moet leren om het leerproces optimaal te laten verlopen. Er wordt aan die leergebiedoverstijgende zaken dan ook veel tijd besteed. Leergebieden speciaal onderwijs: leergebiedoverstijgende kerndoelen leergebiedspecifieke kerndoelen so 2 2 OA Digitale Content

3 We bespreken de leergebiedoverstijgende doelen so, dus voor leerlingen tot twaalf jaar. Let op! Deze kerndoelen gelden dus niet voor zeer moeilijk lerende kinderen! Ze gelden alleen voor leerlingen met een enkelvoudige beperking of stoornis. Je moet daarbij denken aan dove, slechthorende, blinde of slechtziende kinderen tot twaalf jaar, of leerlingen met een stoornis op motorisch gebied, zoals spasticiteit. Het gaat hier dus in wezen over gewoon basisonderwijs, maar dan aan leerlingen met een specifieke beperking. Onderwijs aan zeer moeilijk lerende kinderen ziet er in zijn geheel totaal anders uit. Bij die leerlingen is het onderscheid tussen basisonderwijs en voortgezet onderwijs niet zo duidelijk. De kerndoelen voor hen bestrijken daarom de leeftijd tot twintig jaar. De kerndoelen voor zeer moeilijk lerenden (ZML) kun je downloaden op de site van de SLO. De voorstellen Kerndoelen vallen uiteen in leergebieden, typeringen en kerndoelen. 3 Leergebiedoverstijgende doelen so Voor leerlingen met een visuele of lichamelijke beperking en langdurig zieke leerlingen gelden de volgende leergebiedoverstijgende doelen: Leergebiedoverstijgende doelen so: zintuiglijke en motorische ontwikkeling sociaal-emotionele ontwikkeling; zelfbeeld en sociaal gedrag leren leren omgaan met communicatiemedia ruimtelijke oriëntatie en mobiliteit 3 Voor leerlingen met een lichamelijke beperking en langdurig zieke leerlingen komt daar nog bij: praktische redzaamheid. OA DC 48 Kerndoelen speciaal onderwijs, cluster 1, 2 en 4 3

4 De leergebiedoverstijgende kerndoelen vallen uiteen in twee groepen: De kerndoelen gericht op de brede persoonlijkheidsontwikkeling. Daarbij kun je denken aan de zintuiglijke en motorische ontwikkeling en de sociale en emotionele ontwikkeling. Kerndoelen die te maken hebben met het leren in de school. Dit zijn zogenoemde leervoorwaarden, zoals leren leren (leerhouding en leerstrategieën) en het leren hanteren van technologische media en hulpmiddelen. Bij leerlingen met beperkingen op specifieke domeinen (zintuiglijk, motorisch, gedragsmatig) is veelal sprake van samenhangende belemmeringen op de meer algemene gebieden, zoals de sociale en emotionele ontwikkeling en het leren leren. Daarom is er bij leerlingen met een beperking en/of een stoornis in veel gevallen ook sprake van complexe problemen. In kringen binnen het regulier onderwijs worden de algemene aspecten vaak leervoorwaardelijk genoemd. De leerlingen ontwikkelen die aspecten binnen de specifieke leergebieden als taal, rekenen en wiskunde en oriëntatie in mens en wereld. Voor het onderwijs aan leerlingen met een beperking en/of stoornis vormen deze leervoorwaardelijke aspecten een belangrijk onderdeel van het onderwijsaanbod. Ze zijn daarom expliciet in de kerndoelvoorstellen voor het speciaal onderwijs opgenomen. Voor leerlingen met een zintuiglijke beperking worden de betreffende doelen remediërend en/of compenserend uitgewerkt. Voor leerlingen met een visuele beperking De beperking in de visuele waarneming heeft invloed op de ontwikkeling van de gehele persoon. Er is vaak sprake van onzekerheid, weinig zelfvertrouwen en moeite met communiceren met anderen. De zintuiglijke ontwikkeling van slechtziende en brailleleerlingen vraagt vooral extra stimulering en training van de visuele, tactiele en auditieve waarneming. En vooral leren de leerlingen betekenis te geven aan de visueel en tactiel verkregen informatie. Voor leerlingen met een lichamelijke handicap en voor langdurig zieke leerlingen De mogelijkheden van zintuiglijke en motorische ontwikkeling worden voor elke leerling bepaald door de handicap of ziekte. De leerlingen ervaren hun beperkingen, waarmee zij moeten leren omgaan. De grote individuele verschillen doen in veel gevallen een beroep op extra aandacht, ondersteuning en training. Kerndoelvoorstellen We geven hierna de kerndoelvoorstellen met, waar nodig, een korte toelichting. 4 OA Digitale Content

5 Zintuiglijke en motorische ontwikkeling 1 De leerlingen leren hun zintuiglijke en motorische mogelijkheden optimaliseren en geïntegreerd gebruiken en leren omgaan met hun beperkingen, hulpmiddelen en met de hulp van anderen. Sociaal-emotionele ontwikkeling Vooral de sociaal-emotionele ontwikkeling krijgt in het so veel aandacht. Dat krijgt vaak de vorm van leren leven met de handicap. De leerling heeft er natuurlijk belang bij om zichzelf optimaal te ontwikkelen en tegelijk de grenzen te accepteren en vrolijk en positief te blijven. Een positief zelfbeeld is voor iedereen belangrijk, dus zeker ook bij een leerling met een beperking. Zelfbeeld 2 De leerlingen leren met gevoel voor zelfvertrouwen en zelfwaardering omgaan met de eigen mogelijkheden en grenzen en leren uiting geven aan eigen wensen, gevoelens en opvattingen. Sociaal gedrag 3 De leerlingen leren naar algemeen geaccepteerde normen en waarden omgaan met anderen en leren samen werken aan een gezamenlijke taak of gezamenlijk spel en leren omgaan met conflictsituaties. Leren leren 4 De leerlingen leren belangstelling te hebben voor de wereld om hen heen, ze leren deze gemotiveerd te onderzoeken en daarin taken uit te voeren, waarbij ze gebruikmaken van informatie, strategieën en vaardigheden, en ze leren reflecteren op eigen handelen. Omgaan met media en technologische hulpmiddelen 5 De leerlingen leren omgaan met media en technologische hulpmiddelen, waaronder hulpmiddelen en aanpassingen voor de beperking die de redzaamheid vergroten. Ruimtelijke oriëntatie en mobiliteit Specifiek voor leerlingen met een visuele beperking, leerlingen met een lichamelijke beperking en langdurig zieke leerlingen. 6 De leerlingen leren zich in de ruimte (binnen en buiten) oriënteren en verplaatsen. Praktische redzaamheid Specifiek voor leerlingen met een visuele beperking en leerlingen met een lichamelijke beperking. 7 De leerlingen leren hun dagelijkse activiteiten en behoeften zo veel mogelijk zelfstandig te realiseren. OA DC 48 Kerndoelen speciaal onderwijs, cluster 1, 2 en 4 5

6 4 Leergebiedspecifieke doelen De leergebiedspecifieke doelen zijn gegroepeerd in de volgende thema s. Leergebiedspecifieke doelen zijn ingedeeld in: Nederlandse taal Nederlandse gebarentaal (alleen voor doven en slechthorenden) Engels Friese taal (alleen voor Friesland) rekenen en wiskunde oriëntatie op mens en wereld bewegingsonderwijs kunstzinnige oriëntatie 4 Dit thema behandelt: Nederlandse taal; Nederlandse gebarentaal. 4.1 Nederlandse taal Hieronder volgt de volledige tekst van de kerndoelen so voor het leergebied Nederlandse taal. In de typering staat de bedoeling van het onderwijs voor dat leergebied aangegeven. Dan staat per stoornis besproken wat de specifieke belemmering is om taal te leren. Let op! Je komt in de tekst het begrip conceptualiserende functie van taal tegen. Dit begrip kom je ook tegen in de theorie over ontwikkelingspsychologie. Hiermee wordt bedoeld dat taal zelf de kennisontwikkeling versnelt. Dus zodra een kind gaat spreken, is er een factor bij gekomen die de ontwikkeling bepaalt. Dat is de conceptualiserende functie van taal. Door taal te gebruiken kun je namelijk begrippen vormen. Je kunt woorden bedenken en gebruiken die je zonder taal niet kunt vormen. Daarbij moet je denken aan abstracte begrippen, zoals schoonheid, communisme, en verantwoordelijkheden van de onderwijsassistent. Zonder taal kun je niet uitleggen wat die begrippen inhouden, en je kunt er ook niet over nadenken. Die begrippen zouden zonder taal niet bestaan. 6 OA Digitale Content

7 Typering Bedoeling van het onderwijs Het onderwijs in Nederlandse taal is erop gericht dat leerlingen leren deze taal op een steeds hoger niveau te gebruiken, zodat zij optimaal leren deelnemen aan het maatschappelijk leven. Dit betekent dat leerlingen zich in allerlei situaties leren uitdrukken. Het betekent ook dat ze uitingen van anderen leren begrijpen. Naast taal als communicatiemiddel (communicatieve functie) is taal ook van belang voor het ordenen van het denken en bij de begripsontwikkeling (conceptualiserende functie). Taal is een middel voor het verwerven van inhouden en vaardigheden in alle andere leergebieden. Voor zowel de communicatieve functie als de conceptualiserende functie is het van belang dat leerlingen leren beschikken over kennis en vaardigheden die het hun mogelijk maakt zich te uiten, uitingen van anderen te begrijpen en kennis tot zich te nemen. Naast kennis en vaardigheden, zijn de houdingen van leerlingen als taalgebruikers van belang. Die zijn erop gericht dat leerlingen zich op de een of andere manier durven te uiten, dat ze gemotiveerd zijn om aan communicatie deel te nemen, dat ze kunnen en willen genieten van taalproducten (verhalen, poëzie, boeken) en geïnteresseerd zijn in taalverschijnselen. Een belangrijke attitude die het taalonderwijs nastreeft, is dat leerlingen waardering hebben voor verschillen tussen de talen die in hun omgeving gebruikt worden en dat ze tolerant zijn ten opzichte van gebruik van andere talen en/of dialecten. In het taalonderwijs aan vier- tot twaalfjarigen wordt onderscheid gemaakt tussen activiteiten gericht op het leren vergroten van de mondelinge en de schriftelijke taalvaardigheid (lezen en schrijven) en activiteiten gericht op het verwerven van kennis en inzicht om over de taal na te denken (taalbeschouwing). Daarbij zijn mondelinge taalactiviteiten voorwaardelijk voor de ontwikkeling van vaardigheden binnen het schriftelijke domein. In het algemeen geldt voor leerlingen in het speciaal onderwijs dat het leren communiceren extra aandacht vraagt. Afhankelijk van de aard van de beperking en/of stoornis doet het leren communiceren een beroep op specifieke vormen van communicatie en op specifieke situaties. OA DC 48 Kerndoelen speciaal onderwijs, cluster 1, 2 en 4 7

8 De onderwijsbelemmering per stoornis Voor leerlingen met een visuele beperking De mondelinge taal is voor leerlingen met een visuele beperking een zeer belangrijk middel om een relatie op te bouwen met de wereld van de dingen, met zichzelf en met anderen. De mondelinge taalvaardigheid moet de beperking (of afwezigheid) van de visuele ervaring compenseren bij de vorming van een beeld van de wereld en bij de conceptontwikkeling. Naast de andere zintuigen (gehoor en tast) helpt de mondelinge communicatie de leerling om meer grip op de wereld te krijgen. Tegelijkertijd is het gevaar aanwezig dat de beperking van visuele ervaringen zorgt voor niet gevulde beelden. De taalontwikkeling is daarbij niet gebaseerd op de eigen belevingswereld, maar op de wereld die de ziende aanreikt. Door het taalonderwijs te concretiseren en de leerlingen brede ervaringen te laten opdoen, kan zulke zweeftaal worden voorkomen. De lees- en schrijfcultuur, de wereld in woorden, maken blinden zich eigen via braille (de brailleleerling). De meeste slechtziende leerlingen hebben moeite met het kunnen zien van het zwartschrift. Voor leerlingen met een auditieve en/of communicatieve beperking Leerlingen met ernstige spraak- en taalmoeilijkheden maken deel uit van de horende cultuur en hebben in principe toegang tot een gesproken taal. Zij hebben verwerkings- en/of productieproblemen, ofwel ESM: ernstige spraakmoeilijkheden. Dat is iets anders dan de belemmering die slechthorenden of doven hebben. Slechthorende leerlingen hebben primair een toegangsprobleem: ze kunnen niet goed horen wat er gezegd wordt. De gehoorbeperking heeft niet alleen consequenties voor de taalontwikkeling, maar ook voor de totale ontwikkeling van de leerlingen. Het onderwijs is gericht op het herstel en/of compenseren van de beperkte taalontwikkeling. Naast de inzet van technische hulpmiddelen om de auditieve mogelijkheden maximaal te benutten, kan hierbij gebruikgemaakt worden van visuele ondersteuning van het Nederlands met gebaren (NmG). Voor sommige (zeer) slechthorende leerlingen wordt gekozen voor tweetalig onderwijs: Nederlandse taal en Nederlandse gebarentaal (NGT). Voor zeer slechthorende leerlingen kunnen derhalve zowel de aangepaste kerndoelen Nederlandse taal als de doelen NGT aan de orde zijn. 8 OA Digitale Content

9 Voor het onderwijs aan doven is het taalonderwijs aangepast. Voor het onderwijs in NGT zijn aparte doelen opgesteld (zie verderop in dit thema). Deze taal kan als primaire taal aangeboden worden, waarbij dan het domein mondeling taalonderwijs wordt aangepast. Voor leerlingen met een lichamelijke beperking en voor langdurig zieke leerlingen De motorische beperking (van weinig tot zeer ernstig) beïnvloedt de taalontwikkelingsmogelijkheden van de leerlingen. Bijvoorbeeld schriftelijk taalgebruik vraagt individuele aanpassingen, hulpmiddelen en specifieke ondersteuning. Leerlingen met taal- en/of spraakproblemen ondervinden veelal belemmeringen bij de communicatie. Dat heeft zijn weerslag op de participatie in gesprekken en in de sociale contacten. Zo vraagt het vertellen meer tijd, is de verstaanbaarheid vaak minder en ligt het spreektempo lager. Leerlingen die niet of nauwelijks kunnen spreken, zijn in veel gevallen aangewezen op andere communicatievormen en -hulpmiddelen. Leerlingen met motorische beperkingen hebben meestal moeite met schrijven. Het leren gebruiken van de computer vraagt veel tijd, evenals de bediening van het apparaat. Een toetsaanslag of muissturing kan minutenwerk zijn. Luisteren, dat wil zeggen concentreren op wat gezegd en wat verteld wordt, is voor veel van deze leerlingen niet vanzelfsprekend. Het automatiseren van begrippen en de informatieverwerking vragen meer tijd. Leerlingen met een neurologisch aandoening hebben veel aandacht nodig bij het verwerken van informatie. Bij deze groep leerlingen bestaat vaak een verschil tussen hun verbale en performale capaciteiten. Het tempo van het leren en de uitvoering van de handelingen neemt over het algemeen meer tijd in beslag. Voor leerlingen met ernstige gedragsmoeilijkheden of psychiatrische problematiek Leerlingen met ernstige gedragsmoeilijkheden of psychiatrische problematiek hebben zonder uitzondering grote problemen met het adequaat handelen in taalgebruiksituaties, met name bij het onderdeel communiceren. Juist het beperkte vermogen om (op correcte wijze) sociale contacten aan te gaan en te onderhouden, deel te nemen aan gesprekken of samen te werken zonder dat de gedragsproblematiek een bepalende rol speelt, maakt dat het werken aan deze communicatieve vaardigheden sterke aandacht verdient. OA DC 48 Kerndoelen speciaal onderwijs, cluster 1, 2 en 4 9

10 Kerndoelvoorstellen Mondeling taalonderwijs 1 De leerlingen leren luisteren in diverse taalgebruiksituaties, waarbij ze leren de inhoud en bedoeling te begrijpen van wat wordt gezegd, en ze leren vragen stellen om informatie te krijgen. 2 De leerlingen leren hun ervaringen, mening, waarderingen of afkeuringen in mondelinge taal uitdrukken en daarbij diverse vormen hanteren. 3 De leerlingen leren deelnemen aan gesprekken in verschillende situaties en met verschillende doelen. Schriftelijk taalonderwijs 4 De leerlingen leren lezen en gebruikmaken van diverse soorten schriftelijke teksten voor verschillende doelen. 5 De leerlingen leren leesstrategieën hanteren die hen in staat stellen de betekenis van onbekende woorden te achterhalen en teksten beter te ontsluiten. 6 De leerlingen leren schrijven en hun gedachten, ervaringen, gevoelens, bedoelingen en mening uiten in verschillende geëigende tekstvormen. 7 De leerlingen leren de opbouw, de vormgeving en de presentatie van hun teksten te verzorgen. Taalbeschouwing 8 De leerlingen leren bij het mondeling en schriftelijk taalonderwijs een adequate woordenschat en strategieën verwerven voor het begrijpen van voor hen onbekende woorden. 9 De leerlingen leren bij het mondeling en schriftelijk taalonderwijs strategieën herkennen, verwoorden, gebruiken en beoordelen. 10 De leerlingen leren een aantal taalkundige principes en regels gebruiken. Zij leren in een zin het onderwerp, het werkwoordelijk gezegde en delen van dat gezegde onderscheiden en leren regels voor de spelling en het gebruik van leestekens hanteren. 10 OA Digitale Content

11 4.2 Nederlandse Gebarentaal: leerlingen met auditieve/communicatieve beperking Leerlingen met een auditieve en/of communicatieve beperking betekent in feite dove en slechthorende leerlingen. Immers, als je niet of slecht hoort, heb je een auditieve beperking. Automatisch heb je dan ook een communicatieve beperking. Typering Over de Nederlandse gebarentaal ( NGT) doet de Wet op de expertisecentra (WEC) geen uitspraken. Dat betekent dat er geen wettelijke regels voor gegeven zijn. Dove kinderen hebben niet automatisch toegang tot een gesproken taal en daarmee tot de informatie uit de horende wereld. Om deze leerlingen optimale ontwikkelingskansen te bieden, wordt in het dovenonderwijs veelal tweetalig onderwijs aangeboden. De eerste taal hierbij kan de NGT zijn. De meerderheidstaal van de omgeving, de Nederlandse taal, wordt in dat geval als tweede taal aangeleerd. Door de kan -formulering hebben de kerndoelvoorstellen voor de NGT geen voorschrijvend karakter. Mocht de school besluiten de NGT in haar onderwijsaanbod op te nemen, dan doet zij er goed aan zich te laten leiden door de kerndoelvoorstellen. De specifieke typering bij Nederlandse taal voor leerlingen met een auditieve en/of communicatieve beperking geldt ook voor NGT. De NGT is vooral in het onderwijs voor doven en (ernstig) slechthorenden ingevoerd, soms als (eerste) gebruiks- en instructietaal, soms als extra leergebied. Hierover bestaan verschillende visies en uitgangspunten, die kunnen samenhangen met de aard van de beperking en de mogelijkheden van de leerlingen. Het hangt af van de keuze van de school en de ouders welke plaats NGT in het onderwijsaanbod inneemt. Het opnemen van kerndoelvoorstellen voor NGT betekent niet dat in alle scholen voor leerlingen met een auditieve en/of communicatieve beperking NGT aangeboden wordt. Soms wordt NGT niet schoolbreed aangeboden, maar gericht op bepaalde groepen, zoals bijvoorbeeld doven in een school voor slechthorenden. Dovenscholen en andere scholen voor leerlingen met een auditieve en/of communicatieve beperking vinden het belangrijk een gemeenschappelijk kader voor het onderwijsaanbod NGT te formuleren. OA DC 48 Kerndoelen speciaal onderwijs, cluster 1, 2 en 4 11

12 Je vraagt je misschien af waarom sommige scholen geen NGT aanbieden en andere wel. Er wordt gezegd dat het samenhangt met de aard en de ernst van de beperking, maar kennelijk speelt de visie van de school ook een rol. Dat vraagt om een toelichting. Lange tijd bestond de opvatting dat doven geen gebarentaal mochten leren, omdat dit ze zou isoleren van de gewone wereld. Ze moesten zo veel mogelijk spraakafzien (dat werd vroeger liplezen genoemd), en desnoods vingertaal gebruiken. Dat was in de hand van de ander gebaren maken, of zelfs spellen. De bedoeling van die maatregelen was dat doven zo veel mogelijk als normaal zouden functioneren. Maar het gevolg was dat doven niet met elkaar konden functioneren. Ze leerden van goede taalgebruikers, dus horenden, de spraak af te zien. Spraak afzien van een dove is extra moeilijk, omdat de mondmotoriek van een andere dove misschien wel niet overeenkomt met die van een horende. In de loop der jaren zijn mensen met een beperking geëmancipeerd, net zoals allerlei andere minderheden. Ze geven meer dan voorheen zelf aan wat ze nodig hebben en willen. We zijn ons meer bewust van wat een dove wil om voor zijn eigen gevoel normaal te kunnen functioneren. NGT maakt het mogelijk voor doven om met elkaar te praten. Ook kunnen ze met NGT over een afstand met elkaar praten, bijvoorbeeld op een feestje in een volle kamer. De Nederlandse gebarentaal heeft zich ontwikkeld tot een complete taal, zelfs met eigen vormen van literatuur en poëzie. Gebarenondersteuning 12 OA Digitale Content

13 Kerndoelvoorstellen Manuele taalvaardigheid 1 De leerlingen leren met gebarencommunicatie deelnemen aan verschillende gespreksituaties. 2 De leerlingen leren dat men kan gebaren en kijken met verschillende doelen. 3 De leerlingen leren een presentatie in gebaren te geven, bijvoorbeeld met behulp van een video. 4 De leerlingen leren bij het realiseren van het voorgaande in voorkomende situaties gebruikmaken van communicatiemiddelen. Schriftelijke vaardigheid 5 De leerlingen leren op schrift en in beeld weergegeven gebaren lezen en toepassen. Taalbeschouwing 6 De leerlingen leren bij gebruik van gebarentaal strategieën herkennen, verwoorden, gebruiken en beoordelen. 7 De leerlingen leren welke verschillende vormen van communicatie bestaan tussen dove mensen onderling en tussen dove mensen en horende mensen. 8 De leerlingen leren een adequaat gebarenlexicon en adequate strategieën verwerven voor het begrijpen van voor hen onbekende gebaren. 9 De leerlingen leren taalkundige principes en regels van de gebarentaal, zoals rolnemen, lokaliseren, basiselementen en de parameters. OA DC 48 Kerndoelen speciaal onderwijs, cluster 1, 2 en 4 13

14 5 Tips voor de praktijk 1 Deze kennis is niet concreet toepasbaar in een activiteit. Je kunt wel laten zien dat je de kerndoelen begrijpt, in een willekeurige activiteit. Bijvoorbeeld door in je verslag aan te geven welke kerndoelen aan bod komen in die activiteit. Aandachtspunt In het so zijn de leergebiedoverstijgende kerndoelen belangrijker. Er wordt ook in aparte activiteiten aandacht aan besteed. Maar ook in de leergebiedspecifieke lessen zie je ze mogelijk terugkomen. 2 Je kunt ook, als een op zichzelf staande activiteit, een werkstuk maken om te laten zien dat je de kerndoelen kent en begrijpt. A Je kunt het schoolplan bestuderen en onderzoeken of alle leergebieden aan bod komen. B Je kunt kijken of je die leergebieden ook werkelijk op het rooster terug ziet komen. C Je kunt een activiteit bezoeken. Je kunt dan kort de inhoud van de les beschrijven en aangeven bij welk kerndoel de les hoort, en als het er meer zijn bij welke kerndoelen. Als je de typering van het betreffende leergebied goed doorleest, kun je aangeven wat het belang van deze les was, in relatie tot de kerndoelen. 14 OA Digitale Content

Voorwoord. Sharon A.M. Dijksma, Staatssecretaris van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap. Kerndoelen speciaal onderwijs 3

Voorwoord. Sharon A.M. Dijksma, Staatssecretaris van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap. Kerndoelen speciaal onderwijs 3 Voorwoord Het regulier onderwijs kent ze al langer, maar nu heeft ook het speciaal onderwijs zijn eigen kerndoelen. Ze bieden duidelijkheid over wat wij als samenleving vinden dat leerlingen in het speciaal

Nadere informatie

Staatsblad van het Koninkrijk der Nederlanden

Staatsblad van het Koninkrijk der Nederlanden Staatsblad van het Koninkrijk der Nederlanden Jaargang 2009 248 Besluit van 18 mei 2009, houdende de vaststelling van kerndoelen voor het speciaal onderwijs (Besluit kerndoelen WEC) Wij Beatrix, bij de

Nadere informatie

Staatsblad van het Koninkrijk der Nederlanden

Staatsblad van het Koninkrijk der Nederlanden Staatsblad van het Koninkrijk der Nederlanden Jaargang 2009 248 Besluit van 18 mei 2009, houdende de vaststelling van kerndoelen voor het speciaal onderwijs (Besluit kerndoelen WEC) Wij Beatrix, bij de

Nadere informatie

De Raad van State gehoord (advies van 12 maart 2009, nr. W05.08.0382/I);

De Raad van State gehoord (advies van 12 maart 2009, nr. W05.08.0382/I); Besluit van 18 mei 2009 houdende de vaststelling van kerndoelen voor het speciaal onderwijs (Besluit kerndoelen WEC) Op de voordracht van de Staatssecretaris van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap, Sharon

Nadere informatie

Tumult in het VSO. Een overzicht van de leergebiedoverstijgende kerndoelen in Tumultmateriaal

Tumult in het VSO. Een overzicht van de leergebiedoverstijgende kerndoelen in Tumultmateriaal Tumult in het VSO Een overzicht van de leergebiedoverstijgende kerndoelen in Tumultmateriaal In het VSO (voortgezet speciaal onderwijs) worden twee soorten kerndoelen onderscheiden. Leergebiedspecifieke

Nadere informatie

Voorwoord. Sharon A.M. Dijksma, Staatssecretaris van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap

Voorwoord. Sharon A.M. Dijksma, Staatssecretaris van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap Voorwoord Kan dat wel: kerndoelen voor zeer moeilijk lerende en meervoudig gehandicapte leerlingen? Mijn antwoord is: Ja, vanzelfsprekend! Het onderwijs voor deze leerlingen heeft zich immers sterk geëmancipeerd.

Nadere informatie

SLO-kerndoelanalyse Alles-in-1/Alles apart. Uitgeverij Alles-in-1

SLO-kerndoelanalyse Alles-in-1/Alles apart. Uitgeverij Alles-in-1 SLO-kerndoelanalyse Alles-in-1/Alles apart Uitgeverij Alles-in-1 Stichting leerplanontwikkeling (SLO), Enschede 2 maart 2010 Alle rechten voorbehouden. Mits de bron wordt vermeld is het toegestaan om zonder

Nadere informatie

SLO-kerndoelanalyse Alles-in-1/Alles apart. Uitgeverij Alles-in-1

SLO-kerndoelanalyse Alles-in-1/Alles apart. Uitgeverij Alles-in-1 SLO-kerndoelanalyse Alles-in-1/Alles apart Uitgeverij Alles-in-1 Stichting leerplanontwikkeling (SLO), Enschede 2 maart 2010 Alle rechten voorbehouden. Mits de bron wordt vermeld is het toegestaan om zonder

Nadere informatie

2011 SLO (nationaal expertisecentrum leerplanontwikkeling), Enschede

2011 SLO (nationaal expertisecentrum leerplanontwikkeling), Enschede Taalfontein Kerndoelanalyse SLO Juli 2011 Verantwoording 2011 SLO (nationaal expertisecentrum leerplanontwikkeling), Enschede Alle rechten voorbehouden. Mits de bron wordt vermeld is het toegestaan om

Nadere informatie

In: Vroeg, vakblad vroegtijdige onderkenning en integrale vroeghulp bij ontwikkelingsstoornissen. Jaargang 29 maart 2012, p.12-14.

In: Vroeg, vakblad vroegtijdige onderkenning en integrale vroeghulp bij ontwikkelingsstoornissen. Jaargang 29 maart 2012, p.12-14. Praten met Gebaren In: Vroeg, vakblad vroegtijdige onderkenning en integrale vroeghulp bij ontwikkelingsstoornissen. Jaargang 29 maart 2012, p.12-14. Trude Schermer Nederlandse Gebarentaal en Nederlands

Nadere informatie

Staatsblad van het Koninkrijk der Nederlanden

Staatsblad van het Koninkrijk der Nederlanden Staatsblad van het Koninkrijk der Nederlanden Jaargang 2009 248 Besluit van 18 mei 2009, houdende de vaststelling van kerndoelen voor het speciaal onderwijs (Besluit kerndoelen WEC) Wij Beatrix, bij de

Nadere informatie

Taal in beeld/ Spelling in beeld (tweede versie) Kerndoelanalyse SLO

Taal in beeld/ Spelling in beeld (tweede versie) Kerndoelanalyse SLO Taal in beeld/ Spelling in beeld (tweede versie) Kerndoelanalyse SLO Oktober 2015 Verantwoording 2015 SLO (nationaal expertisecentrum leerplanontwikkeling), Enschede Mits de bron wordt vermeld, is het

Nadere informatie

Taal in beeld Spelling in beeld

Taal in beeld Spelling in beeld Taal in beeld/ / Spelling in beeld Kerndoelanalyse SLO Juli 2011 Verantwoording 2011 SLO (nationaal expertisecentrum leerplanontwikkeling), Enschede Alle rechten voorbehouden. Mits de bron wordt vermeld

Nadere informatie

Staal. Kerndoelanalyse SLO

Staal. Kerndoelanalyse SLO Staal Kerndoelanalyse SLO oktober 2014 Verantwoording 2014SLO (nationaal expertisecentrum leerplanontwikkeling), Enschede Mits de bron wordt vermeld, is het toegestaan zonder voorafgaande toestemming van

Nadere informatie

Zin in taal/ Zin in spelling tweede editie

Zin in taal/ Zin in spelling tweede editie Zin in taal/ Zin in spelling tweede editiee Kerndoelanalyse SLO Juli 2011 Verantwoording 2011 SLO (nationaal expertisecentrum leerplanontwikkeling), Enschede Alle rechten voorbehouden. Mits de bron wordt

Nadere informatie

CKV Festival 2012. CKV festival 2012

CKV Festival 2012. CKV festival 2012 C CKV Festival 2012 Het CKV Festival vindt in 2012 plaats op 23 en 30 oktober. Twee dagen gaan de Bredase leerlingen van het voortgezet onderwijs naar de culturele instellingen van Breda. De basis van

Nadere informatie

Ko observatielijst/ Kern(tussen)doelen TULE SLO Van November 2006

Ko observatielijst/ Kern(tussen)doelen TULE SLO Van November 2006 1 Ko observatielijst/ Kern(tussen)doelen TULE SLO Van November 2006 Mondeling onderwijs Kerndoel 1 Kerndoel 2 Kerndoel 3 Schriftelijk onderwijs Kerndoel 4 Bijlage kerndoel 4 leestechniek Kerndoel 5 Kerndoel

Nadere informatie

Cor Emousschool. School Ondersteunings Profiel (SOP) SO Cor Emousschool Twickelstraat 5 2531 PW Den Haag tel. 070-394 89 94

Cor Emousschool. School Ondersteunings Profiel (SOP) SO Cor Emousschool Twickelstraat 5 2531 PW Den Haag tel. 070-394 89 94 VSO SO School Ondersteunings Profiel (SOP) Cor Emousschool SO VSO SO Cor Emousschool Twickelstraat 5 2531 PW Den Haag tel. 070-394 89 94 info@cor-emous.net www.cor-emous.nl Schoolondersteuningsprofiel

Nadere informatie

Kerndoelen primair onderwijs

Kerndoelen primair onderwijs Kerndoelen primair onderwijs Publicatie van het ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap Tekst: Productie: Ontwerp: Druk: Projectnr.: 36027/8000 Uitgave: April 2006 Jan Greven & Jos Letschert SLO

Nadere informatie

SO/??/1105/3000/Fotografie: Peter Strating. Onderwijs en Ambulante Begeleiding in Cluster 2

SO/??/1105/3000/Fotografie: Peter Strating. Onderwijs en Ambulante Begeleiding in Cluster 2 SO/??/1105/3000/Fotografie: Peter Strating Onderwijs en Ambulante Begeleiding in Cluster 2 Doelgroep In cluster 2 krijgen leerlingen met een auditieve of communicatieve beperking onderwijs of ambulante

Nadere informatie

Overzicht vakgebieden ZML SO en subdoelen & koppeling leerlijnen SO & VSO

Overzicht vakgebieden ZML SO en subdoelen & koppeling leerlijnen SO & VSO Overzicht vakgebieden ZML SO en subdoelen & koppeling leerlijnen SO & VSO 1.1. Communicatieve voorwaarden 1.1. Communicatieve voorwaarden 1.2. Zinsbouw 3.5. Zinsbouw 1.3. Woordvorming 3.6. Woordvorming

Nadere informatie

Besluit van 18 mei 2009 houdende vaststelling van kerndoelen voor het speciaal onderwijs (Besluit kerndoelen WEC)

Besluit van 18 mei 2009 houdende vaststelling van kerndoelen voor het speciaal onderwijs (Besluit kerndoelen WEC) 2009D30612 31 973 Besluit van 18 mei 2009 houdende vaststelling van kerndoelen voor het speciaal onderwijs (Besluit kerndoelen WEC) Verslag van een schriftelijk overleg Vastgesteld d.d... Binnen de vaste

Nadere informatie

Richtlijn Toelaatbaarheid tot het Voortgezet Speciaal Onderwijs

Richtlijn Toelaatbaarheid tot het Voortgezet Speciaal Onderwijs Richtlijn Toelaatbaarheid tot het Voortgezet Speciaal Onderwijs 1. Toelichting Passend Onderwijs wil de omslag maken van diagnosegericht naar handelingsgericht. Niet de diagnose staat centraal, maar de

Nadere informatie

Vakgebieden Methoden Omschrijving Taal Groep 1-2. Schatkist

Vakgebieden Methoden Omschrijving Taal Groep 1-2. Schatkist Nederlandse taal Kinderen ontwikkelen mondelinge en schriftelijke vaardigheden waarmee ze de Nederlandse taal leren gebruiken in situaties die zich in het dagelijkse leven voordoen. Tevens verwerven ze

Nadere informatie

# 4 De leerling leert strategieën te gebruiken bij het verwerven van informatie uit gesproken en geschreven teksten.

# 4 De leerling leert strategieën te gebruiken bij het verwerven van informatie uit gesproken en geschreven teksten. A. LEER- EN TOETSPLAN Onderwerp: Grammatica De leerlingen kunnen onderscheiden. De leerlingen kennen elementen van het verbuiging- en vervoegingsysteem. De leerlingen kunnen m.b.v. de betekenis van een

Nadere informatie

De Voorde. School Ondersteunings Profiel (SOP) SO De Voorde Hoofdgebouw: Bazuinlaan 4 2287 EE Rijswijk Tel. 070-39 43 042

De Voorde. School Ondersteunings Profiel (SOP) SO De Voorde Hoofdgebouw: Bazuinlaan 4 2287 EE Rijswijk Tel. 070-39 43 042 VSO SO School Ondersteunings Profiel (SOP) De Voorde SO VSO SO De Voorde Hoofdgebouw: Bazuinlaan 4 2287 EE Rijswijk Tel. 070-39 43 042 school@voorde.scoh.nl www.scoh.nl/voorde Schoolondersteuningsprofiel

Nadere informatie

Herkennen van en omgaan met mensen met een lichte verstandelijke beperking

Herkennen van en omgaan met mensen met een lichte verstandelijke beperking Herkennen van en omgaan met mensen met een lichte verstandelijke beperking Doelgroep s Heeren Loo, Almere: Alle leeftijden: kinderen, jongeren & volwassenen (0 100 jaar) Alle niveaus van verstandelijke

Nadere informatie

Voorstel kerndoelen vso

Voorstel kerndoelen vso Voorstel kerndoelen vso Alle uitstroomprofielen SLO nationaal expertisecentrum leerplanontwikkeling Voorstel Kerndoelen vso Alle uitstroomprofielen December 2011 Verantwoording 2011 SLO (nationaal expertisecentrum

Nadere informatie

Logopedie op SBO de Evenaar

Logopedie op SBO de Evenaar Logopedie op SBO de Evenaar Schooljaar 2010-2011 Presentatie van: Corine Brouwer en Olga van Schaik Inhoud De visie afgezet tegen de behandelcriteria voor logopedie Verdeling logopedie schooljaar 2010-2011

Nadere informatie

Stappenplan en zorgvisie De Vuurvlinder

Stappenplan en zorgvisie De Vuurvlinder Stappenplan en zorgvisie De Vuurvlinder Zorgprofiel en stappenplan tot plaatsing van zorgleerling van kbs de Vuurvlinder, Veenendaal. Zorgprofiel van de school: Onze school heeft de oprechte intentie in

Nadere informatie

Indicatie cluster 2 bij kinderen met een CI. Rens Leeuw CI-team Nijmegen Sint-Michielsgestel Viataal

Indicatie cluster 2 bij kinderen met een CI. Rens Leeuw CI-team Nijmegen Sint-Michielsgestel Viataal Indicatie cluster 2 bij kinderen met een CI Rens Leeuw CI-team Nijmegen Sint-Michielsgestel Viataal Inhoud - Historie van regelgeving en huidige regelgeving - Enige resultaten van kinderen met CI - Overeenkomsten

Nadere informatie

Regeling indicatiecriteria en aanmeldingsformulier leerlinggebonden financiering

Regeling indicatiecriteria en aanmeldingsformulier leerlinggebonden financiering Regeling indicatiecriteria aanmeldingsformulier leerlinggebond financiering van 15 Juli 2005 De criteria schematisch weergegev. Schema s criteria per juli 2005 (versie 15 juli) 1 DOV Indicatiecriteria

Nadere informatie

Kerndoelen voortgezet speciaal onderwijs

Kerndoelen voortgezet speciaal onderwijs voortgezet speciaal onderwijs Deze brochure is een uitgave van: Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap Postbus 16375 2500 BJ Den Haag t (070) 412 34 56 (ma t/m vrij 8.00 20.00 uur) Februari 2014

Nadere informatie

Overzicht Methoden en middelen

Overzicht Methoden en middelen Bijlage 6 Overzicht Methoden en middelen Vakvormingsgebied/activiteit Nederlands Het taalonderwijs is gericht op de "totaal"- ontplooiing van het kind, en is gericht op ontwikkeling, ontplooiing en stimulering

Nadere informatie

Vakles 1 / 2 / 3 / 4. # 3 De leerling leert strategieën te gebruiken voor het uitbreiden van zijn woordenschat.

Vakles 1 / 2 / 3 / 4. # 3 De leerling leert strategieën te gebruiken voor het uitbreiden van zijn woordenschat. A. LEER- EN TOETSPLAN Onderwerp: Grammatica De leerlingen kunnen onderscheiden. De leerlingen kennen elementen van het verbuiging- en vervoegingsysteem. De leerlingen kunnen m.b.v. de betekenis van een

Nadere informatie

Uitgegeven: 3 februari 2010. 2010, no. 10 PROVINCIAAL BLAD VAN FRYSLAN

Uitgegeven: 3 februari 2010. 2010, no. 10 PROVINCIAAL BLAD VAN FRYSLAN Uitgegeven: 3 februari 2010 2010, no. 10 PROVINCIAAL BLAD VAN FRYSLAN BELEIDSREGEL voor het verkrijgen van een partiële ontheffing voor het vak Fries in het primair en voortgezet onderwijs in de provincie

Nadere informatie

612671 Speelkaarten.indd 1 12-06-2006 16:14:06

612671 Speelkaarten.indd 1 12-06-2006 16:14:06 NEDERLANDS > Mondeling taalonderwijs De leerlingen leren informatie te verwerven uit gesproken taal. Ze leren tevens die informatie, mondeling of schriftelijk, gestructureerd weer te geven. 1 612671 Speelkaarten.indd

Nadere informatie

Onderzoekend en ontwerpend leren

Onderzoekend en ontwerpend leren Betekenis voor het Jenaplanonderwijs Onderzoekend en ontwerpend leren Marja van Graft Martin Klein Tank Wat gaan we doen? Direct aan de slag Over de aanpak Brede ontwikkeling Taal bij onderzoeken en ontwerpen

Nadere informatie

32 Taalbeschouwing. 1 Inleiding

32 Taalbeschouwing. 1 Inleiding DC 32 Taalbeschouwing 1 Inleiding Taalbeschouwing betekent letterlijk: het beschouwen van de taal. Dus, het gaat niet over taalgebruik, maar over bestuderen van het verschijnsel taal. Als je kijkt naar

Nadere informatie

FIRST LEGO League als onderwijsprogramma

FIRST LEGO League als onderwijsprogramma FIRST LEGO League als onderwijsprogramma In dit document staat beschreven hoe je de FIRST LEGO League (FLL) kunt integreren in het lesprogramma en hoe de FLL aansluit bij de kerndoelen van het primair

Nadere informatie

Doelen van de school Methoden / materialen Relatie met de kerndoelen. Constructiemateriaal. Poppenhoekmateriaal. Ongevormd materiaal.

Doelen van de school Methoden / materialen Relatie met de kerndoelen. Constructiemateriaal. Poppenhoekmateriaal. Ongevormd materiaal. Bijlage 2 Ordening van de inhoud van het onderwijs WERKEN MET ONTWIKKELINGSMATERIAAL Over een grote mate van begripsvorming en ruimtelijk inzicht beschikken en dit laatste ook in het platte vlak kunnen

Nadere informatie

TOELAATBAARHEIDSCRITERIA VOOR HET VOORTGEZET SPECIAAL ONDERWIJS

TOELAATBAARHEIDSCRITERIA VOOR HET VOORTGEZET SPECIAAL ONDERWIJS TOELAATBAARHEIDSCRITERIA VOOR HET VOORTGEZET SPECIAAL ONDERWIJS Inleiding Passend Onderwijs wil de omslag maken van diagnosegericht naar handelingsgericht: niet het probleem van de leerling staat centraal,

Nadere informatie

KAD ERNO TI TI E ONDERSTEUNEN BIJ VORMGEVEN PASSENDE LEERSTOFINHOUD VOOR DE BERNARD US S CH O O L D EN HAAG UITSTROOMPROFIELEN SO. versie: 0.

KAD ERNO TI TI E ONDERSTEUNEN BIJ VORMGEVEN PASSENDE LEERSTOFINHOUD VOOR DE BERNARD US S CH O O L D EN HAAG UITSTROOMPROFIELEN SO. versie: 0. KAD ERNO TI TI E ONDERSTEUNEN BIJ VORMGEVEN PASSENDE LEERSTOFINHOUD VOOR DE UITSTROOMPROFIELEN SO BERNARD US S CH O O L D EN HAAG versie: 0.3 juni 2013 Kadernotitie - SO Bernardusschool versie juli 2013

Nadere informatie

Dr. H. Blok (Henk) Doelstellingen van schoolonderwijs en thuisonderwijs

Dr. H. Blok (Henk) Doelstellingen van schoolonderwijs en thuisonderwijs Dr. H. Blok (Henk) is als psycholoog verbonden aan de Universiteit van Amsterdam, Faculteit der Maatschappij- en Gedragswetenschappen, Afdeling Pedagogiek en Onderwijskunde. Zijn taak is het verrichten

Nadere informatie

Inhoud. Uitstroom naar het vo. Onderwijstypen vo Praktijkonderwijs Vmbo Havo en vwo Overig aanbod vo. bo sbo so. PrO vmbo havo vwo (lwoo)

Inhoud. Uitstroom naar het vo. Onderwijstypen vo Praktijkonderwijs Vmbo Havo en vwo Overig aanbod vo. bo sbo so. PrO vmbo havo vwo (lwoo) Onderwijstypen vo 7 december 2016 Inhoud Praktijkonderwijs Vmbo Havo en vwo Overig aanbod vo 2 Uitstroom naar het vo PO bo sbo so VO PrO vmbo havo vwo (lwoo) Kopklas EOA VSO 3 1 Uitstroom naar het vo 6

Nadere informatie

Procesbeschrijving en Kwaliteitsindicatoren voor het onderwijs aan leerlingen met een meervoudige beperking.

Procesbeschrijving en Kwaliteitsindicatoren voor het onderwijs aan leerlingen met een meervoudige beperking. Kwaliteitsindicatoren voor het onderwijs aan leerlingen met een meervoudige beperking. In dit document worden het proces beschreven en de kwaliteitsindicatoren benoemd voor het onderwijs aan Hieronder

Nadere informatie

Uitwerking kerndoel 3 Nederlandse taal

Uitwerking kerndoel 3 Nederlandse taal Uitwerking kerndoel 3 Nederlandse taal Tussendoelen en leerlijnen Nederlandse taal Primair onderwijs In samenwerking met het expertisecentrum Nederlands Enschede, 1 juni 2006 Nederlands kerndoel 3 Stichting

Nadere informatie

EINDTERMEN en ONTWIKKELINGSDOELEN Zoektocht in het Maascentrum. A. Eindtermen voor het basisonderwijs vanaf 01/09/2010

EINDTERMEN en ONTWIKKELINGSDOELEN Zoektocht in het Maascentrum. A. Eindtermen voor het basisonderwijs vanaf 01/09/2010 EINDTERMEN en ONTWIKKELINGSDOELEN Zoektocht in het Maascentrum Derde graad LO A. Eindtermen voor het basisonderwijs vanaf 01/09/2010 Lichamelijke opvoeding Motorische competenties 1.1 De motorische basisbewegingen

Nadere informatie

Zorgboekje. Kindgegevens

Zorgboekje. Kindgegevens Zorgboekje De pedagogisch medewerker vult dit boekje behorende bij het overdrachtdocument peuter kleuter in als er een zorgbehoefte bij het kind is gesignaleerd. Zij/ hij vult in wat van toepassing is

Nadere informatie

Onderwijstypen vo 7 december 2016

Onderwijstypen vo 7 december 2016 Onderwijstypen vo 7 december 2016 Inhoud Praktijkonderwijs Vmbo Havo en vwo Overig aanbod vo 2 Uitstroom naar het vo PO bo sbo so VO PrO vmbo havo vwo (lwoo) Kopklas EOA VSO 3 Uitstroom naar het vo 6 jaar

Nadere informatie

Drents Archief. Het meisje met de hoepel. Groep 2 Thema-overzicht

Drents Archief. Het meisje met de hoepel. Groep 2 Thema-overzicht Drents Archief Het meisje met de hoepel Groep 2 Thema-overzicht Thema-overzicht Het meisje met de hoepel Groep 2 Drents Archief Kern van het thema Een beeld vertelt een verhaal. Om het verhaal te kunnen

Nadere informatie

Auris. De Koninklijke Auris Groep. Speciaal voor gehoor, spraak en taal

Auris. De Koninklijke Auris Groep. Speciaal voor gehoor, spraak en taal Auris De Koninklijke Auris Groep Speciaal voor gehoor, spraak en taal Door met elkaar te communiceren, maak je contact, ontwikkel je jezelf en leer je. Dat begint al direct bij de geboorte. Baby s vragen

Nadere informatie

Typering van de vakken die binnen het profiel Cognitief ZML en PRO worden aangeboden

Typering van de vakken die binnen het profiel Cognitief ZML en PRO worden aangeboden Bernardusschool SO-, uitstroomprofiel ZML Cognitie en PRO Typering van de vakken die binnen het profiel Cognitief ZML en PRO worden aangeboden Nederlandse taal en communicatie Op de Cognitiestroom van

Nadere informatie

LEERGEBIED MAATSCHAPPIJ-ORIËNTATIE

LEERGEBIED MAATSCHAPPIJ-ORIËNTATIE Vlaamse Onderwijsraad Raad Levenslang en Levensbreed Leren Kunstlaan 6 bus 6 26 februari 2008 1210 Brussel RLLL/ET/ADV/005bijl3 Bijlage bij het Vlor-advies LEERGEBIED MAATSCHAPPIJ-ORIËNTATIE Opleiding

Nadere informatie

Bijlage - Grondslag bekostiging voor materiële instandhouding lichamelijke oefening

Bijlage - Grondslag bekostiging voor materiële instandhouding lichamelijke oefening Bijlage - Grondslag bekostiging voor materiële instandhouding lichamelijke oefening Algemeen Het college is op grond van de Wet op het primair onderwijs en de Wet op de expertisecentra verantwoordelijk

Nadere informatie

Structuurgroep dove en slechthorende leerlingen

Structuurgroep dove en slechthorende leerlingen Structuurgroep dove en slechthorende leerlingen Ontstaan van de structuurgroep - Doelgroep De doelgroep zjin leerlingen die naast hun auditieve en communicatieve beperking in het gedrag extra ondersteuning

Nadere informatie

Basisarrangement. Groep: AGL fase 1 Leerjaar 1 Vak: Nederlandse taal. 5x per week 45 minuten werken aan de basisdoelen

Basisarrangement. Groep: AGL fase 1 Leerjaar 1 Vak: Nederlandse taal. 5x per week 45 minuten werken aan de basisdoelen Basis Groep: AGL fase 1 Leerjaar 1 Vak: Nederlandse taal 5x per week 45 minuten werken aan de basisdoelen Deviant methode leer/werkboek VIA vooraf op weg naar 1F. De 8 thema s in het boek hebben terugkerende

Nadere informatie

PrOmotie, Hét leermiddelenpakket voor het praktijkonderwijs

PrOmotie, Hét leermiddelenpakket voor het praktijkonderwijs Hét leermiddelenpakket voor het praktijkonderwijs hét leermiddelenpakket voor het praktijkonderwijs De leeromgeving biedt het praktijkonderwijs, zijn leerlingen en docenten een volwaardig en betaalbaar

Nadere informatie

Doelenlijst G-start voor VVKBaO

Doelenlijst G-start voor VVKBaO 1 1. OVER -START -start is een CTO-uitgave over het stimuleren van geletterdheid bij jonge kinderen (2,5 tot 7 jaar). -start is een boek vol achtergrondinformatie en concreet uitgewerkte activiteiten.

Nadere informatie

Doorlopende leerlijnen Nederlands (PO - vmbo) 2011

Doorlopende leerlijnen Nederlands (PO - vmbo) 2011 Doorlopende leerlijnen Nederlands ( - vmbo) 2011 De samengevatte kerndoelen en eindtermen in samenhang met de referentieniveaus Domein 1. Leesvaardigheid Nr. 4: Informatie achterhalen in informatieve en

Nadere informatie

Aartsbisdom Mechelen-Brussel Vicariaat Onderwijs Diocesane Pedagogische Begeleiding Secundair Onderwijs

Aartsbisdom Mechelen-Brussel Vicariaat Onderwijs Diocesane Pedagogische Begeleiding Secundair Onderwijs Aartsbisdom Mechelen-Brussel Vicariaat Onderwijs Diocesane Pedagogische Begeleiding Secundair Onderwijs Vakdocumenten Frans (2004) Visie en accenten leerplan Frans BaO 1 De eerste stappen zetten - Basiswoordenschat

Nadere informatie

Bernardusschool Praktische stroom, uitstroomprofiel arbeidsmatige dagbesteding

Bernardusschool Praktische stroom, uitstroomprofiel arbeidsmatige dagbesteding Bernardusschool Praktische stroom, uitstroomprofiel arbeidsmatige dagbesteding Typering van de vakken die binnen het profiel arbeidsmatige dagbesteding worden aangeboden Nederlandse taal en communicatie

Nadere informatie

Figuur 1: Leerlingen in basisonderwijs (2010-2011)

Figuur 1: Leerlingen in basisonderwijs (2010-2011) Passend onderwijs U heeft er vast al wel over gehoord: passend onderwijs. Maar wat is het nu precies en wat betekent dat voor onze school? Waarom gingen op 6 maart 2012 50.000 mensen uit het onderwijs

Nadere informatie

Inhoud. Gelijk aan gele katern Artikel 4 slechthorend:

Inhoud. Gelijk aan gele katern Artikel 4 slechthorend: é!"#$$ Inhoud - Historie van regelgeving en huidige regelgeving - Enige resultaten van - Overeenkomsten en verschillen tussen kinderen met hoortoestellen en met CI - Voorstellen voor toekomstige regelgeving

Nadere informatie

Bijlage - Grondslag bekostiging voor materiële instandhouding lichamelijke oefening

Bijlage - Grondslag bekostiging voor materiële instandhouding lichamelijke oefening Bijlage - Grondslag bekostiging voor materiële instandhouding lichamelijke oefening Algemeen Het college is op grond van de Wet op het primair onderwijs en de Wet op de expertisecentra verantwoordelijk

Nadere informatie

Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds Gelet op artikel 7 van het Eindexamenbesluit v.w.o.- h.a.v.o.- m.a.v.o.- v.b.o.

Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds Gelet op artikel 7 van het Eindexamenbesluit v.w.o.- h.a.v.o.- m.a.v.o.- v.b.o. STAATSCOURANT Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814. Nr. 11101 6 juni 2012 Regeling van de Minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap van 28 april 2012, nr. VO/389632, houdende

Nadere informatie

Informatie voor de leerkracht. Achtergrondinformatie en aanwijzingen voor gebruik

Informatie voor de leerkracht. Achtergrondinformatie en aanwijzingen voor gebruik Achtergrondinformatie en aanwijzingen voor gebruik Voorwoord De vereniging dit Koningskind is blij u - in samenwerking met de Educatieve Academie van de Gereformeerde Hogeschool - een compleet lespakket

Nadere informatie

Dans & drama o.b.s. De Eiber Dedemsvaart Januari 2015

Dans & drama o.b.s. De Eiber Dedemsvaart Januari 2015 Dans & drama o.b.s. De Eiber Dedemsvaart Januari 2015 Inleiding 2 INLEIDING DANS Leerlingen in het basisonderwijs dansen graag. Het sluit aan bij hun natuurlijke creativiteit, fantasie en bewegingsdrang.

Nadere informatie

Afkorting en uitleg begrippen Passend Onderwijs. Kernbegrippen

Afkorting en uitleg begrippen Passend Onderwijs. Kernbegrippen Afkorting en uitleg begrippen Passend Onderwijs Kernbegrippen Passend Onderwijs (PaOn) Het zorgdragen voor een passend onderwijsaanbod aan zowel leerlingen die extra zorg nodig hebben als leerlingen die

Nadere informatie

Leerlijnen TULE SLO. Jory Tolkamp

Leerlijnen TULE SLO. Jory Tolkamp Leerlijnen TULE SLO Jory Tolkamp Om de doelen van mijn les te bepalen ging ik uit van de leerlijnen. Wat past bij de leerlingen qua stof van een ontwikkelingsgebied, waar zit het niveau? Maar een duidelijke

Nadere informatie

Mytylschool Prins Johan Friso te Haren Onderwijscentrum De Springplank te Emmen

Mytylschool Prins Johan Friso te Haren Onderwijscentrum De Springplank te Emmen Mytylschool Prins Johan Friso te Haren Onderwijscentrum De Springplank te Emmen De Mytylschool PJF en Onderwijscentrum De Springplank zijn scholen voor leerlingen van vier tot achttien jaar, met een mogelijke

Nadere informatie

- Aan het eind van deze fase is niveau 1F bereikt

- Aan het eind van deze fase is niveau 1F bereikt Bernardusschool - Cognitiestroom, uitstroomprofiel arbeidsmarkt Typering van de vakken die binnen het profiel arbeidsmarkt worden aangeboden Nederlandse taal en communicatie Op de Cognitiestroom van de

Nadere informatie

De leerkracht en het talentvolle kind. Symposium Passend onderwijs en Hoogbegaafdheid 20 november 2013

De leerkracht en het talentvolle kind. Symposium Passend onderwijs en Hoogbegaafdheid 20 november 2013 De leerkracht en het talentvolle kind. Symposium Passend onderwijs en Hoogbegaafdheid 20 november 2013 Welk kind mag bij u in de klas? Kind 1 Kind 2 Typering van een hoogbegaafde 1 Snelle slimme denker,

Nadere informatie

Kerndoelen regulier basisonderwijs

Kerndoelen regulier basisonderwijs DC 45 Kerndoelen regulier basisonderwijs 1 Inleiding Dit thema gaat over de kerndoelen voor het reguliere basisonderwijs. De kerndoelen worden vastgesteld door de overheid, in overleg met het onderwijsveld.

Nadere informatie

Hieronder volgt een beknopte uitleg van de begrippen die u in het rapport zult tegenkomen.

Hieronder volgt een beknopte uitleg van de begrippen die u in het rapport zult tegenkomen. Onderbouwrapport In het onderbouwrapport waarderen wij alle genoemde aspecten ten opzichte van de leeftijd. Een waardering wordt uitgedrukt in een cijfer. U kunt via de beknopte omschrijvingen in het rapport

Nadere informatie

Beleidsregel bekostiging lokalen bewegingsonderwijs voor

Beleidsregel bekostiging lokalen bewegingsonderwijs voor Beleidsregel bekostiging lokalen bewegingsonderwijs voor basisonderwijs, speciaal basisonderwijs, speciaal onderwijs en voortgezet speciaal onderwijs gemeente Assen 2015 Wetstechnische informatie Gegevens

Nadere informatie

Begeleidingswijzer Dyslexie

Begeleidingswijzer Dyslexie Begeleidingswijzer Dyslexie Dyslexie Ongeveer 5% van de studenten in het mbo heeft dyslexie. Dit is één op de twintig studenten. Iedereen die bij Rijn IJssel werkt, kan dus te maken krijgen met studenten

Nadere informatie

BASISEDUCATIE LEERGEBIED MAATSCHAPPIJ-ORIËNTATIE

BASISEDUCATIE LEERGEBIED MAATSCHAPPIJ-ORIËNTATIE BASISEDUCATIE LEERGEBIED MAATSCHAPPIJ-ORIËNTATIE Opleiding MO - Voortraject Ervaringsdeskundige in de armoede en sociale uitsluiting AO BE 016 Versie 1.0 BVR Pagina 1 van 11 Inhoud Vlaams Ministerie van

Nadere informatie

KIJK! Lijst van: Schooljaar: Groep: Leraar: Datum gesprek 1e rapport: Datum gesprek 2e rapport: KIJK! 1-2 Bazalt Educatieve Uitgaven www.bazalt.

KIJK! Lijst van: Schooljaar: Groep: Leraar: Datum gesprek 1e rapport: Datum gesprek 2e rapport: KIJK! 1-2 Bazalt Educatieve Uitgaven www.bazalt. KIJK! Lijst van: Schooljaar: Groep: Leraar: Datum gesprek : Datum gesprek : KIJK! Lijst 1. Basiskenmerken Een kind dat lekker in zijn vel zit, zal zich goed en vlot ontwikkelen. Het is van nature nieuwsgierig

Nadere informatie

Voorstel van de Taakgroep Vernieuwing Basisvorming voor nieuwe kerndoelen onderbouw VO

Voorstel van de Taakgroep Vernieuwing Basisvorming voor nieuwe kerndoelen onderbouw VO Voorstel van de Taakgroep Vernieuwing Basisvorming voor nieuwe kerndoelen onderbouw VO Voorstel van de Taakgroep Vernieuwing Basisvorming voor nieuwe kerndoelen onderbouw VO Onderdeel van de eindrapportage

Nadere informatie

Bijlage: Voorbeeldschema van mijlpalen in de verschillende ontwikkelingsgebieden

Bijlage: Voorbeeldschema van mijlpalen in de verschillende ontwikkelingsgebieden Bijlage: Voorbeeldschema van mijlpalen in de verschillende sgebieden Ontwikkeling 4-6 jaar 7-9 jaar 10-12 jaar Taal Opbouwen basiswoordenschat. Woordenschat en zinsbouw neemt sterk toe. Redelijk tot goed

Nadere informatie

Engelse taal. Kennisbasis Engelse taal op de Pabo

Engelse taal. Kennisbasis Engelse taal op de Pabo Engelse taal Belang van het vak Engels geven in het basisonderwijs is investeren in de mensen van de toekomst die studeren, werken en recreëren in verschillende landen van Europa en de wereld. Door de

Nadere informatie

MEE Utrecht, Gooi & Vecht. Ondersteuning bij leven met een beperking. Omgaan met mensen met een licht verstandelijke beperking.

MEE Utrecht, Gooi & Vecht. Ondersteuning bij leven met een beperking. Omgaan met mensen met een licht verstandelijke beperking. MEE Utrecht, Gooi & Vecht Ondersteuning bij leven met een beperking Omgaan met mensen met een licht verstandelijke beperking Voor verwijzers Omgaan met mensen met een licht verstandelijke beperking Veel

Nadere informatie

Beleidsregel bekostiging lokalen bewegingsonderwijs voor een school

Beleidsregel bekostiging lokalen bewegingsonderwijs voor een school Beleidsregel bekostiging lokalen bewegingsonderwijs voor een school voor basisonderwijs, speciaal basisonderwijs, speciaal onderwijs en voortgezet speciaal onderwijs gemeente Lelystad 2016 Wetstechnische

Nadere informatie

LEREN LEZEN MET DE DAVIS LEERSTRATEGIE.

LEREN LEZEN MET DE DAVIS LEERSTRATEGIE. LEREN LEZEN MET DE DAVIS LEERSTRATEGIE. Leren lezen is een ingewikkeld proces, waarbij heel wat vaardigheden moeten worden ontwikkeld. OBS Dijkerhoek heeft daarom heel bewust gekozen voor de Davis leerstrategie

Nadere informatie

Biologie inhouden (PO-havo/vwo): Instandhouding

Biologie inhouden (PO-havo/vwo): Instandhouding Biologie inhouden (PO-havo/vwo): Instandhouding kerndoelen primair onderwijs kerndoelen onderbouw havo bovenbouw exameneenheden vwo bovenbouw exameneenheden 34: De leerlingen leren zorg te dragen voor

Nadere informatie

Resonans geletterdheidsmodules

Resonans geletterdheidsmodules Resonans geletterdheidsmodules Provinciaal Onderwijs Vlaanderen 8 mei 2014 Inhoud 1. Wat 2. Ontwikkeling 3. Stand van zaken 4. Mogelijkheden en beperkingen 5. Organisatie 6. Vragenronde 7. Inhoudelijke

Nadere informatie

Seksualiteit en ASS. Presentatie symposium pleegzorg 19 juni 2014. presentatie symposium pleegzorg

Seksualiteit en ASS. Presentatie symposium pleegzorg 19 juni 2014. presentatie symposium pleegzorg Seksualiteit en ASS Presentatie symposium pleegzorg 19 juni 2014 programma Opfrissen van informatie over ASS (heel kort het spectrum toelichten). ASS en seksualiteit belichten. Seksuele en relationele

Nadere informatie

Toelaatbaarheidscriteria voor het Speciaal Voortgezet Onderwijs

Toelaatbaarheidscriteria voor het Speciaal Voortgezet Onderwijs Toelaatbaarheidscriteria voor het Speciaal Voortgezet Onderwijs 1. Toelichting Passend Onderwijs wil de omslag maken van diagnosegericht naar handelingsgericht. Niet de diagnose staat centraal, maar de

Nadere informatie

Tussendoelen Engels onderbouw vo havo/vwo

Tussendoelen Engels onderbouw vo havo/vwo Tussendoelen Engels onderbouw vo havo/vwo Preambule Voor alle domeinen van Engels geldt dat het gaat om toepassingen van kennis en vaardigheden op thema s die alledaags en vertrouwd zijn. Hieronder worden

Nadere informatie

31 oktober 2013. Martine Joustra

31 oktober 2013. Martine Joustra 31 oktober 2013 Martine Joustra Agenda 9.30 inloop met koffie 10.00 werken met een OPP 11.00 in groepjes stimulerende en belemmerende factoren benoemen 11.30 plenaire terugkoppeling 12.00 vooruitblik op

Nadere informatie

46Kerndoelen onderbouw vmbo

46Kerndoelen onderbouw vmbo DC 46Kerndoelen onderbouw vmbo 1 Inleiding Dit thema gaat over de kerndoelen voor de onderbouw van het vmbo. Vanaf 2006-2007 moeten alle scholen voor voortgezet onderwijs, dus ook het vmbo, in de onderbouw

Nadere informatie

Modelbeleidsregel bekostiging lokalen bewegingsonderwijs voor basisonderwijs, speciaal basisonderwijs, speciaal onderwijs

Modelbeleidsregel bekostiging lokalen bewegingsonderwijs voor basisonderwijs, speciaal basisonderwijs, speciaal onderwijs Modelbeleidsregel bekostiging lokalen bewegingsonderwijs voor basisonderwijs, speciaal basisonderwijs, speciaal onderwijs en voortgezet speciaal onderwijs Leeswijzer modelbepalingen - [ ] of [iets] = door

Nadere informatie

Graag informeren wij u via deze e-nieuwsbrief over schoolzelfevaluatie voor SO en SBO, proeftoetsen VSO

Graag informeren wij u via deze e-nieuwsbrief over schoolzelfevaluatie voor SO en SBO, proeftoetsen VSO E-nieuwsbrief speciale leerlingen Graag informeren wij u via deze e-nieuwsbrief over schoolzelfevaluatie voor SO en SBO, proeftoetsen VSO Dagbesteding en Arbeid, Hét Congres en nog veel meer. Stuur deze

Nadere informatie

Beleidsregel bekostiging lokalen bewegingsonderwijs voor een school voor

Beleidsregel bekostiging lokalen bewegingsonderwijs voor een school voor GEMEENTEBLAD Officiële uitgave van gemeente Lisse. Nr. 0 april 0 Beleidsregel bekostiging lokalen bewegingsonderwijs voor een school voor basisonderwijs, speciaal basisonderwijs, speciaal onderwijs en

Nadere informatie

Taalontwikkelend lesgeven en het referentiekader taal

Taalontwikkelend lesgeven en het referentiekader taal Taalontwikkelend lesgeven en het referentiekader taal Weblecture LEONED Utrecht 14 november 2012 Bart van der Leeuw, SLO Taalontwikkelend lesgeven en het referentiekader taal Inhoudsopgave van het college

Nadere informatie

Richtlijn Toelaatbaarheid tot het Voortgezet Speciaal Onderwijs

Richtlijn Toelaatbaarheid tot het Voortgezet Speciaal Onderwijs Richtlijn Toelaatbaarheid tot het Voortgezet Speciaal Onderwijs 1. Toelichting Passend Onderwijs wil de omslag maken van diagnosegericht naar handelingsgericht. Niet de diagnose staat centraal, maar de

Nadere informatie

Groep: AGL fase 1 Vak: Culturele oriëntatie en creatieve expressie

Groep: AGL fase 1 Vak: Culturele oriëntatie en creatieve expressie Basis Groep: AGL fase 1 Vak: Culturele oriëntatie en creatieve expressie Kerndoelen: Verwerking binnen de lessen van de andere leergebieden. ICT, digibord, creatieve materialen Culturele oriëntatie en

Nadere informatie

In gesprek over de inhoud van het onderwijs van de toekomst

In gesprek over de inhoud van het onderwijs van de toekomst In gesprek over de inhoud van het onderwijs van de toekomst Leraar Schoolleider Bestuurder Doe mee en praat mee! Antwoord of reactie op deze vraag? Dé landelijke dialoog over ons onderwijs en de toekomst.

Nadere informatie

Eindtermen: Activiteiten + 6 jaar The Outsider Vlaamse Ardennen

Eindtermen: Activiteiten + 6 jaar The Outsider Vlaamse Ardennen Eindtermen: Activiteiten + 6 jaar The Outsider Vlaamse Ardennen 1. Kids Adventure: - Kids-moeras, blote voetenpad, estafettes, kano s, lage tarzans, speleobox Eindtermen wereldoriëntatie (WO) WO mens en

Nadere informatie