De vrije wil bestaat niet

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "De vrije wil bestaat niet"

Transcriptie

1 Victor Lamme De vrije wil bestaat niet Over wie er echt de baas is in het brein 2010 Uitgeverij Bert Bakker Amsterdam

2 1 Een zombie staat terecht Het is 23 mei Kenneth Parks heeft een zware dag achter de rug. Weer voor niks gesolliciteerd. Hij heeft een torenhoge schuld veroorzaakt door onhandige gokpraktijken. Het spaargeld van zijn vrouw en zijn kleine dochtertje heeft hij er al helemaal doorheen gejaagd, en geknoei met de financiën op het werk heeft ertoe geleid dat hij nu ook nog eens werkeloos is. Hij slaapt al weken niet meer dan twee of drie uur per nacht, wanhopig piekerend op zoek naar een uitweg. Uitgeteld hangt hij op de bank in de woonkamer en kijkt naar een aflevering van Saturday Night Live op de tv. Het kan hem niet erg boeien en al snel sukkelt hij in slaap. Eindelijk rust. Ineens wordt hij wakker. Waar ben ik? is het eerste wat in hem opkomt. Dit is toch niet mijn woonkamer? Verward kijkt hij rond. Dan ziet hij een vreselijk tafereel. Voor hem ligt zijn schoonvader, kreunend en naar adem snakkend op de grond. Hoe komt die hier? En wat is er met de man aan de hand? Nu herkent hij de ruimte waar hij zich in bevindt. Dit is niet zijn eigen woonkamer, maar die van zijn schoonouders. Hij ziet het aan de stoelen met het rare ruitmotiefje. Hoe komt hij hier nou terecht? Maar veel tijd om daarover na te denken krijgt hij niet. Achter zijn kreunende schoonvader ligt iets, waarvan hij nu pas begint te zien wat het is. Het is het levenloze lichaam van zijn schoonmoeder, badend in plassen bloed, haar pyjama in stukken gereten en het wit van de overgebleven stof sterk contrasterend met de grote natte rode vlekken die erop zitten. En meteen beseft hij wat voor afschuwelijke gebeurtenis hier moet hebben plaatsgevonden. Een moord. Hij moet de politie bellen en een ambulance voor zijn schoonvader, misschien is hij nog te helpen. 7

3 Voor zijn arme schoonmoeder, die hem altijd haar grote vriendelijke reus noemde, kan hij dit keer niet veel meer doen, dat ziet hij zo wel. Als hij de schurken in handen zou krijgen die dit op hun geweten hebben; hij zou ze levend villen. En dan begint Kens hoofd pas goed te tollen. Als hij door de kamer de gang in loopt om daar de telefoon op te pakken voelt hij zijn handen kleven. Als hij ze in het zwakke licht van de gang voor zich houdt, kan hij eerst niet goed zien wat de stroperige vloeistof aan zijn handen is. Maar teruglopend naar de woonkamer, waar het grote licht brandt, gaat er een schok door hem heen als hij de helderrode kleur herkent. Zijn handen zitten onder het bloed! En zijn kleren ook. Dan dringt het pas écht tot hem door wat hij net al zag bij het zielloze lichaam van zijn schoonmoeder: een spoor van rood gevlekte voetstappen dat rechtstreeks van haar naar zijn eigen voeten loopt, tot in de gang en weer terug. Dit kan toch niet! Dan ziet hij in een flits het mes dat naast hem op de grond ligt. Lemmet en handvat zijn bevlekt met hetzelfde rood dat nu als een waas voor zijn ogen begint te draaien. Heb ik...? stamelt hij vertwijfeld. Zo moet het ongeveer gegaan zijn in die nacht van 23 mei. Ken Parks meldt zich onmiddellijk bij de politie van Toronto met de mededeling dat hij denkt zijn schoonouders te hebben vermoord. Hij wijst op zijn handen die akelige snijwonden bevatten. Hij heeft enkele pezen van zijn vingers doorgesneden met het mes waarmee zijn schoonmoeder is gedood. Nog voor hij naar het ziekenhuis wordt gestuurd voor behandeling wordt hij gearresteerd op verdenking van moord en poging tot moord. De politie reconstrueert ondertussen wat er gebeurd moet zijn. Ergens die nacht is Ken Parks van zijn bank voor de tv opgestaan, heeft zijn autosleutels gepakt en is het huis uit gewandeld. Hij is in zijn auto gestapt, heeft de 23 kilometer naar het huis van zijn schoonouders afgelegd, en daar aangekomen is hij vrijwel meteen begonnen op zijn schoonmoeder in te slaan en haar te bewerken met een voorhanden liggend keukenmes. Zij sterft ter plekke. Zijn schoonvader mengt zich in de strijd maar ook hij legt het af tegen de grote en sterke 23-jarige Parks. Hij overleeft het incident ternauwernood. 8

4 Ken Parks ziet geen reden dit relaas te ontkennen. De sporen zijn overduidelijk, zijn auto stond inderdaad voor de deur, het bloed op zijn handen, de getuigenis van zijn schoonvader, alles wijst erop dat deze lezing de juiste is. Maar er is een probleem: Ken Parks kan zich van dit alles niets, maar dan ook helemaal niets herinneren. In zijn geheugen is het helemaal zwart tussen het kijken naar de aflevering van Saturday Night Live en het wakker worden te midden van zijn geslachte schoonouders. Hoezeer hij ook probeert in zijn eigen herinnering te graven naar wat er die nacht gebeurd moet zijn, er verschijnt helemaal niets voor zijn geestesoog. En dat gegeven leidde tot een legendarische rechtszaak waarin de advocaten van Parks een heroïsche verdediging opzetten, gewapend met een team van wetenschappelijke experts. De essentie van de verdediging was als volgt: ten tijde van de moord, en daaraan voorafgaand, bevond Parks zich in een episode van slaapwandelen. Hij was zich daarom niet bewust geweest van zijn daden en diende op grond daarvan te worden vrijgesproken. Er was immers sprake van onvrijwillig, automatisch handelen, hetgeen in het Canadese recht een grond voor vrijspraak is. Parks leed inderdaad al jaren aan slaapwandelen, en ook in zijn familie kwamen slaapwandelen en allerlei andere slaapstoornissen frequent voor. Ook onderzoek in een slaaplaboratorium in Ottawa, na de moord, liet zien dat Parks verschillende stoornissen had in het normale slaappatroon die goed pasten bij iemand die slaapwandelt. Saillant detail was dat zelfs twee van Parks celgenoten in de gevangenis ten tijde van het proces konden bevestigen dat hij s nachts geregeld rechtop zat in bed en daarbij praatte. Daarmee was aannemelijk te maken dat Parks ook die befaamde nacht van de moord had kunnen slaapwandelen. Een moeilijk punt was natuurlijk wel dat daarmee nog niet vaststond dat Parks in die nacht ook daadwerkelijk slaapwandelde. Maar ook daarvan wisten de experts de jury te overtuigen. Zij verklaarden dat episodes van slaapwandelen vaak worden uitgelokt door chronisch slaapgebrek in combinatie met grote stress. En dat was precies de toestand waarin Parks zich die dagen bevond. De zorgen over zijn gokschulden, het verspeelde spaargeld, de werkeloosheid en het 9

5 vooruitzicht niet snel een baan te kunnen vinden met als referentie iemand te zijn die de kas leegrooft van de baas, dat alles hield hem nachtenlang wakker. Canada wordt door buurland Amerika dan wel een socialistisch bolwerk genoemd, maar ook daar is het leven voor iemand zonder werk toch veel moeilijker dan, laten we zeggen, in Nederland. Als Parks ergens in zijn leven was gaan slaapwandelen (wat hij dus regelmatig deed), dan had het wel in een van de nachten van juist die week moeten zijn. Maar dat op zich was niet voldoende voor een succesvolle verdediging. De moeilijke taak waarvoor de advocaten zich geplaatst zagen was dat ze ook aannemelijk moesten maken dat Ken Parks, terwijl hij slaapwandelde en dus in zekere zin volledig onbewust was en geen bewuste controle had over zijn lichaam, toch een dergelijke complexe verzameling gedragingen had kunnen vertonen. Vergeet niet dat hij eerst 23 kilometer auto heeft gereden, en vervolgens zich heeft gedragen op een manier die hem niet bepaald eigen was. Hij stond juist bekend als vriendelijk en zorgzaam, en de relatie met zijn schoonouders was, anders dan gemiddeld, juist goed. Ook die vraag moesten de experts beantwoorden. Wat kan iemand die slaapwandelt nou eigenlijk wel en niet, vergeleken met iemand die wakker is? Nachtelijke escapades Slaapwandelen komt relatief vaak voor. Ongeveer 25 procent van alle kinderen en jongeren slaapwandelt wel eens, en 4 tot 10 procent van de volwassenen, waarbij 0,4 procent wekelijks slaapwandelt. Er zijn een paar dingen die de kans op slaapwandelen nog vergroten. Op zichzelf geldt praten in je slaap niet als slaapwandelen. Dat doet bijna iedereen wel eens, en is eigenlijk vooral amusant. Soms kan er zelfs een soort van gesprek worden gevoerd, maar dat neemt dan al snel een merkwaardige wending of houdt gewoon op. Een onschuldig verschijnsel. Toch hebben mensen die praten in hun slaap een grotere kans ooit te gaan slaapwandelen. Ook als je s nachts wel eens het gevoel hebt dat je stikt kan dat een voorbode zijn. En vooral 10

6 na een verkeersongeluk of een periode van grote stress treedt slaapwandelen vaker op. Slaapwandelen kan voor de omgeving heel vervelend zijn. Wat te denken van de vrouw die vrijwel iedere nacht de dekens van haar man aftrekt, nerveus door de kamer begint te banjeren en in grote onrust tegen hem aan praat: We hebben nooit genoeg stoelen voor het bezoek. Hoe moet dat nou, ze komen zo allemaal! Ga eens in de schuur kijken of we daar nog iets hebben staan waar de mensen op kunnen zitten. Een andere nacht zijn de zorgen nog groter en is de paniek nog heviger: De hypotheek kan op die manier toch nooit worden betaald, we moeten nu echt ergens geld vandaan zien te halen. Sta toch op man! We moeten aan de slag! In de video-opnames die van dit geval zijn vastgelegd zie je dat de arme echtgenoot die dit overkomt er al helemaal aan gewend is om s nachts zo te worden bejegend. Hij heeft geleerd er niet tegen in te gaan, maar zijn vrouw juist naar de mond te praten en haar te verzekeren dat alles weer goed komt. Uiteindelijk gaat ze dan wel weer slapen. De beschuldigingen ontkennen werkt juist averechts, en maakt de vrouw alleen maar meer opgewonden of ongerust. Maar soms is het theater van de vrouw zo echt, en is het onderwerp zo dicht in de buurt van werkelijk potentieel gevaar, dat ook hij niet meer weet of er nu wel of geen reden tot paniek is. Bijvoorbeeld als zij hem aanmaant de kinderen te gaan zoeken die die avond uit zijn gegaan en nog steeds niet zijn teruggekeerd. Met zijn schoenen en badjas al aan, autosleuteltjes in de hand, ziet hij ze dan gewoon in hun bed liggen en realiseert zich: O ja, slaapwandelen... Hij is om drie uur in de nacht natuurlijk niet op zijn scherpst, maar toch illustreert dit geval duidelijk hoe moeilijk het kan zijn om het verschil te zien tussen een normaal, wakker iemand en iemand die slaapwandelt. Ditzelfde geval illustreert ook de mate waarin iemand complexe taken kan uitvoeren tijdens het slaapwandelen. De vrouw lijdt haar hele leven al aan overgewicht en moet er voortdurend op letten niet te veel te eten. Overdag lukt haar dat goed (nou ja, meestal dan, zoals bij de meesten van ons), maar s nachts gaat de hongerige wolf in haar ongehinderd op jacht. Opstaan, slaapkamer uit, trap af, naar de keuken, boterhammetjes smeren (lekker dik), opeten, spulletjes 11

7 opruimen en weer naar bed. In de ochtend is het gebruikte bestek en het vuile bord het enige bewijs van de nachtelijke escapade. Door psychologen worden dit soort handelingen, die je elke dag meerdere keren uitvoert, zoals traplopen of boterhammen smeren, vaak omschreven als automatisch. Daar wordt mee bedoeld dat je ze zonder bewuste aandacht kunt uitvoeren. Je bent met iemand in gesprek terwijl je de afwas doet, je denkt na over de planning van de dag terwijl je de boterhammen smeert, of je kijkt een film op tv terwijl je een trui breit (als je tenminste een geoefend breier bent). De definitie van een automatische handeling is dat het gemak of het succes waarmee je die handeling kunt uitvoeren niet nadelig wordt beïnvloed door tegelijkertijd een andere taak uit te voeren. De handeling is als het ware in het zenuwstelsel ingebrand, zoals een reflex waarbij je je hand automatisch terugtrekt als je iets heets aanraakt, nog voordat je de hitte gewaarwordt. De reflex om een boterham te smeren is weliswaar wat ingewikkelder, maar liggen de spulletjes op de goede plaats, dan kun je ook dat min of meer reflexmatig doen; de ene handeling leidt als het ware vanzelf de volgende in, tot het eindresultaat is bereikt. Dat gaat net zo goed zonder aandacht, een beetje zoals ademhalen. Over het algemeen wordt wel aangenomen dat dergelijke automatische handelingen tijdens slaapwandelen kunnen worden uitgevoerd, en dat past goed bij het idee dat slaapwandelaars hun gedrag niet echt bewust aansturen. Ze zijn als het ware de slaaf van hun omgeving en van hun primitieve innerlijke driften. In het geval van de beschreven vrouw is de drift bijvoorbeeld honger. Als dan de boterhammen en het beleg op de vaste plaats liggen zet de aanwezigheid van die voorwerpen min of meer vanzelf de keten van reflexen in gang die resulteert in een gesmeerde boterham. De delen van het brein die dergelijke automatische handelingen regelen staan vermoedelijk gewoon aan als iemand slaapwandelt. De structuur die uit staat is de prefrontale schors, een gedeelte van de hersenschors dat veel mensen als noodzakelijk zien voor bewustzijn, aandacht en vooral de controle van gedrag. Hersenscans van mensen in slaap hebben bevestigd dat vooral de prefrontale schors minder actief is als we slapen, en ook inactief blijft als iemand slaap- 12

8 wandelt (fig. 1). De prefrontale schors is ook het gedeelte van de hersenen dat bij de mens verreweg het sterkst is ontwikkeld, zelfs vergeleken met andere primaten als apen en mensapen, en wordt daarom vaak gezien als het apparaat dat zorgt voor onze intellectu- Figuur 1: Opnames van een slaapwandelaar in het slaaplaboratorium. Na 50 minuten te hebben geslapen, staat de patiënt ineens op. Dit gaat gepaard met een plotselinge verandering van het eeg, waarbij Delta-golven optreden (r.o.). De patiënt krijgt een injectie met een stof die het mogelijk maakt achteraf in een scanner in beeld te brengen welke hersengebieden actief waren (r.b., de zwarte gedeeltes zijn actief). Vergeleken met de wakkere toestand is tijdens diepe slaap vooral de prefrontale en pariëtale schors minder actief (c, d). Het verschil tussen diepe slaap en slaapwandelen is op de scan niet erg groot (a, b), alleen is tijdens slaapwandelen het cerebellum wat meer actief (nodig voor de coördinatie van bewegingen), en de posterieure cingulaire cortex. 13

9 ele en sociale vermogens, ons gevoel van zelf en onze persoonlijkheid. In dat licht is het niet zo vreemd dat mensen tijdens slaapwandelen zonder werkende prefrontale schors allerlei automatische handelingen uitvoeren zonder zich daarvan bewust te zijn, en daarbij allerlei impulsen uitleven zonder zich veel zorgen te maken over wat anderen daarvan zouden kunnen vinden. Toch is het nog maar de vraag of de prefrontale schors tijdens slaapwandelen altijd helemaal uit staat. Bij de genoemde vrouw gaan de handelingen tijdens het slaapwandelen soms verder dan door de omgeving gedicteerde reflexen. Ze heeft haar honger ook wel eens gestild op een minder voor de hand liggende manier. Al slaapwandelend ging ze op zoek naar de sleutel van de achterdeur. Na die gevonden te hebben in een potje heeft ze de achterdeur geopend, is naar de schuur gelopen waar de vrieskist stond en is daarin op zoek gegaan naar ijs, dat helemaal onderin bleek te liggen. De volgende ochtend lag de wikkel van de Magnum als enige tastbare herinnering naast haar op het nachtkastje. Iets vergelijkbaars was het voorval waarbij ze zich blijkbaar herinnerde die middag een chocoladereep in haar jaszak te hebben gelaten, die ze er s nachts uit haalde en opsmikkelde. Dit soort voorvallen toont aan dat slaapwandelen verder kan gaan dan het uitleven van dagelijkse routine en het uitvoeren van automatische handelingen. Naar iets zoeken is een bezigheid die al je aandacht kan opslokken. En het herinneren van de plaats waar je die middag iets hebt achtergelaten is typisch een capaciteit van het kortetermijn ofwel het werkgeheugen, wat ook een functie is van de prefrontale hersenschors. De handen in onschuld gewassen De vraag of het bewustzijn wel helemaal uitgezet was stond centraal in een ander berucht geval van moord tijdens slaapwandelen. Net als de nachtmerrie van Kenneth Parks begint het geval van Scott Falater met een televisieprogramma, een bank, en met vermoeidheid. Scott Falater is heel erg moe, want het gaat al tijden allemaal niet zo 14

10 lekker op het werk. Hij is als manager bij Motorola verantwoordelijk voor het opzetten van de productie van een chip voor computerharddisks, maar het is hem allang duidelijk dat het project nergens op uit zal draaien. Er zullen mensen van zijn team de laan uit vliegen zodra dat de leiding ook duidelijk wordt. Wat moet hij doen? Zijn team verraden door de leiding zo snel mogelijk de waarheid te zeggen, en zo het bedrijf nodeloze verliezen besparen? Of gewoon nog een tijdje net doen alsof zijn neus bloedt, zodat zijn mensen rustig een andere baan kunnen gaan zoeken, maar het bedrijf voor de kosten opdraait, en hijzelf bovendien geen al te beste beurt maakt? Die middag was hij nog uitgevallen tegen een van zijn chefs. En morgen was een vergadering met het team gepland. Hij móest gewoon een keer goed slapen, anders kon hij geen heldere beslissing nemen; hij had al vier dagen hooguit drie uurtjes per nacht gepakt. Het is tien uur s avonds als hij zijn vrouw Yarmila een kus geeft en naar bed gaat. Zij blijft beneden achter op de bank voor de tv, om een aflevering van er af te kijken. Als hij bovenkomt, ziet hij dat de kinderen al liggen te slapen. En zodra zijn hoofd het kussen raakt is ook hij weg. Het is pas een uur later als hij wakker schrikt van het geblaf van de honden. Beneden is het een rumoer van jewelste. Hij hoort mannenstemmen, geluid van slaande deuren en sirenes. Half slapend strompelt hij de trap af. Vrijwel meteen wordt hij overmeesterd door mannen in zwarte uniformen. Schreeuwend vragen zij naar zijn naam. Hij wordt in een politieauto gezet en zit met handboeien om wel een uur te wachten zonder dat hem wordt verteld wat er aan de hand is. Maar uit de flarden van geluid die in de auto doordringen wordt hem gaandeweg wel duidelijk dat er iets vreselijks is gebeurd met zijn vrouw. Als hij door inspecteur John Norman wordt ondervraagd op het bureau van het Phoenix Police Department wordt zijn ergste vrees bevestigd: Yarmila is dood. En nóg erger: de inspecteur stelt hem allerlei vragen waaruit blijkt dat hij, Scott Falater, wordt beschouwd als de dader. Dat moet een vergissing zijn volgens Scott, want hij lag in bed. Maar als hij wordt gewezen op het bloed op zijn schouders en de wonden aan zijn hand begint hij toch te twijfelen. Bovendien is er een getuige, Greg Koons, de buurman van Scott. Die ligt met 15

11 zijn vriendin in bed als zij even na tienen geschreeuw horen vanuit de achtertuin: Nee, alsjeblieft, nee! Greg stapt zijn eigen tuin in en ziet van daaruit hoe Yarmila op haar zij ligt, vlak bij het zwembad. Ze trekt nog even met haar armen en benen maar blijft dan bewegingsloos op haar rug liggen. Gregs aandacht wordt getrokken door een licht dat aangaat in het huis van de Falaters. Hij ziet Scott van de slaapkamer naar de keuken gaan, en van daaruit via de woonkamer naar de achtertuin, waar Yarmila ligt. Hij buigt zich over het lichaam van de vrouw, wandelt het huis weer in, en komt ten slotte de garage uit met werkhandschoenen aan. Tot zijn stomme verbazing ziet Greg dan hoe Scott zijn vrouw het zwembad in rolt, om haar vervolgens met haar hoofd onder water te houden. Greg rent zijn huis in en draait 911. De politie is snel ter plaatse, overmeestert Scott, die intussen alweer naar bed was gegaan, en doorzoekt het huis. Uiteraard vinden zij Yarmila, in het zwembad drijvend, waarvan het water rood kleurt van het bloed. Zij is niet alleen verdronken, maar daarvoor met meer dan veertig messteken bewerkt. Naast het zwembad, bij een waterpomp, ligt een zaklantaarn op de grond. Het lage strijklicht daarvan doet de bloedvlekken die rond de pomp verspreid liggen als in een goedkope horrorfilm opglimmen. Ook in huis worden bloedvlekken gevonden. Maar het meest opmerkelijke stuk bewijs, en datgene wat voor de zaak van Scott van doorslaggevende betekenis zal blijken te zijn, vinden zij in de garage. Uit de kofferbak van de Volvo van Scott hangt een met bloedvlekken besmeurd t-shirt. En dat leidt regelrecht naar een in de kofferbak aanwezige doos met daarin een spijkerbroek, sokken en een hemd, allemaal onder het bloed. Daarnaast een paar bebloede schoenen en de doorweekte handschoenen, vermoedelijk het paar dat Greg zo was opgevallen toen hij Scott naar buiten zag komen om zijn vrouw te verdrinken. En ten slotte de hoofdprijs, het mes waarmee Yarmila in buik, borst, hoofd en rug was gestoken. Dat is dus wat Greg Scott heeft zien doen in huis. Nadat hij Yarmila dodelijk had verwond met zijn mes, heeft hij zijn kleren uitgedaan en omgewisseld voor de pyjama waarin hij werd gearresteerd. Het bleek dat hij zelfs zijn handen had gewassen, en een pleister op 16

12 een wondje had gedaan. Daarna heeft hij de handschoenen aangedaan en is naar Yarmila toe gegaan. Volgens de lezing van de aanklager in deze zaak heeft hij daar misschien wel geconstateerd dat zijn vrouw nog niet dood was en het karwei afgemaakt door haar te verdrinken in het zwembad. Vervolgens heeft hij ook die handschoenen weer opgeruimd, en is daarna doodleuk naar bed gegaan. Dat gedeelte van het gedrag bleek nu juist het meest problematisch voor de verdediging. Want ook hier voerde het advocatenteam aan dat Scott alles had gedaan terwijl hij slaapwandelde, en zich dus niet bewust was van zijn daden. Het is overigens opmerkelijk dat Scott in eerste instantie niet veel zag in die verdediging. Net als bij Ken Parks was er ook bij hem een volledig zwart gat in het geheugen tussen het naar bed gaan na zijn vrouw te hebben gekust, en het wakker worden terwijl hij wordt besprongen door drie politieagenten. Hij kon natuurlijk niet anders dan, ook aan zichzelf, toegeven dat hij deze gruweldaden had gepleegd. Maar hij kon niet begrijpen hoe en waarom. Hij hield van zijn vrouw, en hoewel er eerder wel relatieproblemen waren geweest waren zij de laatste tijd juist heel gelukkig samen. Hij kon gewoon niet bevatten dat er zo n wild beest in hem schuilging, en hij wilde niets liever dan daarvoor boeten en anderen (en dan vooral zijn kinderen) daartegen beschermen. Maar gaandeweg ging hij toch mee in het pleidooi van de verdediging. De lezing van de feiten door de verdediging was ongeveer als volgt. Scott is na in slaap te zijn gevallen vrijwel meteen gaan slaapwandelen, waarbij hij in eerste instantie een klusje is gaan afmaken waar hij al eerder mee bezig was geweest: het repareren van de waterpomp van het zwembad. Hij had daarbij zijn mes en zaklamp nodig en zijn werkkleren, die hij altijd bewaarde in de garage en in zijn auto. Vermoedelijk heeft Yarmila het licht van de zaklamp in de tuin gezien en vroeg zij zich af wie daar bezig was, haar man lag tenslotte in bed. Op zich past het goed bij wat we weten over slaapwandelaars dat Scott in een furie is uitgebarsten op het moment dat Yarmila hem stoorde bij zijn karweitje, en hem misschien wel vroeg wat hij in godsnaam zo laat nog aan het doen was bij het zwembad. Het is vaak heel erg moeilijk om slaapwandelaars te wekken, omdat slaapwandelen juist optreedt in de diepste fasen van de slaap. Ook lukt 17

13 het vaak niet om ze zomaar op andere gedachten te brengen. Er kan heel wat acteerwerk nodig zijn om ze weer in bed te krijgen, waarbij de beste tactiek is om een beetje mee te gaan in de wanen van de slaapwandelaar en die zachtjes om te buigen richting de slaapkamer. Proberen iemand met verbaal of fysiek geweld op andere gedachten te brengen werkt juist averechts. Daar komt ook het idee vandaan dat het gevaarlijk kan zijn een slaapwandelaar wakker te maken. Dat is niet per se zo, maar wel is het vaak een stuk makkelijker om hem al slaapwandelend weer in bed te praten. Zo is het nog wel aannemelijk te maken dat Scott zijn vrouw in een vlaag van onbewuste woede met het mes heeft bewerkt dat hij toevallig in zijn handen had toen hij het rubber van de waterpomp probeerde open te snijden. Yarmila was gewoon net op het verkeerde moment naar hem toe gekomen, en had misschien te bruusk geprobeerd hem wakker te maken. Maar is het geloofwaardig dat hij daarna al slaapwandelend zijn sporen is gaan uitwissen door zijn kleding te wisselen? En dat hij daarna zich ervan heeft vergewist of Yarmila wel echt dood was, en haar voor alle zekerheid ook nog eens heeft verdronken? Dat zijn toch uitingen van geweten en besef van leven en dood. Over het algemeen worden juist die in verband gebracht met de hogere mentale functies van de prefrontale hersenschors en behorend bij het menselijk bewustzijn. De verdediging wist de jury ervan te overtuigen dat Scott Falater een notoire slaapwandelaar was. Ook hij had, net als Ken Parks, een geschiedenis van slaapwandelen, en ook hij liet in een slaaplaboratorium eeg-verschijnselen zien die passen bij slaapwandelen. Ook hij had last van chronisch slaapgebrek en stress. Maar dat Scott Falater juist deze moord, en dan in het bijzonder de daden daarna, had gepleegd tijdens een aanval van slaapwandelen ging er toch echt niet in. Scott Falater werd schuldig bevonden en veroordeeld. En dat brengt ons terug bij de zaak van Kenneth Parks. Want wat Scott Falater niet lukte was hem, en een aantal anderen, een paar jaar eerder wel gelukt. De verdediging van Parks was succesvol. De jury werd overtuigd van het feit dat hij de 23 kilometer naar zijn schoonouders al slaaprijdend had afgelegd, dat hij zijn schoonmoeder in haar eigen huis had vermoord en ook zijn schoonvader op een haar 18

14 na had gedood, allemaal tijdens een periode van slaapwandelen. Hij was zich niet bewust geweest van zijn daden en verdiende daarom volledige vrijspraak. En die kreeg hij ook. Hij werd niet eens veroordeeld tot institutionalisering op basis van het feit dat hij aan een geestesziekte zou leiden. Het slaapwandelen werd niet als zodanig beschouwd. Bovendien was een behandeling goed mogelijk en zouden de stressvolle omstandigheden van de periode rond de moord zich niet snel weer voordoen (hoewel zijn vrouw tien jaar later toch van hem is gescheiden vanwege zijn gokverslaving). Dat maakte het voor de jury geloofwaardig dat een herhaling van dit freakincident niet erg waarschijnlijk was. En het belangrijkste, omdat alles was gebeurd buiten zijn bewustzijn om werd de persoon Ken Parks beschouwd als onschuldig aan moord of zelfs doodslag. Dit alles roept een hoop vragen op. Ten eerste natuurlijk de vraag waarom Ken Parks niet en Scott Falater wel werd veroordeeld voor de moorden die zij pleegden, terwijl de twee zaken elkaar niet veel ontlopen voor wat betreft gruwelijkheid, toedracht en bewijsvoering. Beide teams van advocaten bedienden zich zelfs van dezelfde getuige-deskundige: Roger Broughton. Deze neuroloog en neurowetenschapper van het Ottawa Health Research Institute is een expert op het gebied van slaap en slaapstoornissen. In beide rechtszaken trad hij op als getuige-deskundige voor de verdediging. Zijn taak was om de jury in te lichten over de mate waarin iemand in staat is complex gedrag uit te voeren tijdens de slaap, en of daaraan geweld te pas kan komen. Om te beginnen diende hij uit te leggen wat slapen nu precies inhoudt, en wat voor stoornissen daarbij kunnen optreden die kunnen leiden tot zoiets raars als slaapwandelen. De wereld snurkt Iedereen kent het: je leest een boek in bed, je kijkt wat tv, of het licht is gewoon uit en je hoofd ligt op het kussen. Het ene moment denk je nog na over iets, of komen de zinnen van het boek aan je voorbij, en het volgende moment is er dan ineens dat grote niets. Je ver- 19

Stil blijft Lisa bij de deur staan. Ook de man staat stil. Ze kijken elkaar aan.

Stil blijft Lisa bij de deur staan. Ook de man staat stil. Ze kijken elkaar aan. Wild Op het laatste moment ziet Lisa de man pas. Ze hangt de was op in de tuin. En ineens komt hij achter de lakens vandaan. Lisa laat het mandje met was in het gras vallen. Ze gilt. De man ziet er slecht

Nadere informatie

Inhoud. Een nacht 7. Voetstappen 27. Strijder in de schaduw 51

Inhoud. Een nacht 7. Voetstappen 27. Strijder in de schaduw 51 Inhoud Een nacht 7 Voetstappen 27 Strijder in de schaduw 51 5 Een nacht 6 Een plek om te slapen Ik ben gevlucht uit mijn land. Daardoor heb ik geen thuis meer. De wind neemt me mee. Soms hierheen, soms

Nadere informatie

Het kasteel van Dracula

Het kasteel van Dracula Uit het dagboek van Jonathan Harker: Het kasteel van Dracula 4 mei Eindelijk kom ik bij het kasteel van Dracula aan. Het kasteel ligt in de bergen. Er zijn geen andere huizen in de buurt. Ik ben moe. Het

Nadere informatie

veeg de tranen van me weg. Ik kijk nog eens rond en er valt een hoop spanning van me af. Er komt zelfs een kleine glimlach op me gezicht terug.

veeg de tranen van me weg. Ik kijk nog eens rond en er valt een hoop spanning van me af. Er komt zelfs een kleine glimlach op me gezicht terug. Het DOC Ik kruip in één van de buikpijn terwijl ik in bed lig. Mijn gedachten gaan uit naar de volgende dag. Ik weet wat er die dag staat te gebeuren, maar nog niet hoe dit zal uitpakken. Als ik hieraan

Nadere informatie

Waarom we een derde van ons leven missen 17. 2 Nieuwe wegen naar het innerlijke leven. Hoe de wetenschap dromen grijpbaar maakt 24

Waarom we een derde van ons leven missen 17. 2 Nieuwe wegen naar het innerlijke leven. Hoe de wetenschap dromen grijpbaar maakt 24 Inhoud inleiding Nieuw inzicht in onze dromen 11 i wat dromen zijn 1 Terugkeer naar een vergeten land Waarom we een derde van ons leven missen 17 2 Nieuwe wegen naar het innerlijke leven Hoe de wetenschap

Nadere informatie

Ze neemt nog een slok van haar rum-cola. Even lijkt het alsof de slok weer omhoogkomt.

Ze neemt nog een slok van haar rum-cola. Even lijkt het alsof de slok weer omhoogkomt. Manon De muziek dreunt in haar hoofd, haar maag, haar buik. Manon neemt nog een slok uit het glas dat voor haar staat. Wat was het ook alweer? O ja, rum-cola natuurlijk. Een bacootje noemen de jongens

Nadere informatie

Spekkoek. Op de terugweg praat zijn oma de hele tijd. Ze is blij omdat Igor maandag mag komen werken.

Spekkoek. Op de terugweg praat zijn oma de hele tijd. Ze is blij omdat Igor maandag mag komen werken. Spekkoek Oma heeft de post gehaald. Er is een brief van de Sociale Werkplaats. Snel scheurt ze hem open. Haar ogen gaan over de regels. Ze kan het niet geloven, maar het staat er echt. Igor mag naar de

Nadere informatie

In de war? Op de Intensive Care

In de war? Op de Intensive Care In de war? Op de Intensive Care Albert Schweitzer ziekenhuis juni 2015 pavo 1168 Inleiding Uw partner of familielid is in het Albert Schweitzer ziekenhuis opgenomen op de Intensive Care. Waarschijnlijk

Nadere informatie

MEMORY WOORDEN 1.1. TaalCompleet A1 Memory Woorden 1 1

MEMORY WOORDEN 1.1. TaalCompleet A1 Memory Woorden 1 1 MEMORY WOORDEN 1.1 TaalCompleet A1 Memory Woorden 1 1 ik jij hij zij wij jullie zij de baby het kind ja nee de naam TaalCompleet A1 Memory Woorden 1 2 MEMORY WOORDEN 1.2 TaalCompleet A1 Memory Woorden

Nadere informatie

Elke miskraam is anders (deel 2)

Elke miskraam is anders (deel 2) Elke miskraam is anders (deel 2) Eindelijk zijn we twee weken verder en heb ik inmiddels de ingreep gehad waar ik op zat te wachten. In de tussen tijd dacht ik eerst dat ik nu wel schoon zou zijn, maar

Nadere informatie

De patiënt met acuut optredende verwardheid (delier)

De patiënt met acuut optredende verwardheid (delier) De patiënt met acuut optredende verwardheid (delier) De patiënt met acuut optredende verwardheid/delier Uw familielid, vriend(in) of kennis is opgenomen vanwege een ziekte, een ongeval en/of een operatie.

Nadere informatie

Acuut optredende verwardheid Delier

Acuut optredende verwardheid Delier Acuut optredende verwardheid Delier Uw familielid, vriend(in) of kennis is opgenomen in ons ziekenhuis vanwege ziekte, ongeval en/of operatie. Zoals u vermoedelijk hebt gemerkt, is zijn of haar reactie

Nadere informatie

Pannenkoeken met stroop

Pannenkoeken met stroop Pannenkoeken met stroop Al een maand lang zegt Yvonne alleen maar nee. Heb je je best gedaan op school? Nee. Was het leuk? Nee. Heb je nog met iemand gespeeld? Nee. Heb je lekker gegeten? Nee. Heb je goed

Nadere informatie

Delier. Informatie voor familie en betrokkenen

Delier. Informatie voor familie en betrokkenen Delier Informatie voor familie en betrokkenen Inleiding Op onze verpleegafdeling is een familielid, vriend(in) of kennis van u opgenomen. Tijdens uw bezoek aan de patiënt heeft u waarschijnlijk gemerkt

Nadere informatie

Die nacht draait Cees zich naar me toe. In het donker voel ik heel zachtjes zijn lippen op mijn wang.

Die nacht draait Cees zich naar me toe. In het donker voel ik heel zachtjes zijn lippen op mijn wang. Vanavond ga ik mijn man vertellen dat ik bij hem wegga. Na het eten vertel ik het hem. Ik heb veel tijd besteed aan het maken van deze laatste maaltijd. Met vlaflip toe. Ik hoop dat de klap niet te hard

Nadere informatie

Patiënteninformatie. Acuut optredende verwardheid. (delier) Acuut optredende verwardheid (delier)

Patiënteninformatie. Acuut optredende verwardheid. (delier) Acuut optredende verwardheid (delier) Patiënteninformatie Acuut optredende verwardheid (delier) Acuut optredende verwardheid (delier) 1 Acuut optredende verwardheid (delier) Intensive Care, route 3.3 Telefoon (050) 524 6540 Inleiding Uw familielid

Nadere informatie

In de eeuwigheid van het leven waarin ik ben is alles volmaakt, heel en compleet en toch verandert het leven voortdurend. Er is geen begin en geen

In de eeuwigheid van het leven waarin ik ben is alles volmaakt, heel en compleet en toch verandert het leven voortdurend. Er is geen begin en geen 14 In de eeuwigheid van het leven waarin ik ben is alles volmaakt, heel en compleet en toch verandert het leven voortdurend. Er is geen begin en geen einde, alleen een voortdurende kringloop van materie

Nadere informatie

SLACHTOFFERSCHAP, TRAUMA EN GEWELD - EEN ONONTWARBARE KLUWEN? 25 mei 2016, Antropia, Driebergen - 25 mei 2016, gedichten Ingmar Heytze

SLACHTOFFERSCHAP, TRAUMA EN GEWELD - EEN ONONTWARBARE KLUWEN? 25 mei 2016, Antropia, Driebergen - 25 mei 2016, gedichten Ingmar Heytze SLACHTOFFERSCHAP, TRAUMA EN GEWELD - EEN ONONTWARBARE KLUWEN? 25 mei 2016, Antropia, Driebergen - 25 mei 2016, gedichten Ingmar Heytze MONITOR Dit wordt geen nieuw verhaal. We doen wat met ons werd gedaan,

Nadere informatie

Het is woensdagmiddag. Hij heeft alle tijd. Wat zal hij

Het is woensdagmiddag. Hij heeft alle tijd. Wat zal hij DUBBEL Eerst merkt TimTom niets bijzonders. Hij zit gewoon op zijn plaats in de klas. Iedereen weet nu dat hij Daan heet. Juf noemt hem niet Daan. Ze zegt ook niet TimTom. Ze is aardig tegen hem. Dat wel.

Nadere informatie

3 Bijna ruzie. Maar die Marokkanen en Turken horen hier niet. Ze moeten het land uit, vindt Jacco.

3 Bijna ruzie. Maar die Marokkanen en Turken horen hier niet. Ze moeten het land uit, vindt Jacco. 1 Het portiek Jacco ruikt het al. Zonder dat hij de voordeur opendoet, ruikt hij al dat er tegen de deur is gepist. Dat gebeurt nou altijd. Zijn buurjongen Junior staat elke avond in het portiek te plassen.

Nadere informatie

Alles in een dag Sophia Beets

Alles in een dag Sophia Beets Alles in een dag Sophia Beets Hoi. zeg ik zoals dat het enige is wat ik iedere ochtend zeg. Goeie morgen. zegt ie terug. Ik zeg geen goeie morgen, nooit niet. Morgen is niet fijn en ook niet goed, bovendien

Nadere informatie

Stomme trutten. Qatar, Qatar!, giechelen de meisjes voor het huis aan de overkant. Kelly heeft gelijk. Nu zijn ze op de fiets.

Stomme trutten. Qatar, Qatar!, giechelen de meisjes voor het huis aan de overkant. Kelly heeft gelijk. Nu zijn ze op de fiets. Stomme trutten Kijk, die stomme trutjes zijn er weer. Kelly wijst naar buiten. Sanne kijkt nieuwsgierig uit het raam. Voor het huis aan de overkant staan twee meisjes. Meisjes met blonde paardenstaartjes.

Nadere informatie

Koortsstuipen. Neem altijd uw verzekeringsgegevens en identiteitsbewijs mee!

Koortsstuipen. Neem altijd uw verzekeringsgegevens en identiteitsbewijs mee! Koortsstuipen Jonge kinderen zijn bij koorts gevoelig voor stuipen. Ongeveer 5 procent van de kinderen tussen de drie maanden en zes jaar heeft weleens een koortsstuip. In deze folder leest u over de achtergrond

Nadere informatie

Een spannend spel loopt verkeerd af

Een spannend spel loopt verkeerd af De strafzaak Een spannend spel loopt verkeerd af Algemene informatie over de rechtszaak in het simulatiespel Ben, Najib en Roos, drie vmbo leerlingen van 15 jaar, hebben de laatste lesuren vrij van school

Nadere informatie

Lekker ding. Maar Anita kijkt boos. Hersendoden zijn het!, zegt ze. Die Jeroen is de ergste. Ik kijk weer om en zie hem meteen zitten.

Lekker ding. Maar Anita kijkt boos. Hersendoden zijn het!, zegt ze. Die Jeroen is de ergste. Ik kijk weer om en zie hem meteen zitten. Lekker ding Pas op!, roept Anita. Achter je zitten de hersendoden! Ik kijk achterom. Achter ons zitten twee jongens en drie meisjes hun boterhammen te eten. Ze zijn gevaarlijk, zegt Anita. Ze schudt haar

Nadere informatie

De twee zaken waarover je in dit boek kunt lezen, zijn de meest vreemde zaken die Sherlock Holmes ooit heeft opgelost.

De twee zaken waarover je in dit boek kunt lezen, zijn de meest vreemde zaken die Sherlock Holmes ooit heeft opgelost. Sherlock Holmes was een beroemde Engelse privédetective. Hij heeft niet echt bestaan. Maar de schrijver Arthur Conan Doyle kon zo goed schrijven, dat veel mensen dachten dat hij wél echt bestond. Sherlock

Nadere informatie

Ze moet wel twee keer zo veel eten als Anne, en altijd weer die pillen vooraf.

Ze moet wel twee keer zo veel eten als Anne, en altijd weer die pillen vooraf. 1. Susan Susan ligt op een bed in haar tuinhuisje. De twee deuren van het huisje staan wijd open, zodat er frisse lucht naar binnen komt. Vanuit haar bed kan Susan precies tussen de struiken door de achterdeur

Nadere informatie

Rivka voelt tranen in haar ogen. Vader aait over haar wang. Hij zegt: Veel plezier, prinsesje. Vergeet je nooit wie je bent? Dan draait vader zich

Rivka voelt tranen in haar ogen. Vader aait over haar wang. Hij zegt: Veel plezier, prinsesje. Vergeet je nooit wie je bent? Dan draait vader zich 1942-1943 1 Rivka! Het is tijd om te gaan!, roept vader. Rivka is blij. Ze gaat logeren. Ze weet niet bij wie. En ze weet ook niet hoe lang. Maar ze heeft er wel zin in. Vader heeft gezegd: Je gaat in

Nadere informatie

Toets Geletterdheid en Begrijpend Lezen

Toets Geletterdheid en Begrijpend Lezen 1. Print deze tekst 2. Download het geluidsbestand en luister Je gaat een toets Geletterdheid en Begrijpend Lezen maken. Dit is een leestoets. De toets heeft vijf delen. Deel A, B, C, D en E. Deze toets

Nadere informatie

Marleen loopt met de tijd Mee. Tekeningen en tekst: Dick de Jong

Marleen loopt met de tijd Mee. Tekeningen en tekst: Dick de Jong Marleen loopt met de tijd Mee Tekeningen en tekst: Dick de Jong Marleen zit in haar geheime hoekje op zolder. Buiten is het warm. Haar vriendjes en vriendinnetjes zijn naar het zwembad. Mama ligt in de

Nadere informatie

Groep 5 A. De kinderen uit de klas hebben verhalen geschreven over Sinterklaas en zwarte piet. Zwartepiet in Spanje doet alles andersom.

Groep 5 A. De kinderen uit de klas hebben verhalen geschreven over Sinterklaas en zwarte piet. Zwartepiet in Spanje doet alles andersom. Groep 5 A Juffrouw Helma & Juffrouw Monique De kinderen uit de klas hebben verhalen geschreven over Sinterklaas en zwarte piet. Zwarte piet zat pakjes in te pakken. Zwartepiet in Spanje doet alles andersom.

Nadere informatie

Rapport. Rapport naar aanleiding van een klacht over de politiechef van de regionale eenheid Noord- Nederland.

Rapport. Rapport naar aanleiding van een klacht over de politiechef van de regionale eenheid Noord- Nederland. Een extra stap Rapport Rapport naar aanleiding van een klacht over de politiechef van de regionale eenheid Noord- Nederland. Datum: 16 april 2015 Rapportnummer: 2015/076 2 Klacht Verzoeker klaagt erover

Nadere informatie

Een van de agenten komt naar hem toe. Nou, het is me het dagje wel, zegt hij. Nu zijn er toch rellen in de stad.

Een van de agenten komt naar hem toe. Nou, het is me het dagje wel, zegt hij. Nu zijn er toch rellen in de stad. Een dode De voetbalwedstrijd is afgelopen. Het stadion is bijna leeg. Het is koud, de zon schijnt bleek. Munck staat op de tribune van vak H en staart naar de dode man op de bank. Wat vreselijk, denkt

Nadere informatie

Delier. (Acuut optredende verwardheid)

Delier. (Acuut optredende verwardheid) Delier (Acuut optredende verwardheid) Wat is acuut optredende verwardheid/delier Uw familielid, vriend(in) of kennis ligt in ons ziekenhuis. Hij/zij is opgenomen vanwege ziekte, ongeval en/of operatie.

Nadere informatie

Dracula maakt deel uit van de reeks Wereldverhalen van Uitgeverij Eenvoudig Communiceren. Wereldverhalen is een serie beroemde verhalen.

Dracula maakt deel uit van de reeks Wereldverhalen van Uitgeverij Eenvoudig Communiceren. Wereldverhalen is een serie beroemde verhalen. Dracula Dracula maakt deel uit van de reeks Wereldverhalen van Uitgeverij Eenvoudig Communiceren. Wereldverhalen is een serie beroemde verhalen. Uitgeverij Eenvoudig Communiceren Postbus 10208 1001 ee

Nadere informatie

Esther Gerritsen. Dorst. de geus

Esther Gerritsen. Dorst. de geus Esther Gerritsen Dorst de geus De auteur ontving voor het schrijven van dit boek een werkbeurs van het Nederlands Letterenfonds Esther Gerritsen, 2012 Omslagillustratie en -ontwerp Berry van Gerwen isbn

Nadere informatie

Informatie over delier

Informatie over delier Algemeen Informatie over delier www.catharinaziekenhuis.nl Patiëntenvoorlichting: patienten.voorlichting@catharinaziekenhuis.nl ALG017 / Informatie over delier / 18-10-2013 2 Informatie over delier Uw

Nadere informatie

PRAKTISCH ALLEEN THUIS BLIJVEN

PRAKTISCH ALLEEN THUIS BLIJVEN l a n d e l i j k i n f o r m a t i e c e n t r u m g e z e l s c h a p s d i e r e n PRAKTISCH ALLEEN THUIS BLIJVEN over houden van huisdieren Honden zijn groepsdieren en zijn van nature graag bij hun

Nadere informatie

DE INBREKER Rikus Koops 2014

DE INBREKER Rikus Koops 2014 DE INBREKER Rikus Koops 2014 In de dagen dat ik nog een jongeman was, werd ik geregeld wakker in een vreemd bed of op een onbekende bank. Na verloop van tijd had ik er een gewoonte van gemaakt om na het

Nadere informatie

Hoe lang duurt geluk?

Hoe lang duurt geluk? Hoe lang duurt geluk? Op dit moment ben ik gelukkig. Na veel pech ben ik dan eindelijk een vrolijke schrijver. Mijn roman is goed gelukt. En ik verdien er veel geld mee. En ik heb ook nog eens een mooie,

Nadere informatie

Geelzucht. Toen pakte een vrouw mijn arm. Ze nam me mee naar de binnenplaats van het huis. Naast de deur van de binnenplaats was een kraan.

Geelzucht. Toen pakte een vrouw mijn arm. Ze nam me mee naar de binnenplaats van het huis. Naast de deur van de binnenplaats was een kraan. Geelzucht Toen ik 15 was, kreeg ik geelzucht. De ziekte begon in de herfst en duurde tot het voorjaar. Ik voelde me eerst steeds ellendiger worden. Maar in januari ging het beter. Mijn moeder zette een

Nadere informatie

Als je ergens heel erg bang voor bent, dan heb je angst. Je hebt bijvoorbeeld angst voor de tandarts.

Als je ergens heel erg bang voor bent, dan heb je angst. Je hebt bijvoorbeeld angst voor de tandarts. Thema 5 Les 1: De angst: Als je ergens heel erg bang voor bent, dan heb je angst. Je hebt bijvoorbeeld angst voor de tandarts. De schrik: Als iemand ineens achter je staat, dan schrik je. Je bent dan ineens

Nadere informatie

De epilepsie van Annemarie Als je hersens soms op hol slaan

De epilepsie van Annemarie Als je hersens soms op hol slaan Annemarie begreep er niks van. Had ze zo raar op de grond liggen doen? Wat stom. Zelf wist ze alleen nog maar dat haar buik naar aanvoelde en dat ze heel bang werd. Van de rest wist ze niets. Annemaries

Nadere informatie

Ohja... deburen! Tips en adviezen voor een gelukkig leven met de buren

Ohja... deburen! Tips en adviezen voor een gelukkig leven met de buren Ohja... deburen! Tips en adviezen voor een gelukkig leven met de buren Tips en adviezen voor een gelukkig leven met de buren Ohja... de buren! Je buren kies je niet uit. Ze komen gewoon naast, boven of

Nadere informatie

In de middag gingen we naar het Martiniziekenhuis, dit is mijn terrein. Omdat Daan op de kinderafdeling heeft gelegen ken ik daar mensen.

In de middag gingen we naar het Martiniziekenhuis, dit is mijn terrein. Omdat Daan op de kinderafdeling heeft gelegen ken ik daar mensen. Folders uitdelen Ik begin aan mijzelf te twijfelen, ben ik echt wel goed bezig. Ben ik echt wel toe aan andere ouders helpen. Zo overtuigd dat ik het aankon, zo erg is dat naar beneden gehaald omdat ik

Nadere informatie

regio Gooi en Vechtstreek Niet uitgeslapen? Jongeren en slapeloosheid www.cjggooienvechtstreek.nl

regio Gooi en Vechtstreek Niet uitgeslapen? Jongeren en slapeloosheid www.cjggooienvechtstreek.nl regio Gooi en Vechtstreek Niet uitgeslapen? Jongeren en slapeloosheid www.cjggooienvechtstreek.nl n Niet uitgeslapen? Jongeren en slapeloosheid We slapen gemiddeld zo n zeven tot acht uur per nacht. Dat

Nadere informatie

Hyperventilatie. Neem altijd uw verzekeringsgegevens en identiteitsbewijs mee!

Hyperventilatie. Neem altijd uw verzekeringsgegevens en identiteitsbewijs mee! Hyperventilatie Wanneer u gespannen bent of angstig, kunnen verschillende lichamelijke klachten ontstaan. Eén van die klachten is hyperventileren. Hyperventileren wil zeggen dat u te snel of te diep ademt.

Nadere informatie

Hij heeft een heel rustig leven. Het is wel een beetje saai. Maar hij weet niet beter. Het is altijd zo geweest.

Hij heeft een heel rustig leven. Het is wel een beetje saai. Maar hij weet niet beter. Het is altijd zo geweest. Jakob Jakob heeft het altijd koud. Zijn vel is dun en wit. En ook een beetje droog. Als hij zich wast, wordt zijn huid schilferig. Daarom wast Jakob zich zo weinig mogelijk. Zijn moeder wil dat Jakob iedere

Nadere informatie

De PAAZ, wat is dat? Informatie voor kinderen van 8 tot 12 jaar

De PAAZ, wat is dat? Informatie voor kinderen van 8 tot 12 jaar De PAAZ, wat is dat? Informatie voor kinderen van 8 tot 12 jaar De afgelopen weken was het niet zo leuk bij Pim thuis. Zijn moeder lag de hele dag in bed. Ze stond niet meer op, deed geen boodschappen

Nadere informatie

Tornado. Maartje gaat voor het eerst logeren. s Nachts belandt ze met haar vriendinnetje Eva in een tornado en beleven ze een heel spannend avontuur.

Tornado. Maartje gaat voor het eerst logeren. s Nachts belandt ze met haar vriendinnetje Eva in een tornado en beleven ze een heel spannend avontuur. Tornado Maartje gaat voor het eerst logeren. s Nachts belandt ze met haar vriendinnetje Eva in een tornado en beleven ze een heel spannend avontuur. Geschreven in januari 2012 (Geïllustreerd t.b.v. het

Nadere informatie

Charles den Tex VERDWIJNING

Charles den Tex VERDWIJNING Charles den Tex VERDWIJNING 3 Klikketik-tik-tik Het is halftwaalf s ochtends. Marja vouwt een hemd. En kijkt om zich heen. Even staat ze op haar tenen. Zo kan ze over de kledingrekken kijken. Die rekken

Nadere informatie

Patiënteninformatie. Delier of plotse verwardheid. GezondheidsZorg met een Ziel

Patiënteninformatie. Delier of plotse verwardheid. GezondheidsZorg met een Ziel i Patiënteninformatie Delier of plotse verwardheid GezondheidsZorg met een Ziel DELIER OF PLOTSE VERWARDHEID Uw partner, familielid of iemand anders uit uw naaste omgeving is vanwege een ziekte, ongeval

Nadere informatie

HET VERHAAL VAN KATRIN

HET VERHAAL VAN KATRIN HET VERHAAL VAN KATRIN Katrin begon heroïne te gebruiken toen ze ongeveer 12 was. In het begin deed ze dat nog af en toe. We hadden er niet genoeg geld voor. Door een ingrijpende gebeurtenis ging ze steeds

Nadere informatie

LES 10. Sluipaanval. Doe Lees 1 Samuël 24.

LES 10. Sluipaanval. Doe Lees 1 Samuël 24. LES Sluipaanval Ben je wel eens gepest? Is er iemand die altijd vervelend tegen jou doet? Heb je ooit geprobeerd om die persoon terug te pakken? (Zie 1 Samuël 24; Patriarchen en Profeten, blz. 603-615)

Nadere informatie

Take a look at my life week 5&6

Take a look at my life week 5&6 Take a look at my life week 5&6 Maandag 27 januari 2014 Zou vandaag gaan werken, maar heb op het laatste moment afgezegd omdat het nogal glad was op de weg. Dus ik durfde het niet aan om op de fiets naar

Nadere informatie

Ruimte voor adressticker. Datum ontvangst (invullen door SIvsG) Voorletters + Naam (+ meisjesnaam) Straat en huisnummer. Postcode en woonplaats

Ruimte voor adressticker. Datum ontvangst (invullen door SIvsG) Voorletters + Naam (+ meisjesnaam) Straat en huisnummer. Postcode en woonplaats F 2011.1 Versie 2 15-09- 2013 Vragenlijst Instituut voor Slaapgeneeskunde Woerden Ruimte voor adressticker Deze vragenlijst biedt ons inzicht in uw klachten en uw medische voorgeschiedenis. Vult u daarom

Nadere informatie

duurde het wel een uur om ze weer naar buiten te krijgen. Zijn ze bang? vraagt Jasmijn. Weer haalt Kirsten haar schouders op. Daar is geen directe

duurde het wel een uur om ze weer naar buiten te krijgen. Zijn ze bang? vraagt Jasmijn. Weer haalt Kirsten haar schouders op. Daar is geen directe 1 Slecht nieuws D it is echt niet normaal! Jasmijn wijst naar de groep bavianen voor hen, op een punt van de rots. Kijk dan! Ze zitten daar maar wat. Jurre knikt. Dit is inderdaad niet normaal. Mantelbavianen

Nadere informatie

Zomaar op straat... P.M. Bloemendaal, T. van Leeuwen

Zomaar op straat... P.M. Bloemendaal, T. van Leeuwen Zomaar op straat... P.M. Bloemendaal, T. van Leeuwen In deze casus wordt de student geconfronteerd met een patiënt die door een elektrische schok een adem- en hartstilstand heeft opgelopen. Door adequaat

Nadere informatie

Hillegom, De Hoeksteen 7 september 2014 Maurits de Ridder. Jesaja 56 : 1-7 Mattheus 15 : 21-28. Gemeente van Christus Jezus, onze Heer,

Hillegom, De Hoeksteen 7 september 2014 Maurits de Ridder. Jesaja 56 : 1-7 Mattheus 15 : 21-28. Gemeente van Christus Jezus, onze Heer, Hillegom, De Hoeksteen 7 september 2014 Maurits de Ridder Jesaja 56 : 1-7 Mattheus 15 : 21-28 Gemeente van Christus Jezus, onze Heer, "Nu even niet", was ooit de reclameslogan van een landelijk bekend

Nadere informatie

Een dag uit het leven van een au pair Doëlla Kroll

Een dag uit het leven van een au pair Doëlla Kroll Een dag uit het leven van een au pair Doëlla Kroll Weer een dag dat ik vroeg moet op staan, de ellende weer begint. De dagen worden steeds langer en vermoeiender. De dingen waaraan ik gedacht heb om het

Nadere informatie

Ik ga je wat vertellen, je hoeft alleen maar te volgen wat ik zeg, mijn stem is nu het enige wat voor jou belangrijk is om te volgen.

Ik ga je wat vertellen, je hoeft alleen maar te volgen wat ik zeg, mijn stem is nu het enige wat voor jou belangrijk is om te volgen. Oefening 1: Nodig: 2 personen en een boom of een huisdier: Zoek een plek op bij een boom of in de buurt bij je paard of ander huisdier waar je even niet gestoord wordt en veilig even je ogen dicht kunt

Nadere informatie

Lucid Control. ChrisDeemian's handleiding naar het herinneren, veranderen en sturen van je dromen.

Lucid Control. ChrisDeemian's handleiding naar het herinneren, veranderen en sturen van je dromen. Lucid Control ChrisDeemian's handleiding naar het herinneren, veranderen en sturen van je dromen. Inhoud I. Disclaimer II. Inleiding III. Dromen Onthouden IV. Wakker Worden In Je Dromen V. Je Dromen Beheersen

Nadere informatie

Koortsstuipen bij kinderen

Koortsstuipen bij kinderen Koortsstuipen bij kinderen Afdeling kindergeneeskunde Jonge kinderen zijn bij koorts gevoelig voor stuipen. Ongeveer twee tot vijf procent van de kinderen tussen de drie maanden en vijf jaar heeft wel

Nadere informatie

De boekenbeer Module dans groep 1-2

De boekenbeer Module dans groep 1-2 De boekenbeer Module dans groep 1-2 Teksten: Stella van Lieshout Illustraties: Tjarko van der Pol In samenwerking met Centrum voor de Kunsten Beverwijk en ABC Cultuur Contact: DeboraVollebregt@centrumvoordekunstenbeverwijk.nl

Nadere informatie

Theorieboek. leeftijd, dezelfde hobby, of ze houden van hetzelfde. Een vriend heeft iets voor je over,

Theorieboek. leeftijd, dezelfde hobby, of ze houden van hetzelfde. Een vriend heeft iets voor je over, 3F Wat is vriendschap? 1 Iedereen heeft vrienden, iedereen vindt het hebben van vrienden van groot belang. Maar als we proberen uit te leggen wat vriendschap precies is staan we al snel met de mond vol

Nadere informatie

Tuin van Heden.nu 1 Mag ik zijn wie ik ben? Van In 5

Tuin van Heden.nu 1 Mag ik zijn wie ik ben? Van In 5 Tuin van Heden.nu 1 Mag ik zijn wie ik ben? Van In 5 5 Tuin van Heden.nu 1 Mag ik zijn wie ik ben? Van In 6 Zacheüs (1) Het is erg druk in de stad vandaag. Iedereen loopt op straat. Zacheüs wurmt zich

Nadere informatie

Wie maalt om de molens?

Wie maalt om de molens? deel 1 Dag 1 Er is een ongeluk gebeurd vandaag, met meneer Swarteschaep. Eind van de middag was ik zakken graan naar binnen aan het sjouwen. De baas was op de stelling aan het werk. Ineens hoorde ik een

Nadere informatie

De meester is een Vampier

De meester is een Vampier De meester is een Vampier Door Wout Terpstra Het is maandag en Tom werd wakker. Hij vindt het altijd heel leuk op school. Maar vandaag weet hij het niet. Want ze krijgen een nieuwe meester. Tom!Tom! Ben

Nadere informatie

Arnold & Naomi Kristian van Essen

Arnold & Naomi Kristian van Essen Arnold & Naomi Kristian van Essen Ik wil dat je gaat. Naomi haar stem snijdt door t hart van Arnold. Maar waarom dan? Arnold zijn stem hapert. Naomi zucht en staat op. Langzaam beweegt ze naar het raam

Nadere informatie

In dit gebouw vragen ze je: Kan je op je rug in slaap vallen? Ze vragen je: Zie je vaak iets vanuit je ooghoek dat er later niet blijkt te zijn?

In dit gebouw vragen ze je: Kan je op je rug in slaap vallen? Ze vragen je: Zie je vaak iets vanuit je ooghoek dat er later niet blijkt te zijn? Loopdrang De gangen in dit gebouw beginnen alweer nog voordat ze zijn geëindigd. Het zijn cirkels. Dit gebouw was vroeger een opvanghuis voor demente bejaarden. En de gangen hier lopen rond, omdat sommige

Nadere informatie

Nora Kansas. Het gebeurde op een maandagochtend. Hét. Datgene waarnaar we allemaal op zoek zijn. Liefde. Op een maandagochtend.

Nora Kansas. Het gebeurde op een maandagochtend. Hét. Datgene waarnaar we allemaal op zoek zijn. Liefde. Op een maandagochtend. Nora Kansas Het gebeurde op een maandagochtend. Hét. Datgene waarnaar we allemaal op zoek zijn. Liefde. Op een maandagochtend. Mijn moeder noemde maandag altijd de Dag van de hartaanval, omdat op die dag

Nadere informatie

Spreekbeurt Dag. Oglaya Doua

Spreekbeurt Dag. Oglaya Doua Spreekbeurt Dag Oglaya Doua Ik werd wakker voordat m n wekker afging. Het was de dag van mijn spreekbeurt. Met m n ogen wijd open lag ik in bed, mezelf afvragend waarom ik in hemelsnaam bananen als onderwerp

Nadere informatie

Help me, Zoey, zeg ik. Zoey kijkt verbaasd. Waarmee?, vraagt ze.

Help me, Zoey, zeg ik. Zoey kijkt verbaasd. Waarmee?, vraagt ze. 1 Ik wou dat ik een vriendje had. Ik wou dat hij in mijn kast zat. Dan kon ik hem tevoorschijn halen wanneer ik maar wilde. Hij zou naar me kijken alsof ik mooi ben. Zwijgend. Hij zou zijn leren jack uittrekken

Nadere informatie

Delirium op de Intensive Care (IC)

Delirium op de Intensive Care (IC) Deze folder is bedoeld voor de partners, familieleden, naasten of bekenden van op de Intensive Care (IC) afdeling opgenomen patiënten. Door middel van deze folder willen wij u als familie* uitleg geven

Nadere informatie

Ik hoop dat U veel plezier beleeft in het samen praten met uw kind.

Ik hoop dat U veel plezier beleeft in het samen praten met uw kind. Beste Ouders In dit boekje staan allerlei foto's over dagelijkse dingen: opstaan, zich wassen,... Ik geef u hierbij enkele tips rond hoe u met uw kind kan praten tijdens bijvoorbeeld "het wakker worden".

Nadere informatie

Lotte is er erg blij mee. Ik wilde altijd al een huisdier voor mezelf, zegt ze tegen opa. En nu heb ik er opeens een heleboel.

Lotte is er erg blij mee. Ik wilde altijd al een huisdier voor mezelf, zegt ze tegen opa. En nu heb ik er opeens een heleboel. Lotte heeft Luizen Buiten is het koud. Er vallen dikke druppels uit de bomen en de wind blaast hard door de straat. Lotte loopt hand in hand met opa Generaal over het schoolplein. Ze moest eerder van school

Nadere informatie

De MS van Tess Als elke dag onzeker is

De MS van Tess Als elke dag onzeker is Morgen gaan we naar de huisarts, zegt haar moeder s middags. Ik weet niet wat er met je is. Je bent zo moe de laatste tijd. En nu heb je ook nog last van je oog. De juf zegt dat ik misschien een bril moet,

Nadere informatie

PATIËNTENBROCHURE. Krachten sparen en werk eenvoudig maken

PATIËNTENBROCHURE. Krachten sparen en werk eenvoudig maken PATIËNTENBROCHURE Krachten sparen en werk eenvoudig maken INHOUDSOPGAVE 1. INLEIDING 1. Inleiding 3 Enkele praktische tips bij een karwei. 3 2. Eenvoudig werken om krachten te sparen. 4 A. Let op uw tempo...

Nadere informatie

- je kan me wat - module 2. docere delectare movere. tekeningen -

- je kan me wat - module 2. docere delectare movere. tekeningen - - je kan me wat - module 2 docere delectare movere je O kan ROC p e me n van S wat Amsterdam c h o o l - A nt2taalmenu.nl educatie m s t e r - d ROC a m van module Z Amsterdam u i d - O 2 o s t tekeningen

Nadere informatie

Verslag van een ervaringsdeskundige. Nu GAP-deskundige.

Verslag van een ervaringsdeskundige. Nu GAP-deskundige. Burn out Verslag van een ervaringsdeskundige. Nu GAP-deskundige. Ik was al een tijd druk met mijn werk en mijn gezin. Het viel mij zwaar, maar ik moest dit van mezelf doen om aan de omgeving te laten zien

Nadere informatie

De woonkamer. Er staan veel dozen in de woonkamer, er staat een bank en een kast die half in elkaar gezet is.

De woonkamer. Er staan veel dozen in de woonkamer, er staat een bank en een kast die half in elkaar gezet is. SAMENWONEN 1. EXT. ROND HET HUIS - DAG Rond het huis. Judith en Peter zijn aan het verhuizen, er staat een verhuiswagen voor het huis. Judith en Peter lopen vaak heen en weer met dozen. Ze lachen naar

Nadere informatie

ze terug in de la. Dan haalt ze de pannen van het fornuis en zet ze op de onderzetters. Thomas vouwt zijn handen en doet zijn ogen dicht.

ze terug in de la. Dan haalt ze de pannen van het fornuis en zet ze op de onderzetters. Thomas vouwt zijn handen en doet zijn ogen dicht. 1. Te laat thuis Wanneer gaan we eten, mam? Thomas loopt de keuken in en tilt de deksel van een pan. Mmm! Macaroni! Daar heb ik wel zin in. Mama pakt de deksel uit Thomas hand en doet hem weer op de pan.

Nadere informatie

Het been van Heleen Over je been in het gips

Het been van Heleen Over je been in het gips Heleen en Tim springen op het schoolplein van de ene bank naar de andere. Als Heleen uitglijdt komt ze heel ongelukkig terecht. Au, au, mijn been! huilt ze met grote snikken. Tim staat er geschrokken bij.

Nadere informatie

Door het raam ziet ze Bea, de benedenbuurvrouw. Ze veegt de sneeuw weg van het pad voor de flat. Uitslover, denkt Alice.

Door het raam ziet ze Bea, de benedenbuurvrouw. Ze veegt de sneeuw weg van het pad voor de flat. Uitslover, denkt Alice. Alice ligt in bed. Heel langzaam wordt ze wakker. Haar lichaam ontspannen, haar hoofd leeg. De vertrouwde geur van haar man Jules hangt in de slaapkamer. Een geur van alcohol, nootmuskaat en oude man.

Nadere informatie

Elena Ferrante. De geniale vriendin. Jeugd, puberteit. wereldbibliotheek amsterdam

Elena Ferrante. De geniale vriendin. Jeugd, puberteit. wereldbibliotheek amsterdam Elena Ferrante De geniale vriendin Jeugd, puberteit wereldbibliotheek amsterdam Vertaald uit het Italiaans door Marieke van Laake Omslagontwerp Karin van der Meer Omslagillustratie Herman Wouters/Hollandse

Nadere informatie

Oud wit Prins de Vos. Ik wil je.

Oud wit Prins de Vos. Ik wil je. Oud wit Prins de Vos Ik wil je. Het is het eerste berichtje dat ik vandaag van hem ontvang. De uren waarin het stil blijf zijn ondragelijk. Pas als ik de trilling in mijn broekzak voel begint mijn hart

Nadere informatie

Scène 9. Bob kan een ontslagpremie krijgen en Deer moet spugen. BOB Ik heb de sportschool opgezegd. BOB Ik weet niet wat ik doen moet, Molly.

Scène 9. Bob kan een ontslagpremie krijgen en Deer moet spugen. BOB Ik heb de sportschool opgezegd. BOB Ik weet niet wat ik doen moet, Molly. Scène 9. Bob kan een ontslagpremie krijgen en Deer moet spugen. Britt gaat aan de tafel zitten, bladert in een script dat daar ligt. Even later komt Bob van links op, hijgend. Hij veegt een beetje overdreven

Nadere informatie

Veertien leesteksten. Leesvaardigheid A1. Te gebruiken bij : Basisexamen Inburgering Studieboek. Ad Appel

Veertien leesteksten. Leesvaardigheid A1. Te gebruiken bij : Basisexamen Inburgering Studieboek. Ad Appel Veertien leesteksten Leesvaardigheid A1 Te gebruiken bij : Basisexamen Inburgering Studieboek Ad Appel Uitgave: Appel, Aerdenhout 2011-2016 Verkoopprijs: 1,95 Ad Appel Te bestellen via www.adappelshop.nl

Nadere informatie

Vlucht AVI AVI. Ineke Kraijo Veerle Hildebrandt. Kraijo - Hildebrandt Vlucht De Vier Windstreken. De Vier Windstreken AVI

Vlucht AVI AVI. Ineke Kraijo Veerle Hildebrandt. Kraijo - Hildebrandt Vlucht De Vier Windstreken. De Vier Windstreken AVI AVI E4* Alcoholisme, ruzie, bang zijn Midden in de nacht rinkelt de telefoon. Anna weet wat dat betekent. Ze moet vluchten, alweer. Ze rent de donkere nacht in. De volgende dag valt Anna in de klas in

Nadere informatie

Lage Rugpijn, Aspecifieke Lage Rugpijn, Lumbago, Spit,

Lage Rugpijn, Aspecifieke Lage Rugpijn, Lumbago, Spit, Lage Rugpijn, Aspecifieke Lage Rugpijn, Lumbago, Spit, Wat is lage rugpijn? Lage rugpijn zit onderin de rug. Soms straalt de pijn uit naar de billen of naar een of beide bovenbenen. De pijn kan plotseling

Nadere informatie

1. Joris. Voor haar huis remt Roos. Ik ben er. De gordijnen beneden zijn weer dicht.

1. Joris. Voor haar huis remt Roos. Ik ben er. De gordijnen beneden zijn weer dicht. 1. Joris Hé Roos, fiets eens niet zo hard. Roos schrikt op en kijkt naast zich. Recht in het vrolijke gezicht van Joris. Joris zit in haar klas. Ben je voor mij op de vlucht?, vraagt hij. Wat een onzin.

Nadere informatie

Brandweerman. 1 Brandweerman, brandweerman. Red die kat, als je kan. Zet je ladder neer en draag snel die kat omlaag.

Brandweerman. 1 Brandweerman, brandweerman. Red die kat, als je kan. Zet je ladder neer en draag snel die kat omlaag. vanaf 4 jaar tekst: Marian van Gog muziek: Ton Kerkhof ouplet Brandweerman Intro D7 G man, Refrein brand -weer - man. Red die kat, Brand-weer Œ Œ Œ G Œ Ó als je kan. Zet je lad - der neer en draag snel

Nadere informatie

Help, mijn papa en mama gaan scheiden!

Help, mijn papa en mama gaan scheiden! Help, mijn papa en mama gaan scheiden! Joep ligt in bed. Hij houdt zijn handen tegen zijn oren. Beneden hoort hij harde boze stemmen. Papa en mama hebben ruzie. Papa en mama hebben vaak ruzie. Ze denken

Nadere informatie

De allerliefste oppas

De allerliefste oppas De allerliefste oppas Met de ene oppas ga ik buiten spelen door de andere wordt altijd thee gezet bij de derde zal ik mij echt nooit vervelen en van de vierde mag ik lekker laat naar bed Met de ene oppas

Nadere informatie

MYTHE 3: HYPNOSE WERKT ALLEEN ALS JE ER IN GELOOFT

MYTHE 3: HYPNOSE WERKT ALLEEN ALS JE ER IN GELOOFT MYTHE 3: HYPNOSE WERKT ALLEEN ALS JE ER IN GELOOFT Mensen denken vaak dat hypnose hetzelfde is als een placebo. Wat is een placebo? Heel kort: een nepmedicijn. De kracht van je eigen geloof in de werking

Nadere informatie

Neus correctie 2012. Aanleiding. Intake gesprek. Stap 1: Wat gaan we doen

Neus correctie 2012. Aanleiding. Intake gesprek. Stap 1: Wat gaan we doen Neus correctie 2012 Aanleiding Al een tijdje heb ik last van mijn neus. Als kind van een jaar of 5 kreeg ik een schep tegen mijn neus, wat er waarschijnlijk voor heeft gezorgd dat mijn neus brak. Als kind

Nadere informatie

1 Vinden de andere flamingo s mij een vreemde vogel? Dat moeten ze dan maar zelf weten. Misschien hebben ze wel gelijk. Het is ook raar, een flamingo die jaloers is op een mens. En ook nog op een paard.

Nadere informatie

Samenwerken met patiënten, families en artsen om steun te bieden en informatie te verstrekken over syncope en Reflex Anoxic Seizures

Samenwerken met patiënten, families en artsen om steun te bieden en informatie te verstrekken over syncope en Reflex Anoxic Seizures Samenwerken met patiënten, families en artsen om steun te bieden en informatie te verstrekken over syncope en Reflex Anoxic Seizures Hebt u soms zonder aantoonbarereden last van De controlelijst voor onverklaarbaar

Nadere informatie