Het onderwijs ontwikkelt

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Het onderwijs ontwikkelt"

Transcriptie

1 Het onderwijs ontwikkelt zich Inleiding 1.2 Onderwijs verandert maar blijft mensenwerk 1.3 De nieuwe school:leergemeenschap en persoonlijke leerplaats 1.4 De paradigmawisseling in curriculumontwikkeling 1.5 Onderwijs krijgt steeds meer opvoedingstaken 1.6 Reflecteren:de motor voor zelfsturing Reflectie Inleiding Vliegen In een vogelrijk, waar en wanneer is niet zo belangrijk, riep een van de toonaangevende vogels de raad bijeen. `Er is een grote verandering op komst', begon hij, toen rondom hem een groot aantal vogels van zeer uiteenlopende pluimage verenigd was, `en dat betekent dat het dringend noodzakelijk is dat de jonge vogels sneller en zelfstandiger leren vliegen. Mijn adviseurs (hij was vergeten hoe hij zelf ooit vliegen geleerd had; hij wist dat hij het kon, ook al deed hij het in zijn huidige functie weinig meer) hebben mij voorgesteld daartoe speciale vlieghuizen in te richten, want de ouderwetse nesten en nestkasten voldoen niet meer. Langs speciaal daartoe ontwikkelde vlieglijnen zullen de leerlingen zich daar onder deskundige begeleiding de zelfstandige vliegkunst eigen kunnen maken.' Vele vogels, die vliegen en leren vliegen als een groot goed van hun rijk beschouwden, sloegen instemmend met hun vleugels en klepten met hun snavels. `Dan leren ze nog beter en kunnen ze nog vrijer vliegen', zei de een. `Dan kunnen ze leren nog beter op veranderlijke winden te reageren', zei een ander. `Dan zijn ze flexibel en vliegen ze goed met de overheersende windrichting mee', zei een derde. `En ze zijn bovenal competent', riepen vervolgens velen in koor.

2 12 De beroepsbekwame docent Vervolg Maar sommigen bleven wat stil voor zich uit staren. `Vliegen, hoe doe ik dat eigenlijk? Ja, ja, met mijn vleugels op en neer, het lijkt zo simpel, maar¼ glijvlucht, duikvlucht, thermiek, wenden, neerstrijken op een tak¼ Hoe hebben wij dat eigenlijk geleerd, zelfverantwoordelijk competent vliegen als een vrije vogel? Daar hadden we ons nest, een nestkast, of wat voor soort huis dan ook, toch vooral als veilige thuishaven bij nodig?' En bij het vlieghuis met zijn vlieglijnen kregen zij dit beeld voor ogen: actief vliegen, zelfstandig vliegen, windgestuurd vliegen, zelfverantwoordelijk vliegen, competent vliegen¼ Ze werden wat duizelig van alle termen die ze op hun vleugels gelegd kregen. En toen de raad een besluit nam en de toonaangevende vogel tevreden vaststelde dat met dit besluit het vogelrijk zich veel beter op de vernieuwingen in de toekomst zou gaan voorbereiden, maakten zij zich snel op om weer weg te vliegen. De ruimte kiezen, los van de grond, zweven en vliegen op eigen kracht. En ze realiseerden zich beter dan tevoren: zelf vliegen vereist losgelaten te worden. Kader 1.1 Leren vliegen komt neer op de kunst van het loslaten Voor leraren zal de metafoor helder zijn. Stimuleer de leerlingen om verantwoordelijkheid te nemen voor het eigen leerproces en zorg als docent voor de condities om dat mogelijk te maken. Maak je leerling competent door jouw competentie te tonen. Toe maar, je moet zelf leren vliegen, je vleugels zijn daarvoor al sterk genoeg. Maar ik kan je nog niet loslaten, want misschien vlieg je een andere kant op en bereik je het doel niet.

3 Het onderwijs ontwikkelt zich Onderwijs verandert, maar blijft mensenwerk Medebepaald door opvattingen over de lerende mens, ontwikkelt het onderwijs zich. Scholen zullen altijd een afspiegeling vormen van de tijd waarin wij leven en de samenleving waarin wij verblijven en participeren. Lange tijd overheerste in het onderwijs het model van de cultuuroverdracht: de docent staat `voor de klas', orieènteert zich voornamelijk op het bord en draagt kennis over; kennis die de mensheid door de eeuwen heen heeft verworven. Om allerlei redenen is dit model op z'n retour. Het model wordt echter nog op menig school aangetroffen, ook al blijkt dit model voor grote groepen leerlingen niet functioneel. Alleen voor de `betere' leerling is dit een werkbaar model:uit onderzoek is gebleken dat deze `betere' leerlingen beschikken over leerstrategieeèn diehenhelpendeleerstofzelfstandigte structureren. In de jaren tachtig en negentig van onze vorige eeuw heeft dit ertoe geleid dat in het onderwijs een zware nadruk werd gelegd op het ontwikkelen van metacognitieve vaardigheden. Men sprak in die tijd over effectief leren. Deze ontwikkeling ging hand in hand met aandacht voor thema's als zelfstandig leren, zelfverantwoordelijk leren en leren leren. Het bracht een verschuiving mee in het denken over de rol van de leraar. Deze werd coach van het leerproces van leerlingen. Wij kunnen stellen dat de opvallendste verandering die zich de afgelopen jaren heeft voltrokken in het denken over leren en onderwijzen, de opkomst van de meer constructivistische opvattingen over leren is. Deze benadering van leren stelt dat mensen altijd hun eigen betekenisverlening construeren op basis van hun ervaringen, en dat die betekenisverlening bepaald wordt door de subjectief beleefde situatiekenmerken en de context. Kortom, leren is een uiterst persoonlijk gebeuren en borduurt voort op eerder verworven ervaringen. Eigenlijk gaat het constructivisme ervan uit dat `kennisoverdracht' als zodanig helemaal niet bestaat. Nieuwe kennis verbindt zich, wordt gelinkt aan al bestaande kennis, opvattingen en ervaringen. Daarnaast kunnen wij nog een andere belangrijke reden bedenken die ten grondslag ligt aan het veranderend denken over leren en onderwijzen, namelijk de maatschappelijke veranderingen die onze tijd kenmerken. Wetenschap en technologie ontwikkelen zich zo snel dat kennis die vandaag wordt onderwezen, morgen verouderd kan zijn. Mensen moeten daarom vooral leren om blijvend zelf kennis te verwerven en kennis te ontwikkelen; zij moeten voorbereid zijn op levenslang leren en competenties ontwikkelen die

4 14 De beroepsbekwame docent dat mogelijk maken. Competenties worden dan gezien als vermogens om adequaat te handelen in complexe beroepssituaties en levenssituaties; competenties worden ook wel beschreven als clusters van kennis, houding en vaardigheden. Competenties kun je ontwikkelen, en opleidingen hebben daarbij een belangrijke ondersteunende taak. Langzaamaan zien wij de schoolse school verdwijnen. Het zal niet meer gaan om de vraag wie het juiste antwoord heeft, maar wie de goede vraag stelt. In het nieuwe onderwijs is het hoe van het leren net zo belangrijk als het wat. Erwordtsteedsmeergesprokenovercompetentiegerichtonderwijs,maar het loslaten van de oude oermodellen van leren en onderwijzen is een uiterst lastige zaak. Veel nieuwe docenten zijn in hun recente verleden nog geconfronteerd met `oude' docenten die kennisoverdracht als een marktkoopman verkochten aan hun leerlingen. `Zo'n docent wil ik later ook worden', zei ooit een student tegen mij om zijn motivatie aan te geven om leraar te worden. De eenzijdigheid van dit beeld van leraar als marktkoopman doet onrecht aan de rijke mogelijkheden die de leraar heeft om de leerling aan te zetten tot een leeractiviteit, en maakt van de onderwijsactiviteiten van de leraar een karikatuur. Uit onderzoek van Lagerweij (1993a) blijkt dat docenten en lerarenteams er verschillende opvattingen op na houden over leren en onderwijzen. Deze opvattingen worden mede bepaald door het ontwikkelingsstadium van de leraar. De opvattingen die er leven onder docenten kunnen als volgt worden weergegeven: 1 De overdracht van kennis staat centraal:we spreken van docentgestuurd onderwijs. 2 De interactie tussen docent en leerling staat centraal:we spreken van gedeeld gestuurd onderwijs. 3 De transformatie bij de leerling staat centraal:we spreken van leerlinggestuurd onderwijs. Laten wij de verschillende opvattingen eens nader beschouwen Docentgestuurd onderwijs: overdracht van kennis staat centraal Onderwijs wordt binnen dit model vooral gezien als het overdragen en aanbrengen van kennis. Er is sprake van een duidelijk eenrichtingsverkeer dat moet leiden tot overdracht van kennis, vaardigheden en waarden die behoren bij het vakgebied. Men vertrekt met dit onderwijsmodel vanuit een ato-

5 Het onderwijs ontwikkelt zich 15 mistische visie op de werkelijkheid. De wereld wordt onderverdeeld in losse, onderscheiden en gescheiden delen. We zien het nog steeds terug in de school:de leerstof is ondergebracht in vakken die onderwezen worden in bijvoorbeeld 45 minuten per les, een aantal keer per week (het rooster). De leerlingen verhuizen elk uur naar een ander lokaal. De docent is de baas in zijn eigen klaslokaal. Hij draagt de kennis over; de leerling is doorgaans op een passieve manier bij het lesgeven betrokken. De leerlingen moeten zich aanpassen aan dit vakgerichte onderwijs. Impliciet heeft dit model een enorme impact:er wordt meer overgedragen dan alleen kennis. De docent is geneigd een leidinggevende rol in het leerproces van de leerling op zich te nemen. De leraar plant de lessen en bepaalt de volgorde en het tempo waarin de lesstof wordt aangeboden, de leerlingen volgen. De toetsing is vooral bedoeld om vast te stellen of de leerling de leerstof beheerst. Als de leerling faalt is dat niet de verantwoordelijkheid van de docent. Het onderwijs kan worden getypeerd als het leren van het goede antwoord Gedeeld gestuurd onderwijs: interactie staat centraal Onderwijs wordt binnen deze opvatting gezien als een dialoog tussen de leerling en het onderwijsprogramma. Waar het vooral om gaat is dat de leerling leert problemen die zich voordoen op een rationele manier op te lossen. In deze opvatting is men geneigd om probleemoplossende vaardigheden te benadrukken. Docenten zien zich in dit model als begeleiders of managers van het leren. Zij helpen de leerlingen om hun vaardigheden te ontwikkelen. `Als je weet hoe de atlas werkt kun je alle hoofdsteden van alle landen in de wereld opzoeken.' Vroeger leerden wij de plaatsen nog `uit het hoofd':groningen, Hoogezand-Sappemeer, Zuidbroek, Veendam, Wildervank, Stadskanaal, Nieuwe Pekela, Oude Pekela¼ De leerstof werd erin `gestampt', maar dat garandeerde niet dat je in de provincie Groningen overal de weg vond. Bij gedeelde sturing krijgt de leerling opdrachten die de leerling confronteren met `een probleem'. Vraag is:hoe kun je dit probleem oplossen? Bijvoorbeeld:langs welke plaatsen kom je als je op de snelste manier met de auto iemand vanuit Groningen naar Delfzijl moet brengen? De vaak geprogrammeerde instructie zet de leerling aan tot het zelfstandig oplossen van een probleem. En zo leerde ik ook mijn TomTom bedienen dankzij het lezen van de handleiding. Het onderwijs kan worden getypeerd als: op zoek gaan naar een strategie om een oplossing te zoeken voor het probleem.

6 16 De beroepsbekwame docent Leerlinggestuurd onderwijs: ontwikkeling staat centraal In dit model gaat de docent ervan uit dat het onderwijs moet gaan om persoonlijke en maatschappelijke veranderingen. De doelstellingen van het onderwijs zijn vanuit deze optiek: zelfverwezenlijking, persoonsontwikkeling en maatschappelijke betrokkenheid. Het leren richt zich op de integratie van de verschillende dimensies:lichamelijk, cognitief, affectief en spiritueel. Het curriculum leidt tot leerervaringen die in verband gebracht worden met interdisciplinaire activiteiten. `Vakken' werken samen, er ontstaan `leergebieden'; `lokalen' worden `studielandschappen'. De `school' is de omgeving:een systeem, leerplaats en werkplaats tegelijk. Leren en onderwijzen zijn hier nauw met elkaar verweven. Leerlingen vervaardigen producten die van nut kunnen zijn voor anderen, opdrachtgevers. Op deze manier ontwikkelen zij kennis en vaardigheden:competenties. Daarnaast ontwikkelen zij sociale betrokkenheid, omdat de `leerstof' in een samenhangende werkelijkheidservaring wordt geplaatst. Het onderwijs kan worden getypeerd als een persoonlijke ontdekkingstocht in een samenhangende relatie met de omgeving. Het ontwikkelen van competenties staat centraal De paradigmaverandering in het onderwijs De paradigmaverandering in het onderwijs verloopt langzaam, de komst van nieuwe media (internet, het world wide web) bepaalt ons en stelt ons voor de vraag hoe wij al deze kennis, afkomstig van internet, moeten duiden en hoe we daarmee om kunnen gaan. De snelle veranderingen in onze samenleving geven ons echter ook een zekerheid:morgen zal het anders zijn dan vandaag. De zekerheden van nu zullen niet die voor morgen hoeven te zijn. Het gaat niet om de vraag wat wij allemaal leren en geleerd hebben, het zal gaan om de vraag hoe wij leren een leven lang in stand houden. Een school zal geen gesloten instituut kunnen zijn waar in alle rust geleerd en onderwezen zal worden. Een school staat midden in een voortdurend veranderende samenleving en maakt er deel van uit. Het leren op school zal de leerlingen het gereedschap geven om constructief veranderen en een creatieve aanpassing aan die veranderende omgeving mogelijk te maken. Opvoeding en onderwijs worden geschraagd door mentale modellen:mensbeelden en wereldmodellen die wij er in onze cultuur op na houden. Mentale modellen zijn beelden, veronderstellingen, verhalen die wij met ons meedragen. Ze hebben betrekking op onszelf, op andere mensen, op instellingen en op alle aspecten van de wereld. Als een venster dat onze visie op de wereld

7 Het onderwijs ontwikkelt zich 17 begrenst en vervormt, bepalen onze mentale modellen wat we zien. Mensen kunnen niet door de complexe wereld navigeren zonder een mentale landkaart, en al deze kaarten hebben per definitie hun onvolkomenheden. Mentale modellen bepalen niet alleen hoe wij de wereld interpreteren, maar bepalen ook ons handelen. Wanneer wij menen dat mensen te vertrouwen zijn, zullen wij ons vrijer uitdrukken tegenover mensen die we nog niet echt kennen en niet zo op onze hoede zijn. Mentale modellen zijn meestal impliciet, onbewust. Onze opvattingen werken meestal op alle niveaus door in de vormgeving, de organisatie en de inhoud van het onderwijs. Ontwikkelingen in de samenleving en een veranderd mensbeeld worden vanzelf tot uitdrukking gebracht in een nieuw schoolconcept, dat de leidraad vormt voor een school in ontwikkeling en daardoor betekenis heeft voor de leraar in opleiding. Het overdrachtmodel gaat uit van de idee dat de leerling in een hieèrarchische relatie staat tot de docent en via aanpassing op een passieve manier leert, dat wil zeggen:kennis verzamelt en sociaal vaardig wordt. De leraar heeft de kennis, de leerling heeft die niet en zal deze beetje bij beetje verwerven op basis van condities die de leraar bepaalt. Wij zien dit onderwijsmodel vaak in autoritaire samenlevingen, maar ook in de meeste Europese landen wordt het onderwijs nog steeds gekenmerkt door scheiding, en weinig of niet door integratie:er is een scheiding tussen algemeen (theoretisch) onderwijs en beroeps(praktijk)onderwijs; er is een scheiding zowel tussen afzonderlijke schoolvakken als tussen leraren die elk een segment van het kennisgebied vertegenwoordigen; er is een scheiding tussen de leerlingen, niet alleen in een aantal van elkaar gescheiden schooltypen, maar ook in elke klas, omdat de nadruk wordt gelegd op individuele prestaties en bijgevolg onderlinge samenwerking nauwelijks een kans krijgt of zelfs verboden wordt. Het individu wordt hoofdzakelijk gekenmerkt door autonomie, onafhankelijkheid, vrijheid, verantwoordelijkheid, uniciteit, kritisch oordelen, rationaliteit. Het doet mij sterk denken aan wat tegenwoordig heet `de calculerende burger'. Vanaf onze jeugd leren we onze prestaties te vergelijken met die van anderen. Ons gevoel van eigenwaarde wordt afgemeten aan onze plaats op een levenslange ranglijst. Anderen leren we zien als concurrenten, die ons kunnen beperken in onze vrijheid. Dat werkt sterk door in de dagelijkse gang van zaken in het onderwijs. Het overdrachtmodel kent ook een bepaald type docent:de docent als baas, die zichzelf kenmerkt door het volgende zinnetje: `Koning, keizer, admiraal ± baas in eigen klaslokaal.'

8 18 De beroepsbekwame docent Het interactiemodel vertrekt vanuit de idee dat de mens een kritische houding aanneemt ten opzichte van de wereld om zich heen en daarmee `in gesprek' komt. De onderzoekende mens, die zichzelf vragen stelt en op zoek is naar mogelijke antwoorden, staat centraal. Het is het model van de mens die in communicatie leert en onderwijst. Er wordt wel gesproken over het ontwikkelen van `communicatieve zelfsturing' (Wielemans, 1993). In deze opvatting is men geneigd om probleemoplossende methodieken te benadrukken. De docent ziet zichzelf als intermediair. Hij helpt de leerlingen om hun vaardigheden te ontwikkelen en is in staat om het onderzoek te stimuleren: de docent als tutor of coach. De nadruk ligt op de door de leerling te verwerven denkwijzen en vaardigheden:analyseren, synthetiseren, memoriseren, evalueren. Maar ook het verwerven van sociale vaardigheden wordt in dit model benadrukt. Het transformatiemodel impliceert dat meer is dan 2. Het geheel is meer dan de optelsom van de delen. Door samenwerking kan meer bereikt worden dan door in je eentje te werken. Wielemans ziet hier `de mens als knooppunt vanrelaties'.inzijnboekvoorbij het individu geeft hij aan dat er andere relaties kunnen komen tussen leerlingen onderling en tussen leerlingen en de leraar. Tevens verandert in zijn ogen de inhoud van het onderwijs. De school zal een andere plaats gaan innemen in de samenleving. De mens als knooppunt van relaties zal veel lossere verbanden aangaan met anderen en gevestigde instellingen (`loosely coupled'). De mens ziet de wereld als een groot netwerk waaraan je kunt verbinden en weer loslaten. Het onderwijs zal in dit model sterk flexibiliseren. De leerling, de student bepaalt zijn eigen route binnen het curriculum. Het zelfverantwoordelijk leren krijgt grote aandacht, competentiegericht opleiden wordt noodzaak. In een dergelijke context krijgt een beleid dat gericht is op deregulering pas echt betekenis en zin. Wordt de `ontscholing' van Illich (1972) alsnog een feit? Het transformatiemodel typeert de docent als intermediair, als bemiddelaar tussen hier en daar. In Eerst goed kijken¼ (1996) plaatst Nijs Lagerweij deze onderwijsopvattingen in een schema (zie tabel 1.1).

9 Het onderwijs ontwikkelt zich 19 Tabel 1.1 Opvattingen over onderwijs (Lagerweij, 1996) Overdrachtmodel Interactiemodel Transformatiemodel Doelen Beheersing van schoolvakken Inprenting van sociale normen Rationele intelligentie Probleemoplossende vaardigheden Zelfverwezenlijking Zelfwaardering Sociale betrokkenheid Maatschappijkritiek Leerervaringen Feiten en concepten van gegeven vakken Leerling is passief Cultuuroverdracht Monodiscipline Onderzoeken Problemen oplossen Democratische besluitvorming Integratie van fysische, cognitieve, affectieve en spirituele dimensies Interdisciplinariteit Zelfonderzoek Rol van de S turend Verschaffer van facili- Verbindt cognitieve vaar- docent Kennisoverdrager teiten digheden met andere Communicatief dimensies in het leven Verbinding met de samenleving Evaluatie Testen, toetsen, tentamens Probleemoplossende en sociale vaardigheden Proces Kan conventionele methoden omvatten die zich richten op het beheersen van kennis en vaardigheden Informele en experimentele evaluatie Onderwijsmodellen veranderen en passen zich aan de tijd aan. Het alom nog vaak overheersende overdrachtmodel zal voor de nabije toekomst om allerlei redenen vermeden moeten worden. Het zal er vooral om gaan onderwijsvormen te vinden die inspireren tot leren en de gehele mens aanspreken en aanzetten tot groei.

10 20 De beroepsbekwame docent 1.3 De nieuwe school: leergemeenschap en persoonlijke leerplaats Wanneer wij de school plaatsen in de huidige tijd, die eisen stelt aan mensen om zich blijvend te ontwikkelen in een zich permanent veranderende omgeving, kunnen wij `de nieuwe school' als volgt karakteriseren. Op die school: leert de leerling problemen oplossen; wordt het zelfstandig en kritisch denken van de leerling bevorderd; leert de leerling eigen keuzes maken en zich verantwoorden; is men gericht op het leren in internationale kaders; ontwikkelt de leerling bewustzijn over de samenhang tussen mens en wereld; wordt de leerling opgevoed tot democratisch staatsburgerschap met bewustzijn voor de eigen cultuur en die van anderen; is de leerling gericht op het beheersen van technologie en informatie. Dit persoonlijk leren in samenhangen wordt contextueel leren genoemd Contextueel leren Wij kunnen vier basisvragen formuleren waarbij orieèntaties worden benoemd waar de nieuwe school en het contextueel leren zich op richten: Wie ben ik? Er is aandacht voor het eigen persoonlijke ontwikkelingsproces, waarin de waardebegrippen identiteit, autonomie en integratie centraal staan. We spreken van een orieèntatie op zichzelf. Met wie ben ik verbonden? Er is aandacht voor de relatie, de omgang, de communicatie en de verhoudingen met anderen, de multiculturele samenleving. We spreken van een orieèntatie op anderen. Waar sta ik? Wat kan ik? Wat zijn mijn mogelijkheden? Centraal staat de relatie met de materieèle en de kenniswereld waar we deel van uitmaken. Waartoe ben ik hier? Centraal staat de relatie met de immaterieèle wereld om ons heen; het gaat hierbij om onze religieuze beleving, onze verbinding met het niet-grijpbare, een orieèntatie op inspiratie. Dit aspect vormt als het ware de paraplu over de andere drie orieèntaties. OrieÈntatie op zichzelf Centraal binnen deze orieèntatie staat het eigen persoonlijke ontwikkelingsproces. Het gaat daarbij om de ontwikkeling van de eigen identiteit, autonomie en integratie.

11 Het onderwijs ontwikkelt zich 21 Identiteit In de beleving van een eigen identiteit ervaren wij de afgrenzing ten opzichte van anderen en onderscheiden wij ons van anderen. In wisselende plaatsen en omstandigheden ervaar ik mijzelf steeds als dezelfde persoon. Het is de `ik ben ik'-ervaring. Ik onderscheid mij van de ander. Ik ervaar een grens tussen mij en de ander. In contacten met andere mensen ontmoeten wij elkaar `op de grens'. Dat kan fysiek zijn:wij geven elkaar bijvoorbeeld een hand. Het kan ook een aanraking zijn door middel van een woord of een gebaar. Identiteitsontwikkeling kunnen wij voor een groot deel zien als het ontwikkelen van de grens waarmee ons ik wordt afgebakend. Dit ontwikkelingsproces concentreert zich rond de vraag:`wie ben ik?' Elke docent/begeleider in het onderwijs zal deze vraag moeten onderzoeken en daarmee een zelfbeeld ontwikkelen.enerkomenvragenbij:`watkan ik?', `Wat durf ik?', `Wat wil ik?' Dat zijn vragen die helpen om tot een verdieping te komen van het reeèle zelfbeeld. In deze identiteitsbevestiging ligt de connectie met autonomie:iemand zijn, iets kunnen, iets durven, iets willen is bevorderend voor de autonomie. Mensen die werken in het onderwijs werken met mensen. Werken met mensen vereist een mate van zelfinzicht die vooral wordt verkregen door het aangaan van ontmoetingen met mensen, en die door en in de ervaring kan worden geleerd. Autonomie Wanneer wij op zoek gaan naar synoniemen voor het woord autonomie komen wij begrippen tegen als:zelfstandigheid, onafhankelijkheid, bevoegdheid zichzelf wetten te geven. Autonomie kun je benoemen in termen van `zijn' en in termen van `doen'. `Zijn' heeft dan te maken met bewust-zijn, met houding en vaardigheden. Bewustzijn is de kwaliteit om de werkelijkheid te ervaren in de mogelijkheden en onmogelijkheden die zij biedt. `Doen' heeft te maken met competentie, met de kwaliteit om het bewustzijn vorm te geven, om dat wat je bent en geleerd hebt te gebruiken in de werkelijkheid van alledag. Autonomie is volgens de ontwikkelingspsycholoog Erikson het vermogen om uit vrije wil dat te doen wat je moet doen. Een autonoom persoon staat niet alleen, maar kan wel zelfstandig functioneren, denken en handelen, en kan zelf richting geven aan zijn leven. Autonomie in deze context heeft dan te maken met zelfstandigheid en verantwoordelijkheid:zelfverantwoordelijkheid. Elk individu heeft een verantwoordelijkheid voor zijn eigen handelen, vanuit zijn zelfstandigheid en binnen de grenzen van zijn mogelijkheden. En

12 22 De beroepsbekwame docent elk individu heeft een verantwoordelijkheid in de sociale context, naar zijn medemensen toe. Elke docent, begeleider in het onderwijs, dient ervoor te zorgen dat in de ontmoeting met de ander, de leerling, de collega, de inzet altijd zal moeten zijn:het bewaken en bevorderen van beider autonomie. De begeleider draagt zorg voor de ander, maar deze zorg uit zich niet door iemand `achterop te nemen', maar door hem `te leren fietsen'. Het gaat erom dat de ander wordt gestimuleerd om verantwoordelijkheid te nemen voor het eigen handelen en voor zijn eigen leerproces. Deze werkwijze stimuleert het zelfvertrouwen. De ander, de leerling, zal zijn eigen mogelijkheden en kwaliteiten steeds meer naar waarde schatten en zich daarin steeds autonomer kunnen manifesteren. Zorg voor de ander moet samengaan met de ontwikkeling van (beider) zelfstandigheid, autonomie. In het kader van de ontwikkeling van autonomie kom je ook het thema `grenzen' tegen. Waar leg ik mijn grens? Waar ligt de grens van de ander? Hoe ga ik om met mijn eigen grens en die van anderen? Hoe reageer ik als ik ervaar dat mijn grens wordt overschreden? Waar zeg ik `ja' tegen, `nee' of `misschien'? Begeleiders verrichten hun taken in autonomie en in goede samenwerking met degenen die begeleid worden. Integratie Mensen doen in hun leven ervaringen op. Het is van belang deze ervaringen een plek te geven. Het is vooral belangrijk om te leren de betekenis van deze ervaringen een plaats te geven. Als wij deze betekenisgeving vorm kunnen geven, dan integreren wij de ervaring. In onderwijs en begeleidingswerk staat dit proces van integratie centraal. Elke onderwijs- en begeleidingservaring is een leerervaring voor zowel de leerling als de docent. Deze ervaringen zullen wij een `plek' moeten geven. Reflectie op de ervaring is een belangrijke motor voor dit leerproces. Voor dit integratieproces is afstand kunnen nemen een belangrijke voorwaarde. Naar jezelf kunnen kijken en de vragen `wat doe ik?' en `hoe doe ik wat ik doe?' kunnen beantwoorden zijn onmisbare vaardigheden om blijvend te lerenvandeeigenervaring.wijkunnenvanalleswatwijtegenkomenin ons werk iets leren, over de ander, over onszelf, over de omgeving. Maar pas als dit geleerde ook geõèntegreerd wordt in onze dagelijkse werkelijkheid zal het effect hebben op de lange termijn. Integratie leidt ook tot de ontwikkeling van het eigen persoonlijk leiderschap; je krijgt zicht op al die aspecten van je persoonlijkheid die jou tot die unieke figuur maken.

13 Het onderwijs ontwikkelt zich 23 De orieèntatie op anderen De school is een oefenplaats van samenleven. De school stimuleert interactie en samenwerken. Men ziet het sociale proces als een uiterst belangrijk leerproces, dat uitstraalt naar andere leerprocessen in het leven. De leerlingen en hun belangen staan centraal. De school doet wat in haar vermogen ligt om aan de leerlingen duidelijk te maken dat zij welkom zijn, dat de school het maximale zal doen om hen hun doelen te laten bereiken. De orieèntatie op de materieèle wereld en de kenniswereld De school is de plaats waar wij de wereld om ons heen kunnen leren kennen. Centraal binnen deze orieèntatie staat de relatie met de materieèle wereld om ons heen. De schoolvakken bieden veel mogelijkheden om deze orieèntatie tot stand te brengen:ik leer een taal, verdiep mij in wiskundige modellen, verken opvattingen over mens en samenleving, enzovoorts. Het is van belang te blijven zoeken naar de samenhang. Maar ook werkt de school samen met andere instellingen en organisaties om de leerlingen kennis te laten maken met en ervaringen op te laten doen in deze instellingen en organisaties. De `buitenwereld' wordt verkend en binnengehaald. LoopbaanorieÈntatie en de daaraan gekoppelde studiekeuzes vormen een belangrijke speerpunt binnen deze externe orieèntatie. De orieèntatie op inspiratie Deze vierde orieèntatie overkoepelt de drie voorgaande orieèntaties. Er wordt stilgestaan bij de zingevingvraag:de vraag naar de betekenis van de dingen. Waar doen wij het allemaal voor? Wat inspireert ons? Met welke betrokkenheid staan wij in het leven? Het zijn de leidende vragen die onze leermotivatie vaak op een onbewust niveau sturen. 1.4 De paradigmawisseling in curriculumontwikkeling Alle hiervoor genoemde orieèntaties vragen natuurlijk om een verdere concretisering in de vorm van een curriculum, en daarnaast zal het vaak impliciete mensbeeld dat gehanteerd wordt, geeèxpliciteerd moeten worden. Welk mensbeeld ligt ten grondslag aan welke onderwijsopvatting? Het traditionele denken in vakken en vakgebieden zal op de helling moeten. Onderwijs zal leerlingen moeten uitdagen tot blijvend leren, tot orieèntatie op kennisverwervingsmethoden, tot leveren van kritiek op kennis, tot zelfverantwoordelijkheid en tot het verbinden van ervaringen in de omgeving van de

14 24 De beroepsbekwame docent school met beleven en leren. Onderwijs zal vooral de samenhang in de leefwereld van de leerling verstaanbaar moeten maken. In dit verband is door Ferguson (1982) een onderwijsmodel ontwikkeld. In haar model spoort zij leerlingen aan alert en autonoom te zijn, een kritische instelling te hebben, alle hoeken en gaten van de bewuste ervaring te onderzoeken, op zoek te gaan naar het zijn van de dingen, en de grenzen van het eigen ik te bepalen. Het moet gaan om de ontwikkeling en vorming van de gehele persoon Nieuwe uitgangspunten van onderwijs Ferguson formuleert een aantal nieuwe uitgangspunten, waarbij zij ter verduidelijking een vergelijking maakt met het bestaande traditionele onderwijs. In tabel 1.2 is dat weergegeven. Tabel 1.2 Oude en nieuwe uitgangspunten in het onderwijs (Ferguson, 1982) Van oud onderwijs Nadruk op inhoud Vast programma Homogene groepen HieÈrarchisch Conformistisch Boekenkennis Analytisch denken Leerlingen zijn afhankelijk Lesgevende leerkracht Indeling in lesuren Prestatie centraal Naar nieuw onderwijs Nadruk op het leerproces Flexibel programma Heterogene groepen Horizontaal Originaliteit In context leren Creatief en intuõètief Actief en verantwoordelijk Begeleidende leerkracht Blokuren of modulen Gevoel van eigenwaarde Leren zal vooral inspirerend moeten zijn, uitdagend en zinvol. De school zal de leerlingen moeten helpen om zich voor te bereiden op de toekomstige samenleving. Trefwoorden om zo'n school (die ik graag een leergemeenschap en persoonlijke leerplaats noem) te typeren zijn, in aansluiting op de voorstellen van Ferguson: leren overleggen en samenwerken; toekomstgerichtheid; respecteren van diversiteit; autonomie en solidariteit;

15 Het onderwijs ontwikkelt zich 25 leren kiezen en handelen; brede vorming van alle menselijke kwaliteiten; ervaren dat leren zingevend is voor eigen bestaan; activerende werkvormen; omgaan met conflicten. Het onderwijs zal zich ontwikkelen in een richting van oud naar nieuw. Er vinden steeds meer succesvolle experimenten plaats waarbij scholen hun leerlingen stimuleren tot actieve participatie en zelfverantwoordelijkheid. Maar het proces gaat langzaam en de informatiemaatschappij vordert gestaag. De leerlingen zullen moeten worden voorbereid op een toekomst die vandaag al is begonnen. En daarmee krijgt onderwijs ook steeds meer opvoedingstaken. Daarover meer in de volgende paragraaf. 1.5 Onderwijs krijgt steeds meer opvoedingstaken Docenten uit het basis- en voortgezet onderwijs zeggen dat ouders hun opvoedende taak steeds vaker bij de school neerleggen, aldus recente onderzoeken van het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP). Veel docenten geven aan dat er een taakverschuiving plaatsvindt van gezin naar school. Het SCP verklaart dit vanuit de groeiende arbeidsparticipatie van moeders en de toename van het aantal eenouder- en allochtone gezinnen. Scholen zeggen het gebrek aan opvoeding te moeten compenseren, al vinden de ouders dat zij de verantwoordelijkheid niet bij de school leggen. Voornamelijk in het voortgezet onderwijs hebben de onderzoekers een groot verschil geconstateerd tussen de bevindingen van ouders en leraren. In het voortgezet onderwijs is het van oudsher minder vanzelfsprekend dat de school zich met de opvoeding bemoeit. Hoewel leraren soms klagen over de toename van opvoedingstaken, zien zij het wel als hun plicht de rol van medeopvoeder te vervullen Pedagogische opdracht Er wordt dus steeds vaker een beroep gedaan op de school om de morele ontwikkeling van de leerlingen vorm te geven en sociale vaardigheden te trainen. Daarmee komen wij bij de pedagogische opdracht van de school. De pedagogische opdracht heeft een andere lading dan het inmiddels versleten begrip `pedagogisch-didactisch'. Didactiek en pedagogiek worden steeds meer wetenschappen die vanuit een professionele optiek docenten en begeleiders in

16 26 De beroepsbekwame docent het onderwijs inspireren tot het geven van ondersteuning die de tijd en de samenleving van het onderwijs vragen. Zo is er didactiek die rekening houdt met de ontwikkelingsstadia en ontwikkelingsniveaus van de `clieènten' en vooral focust op het verwerken en bewerken van kennis en toegepaste (beroeps)vaardigheden. Dat aspect wordt hier niet verder uitgewerkt. Ook is er pedagogiek die stilstaat bij de vraag hoe jongeren zich blijvend kunnen ontwikkelen tot zelfverantwoordelijke burgers in een zich steeds veranderende samenleving. Hiervoor moeten jongeren de volgende competenties ontwikkelen: Zij moeten zich creatief kunnen aanpassen aan veranderende omstandigheden en besluiten kunnen nemen op basis van een gezond ontwikkelde moraliteit. Zij zijn in staat om studie- en beroepskeuzen te maken. Zij kunnen vorm en richting geven aan hun eigen persoonlijke ontwikkelingsproces en omgaan met eigen mogelijkheden, beperkingen, kansen en bedreigingen. Zij kunnen omgaan met anderen:peers, ouderen, werkgevers/opdrachtgevers. Hiervoor hebben zij de nodige sociale competenties en regulatieve vaardigheden verworven. De pedagoog of gespecialiseerd leerlingbegeleider in de school vraagt aandacht voor de pedagogiek in de school. Hij is daarmee bij uitstek de specialist die oog heeft voor ontwikkelingsstimulering en opvoedingsondersteuning. Ik zal deze begrippen kort toelichten. Ontwikkelingsstimulering kan omschreven worden als het uitvoeren van al die interventies die nodig zijn om het ontwikkelingspotentieel van deelnemers aan het onderwijs aan te spreken en te activeren. Ontwikkelingsstimulering kunnen wij vangen onder de term preventieve ondersteuning:`hoe zorgen wij er op school met z'n allen voor dat leerlingen veilig en comfortabel kunnen werken aan hun eigen ontwikkeling?' Opvoedingsondersteuning kan omschreven worden als het uitvoeren van interventies rond dilemma's die indeontwikkelingvanclieènten zijn ontstaan. Opvoedingsondersteuning kunnen wij ook vangen onder de term preventie:`wat kunnen wij als onderwijsprofessionals doen om stagnaties in de ontwikkeling te voorkomen (eventueel met hulp van ouders/verzorgers en experts van buiten) en te werken aan het ontwikkelen van persoonlijke competenties die de eigen ontwikkeling weer stimuleren?' Op scholen waar geõènvesteerd wordt in leerlingbegeleiding zien wij vaak twee ontwikkelingen ontstaan. Er is een zorgteam aan het werk dat de leerlingenzorg cooèrdineert in samenwerking met begeleidingsexperts van binnen en buiten de school.

17 Het onderwijs ontwikkelt zich 27 Gespecialiseerde leerlingbegeleiders of pedagogen ondersteunen leerlingen en docenten. De schoolleiding beslist in principe wie binnen de school de ondersteuning verzorgt, maar dit zal in hoge mate worden bepaald door de begeleidingsprofessionaliteit die in een team aanwezig is, en door de visie rond leerlingbegeleiding Preventieve ondersteuning Onder preventieve ondersteuning versta ik al die activiteiten die binnen de school kunnen worden uitgevoerd die de verstoring van de ontwikkelingstaak van de diverse actoren in de school voorkomen en die ontwikkeling in de breedste zin stimuleren. Ik geef een paar voorbeelden. Voor de leerlingen kunnen wij denken aan het vervaardigen en het naleven van een leerlingbegeleidingsplan waarin de doelstellingen van de begeleiding zijn verwoord. Ook kunnen er diverse procedures ontwikkeld worden die de omgang regelen tussen leerlingen onderling en tussen docenten en leerlingen. En wat te doen ter voorkoming van bijvoorbeeld seksuele intimidatie, pesten en faalangst? En hoe kunnen wij ruimte maken voor de ontwikkeling van een toekomstperspectief? Voor de docenten kan gedacht worden aan het maken van een docentenbegeleidingsplan waarin de doelstellingen van de leerlingbegeleiding zijn verwoord. Ook het direct coachen van mentoren bij hun begeleidingstaak valt onder preventie. Daarnaast is het vervaardigen van instrumenten voor het optimaal functioneren van een professioneel mentoraat van belang. Het hebben van protocollen voor oudergesprekken, slechtnieuwsgesprekken, disciplinegesprekken en helpende gesprekken, en het maken van groepsanalyses en het ontwikkelen van thematische mentorlessen, zijn allemaal onderdelen van preventieve ondersteuning. De school moet het als haar taak zien helderheid te verschaffen over de grenzen van de begeleiding:wat is de taak en verantwoordelijkheid van de school? Wat is de omvang van de taak en hoe staat deze in relatie tot het gezin? Wanneer gaan experts van buiten ondersteuning geven aan begeleiders in de school, en wanneer nemen zij de begeleiding van de leerlingen over? Voordeleerlingenkunnentalvanactiviteitenwordengeorganiseerd.Zo kan, in opdracht van de mentor, een docent of de schoolleiding, professionele individuele hulp worden geboden bij ontwikkelingsstagnering. Dit kan gebeuren in de vorm van crisishulpverlening of het verzorgen van bijzondere

18 28 De beroepsbekwame docent trainingen om deficieènties weg te nemen, zoals faalangstreductietrainingen, socialevaardigheidstrainingen of assertiviteitstrainingen. Ook kan hulp worden geboden bij het verwerken van verdriet en rouw na scheiding van de ouders of het overlijden van dierbaren. Daarnaast is het bemiddelen bij en oplossen van conflicten onder leerlingen (mediation) een optie. Ook het opstellen van een begeleidingsplan in samenwerking met het zorgteam en Bureau Jeugdzorg of andere pedagogische expertinstellingen uit het netwerk is een mogelijkheid. De ondersteuning van docenten die betrokken zijn bij de preventieve begeleiding wordt vaak verricht door de counselor in de school. Diens taken bestaan meestal uit het geven van directe steun aan collega's rondom vraagstukken als `hoe om te gaan met deze leerling of deze klas?' Ook het direct coachen van mentoren bij hun begeleidingsactiviteiten met leerlingen en ouders in geval van psychosociale problematiek is een taak van de counselor, net als het geven van directe steun aan collega's rond persoonlijke thema's die hun werk als begeleider belemmeren. 1.6 Reflecteren: de motor voor zelfsturing Een begrip dat centraal staat in het proces van het ontwikkelen van beroepsbekwaamheid is reflectie. Onderwijs dat gericht is op het leren van (beroeps)vaardigheden, toepassing van theoretische concepten in de praktijk en zelfwerkzaamheid, kan niet zonder reflecteren. De lerarenopleidingen zijn als het ware gebouwd op reflectie. Alle theorie wordt gevolgd door oefeningen waarin studenten de theorie toepassen of koppelen aan hun eigen ervaringen. Als mentor heb je inzicht nodig in de mens die de leerling is, maar meer nog:in de mens die je zelf bent. Daarvoor is reflectie nodig op wie je bent en wat je doet. Reflectie moet, reflectie is goed. Reflectie is de motor waar we op draaien. Maar voor wij gaan kijken wat reflectie inhoudt eerst een mooie metafoor. Een kalief uit Bagdad Er was eens een kalief uit Bagdad die de twee muren van de ontvangstzaal in zijn paleis wilde laten decoreren. Hij ontbood twee kunstenaars, de een uit het Oosten, de ander uit het Westen. De eerste was een beroemde Chinese schilder en de tweede was een Griek. De kalief legde uit wat zijn bedoeling was en wees elk van de twee een muur in de ontvangstzaal toe.

19 Het onderwijs ontwikkelt zich 29 Vervolg Kader 1.2 `Als jullie klaar zijn', zei hij, `zal het hele hof hier feestelijk bijeenkomen. Het zal jullie schilderijen bekijken en vergelijken. De maker van het werk dat als mooiste zal worden aangewezen, kan rekenen op een enorme beloning.' Toen wendde hij zich tot de Griek met de vraag hoeveel tijd hij voor zijn fresco dacht nodig te hebben. Geheimzinnig antwoordde deze: `Als mijn Chinese collega klaar is, ben ik ook klaar.' De Chinees dacht desgevraagd drie maanden nodig te hebben. Toen liet de kalief in het midden van de zaal een gordijn aanbrengen, zodat de twee kunstenaars elkaars werk niet konden zien. De drie maanden verstreken en de kalief riep de twee schilders bij zich. Hij wendde zich tot de Griek en vroeg: `Ben je klaar?' Geheimzinnig antwoordde deze: `Als mijn Chinese collega klaar is, ben ik ook klaar.' Toen stelde de kalief die vraag aan de Chinees. Deze antwoordde: `Ik ben klaar.' Twee dagen later kwam het hof bijeen en het luisterrijke gezelschap begaf zich naar de ontvangstzaal om daar de twee schilderijen te beoordelen en te vergelijken. Het was een schitterende stoet, waarin het wemelde van prachtige japonnen, schitterende juwelen en glinsterende wapens. Eerst verzamelde iedereen zich voor het schilderij van de Chinees. Er klonken kreten van bewondering toen het fresco zichtbaar werd. Het stelde een droomtuin voor met bloesemende bomen en speels gevormde vijvers, overspannen door sierlijke bruggetjes. Een paradijselijk visioen waar iedereen zijn ogen op uitkeek. Sommigen wilden nu al de Chinees tot winnaar uitroepen zonder het werk van de Griek te hebben bekeken. Toen gaf de kalief opdracht het gordijn dat de zaal in tweeeèn deelde weg te schuiven. De menigte draaide zich om en er ging een golf van bewondering door de zaal. Er klonken zelfs kreten van uitzinnig enthousiasme. Wat had de Griek gedaan? Geschilderd had hij helemaal niet. Hij had alleen een reusachtige spiegel aan de muur bevestigd, die van de vloer tot het plafond reikte. En uiteraard weerspiegelde die spiegel de tuin van de Chinees tot in de kleinste bijzonderheden. Maar, zult u zeggen, waarin was die kopie mooier en aangrijpender dan het origineel? Welnu, de tuin van de Chinees was verlaten, uitgestorven, terwijl zich in de tuin van de Griek een schitterende enthousiaste menigte bevond met geborduurde japonnen, juwelen en schitterende wapens. En al die mensen bewogen en gebaarden en herkenden in vervoering zichzelf. Eenstemmig werd de Griek tot winnaar uitgeroepen. (Bron: Tournier, 1991)

20 30 De beroepsbekwame docent Wat is reflectie? Eigenlijk is reflectie heel gewoon:nadenken over, nader beschouwen, ergens je licht op werpen. Dat doen veel mensen als vanzelf. We denken na over de dingen die we meemaken op het gebied van werk, studie of priveâleven. En zeker over die dingen die niet zo goed gaan:over die groep leerlingen die het vak maar niet oppikt, over het conflict met een collega, over onze zoon of dochter die er zo pips uitziet de laatste tijd. Het punt is dat we daar niet altijd verder mee komen. Nadenken over de dingen die ons zorgen baren geeft ons niet vanzelf meer inzicht in de situatie of in onze eigen rol daarbij, en ± nog een stap verder ± resulteert niet noodzakelijk in verandering van de situatie. Nadenken zonder concreet doel en zonder structuur kan leiden tot piekeren of navelstaren. Dat kennen leerlingen ook, en daar zitten ze niet op te wachten. In het onderwijs heeft reflectie een doel:we reflecteren om te leren, of om te leren leren. We reflecteren op ervaringen opgedaan in de context van het onderwijs. Reflectie gebeurt nadat een ervaring is opgedaan. Er moet immers iets zijn om op te reflecteren. Zowel docenten als leerlingen kunnen reflectie inzetten om hun functioneren bij te schaven. In het vervolg zal ik me richten op de leerlingen. De ervaringen waarop gereflecteerd kan worden zijn talrijk. Leerlingen kunnen op allerlei gebieden van hun studie reflectie inzetten als instrument, bijvoorbeeld op de inhoud van het vak, op hoe ze studeren, op het resultaat dat ze halen, op hoe ze samenwerken met anderen, op hoe ze functioneren in hun groep of tijdens opdrachten. Neem een leerling van een grafisch lyceum, die stage loopt bij een bedrijf en moeite heeft met het nemen van initiatieven. Ze heeft een stageplan opgesteld, maar komt niet tot concrete stappen. Reflectie kan dan het volgende opleveren:`het eerste wat ik moet doen is een voorstel voor een folder bespreken met het hoofd van de afdeling, want hij moet medewerking verlenen. Ik stel het steeds uit om naar hem toe te gaan. Waarom? Ik heb gehoord dat hij nogal kritisch is. Ik ben bang dat hij de folder niet goed genoeg vindt. En daarom maak ik steeds nieuwe ontwerpen. Zo kom ik dus niet verder. Mijn angst is niet reeèel. Zijn eventuele kritiek kan ik gebruiken om de folder te verbeteren. Ik hoef niet alles perfect te doen, ik ben nog aan het leren.' Reflectie op het leerproces Een van de gebieden waar reflectie effectief ingezet kan worden is het leren leren. Reflectie op het eigen leerproces dus, op de studievoortgang en de studievaardigheden. Leerlingen leren op die manier effectiever. Ze leren hoe zij

Inhoudsopgave. Inleiding 9

Inhoudsopgave. Inleiding 9 Inhoudsopgave Inleiding 9 1 Het onderwijs ontwikkelt zich 11 1.1 Inleiding 11 1.2 Onderwijs verandert, maar blijft mensenwerk 13 1.3 De nieuwe school:leergemeenschap en persoonlijke leerplaats 20 1.4 De

Nadere informatie

Zelfstandig werken = actief en zelfstandig leren van een leerling. Het kan individueel of in een groep van maximaal 6 leerlingen.

Zelfstandig werken = actief en zelfstandig leren van een leerling. Het kan individueel of in een groep van maximaal 6 leerlingen. Zelfstandig werken Zelfstandig werken = actief en zelfstandig leren van een leerling. Het kan individueel of in een groep van maximaal 6 leerlingen. Visie Leerlinggericht: gericht op de mogelijkheden van

Nadere informatie

Waarom Wetenschap en Techniek W&T2015

Waarom Wetenschap en Techniek W&T2015 Waarom Wetenschap en Techniek W&T2015 In het leven van alle dag speelt Wetenschap en Techniek (W&T) een grote rol. We staan er vaak maar weinig bij stil, maar zonder de vele uitvindingen in de wereld van

Nadere informatie

Pedagogisch beleid Tussenschoolse opvang

Pedagogisch beleid Tussenschoolse opvang Pedagogisch beleid Tussenschoolse opvang Introductie Introductie Het pedagogisch beleid van de tussenschoolse opvang SKN s Eetclub biedt een kader dat de overblijfkrachten en de coördinatoren tussenschoolse

Nadere informatie

Inhoud Inleiding Een nieuw beroep, een nieuwe opleiding Een nieuwe start bouwt voort op het voorgaande Relaties aangaan Omgaan met gevoelens

Inhoud Inleiding Een nieuw beroep, een nieuwe opleiding Een nieuwe start bouwt voort op het voorgaande Relaties aangaan Omgaan met gevoelens Inhoud Inleiding 9 1 Een nieuw beroep, een nieuwe opleiding 11 1.1 Het beroep Social Work 11 1.2 Beelden over leren mentale modellen 15 1.3 Competentiegericht leren 16 1.4 Een open leerhouding 17 1.5 Leren

Nadere informatie

WAT MAAKT DE VRIJESCHOOL UNIEK?

WAT MAAKT DE VRIJESCHOOL UNIEK? WAT MAAKT DE VRIJESCHOOL UNIEK? WAAROM DE VRIJESCHOOL De vrijeschool heeft een geheel eigen kijk op onderwijs, die gebaseerd is op het mensbeeld uit de antroposofie. Daarbinnen heeft iedere vrijeschool

Nadere informatie

1 Het sociale ontwikkelingstraject

1 Het sociale ontwikkelingstraject 1 Het sociale ontwikkelingstraject Tijdens de schoolleeftijd valt de nadruk sterk op de cognitieve ontwikkeling. De sociale ontwikkeling is in die periode echter minstens zo belangrijk. Goed leren lezen,

Nadere informatie

Kiezen voor coaching als managementstijl

Kiezen voor coaching als managementstijl Kiezen voor coaching als managementstijl Druk, druk druk! Bijna iedere manager kent wel dit gevoel. Beter leren delegeren dus! Om te kunnen delegeren heb je echter verantwoordelijke en zelfsturende medewerkers

Nadere informatie

Competentieprofiel voor coaches

Competentieprofiel voor coaches Competentieprofiel voor coaches I. Visie op coaching Kwaliteit in coaching wordt in hoge mate bepaald door de bijdrage die de coach biedt aan: 1. Het leerproces van de klant in relatie tot diens werkcontext.

Nadere informatie

WAT MAAKT DE VRIJESCHOOL UNIEK?

WAT MAAKT DE VRIJESCHOOL UNIEK? WAT MAAKT UNIEK? WAAROM De vrijeschool heeft een geheel eigen kijk op onderwijs, die gebaseerd is op het mensbeeld uit de antroposofie. Daarbinnen heeft iedere vrijeschool in Nederland een grote mate van

Nadere informatie

Competenties en bekwaamheden van een Daltonleerkracht

Competenties en bekwaamheden van een Daltonleerkracht Naam: School: Daltoncursus voor leerkrachten Competenties en bekwaamheden van een Daltonleerkracht Inleiding: De verantwoordelijkheden van de leerkracht zijn samen te vatten door vier beroepsrollen te

Nadere informatie

Inhoud. Inleiding 9. 5 Planning 83 5.1 Leerdoelen en persoonlijke doelen 84 5.2 Het ontwerpen van het leerproces 87 5.3 Planning in de tijd 89

Inhoud. Inleiding 9. 5 Planning 83 5.1 Leerdoelen en persoonlijke doelen 84 5.2 Het ontwerpen van het leerproces 87 5.3 Planning in de tijd 89 Inhoud Inleiding 9 1 Zelfsturend leren 13 1.1 Zelfsturing 13 1.2 Leren 16 1.3 Leeractiviteiten 19 1.4 Sturingsactiviteiten 22 1.5 Aspecten van zelfsturing 25 1.6 Leerproces vastleggen 30 2 Oriëntatie op

Nadere informatie

Interpersoonlijk competent

Interpersoonlijk competent Inhoudsopgave Inhoudsopgave...0 Inleiding...1 Interpersoonlijk competent...2 Pedagogisch competent...3 Vakinhoudelijk & didactisch competent...4 Organisatorisch competent...5 Competent in samenwerken met

Nadere informatie

competentieprofiel groepsleerkracht/ docent algemeen vormend onderwijs Het Driespan

competentieprofiel groepsleerkracht/ docent algemeen vormend onderwijs Het Driespan Samenwerken Omgevingsgericht/samenwerken Reflectie en zelfontwikkeling competentieprofiel groepsleerkracht/ docent algemeen vormend onderwijs Het Driespan Competentieprofiel stichting Het Driespan, (V)SO

Nadere informatie

2. Waar staat de school voor?

2. Waar staat de school voor? 2. Waar staat de school voor? Missie en Visie Het Rondeel gaat uit van de Wet op het Basisonderwijs. Het onderwijs omvat de kerndoelen en vakgebieden die daarin zijn voorgeschreven. Daarnaast zijn ook

Nadere informatie

Begeleiding van studievaardigheden in het Mentoraat. Frans Ottenhof

Begeleiding van studievaardigheden in het Mentoraat. Frans Ottenhof Begeleiding van studievaardigheden in het Mentoraat Frans Ottenhof De rol van de mentor * Wat is motiverend voor leerlingen? * Aan welke studievaardigheden kun je werken? Welke niet? * Wat heb je nodig

Nadere informatie

Stap 3 Leeractiviteiten begeleiden

Stap 3 Leeractiviteiten begeleiden Stap 3 Leeractiviteiten begeleiden Bij het begeleiden van leeractiviteiten kun je twee aspecten aan het gedrag van leerkrachten onderscheiden, namelijk het pedagogisch handelen en het didactisch handelen.

Nadere informatie

Doel van deze presentatie is

Doel van deze presentatie is Doel van deze presentatie is Oplossingsgericht? Sjoemelen? Evaluatie van de praktische oefening. Verbetersuggesties qua oplossingsgerichtheid (niet met betrekking tot de inhoud van de gebruikte materialen)

Nadere informatie

Opleiders in de school: Els Hagebeuk elshagebeuk@de-gouw.nl Sjef Langedijk sjeflangedijk@de-gouw.nl. Begeleiden van pabostudenten

Opleiders in de school: Els Hagebeuk elshagebeuk@de-gouw.nl Sjef Langedijk sjeflangedijk@de-gouw.nl. Begeleiden van pabostudenten Opleiders in de school: Els Hagebeuk elshagebeuk@de-gouw.nl Sjef Langedijk sjeflangedijk@de-gouw.nl Begeleiden van pabostudenten Dit stuk geeft je handvatten bij de begeleiding van een pabostudent. Als

Nadere informatie

Leraar basisonderwijs LB

Leraar basisonderwijs LB Leraar basisonderwijs LB Functiewaardering: 43343 43333 43 33 Salarisschaal: LB Werkterrein: Onderwijsproces -> Leraren Activiteiten: Beleids- en bedrijfsvoeringsondersteunende werkzaamheden, overdragen

Nadere informatie

Het onderwijsprogramma van de opleidingen Pedagogiek mei 2013

Het onderwijsprogramma van de opleidingen Pedagogiek mei 2013 Bijlage 7: Het onderwijsprogramma van de opleidingen Pedagogiek mei 2013 Visie opleidingen Pedagogiek Hogeschool van Amsterdam Wij dragen als gemeenschap en daarom ieder van ons als individu, gezamenlijk

Nadere informatie

Bewegen tot leren: Perspectieven voor een krachtige leeromgeving

Bewegen tot leren: Perspectieven voor een krachtige leeromgeving Bewegen tot leren: Perspectieven voor een krachtige leeromgeving Jouw ervaring Neem iets in gedachten dat je nu goed kunt en waarvan je veel plezier hebt in je werk: Vertel waartoe je in staat bent. Beschrijf

Nadere informatie

SWOT. Werkblad 1 Sterke punten. 1.Omgevingsgericht heid

SWOT. Werkblad 1 Sterke punten. 1.Omgevingsgericht heid SWOT Werkblad 1 Sterke punten Sterke punten 1.Omgevingsgericht heid 2. Vermogen tot groei en vernieuwing Voorbeelden Ik ben echt iemand die midden in de maatschappij staat. Ik heb veel interesses binnen

Nadere informatie

IOD Crayenestersingel 59, 2101 AP Heemstede Tel: 023 5283678 Fax: 023 5474115 info@iod.nl www.iod.nl. Leiding geven aan verandering

IOD Crayenestersingel 59, 2101 AP Heemstede Tel: 023 5283678 Fax: 023 5474115 info@iod.nl www.iod.nl. Leiding geven aan verandering Leiding geven aan verandering Mijn moeder is 85 en rijdt nog auto. Afgelopen jaar kwam ze enkele keren om assistentie vragen, omdat haar auto in het verkeer wat krassen en deuken had opgelopen. Ik besefte

Nadere informatie

De paradox van de burger als uitgangspunt

De paradox van de burger als uitgangspunt GEMEENTE WINTERSWIJK De paradox van de burger als uitgangspunt De dialoog als methodiek Rhea M. Vincent 1-11-2013 In het nieuwe zorgstelsel staat de vraag van de burger centraal. De professional en de

Nadere informatie

Formulieren bij opdrachten

Formulieren bij opdrachten Formulieren bij opdrachten Formulier 1 Functieomschrijving slb er sterkte-zwakteanalyse Functieomschrijving slb er sterkte-zwakteanalyse Kernfuncties Criteria Bevindingen Goed Zwak Begeleidingsgesprekken

Nadere informatie

Voorwoord. Deel A Een chaotische klas 1 Pedagogische interventies bij het bemoedigen van een groep 5 in de basisschool

Voorwoord. Deel A Een chaotische klas 1 Pedagogische interventies bij het bemoedigen van een groep 5 in de basisschool Inhoud Voorwoord XI Deel A Een chaotische klas 1 Pedagogische interventies bij het bemoedigen van een groep 5 in de basisschool 1. Inleiding 3 2. "Ik ben de schrik van de school!" 9 De eerste ontmoeting

Nadere informatie

Verantwoording 1.1 Keuze van de titel

Verantwoording 1.1 Keuze van de titel 1 13 Verantwoording 1.1 Keuze van de titel Voor je ligt het handboek Training sociale vaardigheden. Dit boek is geschreven voor iedereen die te maken heeft met kinderen tussen de tien en vijftien jaar

Nadere informatie

Begaafde leerlingen komen er vanzelf... Implementatie van een verandering van de pedagogische beroepspraktijk op basis van praktijkgericht onderzoek.

Begaafde leerlingen komen er vanzelf... Implementatie van een verandering van de pedagogische beroepspraktijk op basis van praktijkgericht onderzoek. Begaafde leerlingen komen er vanzelf... toch? Implementatie van een verandering van de pedagogische beroepspraktijk op basis van praktijkgericht onderzoek. Teambijeenkomsten Anneke Gielis Begaafde leerlingen

Nadere informatie

Oplossingsgericht en waarderend coachen.

Oplossingsgericht en waarderend coachen. Oplossingsgericht en waarderend coachen. Coaching is die vorm van professionele begeleiding waarbij de coach als gelijkwaardige partner de cliënt ondersteunt bij het behalen van zelfgekozen doelen. Oplossingsgericht

Nadere informatie

Index. 1. Voorwoord 2 2. Algemene Tips... 3 3. Gesprek 1.. 6 4. Gesprek 2.. 8

Index. 1. Voorwoord 2 2. Algemene Tips... 3 3. Gesprek 1.. 6 4. Gesprek 2.. 8 Index 1. Voorwoord 2 2. Algemene Tips... 3 3. Gesprek 1.. 6 4. Gesprek 2.. 8 1 1. Voorwoord Welkom bij deze handleiding. Deze handleiding is bedoeld als gids bij het identificeren van de kwaliteiten van

Nadere informatie

De ontwikkeling van de Mondriaan methode VISIE OP PROFESSIONALISEREN

De ontwikkeling van de Mondriaan methode VISIE OP PROFESSIONALISEREN M.11i.0419 De ontwikkeling van de Mondriaan methode VISIE OP PROFESSIONALISEREN versie 02 M.11i.0419 Naam notitie/procedure/afspraak Visie op professionaliseren Eigenaar/portefeuillehouder Theo Bekker

Nadere informatie

Verantwoording gebruik leerlijnen

Verantwoording gebruik leerlijnen Verantwoording gebruik leerlijnen In de praktijk blijkt dat er onder de deelnemers van Samenscholing.nu die direct met elkaar te maken hebben behoefte bestaat om de ontwikkeling van de beroepsvaardigheden

Nadere informatie

Bijlage A, behorende bij artikel 2 lid 1 Besluit personeel veiligheidsregio s

Bijlage A, behorende bij artikel 2 lid 1 Besluit personeel veiligheidsregio s Bijlage A, behorende bij artikel 2 lid 1 Besluit personeel veiligheidsregio s Supplement h. Functie docent Functie zoals genoemd in artikel 2 lid 1 sub h Besluit personeel veiligheidsregio s 1.1 Algemene

Nadere informatie

Mijn visie; mijn manier van handelen en

Mijn visie; mijn manier van handelen en Mijn visie; mijn manier van handelen en ideeën over hoe kinderen ontwikkelen, leren en zouden moeten leren op school. Mariska Gerritsen, Docent beeldende vorming Fontys Tilburg Onderwijs Mijn visie op

Nadere informatie

Opleidingsprogramma DoenDenken

Opleidingsprogramma DoenDenken 15-10-2015 Opleidingsprogramma DoenDenken Inleiding Het opleidingsprogramma DoenDenken is gericht op medewerkers die leren en innoveren in hun organisatie belangrijk vinden en zich daar zelf actief voor

Nadere informatie

Beoordelingsrapport. Keimaat is een product van b&t begeleiding en training B.V.

Beoordelingsrapport. Keimaat is een product van b&t begeleiding en training B.V. Beoordelingsrapport Keimaat is een product van b&t begeleiding en training B.V. Beoordelingsrapport van: mevr. K. Rozegeur Dit beoordelingsrapport is gemaakt op: 8 juli 2010 Beoordelingsperiode: augustus

Nadere informatie

Pedagogisch beleidsplan

Pedagogisch beleidsplan Pedagogisch beleidsplan Auteur: Ingeborg van der Zanden Bartels Datum: 05 januari 2015 Plaats: Kerkdriel Versie: 0.1 Pedagogisch beleidsplan BSO VillaDriel 12 april 2015 1 Inhoudsopgave 1. Inleiding...

Nadere informatie

Leren Leren en ExcelLeren

Leren Leren en ExcelLeren Leren Leren en ExcelLeren www.mindsetlearnandgrow.nl Wat is MindSet? MindSet is een groep studenten die leerlingen leert effectief te leren. Wij helpen leerlingen betere schoolresultaten te behalen door

Nadere informatie

Actief burgerschap. Sint Gerardusschool Splitting 145 7826 ET Emmen Tel: 0591-622465 gerardusschool@skod.nl

Actief burgerschap. Sint Gerardusschool Splitting 145 7826 ET Emmen Tel: 0591-622465 gerardusschool@skod.nl 2013 Actief burgerschap 0 Sint Gerardusschool Splitting 145 7826 ET Emmen Tel: 0591-622465 gerardusschool@skod.nl Inhoudsopgave Pagina Inleiding 2 Hoofdstuk 1 : 3 Hoofdstuk 2 : : een doel en een middel

Nadere informatie

Systeemdenken in de klas

Systeemdenken in de klas Systeemdenken in de klas Systeemdenken en denkgewoonten Jan Jutten www.natuurlijkleren.org 1 1. Inleiding Het onderwijs in onze tijd houdt onvoldoende gelijke tred met wat er nodig is aan kennis, vaardigheden

Nadere informatie

Scholingsplan 2012-2013. Samen in ontwikkeling

Scholingsplan 2012-2013. Samen in ontwikkeling Scholingsplan 2012-2013 Samen in ontwikkeling Inhoudsopgave Inleiding 3 Pijlers 4 Kader 5 Deskundigheidsbevordering 2012-2013 6 Beschrijvingen van de scholingen 7 Aanmelden voor externe scholingen 9 Inleiding

Nadere informatie

Zelfbeeld. Het zelfvertrouwen wordt voor een groot deel bepaald door de ideeën die het kind over zichzelf heeft: het zelfbeeld.

Zelfbeeld. Het zelfvertrouwen wordt voor een groot deel bepaald door de ideeën die het kind over zichzelf heeft: het zelfbeeld. Zelfbeeld Het zelfvertrouwen wordt voor een groot deel bepaald door de ideeën die het kind over zichzelf heeft: het zelfbeeld. Een kind dat over het algemeen positief over zichzelf denkt, heeft meer zelfvertrouwen.

Nadere informatie

IK-DOELEN BIJ DE DALTONUITGANGSPUNTEN

IK-DOELEN BIJ DE DALTONUITGANGSPUNTEN IK-DOELEN BIJ DE DALTONUITGANGSPUNTEN 1 2 3 4 5 A Samen werken (spelen) Hierbij is het samenwerken nog vooral doel en nog geen middel. Er is nog geen sprake van taakdifferentiatie. De taak ligt vooraf

Nadere informatie

1 De leraar creëert een veilig pedagogisch klimaat

1 De leraar creëert een veilig pedagogisch klimaat KIJKWIJZER PEDAGOGISCH-DIDACTISCH HANDELEN IN DE KLAS School : Vakgebied : Leerkracht : Datum : Groep : Observant : 1 De leraar creëert een veilig pedagogisch klimaat (SBL competenties 1 en 2) 1.1* is

Nadere informatie

Van huidige situatie ------------ naar --------------------------------- gewenste situatie

Van huidige situatie ------------ naar --------------------------------- gewenste situatie Doelen stellen NLP is een doelgerichte, praktische en mensvriendelijke techniek. NLP = ervaren, ervaren in denken, voelen en doen. Middels een praktisch toepasbaar model leren we om de eigen hulpmiddelen,

Nadere informatie

Bijlage 1: Methode. Respondenten en instrumenten

Bijlage 1: Methode. Respondenten en instrumenten Bijlage 1: Methode In deze bijlage doen wij verslag van het tot stand komen van onze onderzoeksinstrumenten: de enquête en de interviews. Daarnaast beschrijven wij op welke manier wij de enquête hebben

Nadere informatie

Training Omgaan met Agressie en Geweld

Training Omgaan met Agressie en Geweld Training Omgaan met Agressie en Geweld 2011 Inleiding In veel beroepen worden werknemers geconfronteerd met grensoverschrijdend gedrag, waaronder agressie. Agressie wordt door medewerkers over het algemeen

Nadere informatie

Ontwikkelingsgericht onderwijs

Ontwikkelingsgericht onderwijs Ontwikkelingsgericht onderwijs Leren op de John F. Kennedyschool De basisschool van onze zoon, de John F. Kennedyschool te Zutphen, is dit schooljaar begonnen met een nieuwe manier van werken. Ze zijn

Nadere informatie

Leve de competente coach!

Leve de competente coach! Silvia van Schaik-Kuijer Leve de competente coach! Van competentieanalyse naar ontwikkelplan Inhoud Voorwoord 9 Inleiding 11 Deel 1 Algemene informatie over Leve de competente coach! Coachen en coachcompetenties:

Nadere informatie

Competenties. De beschrijvingen van de 7 competenties :

Competenties. De beschrijvingen van de 7 competenties : Inhoud Inleiding...3 Competenties...4 1. Interpersoonlijk competent...5 2. Pedagogisch competent...5 3. Vakinhoudelijk en didactisch competent...6 4. Organisatorisch competent...6 5. Competent in samenwerking

Nadere informatie

Reflectiegesprekken met kinderen

Reflectiegesprekken met kinderen Reflectiegesprekken met kinderen Hierbij een samenvatting van allerlei soorten vragen die je kunt stellen bij het voeren van (reflectie)gesprekken met kinderen. 1. Van gesloten vragen naar open vragen

Nadere informatie

Teamkompas voor Zelfsturing

Teamkompas voor Zelfsturing Teamkompas voor Zelfsturing Wat is het teamkompas: Met dit instrument kun je inzicht krijgen in de ontwikkeling van je team als het gaat om effectief samenwerken: Waar staan wij als team? Hoe werken wij

Nadere informatie

QUINN-MODEL. CompetenZa info@competenza.nu www.competenza.nu

QUINN-MODEL. CompetenZa info@competenza.nu www.competenza.nu QUINN-MODEL In onze adviestrajecten en gesprekken met opdrachtgevers maken wij vaak gebruik van het zgn. Quinn-model. Een handig hulpmiddel om samen, met een zo objectief mogelijke blik, naar het bedrijf

Nadere informatie

Zeven hulpbronnen van vertrouwen. Door: Carlos Estarippa

Zeven hulpbronnen van vertrouwen. Door: Carlos Estarippa Zeven hulpbronnen van vertrouwen Door: Carlos Estarippa Geïnspireerd door het boek van Bertie Hendriks Dagboek van de Ziel. De zeven levensfasen (Hendriks, 2013) wil ik in onderstaand artikel beschrijven

Nadere informatie

Reflecteren met kinderen; leren door vragen Yvonne Kleefkens en José van Loo

Reflecteren met kinderen; leren door vragen Yvonne Kleefkens en José van Loo Reflecteren met kinderen; leren door vragen Yvonne Kleefkens en José van Loo Jonge kinderen denken graag na over de wereld. Dat uit zich al heel vroeg in bijvoorbeeld de vragen die ze stellen: waarom,

Nadere informatie

Rapport Docent i360. Test Kandidaat

Rapport Docent i360. Test Kandidaat Rapport Docent i360 Naam Test Kandidaat Inhoudsopgave 1. Inleiding 2. Sterkte/zwakte-analyse 3. Feedback open vragen 4. Overzicht competenties 5. Persoonlijk ontwikkelingsplan Inleiding Voor u ligt het

Nadere informatie

Uitgedaagd! De verveling voorbij.

Uitgedaagd! De verveling voorbij. Uitgedaagd! De verveling voorbij. E V A V E R L I N D E N L I E F V A N D U F F E L Inhoud 1. Theoretisch gedeelte Wat is hoogbegaafdheid? Kenmerken van hoogbegaafde leerlingen Niet elke hoogbegaafde is

Nadere informatie

De beste basis voor je toekomst

De beste basis voor je toekomst Visser t Hooft Lyceum Leiderdorp KANSRIJK EN UITDAGEND De beste basis voor je toekomst i 11gymnasium 11atheneum 11havo vhl.nl 11mavo (vmbo-t) Muzenlaan 155 q Op de open avond vond ik de school meteen leuk

Nadere informatie

Meedoen& Meetellen. Wat betekent het voor mensen met een verstandelijke beperking? Trainingsmodules voor professionals

Meedoen& Meetellen. Wat betekent het voor mensen met een verstandelijke beperking? Trainingsmodules voor professionals Meedoen& Meetellen Wat betekent het voor mensen met een verstandelijke beperking? Trainingsmodules voor professionals Samenstelling trainingsmodule Eline Roelofsen Roel Schulte www.verwondering.nu Illustratie

Nadere informatie

Pedagogisch beleid Kinderopvang Haarlem Spelend Groeien

Pedagogisch beleid Kinderopvang Haarlem Spelend Groeien Pedagogisch beleid Kinderopvang Haarlem Spelend Groeien Inleiding Kinderopvang Haarlem heeft één centraal pedagogisch beleid. Dit is de pedagogische basis van alle kindercentra van Kinderopvang Haarlem.

Nadere informatie

Eindverslag Academische Opleidingsschool Sophianum, juni 2011

Eindverslag Academische Opleidingsschool Sophianum, juni 2011 Eindverslag Academische Opleidingsschool Sophianum, juni 2011 Welke middelen kan een docent tijdens zijn les gebruiken / hanteren om leerlingen van havo 4 op het Sophianum meer te motiveren? Motivatie

Nadere informatie

Effectieve samenwerking: werken in driehoeken

Effectieve samenwerking: werken in driehoeken Effectieve samenwerking: werken in driehoeken Werken in driehoeken is een wijze van samenwerking die in elke organisatie, projectteam en netwerk mogelijk is. Het maakt dat we kunnen werken vanuit een heldere

Nadere informatie

CKV Festival 2012. CKV festival 2012

CKV Festival 2012. CKV festival 2012 C CKV Festival 2012 Het CKV Festival vindt in 2012 plaats op 23 en 30 oktober. Twee dagen gaan de Bredase leerlingen van het voortgezet onderwijs naar de culturele instellingen van Breda. De basis van

Nadere informatie

FUNCTIE PROFIELDOCENT LB SCHOLENGEMEENSCHAP BONAIRE

FUNCTIE PROFIELDOCENT LB SCHOLENGEMEENSCHAP BONAIRE FUNCTIE PROFIELDOCENT LB SCHOLENGEMEENSCHAP BONAIRE FUNCTIE-INFORMATIE Functienaam Docent LB Codering 004 Organisatie Scholengemeenschap Bonaire Salarisschaal 10 Werkterrein Onderwijsproces Docenten Activiteiten

Nadere informatie

STEVIGE STAP TRAINING 1. stevige stap training. www.kinderpraktijklandsmeer.nl info@kinderpraktijklandsmeer.nl

STEVIGE STAP TRAINING 1. stevige stap training. www.kinderpraktijklandsmeer.nl info@kinderpraktijklandsmeer.nl STEVIGE STAP TRAINING 1 stevige stap training www.kinderpraktijklandsmeer.nl info@kinderpraktijklandsmeer.nl 2 KINDERPRAKTIJK LANDSMEER STEVIGE STAP TRAINING 3 INFORMATIE BROCHURE STEVIGE STAP TRAINING

Nadere informatie

Motivatie: presteren? Of toch maar leren?

Motivatie: presteren? Of toch maar leren? Arjan van Dam Motivatie: presteren? Of toch maar leren? Een van de lastigste opgaven van managers is werken met medewerkers die niet gemotiveerd zijn. Op zoek naar de oorzaken van het gebrek aan motivatie,

Nadere informatie

1 Basiscompetenties voor de leraar secundair onderwijs

1 Basiscompetenties voor de leraar secundair onderwijs 1 Basiscompetenties voor de leraar secundair onderwijs Het Vlaams parlement legde de basiscompetenties die nagestreefd en gerealiseerd moeten worden tijdens de opleiding vast. Basiscompetenties zijn een

Nadere informatie

LIEVERWIJS. kindercoaching & training. kindercoaching basisschool trainingen kindercoach op bestelling. Een rups kan altijd nog een vlinder worden

LIEVERWIJS. kindercoaching & training. kindercoaching basisschool trainingen kindercoach op bestelling. Een rups kan altijd nog een vlinder worden LIEVERWIJS kindercoaching & training kindercoaching basisschool trainingen kindercoach op bestelling Een rups kan altijd nog een vlinder worden Kindercoaching Van Rups naar Vlinder Voor kinderen in de

Nadere informatie

DE GRENZEN VAN HET MENTORAAT. Otto de Loor (o.deloor@aps.nl)

DE GRENZEN VAN HET MENTORAAT. Otto de Loor (o.deloor@aps.nl) DE GRENZEN VAN HET MENTORAAT Otto de Loor (o.deloor@aps.nl) N.A.V. IVO MIJLAND EN ANKE VISSER De ontmoeting aangaan, ook als het lastig is welke vraag is jou nog niet gesteld?... (leerling Hans) Ivo bij

Nadere informatie

Leertraject: de interim- manager als natuurlijk leider Er is een belangrijk verschil tussen opgeven en loslaten Jessica Hatchigan

Leertraject: de interim- manager als natuurlijk leider Er is een belangrijk verschil tussen opgeven en loslaten Jessica Hatchigan Leertraject: de interim- manager als natuurlijk leider Er is een belangrijk verschil tussen opgeven en loslaten Jessica Hatchigan Inleiding Interim-managers worden gevraagd bij multidisciplinaire organisatievraagstukken

Nadere informatie

3. Wat betekent dat voor de manier waarop lesgegeven zou moeten worden in de - voor jou - moeilijke vakken?

3. Wat betekent dat voor de manier waarop lesgegeven zou moeten worden in de - voor jou - moeilijke vakken? Werkblad: 1. Wat is je leerstijl? Om uit te vinden welke van de vier leerstijlen het meest lijkt op jouw leerstijl, kun je dit simpele testje doen. Stel je eens voor dat je zojuist een nieuwe apparaat

Nadere informatie

Pedagogisch Beleidsplan CKO De Herberg

Pedagogisch Beleidsplan CKO De Herberg Pedagogisch Beleidsplan CKO De Herberg Hoofdstuk 1: Missie, visie en doelstellingen Voorwoord Onze Missie en Identiteit Onze Visie Pedagogische hoofddoelstellingen Een goed pedagogisch klimaat Hoofdstuk

Nadere informatie

Gedragscode. Gewoon goed doen

Gedragscode. Gewoon goed doen Gedragscode Gewoon goed doen 2 Inhoudsopgave pagina 1. Missie, ambitie en kernwaarden 4 2. Gewoon goed doen 5 3. Waarom een gedragscode? 6 4. Omgaan met de patiënt/klant: respectvol en gastvrij 7 5. Professioneel

Nadere informatie

Zelfdiagnostische vragenlijst verandercompetenties

Zelfdiagnostische vragenlijst verandercompetenties Zelfdiagnostische vragenlijst verandercompetenties Het gaat om de volgende zeven verandercompetenties. De competenties worden eerst toegelicht en vervolgens in een vragenlijst verwerkt. Veranderkundige

Nadere informatie

Het Loopbaanlab brengt onderwijsprofessionals in beweging

Het Loopbaanlab brengt onderwijsprofessionals in beweging Oktober 2015 Het Loopbaanlab brengt onderwijsprofessionals in beweging Uitkomsten van meerjarig onderzoek naar de effecten van het Loopbaanlab Leestijd 8 minuten Hoe blijf ik in beweging? De kwaliteit

Nadere informatie

Excellente Leerkracht SBO, SO/VSO. Stichting Meerkring LC 11 Onderwijsproces -> Leraren 44343 43334 43 43 Marieke Kalisvaart

Excellente Leerkracht SBO, SO/VSO. Stichting Meerkring LC 11 Onderwijsproces -> Leraren 44343 43334 43 43 Marieke Kalisvaart Functie-informatie Functienaam Organisatie Letterschaal CAO Salarisschaal Werkterrein Kenmerkscores SPO-gecertificeerde Stichting Meerkring LC 11 Onderwijsproces -> Leraren 44343 43334 43 43 Marieke Kalisvaart

Nadere informatie

Welkom. ONDERZOEKEND excelleren. Excellentiebevordering door het stimuleren van een vraagcultuur. Een structurele aanpak!!

Welkom. ONDERZOEKEND excelleren. Excellentiebevordering door het stimuleren van een vraagcultuur. Een structurele aanpak!! Welkom ONDERZOEKEND excelleren Excellentiebevordering door het stimuleren van een vraagcultuur. Een structurele aanpak!! Wat gaan we vandaag doen? Introductie onderzoekend leren + excellentie Nieuwe aanpak:

Nadere informatie

Samenwerking. Betrokkenheid

Samenwerking. Betrokkenheid De Missie Het Spectrum is een openbare school met een onderwijsaanbod van hoge kwaliteit. We bieden het kind betekenisvol onderwijs in een veilige omgeving. In een samenwerking tussen kind, ouders en school

Nadere informatie

Van beleidsplan naar docentgedrag in de klas. Etalageconferentie 7 februari 2013 Geppie Bootsma

Van beleidsplan naar docentgedrag in de klas. Etalageconferentie 7 februari 2013 Geppie Bootsma Van beleidsplan naar docentgedrag in de klas Etalageconferentie 7 februari 2013 Geppie Bootsma g.bootsma@aps.nl Opzet lezing Taalbeleidsplan in de school Taalbewust gedrag in de les Onderzoek naar taal

Nadere informatie

Dossier opdracht 5. Kijk op leerlingen en leren

Dossier opdracht 5. Kijk op leerlingen en leren Dossier opdracht 5 Kijk op leerlingen en leren Naam: Thomas Sluyter Nummer: 1018808 Jaar / Klas: 1e jaar Docent Wiskunde, deeltijd Datum: 19 januari, 2008 Samenvatting Als voorbereiding op onze baan in

Nadere informatie

Online leefwereld. Ontdekken wie je bent. Wat doet havo 4 leerling online? 01-04-16. De sociale online leefwereld van de havo 4 leerling

Online leefwereld. Ontdekken wie je bent. Wat doet havo 4 leerling online? 01-04-16. De sociale online leefwereld van de havo 4 leerling Online leefwereld De sociale online leefwereld van de havo 4 leerling Evelyn Verburgh Mediacoach Studiemiddag Facta Betere studieresultaten in havo 4 31 maart 2016 Aantrekkingskracht Ertoe doen Contacten

Nadere informatie

Reflectie en feedback

Reflectie en feedback Reflectie en feedback Doelen bijeenkomst Kennis uitbreiden over reflectie en feedback Vaardigheden oefenen met stimuleren van reflectie Hoe in te bedden in de organisatie (wie, wanneer, teamoverzicht,

Nadere informatie

Beeldcoaching in het onderwijs

Beeldcoaching in het onderwijs Beeldcoaching in het onderwijs Leren coachen met video V i s i e I n B e e l d H u z a r e n l a a n 2 4 7 2 1 4 e c E p s e Gebruik van video is de duidelijkste en snelste manier om te reflecteren op

Nadere informatie

Cultuurbeleidsplan 2015-2019

Cultuurbeleidsplan 2015-2019 CBS Maranatha Hoogklei 7, 9671 GC Winschoten Cultuurbeleidsplan 2015-2019 1. Inleiding Dit is het cultuureducatieplan van de CBS Maranatha in Winschoten. Een plan dat is opgesteld om een bijdrage te leveren

Nadere informatie

Manager van nu... maar vooral van morgen

Manager van nu... maar vooral van morgen Manager van nu... maar vooral van morgen Leidinggeven met inhoud en in verbinding, met inspiratie, energie en plezier, en dat binnen je organisatie mogelijk maken Er kan zoveel meer Uitgaan van klanten,

Nadere informatie

Leerjaar Doelstelling opdracht. Activiteit Betrokkenen Loopbaancompetenties. Motievenreflectie Kwaliteitenreflectie

Leerjaar Doelstelling opdracht. Activiteit Betrokkenen Loopbaancompetenties. Motievenreflectie Kwaliteitenreflectie LOB matrix KWC afdeling SMS Noteer in onderstaand schema alle activiteiten die jij als professional of binnen de afdeling waar je werkzaam bent mee gewerkt wordt. Dit kunnen losse instrumenten zijn zoals

Nadere informatie

kempelscan P2-fase Studentversie

kempelscan P2-fase Studentversie kempelscan P2-fase Studentversie Pedagogische competentie Kern 2.1 Pedagogisch competent Pedagogisch handelen Je draagt bij aan een veilige leef- en leeromgeving in de groep O M V G Je bent consistent

Nadere informatie

van, voor en door de leraar Discussienota Uitgangspunten Herijking Bekwaamheidseisen

van, voor en door de leraar Discussienota Uitgangspunten Herijking Bekwaamheidseisen van, voor en door de leraar Discussienota Uitgangspunten Herijking Bekwaamheidseisen Inhoudsopgave Hoofdstuk 1 / De kern en inhoud als uitgangspunt... 4 1.1 de kern... 4 1.2 de inhoud... 5 Hoofdstuk 2

Nadere informatie

paardencoach Frederieke van der Lijn Buitenpost www.equinama.nl

paardencoach Frederieke van der Lijn Buitenpost www.equinama.nl Loop je steeds tegen dezelfde valkuilen aan? Ben je toe aan veranderingen of aan een volgende stap in je ontwikkeling? Wil je persoonlijke inzichten? Graag begeleiden mijn paarden Gio, Stanley en ikzelf

Nadere informatie

21st Century Skills Training

21st Century Skills Training Ontwikkeling van competenties voor de 21 e eeuw - Vernieuwend - Voor werknemers van nu - Met inzet van moderne en digitale technieken - - Integratie van social media - Toekomstgericht - Inleiding De manier

Nadere informatie

Heeft trainen zin? De coachende benadering in trainingen

Heeft trainen zin? De coachende benadering in trainingen Heeft trainen zin? De coachende benadering in trainingen Training is voor een groot deel verspilde energie! Dat was de boodschap van een kort artikel dat ik onlangs vertaalde voor de Nieuwsbrief van de

Nadere informatie

Brochure. Kindcentrum

Brochure. Kindcentrum Brochure Kindcentrum Positive Action Positive Action is een programma waarmee kinderen ondersteund en uitgedaagd worden in het ontwikkelen van hun unieke talenten. Het gaat daarbij niet alleen over goede

Nadere informatie

Oplossingsgerichte vragen (Het Spel van Oplossingen IKB & TS)

Oplossingsgerichte vragen (Het Spel van Oplossingen IKB & TS) Oplossingsgerichte vragen (Het Spel van Oplossingen IKB & TS) Stel dat dat (te grote wonder) gebeurt, ik betwijfel of dat zal gebeuren, maar stel je voor dat, wat zou je dan doen dat je nu niet doet? (p36)

Nadere informatie

Master in. Leadership MAAK HET VERSCHIL VERBIND HART EN HARD START: ZIE AGENDA KLANTWAARDERING:

Master in. Leadership MAAK HET VERSCHIL VERBIND HART EN HARD START: ZIE AGENDA KLANTWAARDERING: Master in Leadership MAAK HET VERSCHIL VERBIND HART EN HARD START: ZIE AGENDA KLANTWAARDERING: Master in Leadership: Weet jij wat jouw hart sneller doet kloppen? Communiceren en continue verbeteren met

Nadere informatie

Deel 1 Over het wat en hoe 15. 1 Over het wat 17

Deel 1 Over het wat en hoe 15. 1 Over het wat 17 Inhoud Deel 1 Over het wat en hoe 15 1 Over het wat 17 Alles is sociaal: sociale competentie in schema 17 De activiteiten 19 Geen methode, maar een methodiek 19 De opzet van het boek 21 2 Over het hoe

Nadere informatie

ONDERWIJSONTWIKKELING - ACTIVERENDE DIDACTIEK

ONDERWIJSONTWIKKELING - ACTIVERENDE DIDACTIEK ONDERWIJSONTWIKKELING - ACTIVERENDE DIDACTIEK Iedereen heeft er de mond van vol: Het beste uit de leerling halen Recht doen aan verschillen van leerlingen Naast kennis en vaardigheden, aandacht voor het

Nadere informatie