Toegepaste Statistiek Beschrijvende technieken

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Toegepaste Statistiek Beschrijvende technieken"

Transcriptie

1 Toegepaste Statistiek Beschrijvende technieken Arie van Peet Kirsten Namesnik Joop Hox Derde druk

2

3 Noordhoff Uitgevers bv Toegepaste statistiek Beschrijvende technieken Arie van Peet Kirsten Namesnik Joop Hox Derde druk Noordhoff Uitgevers Groningen/Houten

4 Noordhoff Uitgevers bv Ontwerp omslag: Studio Frank & Lisa, Groningen Omslagillustratie: istock Eventuele op- en aanmerkingen over deze of andere uitgaven kunt u richten aan: Noordhoff Uitgevers bv, Afdeling Hoger Onderwijs, Antwoordnummer 3, 9700 VB Groningen, Met betrekking tot sommige teksten en/of illustratiemateriaal is het de uitgever, ondanks zorgvuldige inspanningen daartoe, niet gelukt eventuele rechthebbende(n) te achterhalen Mocht u van mening zijn (auteurs)rechten te kunnen doen gelden op teksten en/of illustratiemateriaal in deze uitgave dan verzoeken wij u contact op te nemen met de uitgever Aan de totstandkoming van deze uitgave is de uiterste zorg besteed Voor informatie die desondanks onvolledig of onjuist is opgenomen, aanvaarden auteur(s), redactie en uitgever geen aansprakelijkheid Voor eventuele verbeteringen van de opgenomen gegevens houden zij zich aanbevolen / Noordhoff Uitgevers bv Groningen/Houten, The Netherlands Behoudens de in of krachtens de Auteurswet van 92 gestelde uitzonderingen mag niets uit deze uitgave worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever Voor zover het maken van reprografische verveelvoudigingen uit deze uitgave is toegestaan op grond van artikel 6h Auteurswet 92 dient men de daarvoor verschuldigde vergoedingen te voldoen aan Stichting Reprorecht (postbus 3060, 230 KB Hoofddorp, wwwreprorechtnl) Voor het overnemen van gedeelte(n) uit deze uitgave in bloemlezingen, readers en andere compilatiewerken (artikel 6 Auteurswet 92) kan men zich wenden tot Stichting PRO (Stichting Publicatie- en Reproductierechten Organisatie, postbus 3060, 230 KB Hoofddorp, wwwstichting-pronl) All rights reserved No part of this publication may be reproduced, stored in a retrieval system, or transmitted, in any form or by any means, electronic, mechanical, photocopying, recording, or otherwise, without the prior written permission of the publisher ISBN (ebook) ISBN NUR 23

5 Noordhoff Uitgevers bv Woord vooraf bij de derde druk Dit boek is het deel Beschrijvende Technieken uit de serie Toegepaste Statistiek Aansluitend op dit boek is er het deel Inductieve Technieken De delen Beschrijvende technieken en Inductieve technieken zijn gebaseerd op de jarenlange ervaring van de drie auteurs in het geven van statistiekcolleges aan studenten in de sociale wetenschappen Vergeleken met de eerdere edities is één auteur vervangen: KT Namesnik heeft de plaats ingenomen van GLH van den Wittenboer Ook zij geeft onderwijs in statistiek en methoden aan studenten in de sociale wetenschappen Studenten in de sociale wetenschappen zijn doorgaans meer geïnteresseerd in de toepassing van statistiek dan in de mathematische achtergronden van de statistische technieken We hebben met deze voorkeur zo veel mogelijk rekening gehouden Daarbij gaan we er van uit dat bij de analyse van sociaal-wetenschappelijke gegevens een computerprogramma wordt gebruikt De nadruk ligt daardoor vooral op het begrijpen van de gedachtegang die aan de gepresenteerde technieken ten grondslag ligt, de selectie van een geschikte analysetechniek gegeven de vraagstelling en de voorliggende gegevens, en de correcte interpretatie en presentatie van de resultaten Voor de analyse van sociaal-wetenschappelijke gegevens zijn verschillende statistische programma s beschikbaar Bij de eerste druk van Beschrijvende technieken in 995 werd nog gebruikgemaakt van SPSS/ PC+ In deze derde druk zijn de voorbeelden in SPSS/PC+ vervangen door voorbeelden in SPSS onder Windows, omdat dit in Nederland het meest gebruikte statistische pakket is (De versie waarop wij ons hier baseren is versie 80) In de tekst wordt regelmatig aan het eind van een hoofdstuk aangegeven hoe een en ander met behulp van SPSS is te berekenen De voorbeelden in de delen Beschrijvende technieken en Inductieve technieken zijn echter algemeen gehouden; de delen kunnen dus ook gebruikt worden door docenten die voor de analyses andere programma s zoals SAS of STATA gebruiken Nieuw is dat aan het eind van elk hoofdstuk een aantal opgaven worden gegeven die gemaakt kunnen worden om na te gaan of de betreffende stof is begrepen Op de website wwwtoegepastestatistieknoordhoffnl staan de opgaven die voorheen in de werkboeken waren opgenomen Op deze zelfde website staat ook een uitgebreide begrippenlijst met een korte beschrijving van elk begrip en met vermelding in welk hoofdstuk het betreffende begrip wordt behandeld Ook een lijst met alle formules

6 Noordhoff Uitgevers bv uit Beschrijvende Technieken kan men op deze website vinden Voorts zijn een aantal onduidelijke passages verbeterd in deze nieuwe druk en zijn voorbeelden geactualiseerd Hoofdstuk 6 (Een kansmodel voor frequentieverdelingen: de normale verdeling) en hoofdstuk 7 (vorm van de verdeling en invloed van transformaties) zijn vervangen door een hoofdstuk over kansen en kansverdelingen en een hoofdstuk over de binomiale en normale verdeling De stof van het oude hoofdstuk 7 zal in het deel Inductieve technieken worden opgenomen, en de stof van hoofdstuk 6 is verwerkt in het nieuwe hoofdstuk over de binomiale en normale verdeling Deze twee nieuwe hoofdstukken zijn overgenomen uit het deel Inductieve Technieken Deze verschuivingen betekenen naar onze mening dat het deel Beschrijvende Technieken meer dan voorheen een voorbereiding is op de toetsende statistiek Hoewel het onderscheid tussen Beschrijvende technieken en Inductieve technieken een bepaalde volgorde van behandelen van de stof suggereert, is het geenszins onmogelijk om daar vanaf te wijken Elke docent zal hier zijn eigen keuze bepalen Voor u ligt thans het deel Beschrijvende technieken Dit deel begint met een inleiding waarin de opzet van het boek beschreven wordt en waarin kort de inhoud van elk hoofdstuk wordt aangegeven Het deel Beschrijvende technieken bevat de gebruikelijke technieken voor de beschrijving van cijfermatige gegevens Daarnaast wordt aandacht geschonken aan de grafische mogelijkheden die SPSS biedt Bij de herziening hebben wij veel profijt gehad van kritische commentaren van gebruikers Ook bij deze herziene druk houden wij ons aanbevolen voor op- en aanmerkingen AAJ van Peet KT Namesnik JJ Hox Utrecht, augustus 200

7 Noordhoff Uitgevers bv Inhoud Inleiding 7 Plaats van de statistiek in het onderzoek Fasen van onderzoek 3 2 Fase 2: meetbaar maken (operationaliseren) 4 3 Fase 3: steekproefopzet 5 4 Fase 4: verrichten van metingen en/of verzamelen van gegevens 6 5 Fase 5: beschrijven en analyseren van gegevens 9 6 Fase 6: formuleren van statistische conclusies 2 7 Fase 7: verband tussen resultaten en theorie 2 Samenvatting 22 Opgaven 23 2 Operationaliseren en meten 27 2 Variabelen Meetniveaus Betekenis van meetniveaus Betrouwbaar en valide meten 40 Samenvatting 48 Opgaven 49 3 Frequentie verdelingen 53 3 Tabellen Grafieken Positie van een score in de frequentieverdeling Frequentieverdeling verder ontleed 76 Samenvatting 8 Opgaven 82 4 Centrummaten 87 4 Modus Mediaan Gemiddelde Gebruik van centrummaten 06 Samenvatting 2 Opgaven 3 5 Spreidingsmaten 7 5 Afwijkingsscores 9 52 Bereik 2 53 Interkwartielafstand en boxplot Variantie en standaardafwijking Lineaire transformaties 3 56 Slotopmerkingen 35 Samenvatting 38 Opgaven 39 6 Kruistabellen 43 6 Opstellen en interpreteren van kruistabellen Soorten kruistabellen Kruistabellen bij ordinale variabelen of hoger 54 Samenvatting 57 Opgaven 58

8 Noordhoff Uitgevers bv 7 Correlatie en regressie 65 7 Spreidingsdiagram Correlatiecoëfficiënt 7 73 Problemen bij de interpretatie van de correlatiecoëfficiënt Lineaire regressie Standaardschattingsfout Verklaarde en niet-verklaarde variantie 9 Samenvatting 95 Opgaven 96 8 Betrouwbaarheid en validiteit van metingen 20 8 Betrouwbaarheid en validiteit Klassieke betrouwbaarheidstheorie Equivalentiecoëfficiënt 2 84 Test-hertestcoëfficiënt Coëfficiënt van interne consistentie Item-totaalcorrelaties en de coëfficiënt α Betrouwbaarheid en testverlenging Standaardmeetfout en betrouwbaarheidsinterval Betrouwbaarheid en groep waaraan de test is afgenomen Criteriumvaliditeit en correctie voor attenuatie 226 Samenvatting 23 Opgaven Kansen en kansverdelingen Steekproeftrekken met teruglegging en steekproeftrekken zónder teruglegging Kansbegrip Berekening van kansen Kansverdelingen Verwachte waarde en standaardafwijking van een kansverdeling 253 Samenvatting 258 Opgaven Binomiale verdeling en normale verdeling Binomiale verdeling Verwachte waarde en standaardafwijking van de binomiale verdeling Normale verdeling Standaardnormale verdeling Benadering van de binomiale verdeling door de normale verdeling 293 Samenvatting 297 Opgaven 298 Antwoorden opgaven 300 Literatuuropgave 309 Bijlage Rechteroverschrijdingskansen in de standaardnormale verdeling 30 Bijlage 2 Gebruik van het somteken 33 Register 37

9 Noordhoff Uitgevers bv Inleiding Dit boek behandelt de beschrijvende statistiek vanuit de visie dat in sociaalwetenschappelijk onderzoek de computer tegenwoordig altijd een belangrijke rol heeft We houden in dit boek nadrukkelijk rekening met het feit dat alle statistische berekeningen met de computer worden uitgevoerd Dat heeft consequenties voor de opzet Gedetailleerd weten hoe iets moet worden uitgerekend, is minder belangrijk geworden Daar staat tegenover dat statistiekprogramma s meer mogelijkheden bevatten dan in de gebruikelijke leerboeken over statistiek wordt behandeld Dit brengt het risico met zich mee dat onderzoekers de computer allerlei berekeningen kunnen laten uitvoeren zonder dat zij precies weten waar die voor dienen Daarom is het des te belangrijker geworden om een breed overzicht te krijgen van de beschikbare statistische technieken, en van de aannames en beperkingen van die technieken Handmatige berekeningen aan de hand van tabellen zijn niet meer nodig De computer rekent alles uit aan de hand van de ingevoerde ruwe gegevens, en rekent daarbij in meer decimalen nauwkeurig dan een onderzoeker met pen en papier Toch is het niet zo dat we de uitkomsten blindelings kunnen vertrouwen Als we de computer geen deugdelijke dingen laten doen (en dat komt meer voor dan men denkt) krijgen we ook geen deugdelijke uitkomsten Hoewel we wat minder aandacht besteden aan de soms ondoorzichtige statistische berekeningsformules, blijft dit boek niettemin gelden als een leerboek voor beschrijvende statistiek Het is geen handleiding voor de computer Alle onderwerpen die normaliter in een boek voor beschrijvende statistiek aan de orde worden gesteld, komen ook hier terug Het boek is opgezet als een leerboek Dus zullen wij soms de berekeningen uitvoeren aan de hand van tabellen, al was het alleen maar om te laten zien waar verschillen bestaan tussen het handmatige rekenwerk en de computer Dat betekent ook dat alle passages, de voorbeelden incluis, nauwkeurig gelezen moeten worden en bij voorkeur moeten worden nagerekend, want de gehele tekst bevat informatie die voor een beter begrip van belang kan zijn Een aantal malen beschrijven wij wat we in SPSS moeten doen om een bepaald resultaat te krijgen We baseren ons in deze editie op SPSS 80 voor Windows Deze passages zijn aan het eind van elk hoofdstuk geplaatst Om na te gaan of de stof van een bepaald hoofdstuk begrepen is, worden aan het eind van elk hoofdstuk een tiental opgaven geven De antwoorden staan achterin het boek Op de website

10 Noordhoff Uitgevers bv wwwtoegepastestatistieknoordhoffnl worden de uitwerkingen van de opgaven in het boek en nog veel meer opgaven gegeven De opbouw van het boek is als volgt Elk hoofdstuk begint met een onderzoeksvoorbeeld waarvan de onderzoeksgegevens gebruikt worden om de stof in dat hoofdstuk toe te lichten Hoofdstuk is een kort hoofdstuk waarin de plaats van de statistiek in het onderzoek wordt aangeduid Uitgaande van een probleemstelling worden gegevens verzameld of metingen verricht, die na statistische analyse leiden tot een conclusie over het onderzoeksprobleem In het daaropvolgende hoofdstuk (hoofdstuk 2) gaan we op een niet-technische wijze verder in op een aantal problemen rond meten in de sociale wetenschappen Hoofdstuk 3 behandelt tabellen en grafieken die gebruikt worden om frequentieverdelingen weer te geven De daarop volgende hoofdstukken 4 en 5 gaan over statistische maten voor het centrum en de spreiding Hoofdstuk 6 gaat over kruistabellen, en hoofdstuk 7 over correlatie en regressie Met andere woorden, wat de samenhang is tussen variabelen en hoe je op grond van het resultaat op de ene variabele het resultaat op een andere variabele kunt voorspellen Hoofdstuk 8 gaat opnieuw over operationaliseren en meten, maar nu worden de begrippen betrouwbaarheid en validiteit van metingen op een meer technische wijze behandeld In feite is hoofdstuk 8 daarmee een korte inleiding in de klassieke testtheorie Hoofdstuk 9 gaat over kansen en kansverdelingen en in hoofdstuk 0 wordt aan de hand van de binomiale en normale verdeling uitgelegd hoe kansrekening kan worden toegepast bij een specifiek probleem, zoals het schatten van de kans om voor een tentamen te slagen door puur te gokken Hoofdstuk 9 en 0 leggen de basis voor de toetsende statistiek die in het deel Inductieve technieken behandeld wordt

11

12 0 Noordhoff Uitgevers bv

13 Noordhoff Uitgevers bv Plaats van de statistiek in het onderzoek Fase : formuleren van een vraagstelling, een probleem of een theorie 2 Fase 2: meetbaar maken (operationaliseren) 3 Fase 3: opstellen van een steekproefopzet 4 Fase 4: verrichten van metingen en/of verzamelen van gegevens 5 Fase 5: beschrijven en analyseren van gegevens 6 Fase 6: formuleren van statistische conclusies 7 Fase 7: verband leggen tussen resultaten en theorie Statistiek speelt een belangrijke rol bij het verzamelen, samenvatten en interpreteren van gegevens in empirisch onderzoek Dit geldt voor de beschrijvende statistiek, waarin we proberen de verzamelde gegevens zo goed mogelijk weer te geven Het geldt ook voor de toetsende statistiek, waarin we proberen uit een (kleine) steekproef conclusies te trekken over de (veel grotere) populatie waaruit deze steekproef afkomstig is In dit boek ligt de nadruk op de beschrijvende statistiek Om duidelijk te maken waar in het onderzoek beide vormen van statistiek aan de orde komen, zullen we aan de hand van de casus het hele onderzoekstraject beschrijven Onderzoeksvraag 3 Onderzoekshypothese 3 Variabelen 4 Populatie 4 Operationaliseringsfase 4 Steekproef 5 Datamatrix 7 Onderzoekseenheden 7 Codeboek 8 Frequentieverdeling 20 Beschrijven 20 Empirische cyclus 2

14 2 Noordhoff Uitgevers bv Zijn jongens echt beter in wiskunde dan meisjes? Jongens halen in het algemeen hogere cijfers voor wiskunde dan meisjes, hoewel de verschillen de laatste jaren kleiner worden Jongens kiezen vaker dan meisjes opleidingen waarin wiskunde een belangrijke rol speelt Mannen zijn oververtegenwoordigd in beroepen waarin veel wiskunde gebruikt wordt Er is dan ook een theorie die stelt dat de verschillen in wiskundeprestaties tussen jongens en meisjes voor een deel door genetische factoren bepaald worden Deze theorie kent voorstanders en tegenstanders Op algemene intelligentietests is de gemiddelde score van jongens gelijk aan die van meisjes Maar dit sluit niet uit dat op deelgebieden, zoals wiskunde, verschillen tussen jongens en meisjes wel deels genetisch bepaald zijn Maar één ding is zeker, een theorie die stelt dat de verschillen in wiskundeprestaties tussen jongens en meisjes voor een deel door genetische factoren bepaald worden, zal moeten worden bevestigd of verworpen door onderzoek en niet door een referendum waarbij de meeste stemmen gelden De vraag is nu: Hoe zou een onderzoek dat de juistheid van deze theorie wil toetsen moeten worden opgezet en welke fasen kunnen we daarbij onderscheiden?

15 Noordhoff Uitgevers bv PLAATS VAN DE STATISTIEK IN HET ONDERZOEK 3 Fasen van onderzoek We kunnen in een onderzoek een aantal onderzoeksfasen onderscheiden Verschillende handboeken maken daarbij iets andere indelingen, maar in grote lijnen komen ze overeen met de indeling die wij hier geven Het onderscheid in fasen dient hier alleen om de plaats van de statistiek in onderzoek duidelijk te maken en daarom blijft de indeling in onderzoeksfasen zeer globaal Voor een meer gedetailleerde uitwerking wordt verwezen naar de diverse handboeken (bijvoorbeeld Boeije et al, 2009; Swanborn, 2009) Het gaat om de volgende fasen: fase : formuleren van een vraagstelling, een probleem of een theorie; fase 2: meetbaar maken (operationaliseren); fase 3: opstellen van een steekproefopzet; fase 4: verrichten van metingen en/of verzamelen van gegevens; fase 5: beschrijven en analyseren van gegevens; fase 6: formuleren van statistische conclusies; fase 7: verband leggen tussen resultaten en theorie We behandelen de fasen aan de hand van de casus Om dit zo eenvoudig mogelijk te houden, worden naast de sekse geen andere factoren in de beschouwing betrokken, anders raakt het overzicht al snel verloren In een echt onderzoek zouden uiteraard veel meer factoren worden onderzocht Fase : vraagstelling, probleem, theorie Goed onderzoek begint met een onderzoeksvraag Dit is de vraag waarop we in het onderzoek een antwoord willen krijgen In ons voorbeeld is de vraag of jongens en meisjes verschillen in aanleg voor wiskunde Dit leidt ons tot de (in dit geval voor de hand liggende) onderzoeksvraag: Hebben jongens meer aanleg voor wiskunde dan meisjes? Hoewel deze vraag een goed startpunt vormt om een onderzoek mee te beginnen, kunnen we in dit geval nog een stap verder gaan Als de theorie juist is, kunnen we daar een uitspraak uit afleiden die een antwoord geeft op de gestelde onderzoeksvraag Zo n voorlopig antwoord op een onderzoeksvraag noemen we in onderzoekstermen ook wel een onderzoekshypothese Bij het onderzoek naar wiskundeaanleg luidt deze hypothese: Onderzoeksvraag Onderzoekshypothese Jongens hebben meer aanleg voor wiskunde dan meisjes Het onderzoek spitst zich nu toe op de vraag of de geformuleerde onderzoekshypothese houdbaar is, ook nadat we de te verzamelen gegevens hebben geanalyseerd Als de onderzoekshypothese niet houdbaar is, dan moet de theorie waaruit de uitspraak is afgeleid worden gewijzigd of moet deze misschien zelfs helemaal worden verworpen

16 4 Noordhoff Uitgevers bv Variabelen Populatie Blijkt de hypothese houdbaar, dan handhaven we de theorie totdat uit verder onderzoek blijkt dat deze alsnog moet worden bijgesteld Een onderzoekshypothese, en als het goed is ook de onderzoeksvraag, wordt gesteld in termen van meetbare kenmerken die variatie vertonen, die dus niet voor alle personen in het onderzoek hetzelfde zijn We spreken daarom van variabelen In hoofdstuk 2 zien we dat het daarbij steeds om kenmerken gaat waarop de onderzochte personen van elkaar kunnen verschillen In ons geval zijn dat sekse en aanleg voor wiskunde De variabele waarop we de verschillen verwachten (de wiskundeaanleg) heet hierbij de afhankelijke variabele, omdat de waarden van deze variabele volgens de hypothese afhankelijk zijn van de waarden van de andere variabele (hier sekse) Dit laatste kenmerk (sekse) heet de onafhankelijke variabele, omdat de waarden juist niet afhankelijk zijn van de waarden van de andere variabele In het algemeen is het zo dat we met behulp van statistiek willen onderzoeken of onafhankelijke variabelen invloed hebben op afhankelijke variabelen Vanuit statistisch oogpunt merken we op dat de waarden van de onafhankelijke variabele (hier jongen en meisje ) bepalen welke populaties in het onderzoek betrokken zullen worden De hypothese geldt voor twee groepen, namelijk alle jongens en alle meisjes Alle leden van een groep waarvoor de hypothese geldt, heet de populatie We kunnen onze hypothese dan ook formuleren als een uitspraak over een verschil tussen twee populaties: een populatie van jongens en een populatie van meisjes 2 Fase 2: meetbaar maken (operationaliseren) Operationaliseringsfase Om na te kunnen gaan of de hypothese die we uit de theorie hebben afgeleid juist is, moeten we de begrippen in die hypothese meetbaar maken Meetbaar maken wil zeggen dat precies wordt aangegeven hoe we de verschillende waarden van de gebruikte begrippen in dit onderzoek vaststellen We noemen dit ook wel het operationaliseren van begrippen; daarom heet deze onderzoeksfase ook wel de operationaliseringsfase Hoewel een nadere toelichting in hoofdstuk 2 en hoofdstuk 8 volgt, proberen we ter illustratie alvast de begrippen uit de hiervoor geformuleerde hypothese te operationaliseren Het eerste begrip waar het in de hypothese om gaat, is het kenmerk sekse Meestal is eenvoudig vast te stellen of iemand een jongen of een meisje is We kunnen afspreken dat we de sekse meten door uit de schooladministratie over te nemen of een bepaalde leerling een jongen of een meisje is, waarbij we jongens aangeven met j en meisjes met m Een aansluitend probleem is echter de vraag voor welke leeftijdsgroep de hypothese is bedoeld Voor alle leeftijden? Voor 8- tot 2-jarigen? Voor 2- tot 6-jarigen? Er zal hier een keuze moeten worden gemaakt, bijvoorbeeld dat de uitspraak niet voor alle leeftijden geldig is, maar dat we beginnen met na te gaan of de uitspraak klopt voor 2- à 3-jarigen: leerlingen van de brugklas bijvoorbeeld

17 Noordhoff Uitgevers bv PLAATS VAN DE STATISTIEK IN HET ONDERZOEK 5 Het tweede begrip is wiskundeaanleg Eigenlijk zijn dit al twee begrippen: wiskunde en aanleg Wat verstaan we onder wiskundeaanleg en hoe kan wiskundeaanleg worden gemeten? Moeilijke vragen als: Welke wiskunde? of Wat is aanleg? moeten dan worden beantwoord Er moeten bij de operationalisatie keuzen worden gemaakt, bijvoorbeeld dat onder wiskunde de wiskunde wordt verstaan die in de brugklas wordt behandeld, en dat als operationalisatie voor wiskundeaanleg de gemiddelde uitslag op vier voor iedere leerling gelijke wiskundeproefwerken wordt genomen (één in de herfst, één met de kerst, één voor Pasen en één tegen het eind van het schooljaar) Op basis van de voorgaande operationalisaties wordt de onderzoekshypothese dus de hypothese dat jongens van 2 à 3 jaar uit de brugklas een hogere gemiddelde uitslag op de wiskundeproefwerken behalen dan meisjes van 2 à 3 jaar uit de brugklas De begrippen waar het om gaat zijn nu meetbaar gemaakt; de begrippen zijn geoperationaliseerd De operationalisatie van het begrip wiskundeaanleg is niet erg goed, er is veel kritiek op mogelijk Zo weerspiegelt een proefwerkcijfer niet alleen aanleg, maar ook ijver Een proefwerkcijfer voor wiskunde is waarschijnlijk niet erg valide voor het begrip wiskundeaanleg (zie hoofdstuk 2) Een van de belangrijkste problemen, en daarmee heel vaak een strijdpunt binnen de sociale wetenschappen, is het operationaliseren van de begrippen uit een theorie Overigens, als met deze korte bespreking van het begrip operationaliseren de indruk is gewekt dat operationalisatie van een begrip beperkt blijft tot de constructie van een meetinstrument in de vorm van een vragenlijst of een toets, dan is dit onterecht Operationaliseren kan ook verwijzen naar een experimentele ingreep in een experimenteel onderzoek Voorbeelden hiervan zijn het begrip assertiviteitstraining in een nieuwe cursus die we willen evalueren, of het experimenteel opwekken van angst in bepaalde situaties, of welke andere experimentele ingreep dan ook Ook voor experimenteel onderzoek geldt, dat wanneer we kunnen aangeven wat de ingreep in psychologische of sociale termen betekent, het statistische probleem meestal eenvoudiger wordt In de hoofdstukken 2 en 8 komen we op het begrip operationaliseren terug 3 Fase 3: steekproefopzet Na het doorlopen van de eerste twee fasen, gaan we de gegevens verzamelen De vraag is: bij wie gaan we de gegevens verzamelen? Het zal duidelijk zijn dat we niet alle jongens en meisjes uit de brugklassen van alle scholen in Nederland kunnen nemen Het totaal aantal kinderen in beide populaties is daarvoor veel te groot We moeten daarom met steekproeven uit deze populaties werken Een steekproef is dat deel van de populatie dat daadwerkelijk wordt onderzocht Steekproef

18 6 Noordhoff Uitgevers bv Een aselecte steekproef is een steekproef waarbij de elementen door toeval geselecteerd worden uit de populatie, meestal zó dat elk element een gelijke kans heeft om in de steekproef te worden opgenomen De resultaten van een aselecte steekproef kunnen met een bepaalde zekerheid voor de gehele populatie gelden (generaliseren) Bij een niet-aselecte steekproef is het vaak onduidelijk of en in hoeverre de resultaten van die steekproef naar de populatie gegeneraliseerd kunnen worden In het deel Inductieve Technieken komen we nog uitgebreid hierop terug, daar wordt ook de vraag behandeld wanneer een steekproef representatief is voor de populatie (de populatie weerspiegelt ) Maar hoeveel en welke steekproeven nemen we, en hoe groot? Ook hier zijn weer verschillende keuzen nodig, waarbij de statistiek behulpzaam kan zijn om tot een keuze te komen We moeten daarbij alleen niet verwachten dat altijd een enkel en ondubbelzinnig antwoord op de vragen kan worden gegeven Soms is daar informatie voor nodig die (nog) niet aanwezig is en juist uit het geplande onderzoek moet komen Vaak echter valt binnen ruime marges op basis van statistische kennis wel een advies te formuleren Zo zou het advies hier kunnen zijn om op basis van toeval 40 scholen te selecteren uit de scholen met brugklassen in Nederland en daarvan de brugklasleerlingen de vier proefwerken te laten maken Wanneer we aannemen dat in elke brugklas ongeveer evenveel jongens als meisjes zitten en wanneer we twee brugklassen per school nemen met ongeveer 30 leerlingen per klas, krijgen we zo een steekproef van ongeveer 200 jongens en 200 meisjes De vraag of we op deze manier een aselecte steekproef krijgen, valt buiten het kader van dit boek Erg waarschijnlijk is het niet, al was het alleen maar vanwege het feit dat sommige brugklassen op sommige scholen veel meer jongens bevatten dan meisjes en vice versa 4 Fase 4: verrichten van metingen en/of verzamelen van gegevens Voor het verrichten van metingen of het verzamelen van gegevens zijn verschillende methoden ontwikkeld Enkele bekende methoden zijn: interview vragenlijst test/toets/proefwerk observatie experiment archiefonderzoek Aangezien veel van deze methoden in allerlei handboeken worden behandeld (bijvoorbeeld Boeije et al, 2009; Swanborn, 2009), gaan we er hier niet verder op in Afhankelijk van het karakter van een onderzoek gaat de voorkeur uit naar één of meer methoden en technieken De onderzoeker moet wel een expliciete keuze maken Bij ons voorbeeld is duidelijk dat we te maken hebben met de categorie test/toets/proefwerk

19 Noordhoff Uitgevers bv PLAATS VAN DE STATISTIEK IN HET ONDERZOEK 7 Nadat we de proefwerken hebben afgenomen, beschikken we over de cijfers van vier proefwerken van ongeveer leerlingen Om de bespreking van de plaats van statistiek in het onderzoek te ingewikkeld te maken, bespreken we in dit voorbeeld alleen de cijfers van de brugklassen van één bepaalde school Datamatrix Meestal beginnen we met de gegevens systematisch weer te geven met behulp van een computerprogramma als SPSS in een datamatrix Een datamatrix is een tabel, zoals tabel, waarin de onderzoeksgegevens systematisch zijn weergegeven Om zo n tabel te kunnen maken, moeten we eerst weten wat de onderzoekseenheden en de relevante variabelen zijn Meestal volgen deze rechtstreeks uit de probleemstelling en de operationalisaties De onderzoekseenheden zijn de eenheden waar het onderzoek over gaat; meestal zijn dat personen, maar een onderzoek kan zich natuurlijk ook richten op bijvoorbeeld klassen of scholen In ons voorbeeld zijn de onderzoekseenheden de leerlingen uit de brugklas In tabel staan de onderzoekseenheden op de regels, zoals meestal het geval is Elke regel bevat de gegevens van één onderzoekseenheid (van één leerling) De variabelen zijn: sekse en de vier proefwerkcijfers van de wiskundeproefwerken; zij staan in de kolommen en ook dat is meestal zo Merk op dat leerling Diederik met Pasen geen proefwerk heeft gemaakt, zodat daar een cijfer ontbreekt Dit noemen we een ontbrekende waarde Omdat de meeste computerprogramma s voor statistiek in het Engels geschreven zijn, gebruiken we hiervoor vaak de Engelse term missing value Ontbrekende waarden komen in onderzoek dikwijls voor Bij een schoolonderzoek kan een leerling tijdens het onderzoek ziek zijn geweest Bij vragenlijsten komt het dikwijls voor dat respondenten één of meer vragen overslaan, per ongeluk, of omdat ze op een bepaalde vraag geen antwoord willen geven In de meeste computerprogramma s kunnen we met een speciale code aangeven wanneer een variabele een ontbrekende waarde heeft In het veel gebruikte statistiekprogramma SPSS kunnen we ook niets invullen, het programma vult dan zelf de zogenoemde system missing value in Bij de analyses houdt het computerprogramma vervolgens automatisch rekening met de aanwezigheid van ontbrekende waarden Meestal komt dat er op neer dat de betreffende persoon bij de berekeningen wordt overgeslagen Datamatrix Onderzoekseenheden SPSS (= Statistical Package of the Social Sciences) Dit programma wordt aan vele universiteiten gebruikt De datamatrix van SPSS kan overigens gemakkelijk worden geïmporteerd in het programma Excel en andersom

20 8 Noordhoff Uitgevers bv TABEL Datamatrix met gegevens van brugklasleerlingen Proefwerkcijfers Nr Naam Sekse Herfst Kerstmis Pasen Eind Sofie j Petra m Diederik m De sekse van de leerling is in tabel aangegeven met j en m Vaak zullen de waarden van de variabelen getallen zijn (bijvoorbeeld proefwerkcijfers die kunnen lopen van tot en met 0) Maar de datamatrix kan ook variabelen bevatten met kwalitatieve categorieën als waarden Voorbeelden hiervan zijn de termen jongen en meisje, of het lidmaatschap van typen sportverenigingen, zoals roeien, tennissen, voetballen en hockeyen (zie hoofdstuk 2 van dit boek waar de nominale meetschaal wordt behandeld) Codeboek Het is meestal het handigst om in de datamatrix voor de waarden uitsluitend getallen te gebruiken, zeker als we daarna allerlei statistische berekeningen willen uitvoeren In een onderzoek stellen we daarom meestal eerst een codeboek op Hierin leggen we vast welke variabelen we onderscheiden Wanneer we bijvoorbeeld een vragenlijst afnemen, hoeft niet elke vraag tot slechts één variabele te leiden, dat kunnen er meer zijn Andersom kan ook: meer vragen kunnen tot slechts één variabele leiden Verder noteren we welke waarden we bij elke variabele kunnen krijgen In het codeboek moeten we terug kunnen vinden welke variabelen bij welke vragen horen en welke waarden bij elke variabele worden gebruikt In tabel vervangen we de namen door een uniek identificatienummer (id-nummer), 0 voor Sofie, 02 voor Petra enzovoort (Dit is niet alleen handiger voor de computer, maar ook goed om de privacy van de gegevens te garanderen) Verder veranderen we in de kolom sekse de j van jongens door een en de m van meisjes door een 2 Voor de missing value vullen we óf niets in óf we nemen een getal dat niet als echte waarde kan voorkomen bij de betreffende variabele, bijvoorbeeld 99 De datamatrix komt er dan uit te zien als tabel 2

Toegepaste statistiek

Toegepaste statistiek Noordhoff Uitgevers bv Toegepaste statistiek Beschrijvende technieken Arie van Peet Kirsten Namesnik Joop Hox Derde druk Noordhoff Uitgevers Groningen/Houten BTindb 2-0- 3:06 Noordhoff Uitgevers bv Ontwerp

Nadere informatie

De basis van het Boekhouden

De basis van het Boekhouden De basis van het Boekhouden Werkboek Niveau 3 BKB/elementair boekhouden Hans Dijkink de basis van het boekhouden Niveau 3 BKB/elementair boekhouden Werkboek Hans Dijkink Noordhoff Uitgevers Groningen/Houten

Nadere informatie

Belastingwetgeving 2015

Belastingwetgeving 2015 Belastingwetgeving 2015 Opgaven Niveau 5 MBA Peter Dekker RA Ludie van Slobbe RA Uitgeverij Educatief Belastingwetgeving Opgaven Niveau 5 MBA Peter Dekker RA Ludie van Slobbe RA Eerste druk Uitgeverij

Nadere informatie

Elementaire praktijk van de Kostencalculatie Werkboek

Elementaire praktijk van de Kostencalculatie Werkboek Elementaire praktijk van de Kostencalculatie Werkboek Niveau 4 P Mariëlle de Kock elementaire praktijk van de kostencalculatie Niveau 4 (P) Werkboek Mariëlle de Kock Noordhoff Uitgevers Groningen/Houten

Nadere informatie

Jaarrekening. Henk Fuchs OPGAVEN- EN WERKBOEK. Tweede druk

Jaarrekening. Henk Fuchs OPGAVEN- EN WERKBOEK. Tweede druk Jaarrekening Henk Fuchs OPGAVEN- EN WERKBOEK Tweede druk Jaarrekening Opgaven- en werkboek Jaarrekening Opgaven- en werkboek Henk Fuchs Tweede druk Noordhoff Uitgevers Groningen/Houten Opmaak binnenwerk:

Nadere informatie

12 merken, 13 ongelukken

12 merken, 13 ongelukken 12 merken, 13 ongelukken Karel Jan Alsem & Robbert Klein Koerkamp Eerste druk Noordhoff Uitgevers Groningen/Houten Ontwerp omslag: G2K Designers, Groningen/Amsterdam Aan de totstandkoming van deze uitgave

Nadere informatie

opgaven- en werkboek GECONSOLIDEERDE JAARREKENING Henk Fuchs 1e druk

opgaven- en werkboek GECONSOLIDEERDE JAARREKENING Henk Fuchs 1e druk opgaven- en werkboek Henk Fuchs GECONSOLIDEERDE JAARREKENING 1e druk Geconsolideerde jaarrekening Opgaven- en werkboek Geconsolideerde jaarrekening Opgaven- en werkboek Henk Fuchs Eerste druk Noordhoff

Nadere informatie

Bedrijfsadministratie

Bedrijfsadministratie Bedrijfsadministratie Opgaven Niveau 5 MBA Peter Kuppen Frans van Luit Bedrijfsadministratie MBA Niveau 5 Opgaven Opgaven Bedrijfsadminstratie MBA Niveau 5 P. Kuppen F. van Luit Eerste druk Noordhoff

Nadere informatie

Basiskennis Calculatie

Basiskennis Calculatie Basiskennis Calculatie Henk Fuchs Sarina van Vlimmeren UITWERKINGEN Derde druk Basiskennis Calculatie Uitwerkingen Basiskennis Calculatie Uitwerkingen Henk Fuchs Sarina van Vlimmeren Derde druk Noordhoff

Nadere informatie

Inleiding Administratieve Organisatie. Opgavenboek

Inleiding Administratieve Organisatie. Opgavenboek Inleiding Administratieve Organisatie Opgavenboek Inleiding Administratieve Organisatie Opgavenboek drs. J.P.M. van der Hoeven Vierde druk Stenfert Kroese, Groningen/Houten Wolters-Noordhoff bv voert

Nadere informatie

Fiscale Jaarrekening. Henk Fuchs Yvonne van de Voort UITWERKINGEN. Tweede druk

Fiscale Jaarrekening. Henk Fuchs Yvonne van de Voort UITWERKINGEN. Tweede druk Fiscale Jaarrekening Henk Fuchs Yvonne van de Voort UITWERKINGEN Tweede druk Fiscale jaarrekening Uitwerkingen opgaven Fiscale jaarrekening Uitwerkingen opgaven Henk Fuchs Yvonne van de Voort Tweede

Nadere informatie

Basisstudie in het boekhouden

Basisstudie in het boekhouden OPGAVEN Basisstudie in het boekhouden M.H.A.F. van Summeren, P. Kuppen, E. Rijswijk Zevende druk Basisstudie in het boekhouden Opgavenboek Opgavenboek Basisstudie in het boekhouden M.H.A.F. van Summeren

Nadere informatie

Periodeafsluiting. Henk Fuchs Sarina van Vlimmeren OPGAVEN- EN WERKBOEK. Tweede druk

Periodeafsluiting. Henk Fuchs Sarina van Vlimmeren OPGAVEN- EN WERKBOEK. Tweede druk Periodeafsluiting Henk Fuchs Sarina van Vlimmeren OPGAVEN- EN WERKBOEK Tweede druk Periodeafsluiting Opgaven- en werkboek Periodeafsluiting Opgaven- en werkboek Henk Fuchs Sarina van Vlimmeren Tweede

Nadere informatie

Basisvaardigheden rekenen voor de pabo

Basisvaardigheden rekenen voor de pabo Basisvaardigheden rekenen voor de pabo Basisvaardigheden rekenen voor de pabo Ed de Moor Willem Uittenbogaard Sieb Kemme eindredactie Noordhoff Uitgevers Groningen Houten Eventuele op- en aanmerkingen

Nadere informatie

Boekhouden geboekstaafd

Boekhouden geboekstaafd Boekhouden geboekstaafd Drs. H. Fuchs S.J.M. van Vlimmeren OPGAVEN Zevende druk Boekhouden geboekstaafd 2 Opgaven Boekhouden geboekstaafd 2 Opgaven Drs. H. Fuchs S. J. M. van Vlimmeren Zevende druk Noordhoff

Nadere informatie

Fiscale Jaarrekening. Henk Fuchs Yvonne van de Voort OPGAVEN- EN WERKBOEK. Tweede druk

Fiscale Jaarrekening. Henk Fuchs Yvonne van de Voort OPGAVEN- EN WERKBOEK. Tweede druk Fiscale Jaarrekening Henk Fuchs Yvonne van de Voort OPGAVEN- EN WERKBOEK Tweede druk Fiscale jaarrekening Opgaven- en werkboek Fiscale jaarrekening Opgaven- en werkboek Henk Fuchs Yvonne van de Voort

Nadere informatie

Boekhouden geboekstaafd

Boekhouden geboekstaafd Boekhouden geboekstaafd Drs. H. Fuchs S.J.M. van Vlimmeren OPGAVEN Achtste druk Boekhouden geboekstaafd 2 Opgaven Boekhouden geboekstaafd 2 Opgaven Drs. H. Fuchs S. J. M. van Vlimmeren Achtste druk Noordhoff

Nadere informatie

Belastingrecht voor het ho 2014

Belastingrecht voor het ho 2014 Belastingrecht voor het ho 2014 Uitwerkingen opgaven Deel 1 Inleiding belastingrecht Bart Kosters Noordhoff Uitgevers Groningen/Houten Belastingrecht voor het ho 2014 Uitwerkingen Noordhoff Uitgevers Groningen/Houten

Nadere informatie

Boekhouden geboekstaafd

Boekhouden geboekstaafd Boekhouden geboekstaafd Drs. H. Fuchs S.J.M. van Vlimmeren UITWERKINGEN Achtste druk Boekhouden geboekstaafd 2 Uitwerkingen Boekhouden geboekstaafd 2 Uitwerkingen Drs. H. Fuchs S. J. M. van Vlimmeren

Nadere informatie

Belastingrecht MBA 2014

Belastingrecht MBA 2014 Belastingrecht MBA 2014 Uitwerkingen opgaven Deel 6 Formeel belastingrecht Henk Guiljam Noordhoff Uitgevers Groningen/Houten Belastingrecht MBA 2014 Uitwerkingen Noordhoff Uitgevers Groningen/Houten 1

Nadere informatie

Jaarrekening. Henk Fuchs UITWERKINGEN OPGAVEN. Tweede druk

Jaarrekening. Henk Fuchs UITWERKINGEN OPGAVEN. Tweede druk Jaarrekening Henk Fuchs UITWERKINGEN OPGAVEN Tweede druk Jaarrekening Uitwerkingen opgaven Jaarrekening Uitwerkingen opgaven Henk Fuchs Tweede druk Noordhoff Uitgevers Groningen/Houten Opmaak binnenwerk:

Nadere informatie

GECONSOLIDEERDE JAARREKENING

GECONSOLIDEERDE JAARREKENING uitwerkingen Henk Fuchs GECONSOLIDEERDE JAARREKENING 1e druk Geconsolideerde jaarrekening Uitwerkingen opgaven Geconsolideerde jaarrekening Uitwerkingen opgaven Henk Fuchs Eerste druk Noordhoff Uitgevers

Nadere informatie

BASISVAARDIGHEDEN. Rekenen GEZONDHEIDSZORG. Tweede druk. scoor een. 10 voor de rekentoets

BASISVAARDIGHEDEN. Rekenen GEZONDHEIDSZORG. Tweede druk. scoor een. 10 voor de rekentoets BASISVAARDIGHEDEN Rekenen GEZONDHEIDSZORG Tweede druk scoor een 10 voor de rekentoets Basisvaardigheden Rekenen voor de Gezondheidszorg Basisvaardigheden Basisvaardigheden wiskunde voor het HTO Rekenen

Nadere informatie

Belastingrecht voor het ho 2014

Belastingrecht voor het ho 2014 Belastingrecht voor het ho 2014 Uitwerkingen opgaven Deel 7 Erfbelasting en schenkbelasting Henk Guiljam Noordhoff Uitgevers Groningen/Houten Belastingrecht voor het ho 2014 Uitwerkingen Noordhoff Uitgevers

Nadere informatie

Basiskennis Calculatie

Basiskennis Calculatie Basiskennis Calculatie Henk Fuchs Sarina van Vlimmeren OPGAVEN Derde druk Basiskennis Calculatie Opgaven Basiskennis Calculatie Opgaven Henk Fuchs Sarina van Vlimmeren Derde druk Noordhoff Uitgevers

Nadere informatie

Belastingrecht voor het ho 2012

Belastingrecht voor het ho 2012 Belastingrecht voor het ho 2012 Uitwerkingen opgaven Deel 9 Formeel belastingrecht Henk Guiljam Noordhoff Uitgevers Groningen Belastingrecht voor het ho 2012 Uitwerkingen Noordhoff Uitgevers Groningen

Nadere informatie

Bedrijfseconomische thema s

Bedrijfseconomische thema s Bedrijfseconomische thema s P. de Boer M.P. Brouwers P.A.M. de Keijzer Vierde druk Noordhoff Uitgevers Groningen Houten Ontwerp omslag: G2K designers, Groningen/Amsterdam Omslagillustratie: istockphoto

Nadere informatie

Basiskennis aardrijkskunde

Basiskennis aardrijkskunde Basiskennis aardrijkskunde Roger Baltus Slaag voor de entreetoets! Eerste druk Noordhoff Uitgevers bv Basiskennis Aardrijkskunde Roger Baltus Noordhoff Uitgevers Groningen/Houten 0 Noordhoff Uitgevers

Nadere informatie

Rapportagetechniek. Schrijven voor lezers met weinig tijd Rien Elling Bas Andeweg Jaap de Jong Christine Swankhuisen. Vierde druk

Rapportagetechniek. Schrijven voor lezers met weinig tijd Rien Elling Bas Andeweg Jaap de Jong Christine Swankhuisen. Vierde druk Rapportagetechniek Schrijven voor lezers met weinig tijd Rien Elling Bas Andeweg Jaap de Jong Christine Swankhuisen Vierde druk Noordhoff Uitgevers Groningen/Houten rapportagetechniek boek.indb 1 23-03-11

Nadere informatie

Basiskennis Boekhouden

Basiskennis Boekhouden Basiskennis Boekhouden Henk Fuchs Sarina van Vlimmeren UITWERKINGEN Derde druk Basiskennis Boekhouden Uitwerkingen Basiskennis Boekhouden Uitwerkingen Henk Fuchs Sarina van Vlimmeren Derde druk Noordhoff

Nadere informatie

PROJECT. schaalrekenen. aardrijkskunde en wiskunde 1 vmbo-t/havo. naam. klas

PROJECT. schaalrekenen. aardrijkskunde en wiskunde 1 vmbo-t/havo. naam. klas schaalrekenen PROJECT aardrijkskunde en wiskunde 1 vmo-t/havo naam klas Auteurs Femke Trap José Spaan Bonhoeffer College, Castricum 2006 EPN, Houten, The Netherlands. Behoudens de in of krachtens de Auteurswet

Nadere informatie

Basisboek Interviewen Handleiding voor het voorbereiden en afnemen van interviews. Ben Baarda en Monique van der Hulst. Derde druk

Basisboek Interviewen Handleiding voor het voorbereiden en afnemen van interviews. Ben Baarda en Monique van der Hulst. Derde druk Basisboek Interviewen Handleiding voor het voorbereiden en afnemen van interviews Ben Baarda en Monique van der Hulst Derde druk Noordhoff Uitgevers bv Groningen Houten Eventuele op- en aanmerkingen over

Nadere informatie

Petra de Bil. Observeren, registreren, rapporteren en interpreteren

Petra de Bil. Observeren, registreren, rapporteren en interpreteren Petra de Bil Observeren, registreren, rapporteren en interpreteren Copyright: 2004, 2014 Uitgeverij Boom Nelissen & Petra de Bil Omslag: Garage, Kampen Binnenwerk: CO2 Premedia, Amersfoort ISBN: 9789024403332

Nadere informatie

Bedrijfsadministratie met Excel

Bedrijfsadministratie met Excel Bedrijfsadministratie met Excel Basiscursus bedrijfsadministratie met behulp van digitale didactiek W.J. Broerse Derde druk Bedrijfsadministratie met Excel Bedrijfsadministratie met Excel Basiscursis

Nadere informatie

gegevens analyseren Welk onderzoekmodel gebruik je? Quasiexperiment ( 5.5) zonder controle achtergronden

gegevens analyseren Welk onderzoekmodel gebruik je? Quasiexperiment ( 5.5) zonder controle achtergronden een handreiking 71 hoofdstuk 8 gegevens analyseren Door middel van analyse vat je de verzamelde gegevens samen, zodat een overzichtelijk beeld van het geheel ontstaat. Richt de analyse in de eerste plaats

Nadere informatie

DATA-ANALYSEPLAN (20/6/2005)

DATA-ANALYSEPLAN (20/6/2005) DATA-ANALYSEPLAN (20/6/2005) Inleiding De manier waarop data georganiseerd, gecodeerd en gescoord (getallen toekennen aan observaties) worden en welke technieken daarvoor nodig zijn, dient in het ideale

Nadere informatie

Bedrijfsadministratie met Excel

Bedrijfsadministratie met Excel Bedrijfsadministratie met Excel Basiscursus bedrijfsadministratie met behulp van digitale didactiek W.J. Broerse Vierde druk Bedrijfsadministratie met Excel Bedrijfsadministratie met Excel Basiscursis

Nadere informatie

Bestuurlijke informatievoorziening OPGAVEN. Willem Leijnse. Vierde druk

Bestuurlijke informatievoorziening OPGAVEN. Willem Leijnse. Vierde druk Bestuurlijke informatievoorziening OPGAVEN Willem Leijnse Vierde druk Bestuurlijke informatievoorziening Opgaven W. Leijnse Vierde druk Noordhoff Uitgevers Groningen Houten Ontwerp omslag: G2K, Groningen/Amsterdam

Nadere informatie

OENOE WOENOE NOE WOENOE

OENOE WOENOE NOE WOENOE NOE WOENOE ENOE WOENOE OENOE WOENOE NOE WOENOE WOENOE WOE WOENOE WOENO WOENOE WO WOENOE IN WOENO DE OR Wel over eens, niet over eens Een luchtige inleiding in OR-land A. Maat Samensteller(s) en uitgever

Nadere informatie

HOTEL HALLO. , Amsterdam. Werkboek. Nederlandse woordenschat voor anderstalige kinderen Kim Koelewijn

HOTEL HALLO. , Amsterdam. Werkboek. Nederlandse woordenschat voor anderstalige kinderen Kim Koelewijn HOTEL HALLO Werkboek Nederlandse woordenschat voor anderstalige kinderen Kim Koelewijn, Amsterdam 2014, Uitgeverij Boom, Amsterdam, Kim Koelewijn Behoudens de in of krachtens de Auteurswet van 1912 gestelde

Nadere informatie

Co-makership rond Leven Lang Leren in het hbo. Dr. Harm van Lieshout (redactie)

Co-makership rond Leven Lang Leren in het hbo. Dr. Harm van Lieshout (redactie) Co-makership rond Leven Lang Leren in het hbo Dr. Harm van Lieshout (redactie) Co-makership rond Leven Lang Leren in het hbo Januari 2012 Hanzehogeschool Groningen Colofon Titel Co-makership rond Leven

Nadere informatie

Leven met ongewenste kinderloosheid

Leven met ongewenste kinderloosheid nadia garnefski vivian kraaij maya schroevers Leven met ongewenste kinderloosheid Boom Hulpboek amsterdam mmxiii 2013 N. Garnefski, V. Kraaij & M. J. Schroevers p / a Uitgeverij Boom, Amsterdam Behoudens

Nadere informatie

Handleiding Een e-mailadres van een provider toevoegen in de app E-mail

Handleiding Een e-mailadres van een provider toevoegen in de app E-mail Wegwijs in Windows 8 Handleiding Een e-mailadres van een provider toevoegen in de app E-mail Hannie van Osnabrugge u i t g e v e r ij c o u t i n h o c bussum 2013 Deze handleiding over een e-mailadres

Nadere informatie

WIJZIGINGSBLAD A2. BORG 2005 versie 2 / A2 VEILIGHEID DOOR SAMENWERKING. Versie : 2.2. Publicatiedatum : 31 maart 2010. Ingangsdatum : 1 april 2010

WIJZIGINGSBLAD A2. BORG 2005 versie 2 / A2 VEILIGHEID DOOR SAMENWERKING. Versie : 2.2. Publicatiedatum : 31 maart 2010. Ingangsdatum : 1 april 2010 WIJZIGINGSBLAD A2 Nationale Beoordelingsrichtlijn BORG 2005 versie 2 Procescertificaat voor het ontwerp, de installatie en het onderhoud van inbraakbeveiliging BORG 2005 versie 2 / A2 Publicatiedatum :

Nadere informatie

De Kern van Veranderen

De Kern van Veranderen De Kern van Veranderen #DKVV De kern van veranderen marco de witte en jan jonker Alle rechten voorbehouden: niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand,

Nadere informatie

Oefentekst voor het Staatsexamen

Oefentekst voor het Staatsexamen Oefentekst voor het Staatsexamen Staatsexamen NT2, programma I, onderdeel lezen bij Hoofdstuk 5 van Taaltalent NT2-leergang voor midden- en hoogopgeleide anderstaligen Katja Verbruggen Henny Taks Eefke

Nadere informatie

Praktische Levensverzekerings wiskunde

Praktische Levensverzekerings wiskunde Praktische Levensverzekerings wiskunde Met Excel Herman Couperus Hans Oomis Eerste druk 1 Praktische levensverzekeringswiskunde met Excel Herman Couperus Hans Oomis Eerste druk Noordhoff Uitgevers Groningen/Houten

Nadere informatie

Microsoft Security Essentials downloaden

Microsoft Security Essentials downloaden Wegwijs in internet Thuis in Windows Vista Thuis in Windows 7 Microsoft Security Essentials downloaden Hannie van Osnabrugge u i t g e v e r ij coutinho c bussum 2011 Deze handleiding Microsoft Security

Nadere informatie

i n s t a p h a n d l e i d i n g

i n s t a p h a n d l e i d i n g jaargroep 7 reken-wiskundemethode voor het basisonderwijs i n s t a p h a n d l e i d i n g k o l o m s g e w i j s d e l e n Inleiding Het programma laat de leerlingen kennismaken met vernieuwende elementen

Nadere informatie

RESULTAATGERELATEERDE

RESULTAATGERELATEERDE erde OVER NO CURE NO PAY RESULTAATGERELATEERDE BELONING Resultaatgerelateerde beloning Over no cure no pay OVER NO CURE NO PAY RESULT AATGERELATEERDE BELONING RESULTAATGERELATEERDE BELONING 02 Resultaatgerelateerde

Nadere informatie

Auteur boek: Vera Lukassen Titel boek: Word Gevorderd 2010. 2011, Serasta Uitgegeven in eigen beheer info@serasta.nl Eerste druk: augustus 2012

Auteur boek: Vera Lukassen Titel boek: Word Gevorderd 2010. 2011, Serasta Uitgegeven in eigen beheer info@serasta.nl Eerste druk: augustus 2012 Auteur boek: Vera Lukassen Titel boek: Word Gevorderd 2010 2011, Serasta Uitgegeven in eigen beheer info@serasta.nl Eerste druk: augustus 2012 ISBN: 978-90-817910-7-6 Dit boek is gedrukt op een papiersoort

Nadere informatie

Handleiding Sonus Communicator voor Rion NL-22 - NL-32

Handleiding Sonus Communicator voor Rion NL-22 - NL-32 versie: V1.0 projectnummer: 04023 datum: oktober 2004 Postbus 468 3300 AL Dordrecht 078 631 21 02 2004, Dordrecht, The Netherlands Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd,

Nadere informatie

i n s t a p h a n d l e i d i n g

i n s t a p h a n d l e i d i n g jaargroep 8 reken-wiskundemethode voor het basisonderwijs i n s t a p h a n d l e i d i n g k o l o m s g e w i j s o p t e l l e n e n a f t r e k k e n Jaargroep instap Inleiding Het instapprogramma

Nadere informatie

Boekhouden geboekstaafd

Boekhouden geboekstaafd 1 Boekhouden geboekstaafd Drs. H. Fuchs S.J.M. van Vlimmeren UITWERKINGEN Twaalfde druk Boekhouden geboekstaafd 1 Uitwerkingen Boekhouden geboekstaafd 1 Uitwerkingen Drs. H. Fuchs S. J. M. van Vlimmeren

Nadere informatie

Helder rapporteren. BRING ME NO MORE REPORTS (Macbeth, Act V)

Helder rapporteren. BRING ME NO MORE REPORTS (Macbeth, Act V) Helder rapporteren BRING ME NO MORE REPORTS (Macbeth, Act V) Helder rapporteren Een handleiding voor het opzetten en schrijven van rapporten, scripties, nota s en artikelen Peter Nederhoed Tiende, herziene

Nadere informatie

Zelfstandig werken. Ajodakt. Dit antwoordenboekje hoort bij het gelijknamige werkboek van de serie

Zelfstandig werken. Ajodakt. Dit antwoordenboekje hoort bij het gelijknamige werkboek van de serie Zelfstandig werken Ajodakt Dit antwoordenboekje hoort bij het gelijknamige werkboek van de serie 9 789074 080705 Informatieverwerking Groep 7 Antwoorden Auteur P. Nagtegaal ajodakt COLOFON Illustraties

Nadere informatie

SPSS Introductiecursus. Sanne Hoeks Mattie Lenzen

SPSS Introductiecursus. Sanne Hoeks Mattie Lenzen SPSS Introductiecursus Sanne Hoeks Mattie Lenzen Statistiek, waarom? Doel van het onderzoek om nieuwe feiten van de werkelijkheid vast te stellen door middel van systematisch onderzoek en empirische verzamelen

Nadere informatie

i n s t a p b o e k j e

i n s t a p b o e k j e jaargroep 4 naam: reken-wiskundemethode het basisonderwijs i n s t a p b o e k j e k l o k k i j k e n Les 1 Hele en halve uren 1 Hoe laat is het? Vul in. 2 Hoe laat is het? Teken de wijzers. 2 5 8 6 9

Nadere informatie

Windows Live Mail downloaden en een e-mailadres instellen

Windows Live Mail downloaden en een e-mailadres instellen Wegwijs in Windows 7 Wegwijs in internet Windows Live Mail downloaden en een e-mailadres instellen Hannie van Osnabrugge u i t g e v e r ij coutinho c bussum 2011 Deze handleiding Windows Live Mail downloaden

Nadere informatie

Basiskennis aardrijkskunde

Basiskennis aardrijkskunde Basiskennis aardrijkskunde Roger Baltus Slaag voor de toelatingstoets! Tweede druk Noordhoff Uitgevers bv Basiskennis aardrijkskunde Roger Baltus Tweede druk Noordhoff Uitgevers Groningen/Houten Noordhoff

Nadere informatie

Auteurs: Baarda e.a. isbn: 978-90-01-80771-9

Auteurs: Baarda e.a. isbn: 978-90-01-80771-9 Woord vooraf Het Basisboek Methoden en Technieken biedt je een handleiding voor het opzetten en uitvoeren van empirisch kwantitatief onderzoek. Je stelt door waarneming vast wat zich in de werkelijkheid

Nadere informatie

Grafentheorie voor bouwkundigen

Grafentheorie voor bouwkundigen Grafentheorie voor bouwkundigen Grafentheorie voor bouwkundigen A.J. van Zanten Delft University Press CIP-gegevens Koninklijke Bibliotheek, Den Haag Zanten, A.J. van Grafentheorie voor bouwkundigen /

Nadere informatie

Spelend leren, leren spelen

Spelend leren, leren spelen Spelend leren, leren spelen een werkboek voor kinderen en ouders Rudy Reenders, Wil Spijker & Nathalie van der Vlugt Spelend leren, een werkboek voor kinderen en ouders leren spelen Rudy Reenders, Wil

Nadere informatie

5.0 Voorkennis. Er zijn verschillende manieren om gegevens op een grafische wijze weer te geven: 1. Staafdiagram:

5.0 Voorkennis. Er zijn verschillende manieren om gegevens op een grafische wijze weer te geven: 1. Staafdiagram: 5.0 Voorkennis Er zijn verschillende manieren om gegevens op een grafische wijze weer te geven: 1. Staafdiagram: De lengte van de staven komt overeen met de hoeveelheid; De staven staan meestal los van

Nadere informatie

Projecthandleiding marketingcommunicatieplan

Projecthandleiding marketingcommunicatieplan Basisboek marketingcommunicatie Projecthandleiding marketingcommunicatieplan Esther de Berg (red.) Elyn Doornenbal Werner Kleiss Gabriëlle Kuiper Rutger Mackenbach bussum 2011 1/8 Deze hoort bij Basisboek

Nadere informatie

Nederlands in beeld bevat een tekstboek met een cd en een cd-rom. Op www.nederlandsinbeeld.nl vindt u extra informatie.

Nederlands in beeld bevat een tekstboek met een cd en een cd-rom. Op www.nederlandsinbeeld.nl vindt u extra informatie. Nederlands in beeld Nederlands in beeld bevat een tekstboek met een cd en een cd-rom. Op www.nederlandsinbeeld.nl vindt u extra informatie. Vervolgmogelijkheid: Basiscursus 1 ISBN 9789461057228 www.nt2.nl

Nadere informatie

Dokters voor de rechter

Dokters voor de rechter Dokters voor de rechter Tien jaar tuchtuitspraken in Medisch Contact Paul Rijksen Reed Business, Amsterdam Medisch Contact, Utrecht Inleiding.indd 1 Reed Business, Amsterdam 2011 Medisch Contact, Utrecht

Nadere informatie

Handleiding Een Outlook.com-account aanmaken

Handleiding Een Outlook.com-account aanmaken Wegwijs in Windows 8.1 Handleiding Een Outlook.com-account aanmaken Hannie van Osnabrugge u i t g e v e r ij c o u t i n h o c bussum 2015 Deze handleiding over het aanmaken van een Outlook.com-account

Nadere informatie

We berekenen nog de effectgrootte aan de hand van formule 4.2 en rapporteren:

We berekenen nog de effectgrootte aan de hand van formule 4.2 en rapporteren: INDUCTIEVE STATISTIEK VOOR DE GEDRAGSWETENSCHAPPEN OPLOSSINGEN BIJ HOOFDSTUK 4 1. Toets met behulp van SPSS de hypothese van Evelien in verband met de baardlengte van metalfans. Ga na of je dezelfde conclusies

Nadere informatie

Leerboek verpleegkunde maatschappij en gezondheid

Leerboek verpleegkunde maatschappij en gezondheid Leerboek verpleegkunde maatschappij en gezondheid Verpleegkundig redeneren en CanMEDS-rollen in de eerste lijn Henk Rosendal Reed Business Education, Amsterdam Reed Business, Amsterdam 2015 Omslagontwerp

Nadere informatie

Antwoorden op de vragen

Antwoorden op de vragen Thuis in Windows 7 Antwoorden op de vragen Hannie van Osnabrugge bussum 2010 Deze antwoorden horen bij de vragen in Thuis in Windows 7 van Hannie van Osnabrugge. 2010 Hannie van Osnabrugge Alle rechten

Nadere informatie

Colofon. Titel: Xact groen Wiskunde deel 2 ISBN: 978 90 3720 834 4 NUR: 124 Trefwoord: Wiskunde groen

Colofon. Titel: Xact groen Wiskunde deel 2 ISBN: 978 90 3720 834 4 NUR: 124 Trefwoord: Wiskunde groen Colofon 1 Colofon Titel: Xact groen Wiskunde deel 2 ISBN: 978 90 3720 834 4 NUR: 124 Trefwoord: Wiskunde groen Uitgeverij: Edu Actief b.v. Meppel Auteurs: E. Benthem, J. Broekhuizen, H. La Poutré, J. Bruinsma,

Nadere informatie

i n s t a p h a n d l e i d i n g

i n s t a p h a n d l e i d i n g jaargroep reken-wiskundemethode voor het basisonderwijs i n s t a p h a n d l e i d i n g h e t t a f e l m o d e l Jaargroep instap Inleiding Middels het instapprogramma maken de leerlingen kennis met

Nadere informatie

Manfred te Grotenhuis & Anneke Matthijssen

Manfred te Grotenhuis & Anneke Matthijssen Manfred te Grotenhuis & Anneke Matthijssen Het statistische programma SPSS is al geruime tijd op de Nederlandse markt. In die periode zijn er veel leerboeken verschenen waarin het programma uitvoerig werd

Nadere informatie

Toetsvragen bij domein 6 Stellen

Toetsvragen bij domein 6 Stellen bijvoorbeeld Exemplarische opleidingsdidactiek voor taalonderwijs op de basisschool Toetsvragen bij domein 6 Stellen Bart van der Leeuw (red.) Jo van den Hauwe (red.) Els Moonen Ietje Pauw Anneli Schaufeli

Nadere informatie

Sociale psychologie en praktijkproblemen

Sociale psychologie en praktijkproblemen Sociale psychologie en praktijkproblemen Sociale psychologie en praktijkproblemen van probleem naar oplossing prof. dr. A.P. Buunk dr. P. Veen tweede, herziene druk Bohn Stafleu Van Loghum Houten/Diegem

Nadere informatie

Marisca Milikowski. Dyscalculie en rekenproblemen. 20 obstakels en hoe ze te nemen

Marisca Milikowski. Dyscalculie en rekenproblemen. 20 obstakels en hoe ze te nemen Marisca Milikowski Dyscalculie en rekenproblemen 20 obstakels en hoe ze te nemen Dyscalculie en rekenproblemen Dyscalculie en rekenproblemen 20 obstakels en hoe ze te nemen Marisca Milikowski BOOM Voor

Nadere informatie

Auteur boek: Vera Lukassen Titel boek: Excel Beginners 2013. 2011, Serasta Uitgegeven in eigen beheer info@serasta.nl Eerste druk: mei 2013

Auteur boek: Vera Lukassen Titel boek: Excel Beginners 2013. 2011, Serasta Uitgegeven in eigen beheer info@serasta.nl Eerste druk: mei 2013 Auteur boek: Vera Lukassen Titel boek: Excel Beginners 2013 2011, Serasta Uitgegeven in eigen beheer info@serasta.nl Eerste druk: mei 2013 ISBN: 978-90-817910-8-3 Dit boek is gedrukt op een papiersoort

Nadere informatie

1c Relatie tussen x en y hoeft niet perfect te zijn om een oorzaak van y te laten zijn.

1c Relatie tussen x en y hoeft niet perfect te zijn om een oorzaak van y te laten zijn. MTO A tentamen 1 e gelegenheid 1c Relatie tussen x en y hoeft niet perfect te zijn om een oorzaak van y te laten zijn. 2d Stap empirische cyclus. Volgens Heiman. Afleiden van empirische predicties uit

Nadere informatie

Voorwoord... iii Verantwoording... v

Voorwoord... iii Verantwoording... v Inhoudsopgave Voorwoord... iii Verantwoording... v INTRODUCTIE... 1 1. Wat is onderzoek... 2 1.1 Een definitie van onderzoek... 2 1.2 De onderzoeker als probleemoplosser of de onderzoeker als adviseur...

Nadere informatie

Handleiding Een Outlook.com-account aanmaken

Handleiding Een Outlook.com-account aanmaken Wegwijs in Windows 8 Handleiding Een Outlook.com-account aanmaken Hannie van Osnabrugge u i t g e v e r ij c o u t i n h o c bussum 2013 Deze handleiding over een Outlook.com-account aanmaken hoort bij

Nadere informatie

www.dubbelklik.nu Handleiding Access 2010

www.dubbelklik.nu Handleiding Access 2010 www.dubbelklik.nu Handleiding Access 2010 Deze handleiding is onderdeel van Dubbelklik, een lesmethode Technologie, ICT/ Loopbaanoriëntatie en Intersectoraal Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave

Nadere informatie

Oefentekst voor het Staatsexamen

Oefentekst voor het Staatsexamen Oefentekst voor het Staatsexamen Staatsexamen NT2, programma I, onderdeel lezen bij Hoofdstuk 4 van Taaltalent NT2-leergang voor midden- en hoogopgeleide anderstaligen Katja Verbruggen Henny Taks Eefke

Nadere informatie

Fase A. Jij de Baas. Gids voor de Starter. 2012 Stichting Entreprenasium. Versie 1.2: november 2012

Fase A. Jij de Baas. Gids voor de Starter. 2012 Stichting Entreprenasium. Versie 1.2: november 2012 N W O Fase A Z Jij de Baas Gids voor de Starter Versie 1.2: november 2012 2012 Stichting Entreprenasium Inleiding 2 School De school Inleiding 2 Doelen 3 Middelen 4 Invoering 5 Uitvoering 6 Jij de Baas:

Nadere informatie

Checklist Wiskunde A HAVO 4 2014-2015 HML

Checklist Wiskunde A HAVO 4 2014-2015 HML Checklist Wiskunde A HAVO 4 2014-2015 HML 1 Hoofdstuk 1 Ik weet hoe je met procenten moet rekenen: procenten en breuken, percentage berekenen, toename en afname in procenten, rekenen met groeifactoren.

Nadere informatie

WISKUNDE C VWO VAKINFORMATIE STAATSEXAMEN 2016 V15.7.0

WISKUNDE C VWO VAKINFORMATIE STAATSEXAMEN 2016 V15.7.0 WISKUNDE C VWO VAKINFORMATIE STAATSEXAMEN 2016 V15.7.0 De vakinformatie in dit document is vastgesteld door het College voor Toetsen en Examens (CvTE). Het CvTE is verantwoordelijk voor de afname van de

Nadere informatie

SYLLABUS CURRICULUM VITAE & DIPLOMA WORKSHOP

SYLLABUS CURRICULUM VITAE & DIPLOMA WORKSHOP 12/10/2012 TRIO SMC SYLLABUS CURRICULUM VITAE & DIPLOMA WORKSHOP Pagina 1 van 10 Verantwoording 2012 Uniformboard te Vianen en 2012 Trio SMC te Almere. Copyright 2012 voor de cursusinhoud Trio SMC te Almere

Nadere informatie

INSPECTIE BOUWKUNDIGE BRAND- VEILIGHEID Specifieke normen en verwijzingen

INSPECTIE BOUWKUNDIGE BRAND- VEILIGHEID Specifieke normen en verwijzingen INSPECTIE BOUWKUNDIGE BRAND- VEILIGHEID Specifieke normen en verwijzingen Publicatiedatum : 1 augustus 2014 Ingangsdatum : 1 augustus 2014 VOORWOORD Pagina 2/5 De Vereniging van Inspectie-instellingen

Nadere informatie

INSPECTIE BOUWKUNDIGE BRANDVEILIGHEID Goed- en afkeurcriteria bouwkundige brandveiligheid

INSPECTIE BOUWKUNDIGE BRANDVEILIGHEID Goed- en afkeurcriteria bouwkundige brandveiligheid INSPECTIE BOUWKUNDIGE BRANDVEILIGHEID bouwkundige brandveiligheid Versie : 1.0 Publicatiedatum : 1 augustus 2014 Ingangsdatum : 1 augustus 2014 VOORWOORD Pagina 2/6 De Vereniging van Inspectie-instellingen

Nadere informatie

Handleiding Programmeren en bewerken CAM (graveermachine) Aan de slag. in beroep en bedrijf. Handleiding Programmeren en bewerken CAM (graveermachine)

Handleiding Programmeren en bewerken CAM (graveermachine) Aan de slag. in beroep en bedrijf. Handleiding Programmeren en bewerken CAM (graveermachine) Aan de slag in beroep en bedrijf Handleiding Programmeren en bewerken CAM (graveermachine) Branche Uitgevers 1 Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in

Nadere informatie

Extra les: Verzekeringen

Extra les: Verzekeringen Zwart op wit Praktische schrijfvaardigheid voor volwassenen Extra les: Verzekeringen Dorothé Pietersma u i t g e v e r ij coutinho c bussum 2009 Deze extra les over verzekeringen hoort bij Zwart op wit.

Nadere informatie

Studiehandleiding Onderzoeksmethoden

Studiehandleiding Onderzoeksmethoden Studiehandleiding Onderzoeksmethoden Modulenaam: Onderzoeksmethoden Afdeling: Pedagogiek Studiejaar: 1 Semester: 1 Ects: 5 Docenten: Mieke de Waal (vt), Peter Karstanje (dt), Hans Steenvoorden (vkrt) Datum:

Nadere informatie

Handleiding Windows Live Mail 2012 downloaden en installeren

Handleiding Windows Live Mail 2012 downloaden en installeren Wegwijs in Windows 8 Handleiding Windows Live Mail 2012 downloaden en installeren Hannie van Osnabrugge u i t g e v e r ij c o u t i n h o c bussum 2013 Deze handleiding over het downloaden en installeren

Nadere informatie

i n s t a p h a n d l e i d i n g

i n s t a p h a n d l e i d i n g jaargroep 8 reken-wiskundemethode voor het basisonderwijs i n s t a p h a n d l e i d i n g k l o k k i j k e n Inleiding Het programma laat de leerlingen kennismaken met vernieuwende elementen uit de

Nadere informatie

NIEUWE SJABLONEN VOOR KLEOS GEBRUIKERSINSTRUCTIE

NIEUWE SJABLONEN VOOR KLEOS GEBRUIKERSINSTRUCTIE NIEUWE SJABLONEN VOOR KLEOS GEBRUIKERSINSTRUCTIE Kleos Postbus 23 7400 GA Deventer T: 0570 67 35 55 F: 0172 46 69 98 E: software@kluwer.nl I: kleos.kluwer.nl/ Hoewel bij deze uitgave de uiterste zorg is

Nadere informatie

De hybride vraag van de opdrachtgever

De hybride vraag van de opdrachtgever De hybride vraag van de opdrachtgever Een onderzoek naar flexibele verdeling van ontwerptaken en -aansprakelijkheid in de relatie opdrachtgever-opdrachtnemer prof. mr. dr. M.A.B. Chao-Duivis ing. W.A.I.

Nadere informatie

SPSS. Statistiek : SPSS

SPSS. Statistiek : SPSS SPSS - hoofdstuk 1 : 1.4. fase 4 : verrichten van metingen en / of verzamelen van gegevens Gegevens gevonden bij een onderzoek worden systematisch weergegeven in een datamatrix bij SPSS De datamatrix Gebruik

Nadere informatie